No. 16, 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 99

Таблица 5
Результаты в соответствии с классификацией подтипа инсульта спустя 3 месяца от начала заболевания исследо-
вания NINDS (с модификацией)

r-TPA Плацебо

Подтип инсульта* Количество %с Количество %с
пациентов благоприятным пациентов благоприятным
Окклюзия малых сосудов
Индекс Бартеля исходом исходом
Модифицированная шкала Рэнкина
Шкала результатов Глазго 75 50
Шкала NIHSS 51 63 30 40
Окклюзия крупных сосудов
Индекс Бартеля 63 43
Модифицированная шкала Рэнкина 47 33
Шкала результатов Глазго
Шкала NIHSS 49 36
Кардиоэмболия 117 40 135 22
Индекс Бартеля
Модифицированная шкала Рэнкина 45 28
Шкала результатов Глазго 33 18
Шкала NIHSS
46 37
136 38 137 28

39 31
29 20

Во второй части исследования количество пациен- 95-100 55-90 Индекс Бартеля
тов с благоприятным исходом (по каждой из применя- 23
емых функциональных шкал) спустя три месяца от на- Плацебо 38 0-50 Смерть
чала ИИ было выше в группе, получивших r-TPA, чем в 18 21
плацебо-группе (таб. 4).
r-TPA 50 16 17 17
В группе больных, получивших r-TPA, по сравнению Плацебо Процент пациентов
с плацебо-группой наблюдался рост количества паци-
ентов (абсолютный - на 12%, относительный – на 32%) с Модифицированная шкала Рэнкина
минимальным функциональным дефицитом или полным 0-1 2-3 4-5 Смерть
отсутствием его (значения индекса Бартеля - 95-100 26 25 27 21
баллов). Наблюдалось также абсолютное - на 11% (отно-
сительное – на 55%) увеличение количества пациентов r-TPA 39 21 23 17
той же группы со значениями шкалы NIHSS от 0 до 1 Плацебо
балла. Процент пациентов

Схожее возрастание количества пациентов с абсо- Шкала результатов Глазго
лютным и относительным улучшением также наблюда-
лось в r-TPA-группе с использованием модифицирован- 12 3-4 Смерть
ной шкалы Рэнкина и шкалы результатов Глазго (диаг. 1). 32 22 25 21

r-TPA 44 17 22 17

Процент пациентов

* - Благоприятному исходу соответствовало значение шкалы

NIHSS ≤1, индекса Бартеля от 95 до 100, модифицированной

шкалы Рэнкина - 1, шкалы Глазго – равное 1

Диаграмма 1 Следует отметить, что в показателях смертности
между двумя группами пациентов значительного отли-
Результаты (в соответствии с лечением) спустя три ме- чия не наблюдалось. Так, после трехмесячного контро-
ля в r-TPA - группе из 312 пациентов летальный исход
сяца после начала ИИ во второй части исследования был у 54 (17%), а в плацебо-группе из 312 пациентов- у
64 (21%).
NINDS (с модификацией)*
Положительный эффект r-TPA - терапии, оценива-
Шкала NIHSS емый по функциональным шкалам, равным образом на-
блюдался и в подгруппах, распределенных по возрасту,
Плацебо 0-1 2-8 ≥9 Смерть
20 32 27 21

r-TPA 31 30 22 17
Процент пациентов

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

100 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

по классификации подтипа инсульта (таб. 5) и приему первых 10 дней намного чаще наблюдались в группе па-
аспирина до начала заболевания. циентов, получивших rTPA (23%), чем в плацебо – группе
(3%).
Симптоматическое внутримозговое кровоизлияние
в течение первых 36 часов наблюдалось значительно Подытожив, можно сказать, что в целом (по оценке
чаще в группе пациентов, получивших r-TPA. Следу- показателей функциональных шкал) вероятность улуч-
ет также отметить, что пациенты с симптоматической шения состояния пациентов, получивших интравенозно
внутримозговой геморрагией при поступлении имели rTPA (по сравнению с плацебо-группой), наблюдавшаяся
более острый неврологический дефицит (среднее зна- в течение 3 месяцев от начала заболевания, составляла
чение шкалы NIHSS – 20 баллов) по сравнению с общим приблизительно 30% (абсолютное значение улучшения
количеством пациентов, участвующих в исследовании – 11-13%). Данная польза от применения тромболитика
(среднее значение шкалы NIHSS – 14 баллов). Еще у не ассоциировалась со смертностью при ИИ. Геморра-
6 пациентов наблюдалось симптоматическое внутри- гии наблюдались более часто у пациентов, получивших
мозговое кровоизлияние (4 пациента получили r-TPA и rTPA, по сравнению с плацебо, но пропорция данных ге-
2 - плацебо) в период между 36 часами и 3 месяцами моррагий была ниже в исследовании NINDS, чем в ран-
после начала лечения. В течение же 3 месяцев 17 из 28 домизированных исследованиях, где в качестве тром-
пациентов с симптоматическим внутримозговым крово- болитика использовалась стрептокиназа. Повышение
излиянием (61%) скончались. АД после введения rTPA также может стать причиной
внутримозгового кровотечения [18], вследствие чего в
Отношение пациентов с асимптоматическим вну- исследовании со стороны лечащих врачей использовал-
тримозговым кровоизлиянием было одинаковым в обеих ся алгоритм для строгого контроля АД.
группах. А вот малые наружные кровотечения в течение

Л И Т Е РАТ У РА study of tissue plasminogen activator administered 91-180 minutes from onset.
Stroke, 1992;23:641-5
1. Тинсли Р. Харрисон Нервные болезни (пер. с английского, изд. “Практика”, 10. Mahoney F.I., Barthel D.W. Functional evaluation: the Barthel index. Md State
Москва), 2005 Med. J., 1965;14(2):61-5
11. Bonita R., Beaglehole R. “Modification of Rankin Scale: Recovery of motor
2. Шевченко Ю.Л. Антитромботическая терапия при ишемическом инсульте function after stroke” Stroke, 1988 Dec;19(12):1497-1500
(руководство для врачей) 12. Jennett B., Bond M. “Assessment of outcome after severe brain damage.”
Lancet, 1975 Mar 1;1(7905):480-4
3. Инструкция по применению препарата альтеплаза 13. Lyden P., Brott T., Tilley B. et al. Improved reliability of the NIH Stroke Scale
4. The National Institute of Neurological Disorders and Stroke (NINDS). r-TPA using video training. Stroke, 1994;25:2220-6
14. Idem. Asymmetric group sequential boundaries for monitoring clinical trials.
Stroke Study Group. Tissue Plasminogen Activator for acute ischemic stroke. Biometrika, 1982;69:661-3
The New England Journal of Medicine 1995, vol. 333, p. 1581–7 15. Haley E.C. Jr, Brott T.G., Sheppard G.L. et al. Pilot randomized trial of tissue
5. Fieschi C, Argentino C, Lenzi G.L., Sacchetti M.L., Toni D., Bozzao L. Clinical plasminogen activator in acute ischemic stroke. Stroke, 1993;24:1000-4
and instrumental evaluation of patients with ischemic stroke within the first six 16. Mori E., Yoneda Y., Tabuchi M. et al. Intravenous recombinant tissue plasminogen
hours // J. Neuro Sci. 1989;91:311-22 activator in acute carotid artery territory stroke. Neurology, 1992; 42:976-82
6. Hacke W., Kaste M., Fieschi C., Toni D., Lesaffre E., von Kummer R., et al. 17. Donnan G.A., Hommel M., Davis S.M., McNeil J.J. Streptokinase in acute
for the ECASS Study Group. Intravenous thrombolysis with recombinant tissue ischaemic stroke. Lancet, 1995;346:56
plasminogen activator for acute hemispheric stroke. The European Cooperative 18. Levy D.E., Brott T.G., Haley E.C. Jr. et al. Factors related to intracranial
Acute Stroke Study (ECASS) JAMA 1995;274:1017–25 hematoma formation in patients receiving tissue-type plasminogen activator for
7. Fletcher A.P., Alkjaersig N., Lewis M. et al. A pilot study of urokinase therapy in acute ischemic stroke. Stroke, 1994;25:291-7
cerebral infarction. Stroke, 1976;7:135-42
8. Brott T.G., Haley E.C. Jr, Levy D.E., et al. Urgent therapy for stroke. I. Pilot
study of tissue plasminogen activator administered within 90 minutes. Stroke,
1992;23:632-40
9. Haley E.C. Jr, Levy D.E., Brott T.G. et al. Urgent therapy for stroke. II. Pilot

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 101

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

ԹՐ­ ՈՄԲ­ ՈԼ­ ԻՏ­ ԻԿ ԹԵ­ՐԱՊ­ ԻԱՅԻ ԿԻ­ՐԱՌ­ ՈՒՄ­ Ը ԻՇԵՄ­ ԻԿ ԻՆՍ­ ՈՒԼՏ­ Ի ՍՈՒՐ ՇՐՋ­ ԱՆ­ ՈՒՄ

Քալ­այջ­ յան Վ.Ա­.

ԵՊԲՀ, նյարդ­ ա­բա­նութ­ յան ամբ­ իոն

Բ­ ա­նալ­ի բա­ռեր՝ իշեմ­ իկ ին­սուլտ, թրոմբ­ ոլ­իտ­ իկ թե­րա­պիա, տա­զո­տու­թյունն­ եր­ ի վրա, որոնք իրակ­ ա­նացվ­ ել են «National
հյուսվ­ ած­քային պլազ­մին­ ո­գեն­ ի ռե­կոմբ­ ին­ ացվ­ ած խթա­նիչ։ Institute of Neurologic Diseases and Stroke» (Ա­ՄՆ­-ում) և
«European Cooperative Acute Stroke Study»-­ի կողմ­ ից։ Այդ հե­
Ի­շե­միկ ինս­ ուլտ­ ը նյար­դա­բան­ ակ­ ան ամե­նա­տա­րած­ված նո­ տա­զո­տու­թյունն­ ե­րին նա­խորդ­ ել էին ավել­ի փոքր ռան­դոմ­ ի­
զո­լոգ­ իաներ­ ից է, որը կա­րող է հան­գեցն­ ել հաշմ­ ան­դամ­ ութ­ յան զացվ­ ած հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յունն­ եր rTPA­-ի կիր­ առ­մամբ և նաև այլ
կամ նույն­ իսկ մահվ­ ան։ հե­տա­զոտ­ ութ­ յունն­ եր ստր­ եպտ­ ո­կի­նազ­ ի կի­րառմ­ ամբ։

Իշ­ եմ­ իկ ին­սուլտ­ ի դեպ­քում թրոմբ­ ոլ­իտ­ իկ թե­րա­պիայի վաղ ­Վեր­ ը նշվ­ ած հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յունն­ ե­րից ստաց­ված տվյալ­նե­
օգտ­ ա­գործ­ ու­մը հիմնվ­ ած է այն դրույթ­ ի վրա, որ գլխ­ ու­ղե­ղի րի համ­ աձ­ այն` հիվ­ անդ­ներ­ ի այն խմբ­ ի դե­պում, որը ընդ­ ուն­ ել
արյան շր­ջան­ առ­ ու­թյան արագ (մի քա­նի ժամ­ ում) վե­րակ­ անգ­ էր rTPA պլա­ցեբ­ ո խմբ­ ի համ­ եմ­ ա­տութ­ յամբ, լավ­ ացմ­ ան հավ­ ա­
նում­ ը` ախ­տա­հարվ­ ած զարկ­ ե­րակ­ ի ռեկ­ ա­նալ­իզ­ աց­ իան, «պե­ նա­կա­նութ­ յուն­ ը 3 ամս­վա շա­րուն­ ակ­ ակ­ ան վեր­ ահսկմ­ ան ըն­
նումբր­ այի» շրջ­ ա­նում հանգ­ եցն­ ում է ուղ­ ե­ղային հյուսվ­ ած­քի թացք­ ում եղել է մոտ 30% (լա­վացմ­ ան բա­ցարձ­ ակ ցու­ցան­ ի­
դար­ձել­ի վնաս­ման։ Թրոմբ­ ո­լիտ­ իկ­ներ­ ը (ֆիբր­ ի­նոլ­իտ­ իկ­նե­րը) շը` մոտ 11-13%)։ Հի­վանդն­ ե­րի լավ­ ա­ցու­մը գնահ­ ատ­վել է ըստ
պլաս­մի­նոգ­ են­ ը ոչ ակտ­ իվ ձևից վեր­ ափ­ ոխ­ ում են ակ­տիվ ձևի` ֆունկց­ իանալ սանդղ­ ակն­ ե­րի։ Թրոմբ­ ոլ­իզ­ ի առա­վել­ութ­ յուն­ ը
պլազ­մի­նի, և վերջ­ ինս լուծ­ ում է ֆիբր­ ին­ ը։ Ժա­ման­ ա­կա­կից չի զուգ­ որդ­վել իշե­միկ ինս­ ուլտ­ ի մա­հաց­ ու­թյան մա­կարդ­ ակ­ ով։
եր­րորդ սերնդ­ ի թրոմբ­ ո­լիտ­ իկ­ ը` հյուսվ­ ած­քային պլազմ­ ին­ ո­ Տար­բեր բնույթ­ ի արյուն­ ազ­ ե­ղում­ներ ավել­ի հա­ճախ դիտվ­ ել են
գեն­ ի ռեկ­ ոմբ­ ին­ աց­ված խթա­նի­չը (rTPA (recombinant tissue թրոմբ­ ոլ­իզ ընդ­ ու­նած հիվ­ անդ­ներ­ ի խմբ­ ում, սակ­ այն NINDS-
plasminogen activator)), նախ­ որդն­ ե­րից հիմն­ ակ­ ա­նում տարբ­ եր­ հե­տա­զոտ­ ութ­ յան ընթ­ աց­քում արյու­նազ­ ե­ղում­նե­րի քա­նա­կը
վում է ֆիբր­ ին­ ոլ­իտ­ իկ ակտ­ իվ­ ութ­ յամբ և շի­ճուկ­ ի ֆիբր­ ի­նո­գե­ ավել­ի քիչ էր, քան այն ռան­դոմ­ իզ­ ացվ­ ած հետ­ ա­զո­տութ­ յունն­ ե­
նի վրա շատ թույլ ազդ­ եց­ ութ­ յամբ։­ րում, որում կիր­ առվ­ ում էր ստ­րեպ­տո­կին­ ազ­ ան։

Օգ­տա­գործվ­ ում է թրոմբ­ ոլ­իտ­ իկ թեր­ ա­պիայի երկ­ ու տար­ Տվ­ յալ հոդ­վա­ծում ներկ­ ա­յաց­վում և ամ­փոփ­վում են այս
բե­րակ` նե­րե­րա­կային (սիստ­ ե­մային) և ներզ­ արկ­ եր­ ա­կային թեմ­ այի շուրջ օտա­րերկր­ յա հա­սան­ ե­լի հետ­ ա­զո­տութ­ յունն­ ե­րի
(լո­կալ)։ Ներկ­ ա­յումս ներ­ ե­րա­կային թրոմբ­ ո­լիզ­ ի կիր­ առմ­ ան տվյալն­ եր­ ը և ար­դյունքն­ ե­րը։
ուղ­ եց­ ույցն­ եր­ ը հիմն­ ա­կա­նում հիմնվ­ ած են կլին­ ի­կակ­ ան հե­

SUMMARY

APPLICATION OF THROMBOLYTIC THERAPY IN ACUTE PERIOD OF ISCHEMIC STROKE (REVIEW)

Kalayjyan V.A.

YSMU, Department of Neurology

Keywords: ischemic stroke, thrombolytic therapy, recombinant research of National Institute of Neurologic Diseases and Stroke
tissue plasminogen activator (rTPA). (NINDS) (realized in USA) and European Cooperative Acute
Stroke Study (ECASS). Preliminary small randomized researches
Ischemic stroke is the most prevalent neurological disorder with application of rTPA have been carried out, and also rand-
in the modern world that may cause patient’s disability or even omized researches with application of streptokinase.
death.
According to the results of the above-named clinical research-
The early use of thrombolytic therapy at an ischemic stroke es, the probability of improvement of patients, who have received
is based on the concept that fast (within several hours) circula- IV rTPA, made approximately 30 % (absolute value of improve-
tion restoration in the affected basin at recanalization of intrac- ment - 11-13 %) in the course of 3 months follow-up (at an esti-
ranial artery keeps reversible damaged brain tissue in a zone mation of the indicators of the functional scales), in comparison
of ischemic “penumbra”. Thrombolytics (fibrinolytics) convert with the placebo-group. The advantage of thrombolytic applica-
plasminogen from an inactive form to an active - plasmin and tion is not associated with the ischemic stroke death rate. Hem-
plasmin lyses fibrin. The modern third generation thrombolytic is orrhages were observed more often in the patients, who have
rTPA (recombinant tissue plasminogen activator), which differs received rTPA as compared with placebo, but the proportion of
from earlier created preparations by primary fibrinolytic action hemorrhages amount was less in NINDS research than in the
and very weak influence on a plasma fibrinogen. randomized researches where streptokinase was used.

Two variants of thrombolytic therapies - intravenous ­(systemic) In this review article we are bringing to your attention the data
and intra-arterial (local) are used.­ Recommendations about appli- available in medical libraries.
cation of intravenous thrombolysis generally are based on clinical

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

102 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

УДК: 616.69-008.3

СОВРЕМЕННЫЕ АСПЕКТЫ ПРЕЖДЕВРЕМЕННОЙ ЭЯКУЛЯЦИИ

Шахраманян В.А., Акопян А.Э.
ЕГМУ, Кафедра сексопатологии

Ключевые слова: расстройства эякуляции, преждев- По данным разных авторов, частота ПЭ составляет
ременная эякуляция, распространенность, термины, 20–30% [21, 35, 76], от 21 до 31% [51], до 30% [26, 39],
определения. 20–33% [27], от 27 до 34% среди мужчин всех возраст-
ных групп [10], 35% [13, 14], 22–38% [4], 25–40% [54]
Согласно данным современных исследований, сре- и даже 30–40% [15, 61]. При этом отмечается, что при
ди всех сексуальных дисфункций чаще всего имеют ме- такой частоте только от 1 до 12% лиц с данной патоло-
сто расстройства эякуляции, которые стали предметом гией обращаются за медицинской помощью [18].
всестороннего мета-анализа [6].
G.B. Brock et al. [24] провели исследование сре-
Расстройства эякуляции подразделяются на 4 ка- ди канадских мужчин. На первом этапе посредством
тегории [77]: интернета было опрошено 3816 чел., а на втором по-
средством телефонного интервьюирования – 1636 из
•• преждевременная эякуляция (premature этих 3816 чел., которые соответствовали критериям
ejaculation, ПЭ); ПЭ. Диагноз ставили на основании слабого контроля
мужчин над эякуляцией или его отсутствия, независимо
•• задержанная эякуляция (delayed ejaculation); от продолжительности полового акта, что приводило к
•• ретроградная эякуляция (retrograde ejaculation), негативным последствиям для них или их сексуальных
партнерш, либо для тех и других, или жалоб на очень
когда сперма ретроградно забрасывается в мо- быстро наступающее семяизвержение. В результате
чевой пузырь, проведенного исследования выявлено, что распро-
•• анэякуляция (anejaculation). страненность ПЭ, диагностированной «в соответствии
Из них подавляющее число случаев представлено с DSM–III, составила от 16 до 24% в зависимости от
преждевременной эякуляцией (premature ejaculation; используемого определения ПЭ» и значительно не из-
PE). Хотя термин “premature ejaculation” является наи- менялась с возрастом.
более распространенным, существуют и другие тер-
мины-синонимы – «rapid ejaculation» (быстрая эякуля- E.A. Jannini, A. Lenzi [36] в своей статье по эпидеми-
ция), «rapid climax» (быстрая кульминация), «premature ологии ПЭ сообщают, что, несмотря на некоторую ме-
climax» (преждевременная кульминация) или «early тодологическую предвзятость, ее распространенность
ejaculation» (ранняя эякуляция) [54]. В 1943 г. B. больше 21% кажется реалистичной. Эта цифра была
Schapiro [59] также предложил выделять первичную получена на основании большого опроса, который ис-
(primary) или пожизненную (lifelong), т. е. существующую следовал «различные аспекты секса и отношений» сре-
с начала половой жизни PE, и вторичную (secondary) ди 27500 мужчин и женщин в возрасте от 40 до 80 лет.
или приобретенную (acquired) ПЭ.
Отмечается, что ПЭ – самая частая сексуальная Согласно шифру F52.4 МКБ–10, под ПЭ следу-
жалоба [49] и самая распространенная сексуальная ет понимать неспособность задерживать эякуляцию
дисфункция у мужчин до 40 лет [68], а также, что она на период, достаточный для удовлетворения половым
имеет место почти у каждого третьего мужчины во актом обоих партнеров. Отмечается, что в тяжелых
всем мире в возрасте между 18 и 59 годами [25]. M. случаях эякуляция может наступить перед введением
Metz [47], ссылаясь на литературные данные (Lauman, полового члена во влагалище или при отсутствии эрек-
Paik, Rosen, 1999), информирует, что ПЭ «затрагивает» ции. Помимо этого, высказывается мнение, что орга-
приблизительно 29% всех мужчин. Более того, отмеча- нические причины ПЭ маловероятны. Сообщается, что
ется, что ПЭ имеет место чаще, чем эрекционная дис- она может возникать как психологическая реакция на
функция [53]. органическое нарушение, например, при отсутствии
Данные о частоте ПЭ значительно различаются. эрекции или при болях. Также указывается, что эяку-
Так, Chris G. McMahon [45], ссылаясь на ряд статей ляция может представляться преждевременной, если
[33, 43, 48, 52, 55, 62, 63], сообщает о диапазоне от 4 эрекция требует пролонгированной стимуляции, что
до 39%. Однако в работах последнего времени цифры укорачивает интервал между удовлетворительной эрек-
нижнего регистра представленного диапазона вообще
не фигурируют.

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 103

цией и эякуляцией. Первичная проблема в таком слу- этому на вопрос: «Сколько же времени должен длиться
чае заключается задержанной эрекции [9]. половой акт?» В.И. Здравомыслов отвечает следующим
образом: «Мы считаем – не менее 5–10 мин» [5].
В DSM–IV (современная классификация, принятая
в США) ПЭ соответствует шифру 302.75, в соответ- Следует отметить, что В.И. Здравомыслов в своем
ствии с которым она характеризуется следующим об- мнении не одинок. Аналогичная точка зрения высказы-
разом [28]: вается и в публикации N. Baum [22], который отмечает,
что ПЭ является проблемой для 36 млн мужчин, у кото-
A. Постоянная или периодически повторяющаяся рых семяизвержение наступает в течение 5 мин.
эякуляция при минимальной сексуальной стимуляции
до, во время или вскоре после пенетрации (введения В связи с этим Г.С. Васильченко [11] подчеркивает,
пениса во влагалище), возникающая прежде, чем муж- что принятие нижней нормативной границы, предлагае-
чина этого пожелает. Клиницист должен принимать во мой И.А. Поповым, привело бы к отказу от лечения зна-
внимание факторы, которые затрагивают продолжи- чительного числа мужчин, которые в нем нуждаются,
тельность стадии возбуждения, такие как возраст, но- страдая несомненными сексологическими расстрой-
визну сексуального партнера или ситуации, и недавней/ ствами, в то время как принятие нижней нормативной
последней частоты сексуальной активности. границы, предлагаемой В.И. Здравомысловым, напро-
тив, – к сексологической инвалидизации большинства
B. Причинами расстройства являются дистресс мужчин, считающих себя здоровыми.
или сложности в интерперсональных (межличностных)
отношениях. С. Кратохвил отмечает, что о ПЭ говорят тогда,
когда мужчина не может осуществлять половой акт
С. Преждевременная эякуляция не исключительно более 1 мин, а об относительно преждевременной эя-
из-за прямых воздействий субстанции/вещества, напри- куляции – когда половой акты более продолжительны,
мер, с устранением приема опиоидов (синтетических но в большинстве случаев их длительность недостаточ-
наркотических препаратов). на для получения женщиной сексуального удовлетво-
рения. Половой акт, длящийся менее 3 мин, сообщает
Как следует из последних международной и аме- автор, обозначают как короткий половой акт (coitus
риканской классификаций, при характеристике ПЭ brevis). Если эякуляция наступает перед иммисией пе-
учитываются длительность полового акта (без указаний ниса, то речь идет об ejaculatio ante portas, а если во
каких-либо точных значений). Способность контролиро- время нее – об ejaculatio intra portas [7].
вать его продолжительность мужчиной фиксируется в
МКБ–10. Помимо этого, в МКБ–10 акцентируется от- Согласно данным, полученным P.H. Gebhard [31]
сутствие при ПЭ удовлетворенности у обоих партнеров. при обследовании 1000 супружеских пар, средняя про-
Для обеих классификаций характерно доминирующее должительность полового акта составляет 4–7 мин. Ав-
представление о ПЭ как о функциональном, не име- тор полагает, что эякуляцию, наступающую менее, чем
ющем органической природы феномене. При этом, через 4 мин после интромиссии, нужно считать преж-
в МКБ–10 такую возможность хотя и не отрицают, но девременной. По его данным, полученным при опросе
считают маловероятной. 964 женщин, выявилось следующее. Оказалось, что
многие из них достигали полового удовлетворения при
По нашему мнению, исключение возможности воз- относительно кратковременной длительности полового
никновения ПЭ вследствие влияния факторов органи- акта. При продолжительности акта около 1 мин оргаз-
ческой модальности является ошибочным. В связи с ма достигали 27% женщин, а 61–66% женщин – при
этим достаточно указать на существование такой не- значительно большей его продолжительности (около 12
врологической церебральной патологии, как синдром мин). При длительности коитуса в диапазоне от 1 до 11
парацентральных долек, которая проявляется резко вы- мин около 50% женщин постоянно испытывали оргазм,
раженной ПЭ с начала половой жизни [3, 19]. независимо от того, длился ли он 1–2 мин или 8–11.
Автор объясняет это тем, что в одних случаях мужчина
В литературе, посвященной обсуждаемой пробле- компенсирует короткую продолжительность полового
ме, нет единого согласованного определения ПЭ. Так, акта более длительной подготовкой, а в других случаях,
И.А. Попов [12] на основании интервьюирования 482 когда женщины быстро достигают оргазма, мужчина,
практически здоровых мужчин определил, что у 92,5% приспособившись к такому темпу, не стремится про-
из них «эякуляционная способность» была нормальной, длить половой акт [7].
а у 7,5% имела место ПЭ. При этом к ПЭ И.А. Попов от-
носил такую, которая наступает спустя 7–10 с и ранее
или после 9–10 фрикций и менее. В противоположность

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

104 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

W.H. Masters, V.E. Johnson [44] во время лабора- [8] отмечают, что большинство сексологов считают
торных исследований установили, что при мастурбации способность полностью контролировать эякуляцию не
женщина обычно достигает оргазма в течение 3 мин. правилом, а исключением и сообщают, что Американ-
При сравнении этих результатов с данными анкетных ская ассоциация психиатров в DSM–III (1980 г.) дели-
обследований оказалось, что при обычном половом катно обошла эту проблему, утверждая, что речь долж-
акте сексуальная реактивность женщин ниже, чем при на идти о «разумном контролировании» наступления
мастурбации. Это согласуется с выводами S.Schnabl семяизвержения, оценка которого производится... «с
(1972), что при мастурбации женщина осуществляет учетом ряда факторов, оказывающих влияние на про-
стимуляцию в соответствии со своими ощущениями, в должительность фазы возбуждения, таких, как возраст,
то время как при половом акте она обычно должна при- новый половой партнер, частота и продолжительность
спосабливаться к партнеру [7]. полового акта» [20]. Более того, высказывается мне-
ние, что в норме эякуляция происходит в течение 2-3
При анкетном опросе в ГДР, проведенном S. мин активных фрикций [14].
Schnabl в 1972 г., 50% мужчин и женщин указали, что
половой акт у них длится более 5 мин, и чем дольше он В связи с обсуждаемым вопросом следует отме-
продолжается, тем чаще женщины достигают оргазма. тить, что в литературе приводятся разноречивые дан-
M. Hunt (1974) сообщает, что средняя длительность по- ные [45] относительно взаимоотношения между интра-
лового акта у супружеских пар в США составляет около вагинальным латентным временем ожидания эякуляции
10 мин и зависит от социальных и культурных условий. (intravaginal ejaculation latency time; IELT), которое пред-
J. LoPiccolo (1978) считает, что лечение показано муж- ставляет собой промежуток времени от начала фрик-
чинам, у которых половой акт длится менее 4 мин [7]. ций после введения члена во влагалище до семяизвер-
жения, и субъективным эякуляторным контролем. Так,
W.H. Masters, V.E. Johnson [44] считают эякуляцию если G. Grenier, E.S. Byers [33] сообщили, что некото-
преждевременной тогда, когда примерно в 50% поло- рые мужчины с коротким IELT указывали как на адек-
вых актов мужчина не способен вызвать половое удов- ватный эякуляторный контроль, так и на слабый [33], то
летворение у партнерши. Однако этот критерий, как другие авторы констатировали умеренную корреляцию
отмечает С. Кратохвил [7], в значительной степени за- между IELT и эякуляторным контролем [50,74].
висит от сексуальной реактивности женщины, которая
может значительно варьировать. D.L. Patrick et al. [50] сообщили об оценках «очень
низкий» («very poor») или «низкий» («poor») относитель-
Впрочем и сами авторы [8] сообщают, что отдавали но контроля над эякуляцией у 72% мужчин с ПЭ, по
себе отчет в том, что их формулировка несовершенна сравнению с 5% в группе нормального контроля.
и прежде всего в тех случаях, когда женщина никогда
не испытывает оргазм или испытывает его крайне ред- Критически высказывается в отношении опреде-
ко. У. Мастерc, В. Джонсон, Р. Колодни [8] также ин- ления ПЭ, приведенного в DSM–IV, доктор психологии
формируют, что в основе прежних нормативов лежали Алтоф (Stanley E.Althof, PhD) – ученый из США, кото-
длительность полового акта (например, «менее двух ми- рый много занимался данной проблемой. Он, в частно-
нут»), или же число фрикций, произведенных до эякуля- сти, заявляет, что если посмотреть на диагностические
ции. В настоящее время, однако, сообщают авторы, от критерии ПЭ, то мы увидим, что они чрезвычайно не-
этих критериев отказались. По их мнению, это хорошо, определенны. DSM–IV определяет ПЭ как эякуляцию,
так как одни мужчины пытались с помощью секундоме- которая наступает до или вскоре после введения, а
ра установить, соответствует ли их поведение норме, а также прежде, чем пожелает мужчина. Извержение,
другие с целью увеличения количества фрикций пыта- наступающее перед введением члена во влагалище,
лись их ускорить, хотя это, напротив, обычно приближа- является очень редким феноменом. Использование же
ет эякуляцию, а не отдаляет ее. терминологии «вскоре после введения» или «прежде,
чем пожелает мужчина», по мнению автора, ведет к
В свое время H.S. Kaplan [38] заявила, что термин замешательству. Далее названный автор отмечает, что
«преждевременная эякуляция» следует относить к тем согласно некоторым клиническим исследованиям ПЭ
случаям, когда мужчина не способен контролировать следует определять как семяизвержение, наступаю-
ее наступление, т. е. не может произвольно контроли- щее после интроекции спустя установленный период
ровать эякуляторный рефлекс и переносить высокую времени. Однако при ознакомлении cо всеми иссле-
степень полового возбуждения без возникновения эя- дованиями 1990-х гг. обращает на себя внимание то,
куляции. Однако У. Мастерc, В. Джонсон, Р. Колодни

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 105

что данный период времени по сообщениям разных мужчина не способен задерживать эякуляцию до на-
авторов различный и варьирует в пределах от 1 до 7 ступления оргазма у женщины. Учитывая, что многим
минут. Далее автор сообщает, что FDA (Управление по женщинам высших слоев общества вследствие укоре-
контролю за продуктами и лекарствами, США) сосре- нения у них задерживающих условных рефлексов для
доточивает свое внимание на IELT как отправной точке наступления оргазма может потребоваться до 10–15
клинических исследований. Однако на данную пробле- мин фрикционной стимуляции, а также учитывая и то,
му следует смотреть более широко, не ограничиваясь что многие женщины не испытывают оргазма никогда
только этим временем и способностью контролировать и ни при каких обстоятельствах в течение всей своей
эякуляцию. Необходимо также оценивать какое психо- жизни, от мужчины, если предъявить ему требование
логическое воздействие продолжительность полового проведения затяжного коитуса без эякуляции вплоть до
акта оказывает на мужчину и его партнершу. Следует наступления оргазма у женщины, ожидают «совершен-
помогать людям, увеличивая эту продолжительность, но но ненормальной, патологической ареактивности».
необходимо смотреть на проблему шире и не быть гени-
тально сфокусированным (genitally focused). Также указанные авторы писали: «Мужчина, ре-
агирующий быстрой сексуальной разрядкой, будучи
О взаимоотношении продолжительности полового весьма далек от какой бы то ни было патологии, со-
акта и сексуального удовлетворения Алтоф отметил, вершенно нормален среди других млекопитающих и
что оценивая сексуальное удовлетворение, следует совершенно обычен среди представителей собственно-
учитывать многие факторы. Это чувство может быть го вида. Странно, что термин «импотенция» мог быть
связано с приятными физическими ощущениями, удов- использован для квалификации такого рода быстрой
летворением партнерши, которое позволяет мужчине реакции. Трудно найти другую ситуацию, в которой
чувствовать себя удовлетворенным, ощущением им му- индивидуума, обладающего быстрыми и интенсивными
жественности и переживанием того, что он сделал то, реакциями, не признали бы превосходящим других».
что должен был сделать. Мужчины, у которых имеет Однако У. Мастерc, В. Джонсон, Р. Колодни отмечают,
место ПЭ, а также их партнерши испытывают меньшую что в настоящее время большинство сексологов с такой
удовлетворенность. Однако вряд ли речь идет о линей- установкой не согласны [8].
ной корреляции. Когда продолжительность полового
акта увеличивается, другие факторы могут сделать ин- По нашему мнению, точка зрения А. Кинси соот-
тимную близость более или менее удовлетворяющей. ветствует биологическому представлению о норме, ко-
По мнению цитируемого автора, имеет место сильная торое, по видимому, полностью приложимо к животным.
фиксация на времени проведения полового акта и спо-
собности контролировать его продолжительность, но Действительно, находящиеся в естественных ус-
субъективные аспекты также важны [27]. ловиях самцы (джунглии и т. п.) поставлены в условия,
когда с целью избежать помех целесообразно в крот-
Интересно мнение, которое высказывали А. Kinsey чайшие сроки ввести оплодотворяющее начало самке,
и др. [42] о нормальной продолжительности полово- а если за небольшое время будет проведен не один, а
го акта. Они считали быструю эякуляцию признаком несколько коитусов, то это тем более повысит генера-
биологической компетентности и писали: «Примерно тивные возможности вида. В этом плане заслуживают
у трех четвертых всех мужчин оргазм достигается в внимания следующие данные. У слонов интромиссия
пределах двух минут после начала сношения и у не- длится меньше минуты, у быка – около 23 сек, но спа-
малой части мужчин разрядка может наступить до ис- ривание может быть очень частым. Ученые подсчита-
течения минуты или даже в пределах 10–20 с после ли, что один бык за 6 часов спаривался 77 раз, а пара
интроекции. Временами же мужчина может оказаться львов в Дрезденском зоопарке за 8 дней спаривалась
настолько возбужденным психически или физическими 360 раз [30].
ласками, что эякуляция наступает до соприкосновения
гениталий... И все же представление, будто мужчина Анализирует данную проблему и Г.С. Васильченко
со столь быстрой эякуляторной реакцией невротичен [11], который сообщает о наблюдениях, осуществлен-
или страдает какой-либо другой патологией, в большин- ных рядом исследователей, свидетельствующих, что
стве случаев не является научно обоснованным. Неко- продолжительность копулятивных циклов (как завер-
торые клиницисты настаивают на отнесении эякуляций шенных, так и незавершенных, т. е. анэякуляторных)
в разряд преждевременных во всех тех случаях, когда у различных видов обезьян составляет намного менее
минуты: у макак самец производит во время одной сад-
ки 2–8 фрикций; возбудившийся макак резус на протя-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

106 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

жении 10–20 мин производит 5–25 садок, каждая из ективности данных, полученных таким путем, не прихо-
которых продолжается 3–4 сек. и состоит из несколь- дится. Мы неоднократно убеждались в этом при опросе
ких единичных фрикций (при этом часть садок носит пациентов. Например, один больной заявил, что его по-
анэякуляторный характер); самец бабуин в период од- ловой акт длится 2 или 3 мин. Когда же мы попросили
ной садки, продолжающейся 10–15 сек., производит его сказать, сколько же фрикций он осуществляет за
5–10 фрикций; у шимпанзе в течение одной садки про- это время, то он ответил, что если половой акт длится 2
изводится 4–15 фрикций по одним данным и 5–15 – по мин, то 4, а если 3 мин, то 6. Трудно себе представить
другим. У низших млекопитающих, продолжает автор, такую неправдоподобно малую скорость фрикций, что-
продолжительность фрикционной стадии находится в бы получить данное соответствие. По нашему мнению,
таких же пределах, составляя у котов от 5 до 10 с, а у для некоторой объективизации продолжительности
баранов в случной сезон – около минуты по одним дан- полового акта вслед за вопросом о его длительности
ным и 13–19 сек. – по другим. следует спрашивать пациента о числе фрикций, совер-
шаемых во время его проведения.
Если говорить о людях, которые проводят поло-
вые акты в благоприятных условиях с целью получения Для того чтобы объективизировать продолжитель-
наслаждения, то их представления о норме могут ме- ность полового акта, проводились специальные иссле-
няться, что естественно может отразиться и на мнении дования, сопровождавшиеся его хронометрированием.
сексологов. Что могло повлиять на изменение пред- В 1973 г. Г.С. Васильченко [2] сообщил, что отсутствие
ставлений о норме продолжительности полового акта в доступной ему литературе данных о нормальной про-
у людей? Причиной этого является тот факт, что у них должительности коитуса послужило основанием для
произошло изменение в представлении о стоящей пе- изучения этого вопроса. В связи с этим была подобра-
ред половым актом задаче (у животных в основном – на группа мужчин, общее состояние и сексуальные
продолжение рода, а у людей – продолжение рода и проявления которых соответствовали принятым в науч-
получение удовольствия, что обуславливает необходи- ной сексологии представлениям о безупречном здоро-
мость пролонгации коитуса, а, следовательно, контроль вье. Определение длительности полового акта (от мо-
над эякуляцией, увеличивающий вероятность достиже- мента интроекции до эякуляции), который совершался
ния женщинами оргазма). в обычной обстановке, производилось обследуемыми
с помощью секундомера. Также ими проводился под-
Подтверждение нашей точки зрения мы нашли счет фрикций. Эти задачи выполняли как мужчина, так
в публикации, в которой отмечается, что вследствие и женщина, а в отдельных случаях – только женщина,
эволюции человеческой сексуальности способность а мужчина не знал о проводимом исследовании. При
контроля над временем эякуляции стала очень важной эксцессах ориентировались только на первый половой
(Hong, 1984), и мужчины учились этому по мере роста акт. Исключались отдельные случаи истинной пролон-
стремления к нему их и их партнерш. На основании это- гации полового акта. Учитывались такие сведения, как
го постулируется, что контроль над эякуляцией носит время суток, положение, в котором проводился коитус,
не природный, а культуральный характер [37]. длительность предшествующего периода абстиненции
(интервал между данным и предыдущим половым ак-
По нашему мнению, по отношению к мужчинам том), кто проводил параметрирование, был ли оргазм
правомочным к оценке продолжительности их полового у женщины, на какую фазу ее менструального цикла
акта по меньшей мере можно было бы считать биосо- приходился данный коитус. Самая короткая продолжи-
циальный подход. Более того, приводимое в настоящее тельность полового акта составила 1 мин 14 сек. (при
время определение ПЭ [46] предполагает биопсихосо- 68 фрикциях), а самая длительная – 3 мин 34 сек (при
циальный подход к оценке данной дисфункции. Сугубо 270 фрикциях). Средняя продолжительность составила
биологический подход в данном случае, который полно- 2 мин 2 сек. Наименьшее количество фрикций равня-
стью применим к животным, для людей является недо- лось 26 при длительности копулятивной стадии 1 мин
статочным. 30 сек, наибольшее – 270 при длительности копулятив-
ной стадии 3 мин 34 сек, среднее количество фрикций
Сведения о продолжительности полового акта было равно 62. Установлена следующая закономер-
обычно получают путем опроса. Однако известно, что ность: обследуемые, у которых эякуляция наступала
большинство мужчин специально не «засекают» эту быстро, практиковали замедление фрикций, в то вре-
продолжительность с помощью часов или секундоме-
ра. Также известно, что восприятие времени зависит
от ряда обстоятельств. Таким образом, говорить об объ-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 107

мя как лица с несколько затрудненным наступлением введения полового члена во влагалище;
эякуляции отличались более энергичными, быстрыми 4. Задержанная эякуляция (ejaculatio tarda – ЕТ),
фрикциями. Включение, остановка секундомера и счет
фрикций у большинства мужчин вызывали статисти- когда подовой акт носит затяжной, подчас из-
чески достоверное удлинение копулятивной стадии (в нурительный характер. Крайней степенью ЕТ
пределах 10–20%). При этом изолированная хрономе- является функциональный асперматизм, при
трия (без счета фрикций) сказывалась в меньшей сте- котором эякуляция вообще не наступает.
пени, чем счет фрикций или их счет, сочетающийся с
оперированием секундомером. Любое вмешательство Следует отметить, что в настоящее время в том
в нормальное течение полового акта (даже запуск и случае, когда сперма вырабатывается, а семяизвер-
остановка секундомера без счета фрикций) полностью жение не наступает, используются термины «анэяку-
исключало наступление оргазма у женщин. Этот эф- ляция» и «анэякуляторный половой акт». Цитируемый
фект отмечался даже у мультиоргастичных партнерш. автор также отмечает, что при отсутствии своевремен-
ной сексологической помощи расстройства эякуляции
На основании полученных данных, автор при- осложняются присоединением других феноменов, что
шел к заключению, что «для возникновения оргазма у заставляет характеризовать каждое расстройство не
женщины качественная сторона проведения полового только по интенсивности, но и по экстенсивности.
акта имеет большее значение, чем количественная: у
одной и той же пары оргазм у женщины отсутствовал Для этого к обозначению интенсивности наруше-
при половом акте, который продолжался 5 мин 44 сек ния добавляются римские цифры: I – при изолирован-
(мужчина провел истинную пролонгацию и насчитал ном расстройстве эякуляции; II – при сочетании с ос-
213 фрикций), в другом случае у женщины отмечен лаблением эрекций; III – при сочетании с ослаблением
повторный оргазм приполовомакте, продолжавшемся 3 эрекций и снижением полового влечения (или приту-
мин (мужчина насчитал 55 фрикций). Кроме поведения плением оргазма).
мужчины и настроения женщины, значительную роль
в наступлении оргазма у женщины играет отношение Современные исследования, в которых проводи-
времени коитуса к менструальному циклу – чем ближе лась объективная оценка продолжительности коитуса,
фаза активного кровотечения у большинства женщин, свидетельствует о cледующем: C.G. McMahon [45] отме-
тем легче при прочих равных условиях у них наступает чает, что существуют значительные отличия в IELT (от
оргазм [2]. 1 до 7 мин), которое, как считают приведенные ниже
авторы, характеризует мужчин с ПЭ [41, 60, 64, 65], од-
Следует отметить, что M.D. Waldinger и др. [75] нако указанные цифровые значения «преждевремен-
сообщают, что при проведении своих исследований к ной эякуляции» не базируются на нормативных данных
ПЭ они относили такую, какая наступала меньше, чем и не подкреплены какими-либо объяснениями. В данной
через 1 мин, что совпадает с мнением, высказанным статье отмечается, что автором и его коллегами ранее
Г.С. Васильченко. Он также предложил классифици- сообщалось, что при обследовании 1346 мужчин с ПЭ
ровать расстройства эякуляции по интенсивности и эк- среднее значение IELT составило 43,4 сек. Эякуляция,
стенсивности. Так, он выделил следующие формы этих наступающая еще до введения члена во влагалище
расстройств [11]: (EAP) отмечалась у 5,6% мужчин. Высказывается мне-
ние, что для клиницистов разумно расценивать мужчин,
1. Относительное ускорение эякуляции (ejaculatio которые эякулируют в течение 2 мин после пенетрации,
praecox relativa – EPR), когда семяизвержение как тех, которые страдают от ПЭ, а ЕАР или эякуляция
наступает до появления оргазма у женщины, в течение 1 мин должны расцениваться как тяжелые
хотя с момента имиссии до эякуляции проходит формы ПЭ.
не менее минуты и мужчина при этом произво-
дит не менее 20–25 фрикций; Также отмечается [54], что согласно современным
данным, среднее IELT в возрасте от 18 до 30 лет равно
2. Абсолютное ускорение эякуляции (ejaculatio 6,5 мин [73], а преждевременной могла бы считаться
praecox absoluta – EPA), когда длительность ко- эякуляция, где IELT меньше, чем приблизительно 1,5
пулятивной стадии составляет менее 20 фрик- мин. [71].
ций;
M. Gonen и др. [32] в своих исследованиях опре-
3. Ejaculatio ante portas (ЕАР) – наступление семя- деляли ПЭ как такую, где IELT меньше 2 мин с тем же
извержения в обстановке полового акта, но до самым партнером в течение по крайней мере 6 мес.

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

108 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

T. Symonds и др. [66] в своей статье отмечают, что ла 4 нед. Обследованные мужчины были в возрасте 18
в качестве операционного маркера в соответствии с лет или старше, имели устойчивые гетеросексуальные
DSM–IV–TR в клинических исследованиях обычно ис- отношения в течение, по крайней мере, 6 мес и регу-
пользуется IELT. Авторы сообщают, что М.D. Waldinger лярные сексуальные отношения. Медиана IELT соста-
и др. (2004), проанализировав 41 исследование по вила 5,4 мин (диапазон 0,55-44,1 мин) и достоверно
лечению больных с ПЭ, выявили, что в 30 из них ПЭ уменьшалась с возрастом (с 6,5 мин в группе 18–30 лет
считалась та, которая наступает через 1–2 мин; в 8 ис- до 4,3 мин в группе старше 51 года (P <0,0001). На-
следованиях – через 3 мин или меньше. В трех остав- помним, что медиана – возможное значение признака,
шихся исследованиях о ПЭ говорили, когда продолжи- которое делит вариационный ряд выборки на две рав-
тельность полового акта составляла, соответственно, ные части: 50 % «нижних» единиц ряда данных будут
30 сек, 4 мин и 5 мин. Есть мужчины, которые считают, иметь значение признака не больше, чем медиана, а
что эякулируют преждевременно, когда их IELT состав- «верхние» 50 % – значения признака не меньше, чем
ляет 3, 4 или даже 5 мин [50]. Напротив, есть мужчины, медиана.
не считающие себя эякулирующими преждевременно, у
которых IELT составляет 1 или 2 мин. Другое исследование [72] проводилось c помощью
a blinded timer device, что минимизировало возможное
M. Waldinger и др. [74], характеризуя выражен- вмешательство в естественное течение полового акта.
ность преждевременного семяизвержения, сообщили Данное исследование осуществлялось с неотобранным
об IELT меньше, чем 30 сек, и меньше, чем 60 сек, со- образцом из 474 мужчин из тех же стран в течение 4
ответственно у 77 и 90% из 110 мужчин с ПЭ. недель. Анкетный опрос проводился до и после 4-не-
дельных оценок IELT. Среднее значение IELT составило
Данные, которые были получены в США путем хро- 5,7 мин, а его медиана – 6,0 мин (диапазон: 0,1–52,1
нометрирования продолжительности полового акта на- мин).
много позже, резко отличаются от приведенных выше.
Исследования, проведенные специалистами медицин- Мужчины из Турции имели самую короткую меди-
ской школы Университета западного резервного райо- ану IELT (4,4 мин), а мужчины из Великобритании – са-
на (Case Western Reserve University School of Medicine) мую длительную (10,0 мин). Обрезание и использование
в Кливленде, штат Огайо, показали, что у мужчин, презерватива не оказывали никакого существенного
страдающих преждевременным семяизвержением, эя- воздействия на медиану IELT. Субъекты, которые были
куляция происходит в среднем до 1,8 мин от начала недовольны IELT, имели немного более низкую медиану
полового акта. Для здоровых мужчин этот показатель IELT (5,2 мин), чем медиана в популяции.
составил 7,3 минуты.
В связи с тем, что продолжительность полового
Стэнли Элтоф (StanleyAlthof), один из исследова- акта была меньше у турецких мужчин, следует сооб-
телей, подчеркивает, что ПЭ сопровождается чувством щить следующее. Существует мало опубликованных
неудовлетворенности, потери контроля и напряжением данных относительно влияния страны рождения, рели-
в отношениях. Для сбора материала ученые раздали се- гии или культуры на распространенность ПЭ. Так, со-
кундомеры половым партнершам более полутора тысяч общалось об «увеличенной восприимчивости» к ПЭ у
мужчин. По результатам исследования было установле- индийских мужчин [23, 40].
но, что около 200 испытуемых страдали ПЭ, причем и
сами мужчины, и их партнерши отмечали психологиче- Высказывание Кинси, согласно которому у азиат-
ский дискомфорт, сопровождавший досрочное семя- ских мужчин эякуляция наступает быстрее, чем у Кав-
извержение. Результаты исследования опубликованы в казцев, которые, в свою очередь, эяукулируют раньше,
«Journal of Sexual Medicine». В работе также участвова- чем Afro-Caribbeans, интерпретировалось в ракурсе
ли специалисты из Вашингтонского университета в Си- предположения, что некоторые расы более «сексуаль-
эттле (University of Washington in Seattle), Университета но ограничены», чем другие [42, 58].
Миннесоты (University of Minnesota) и других исследова-
тельских учреждений [17]. В одном исследовании 2005 г., которое проводи-
лось в Лондоне [56], было показано, что у лиц азиат-
Фиксация IELT проводилась с помощью секундоме- ского происхождения и исламского вероисповедания
ра и в исследовании M.D. Waldinger и др. [73], в котором ПЭ встречается чаще. Авторы высказали мысль, что
участвовало 500 пар из Нидерландов, Испании, Вели- хотя причины этого неясны, но можно предположить
кобритании, Турции и США. Его длительность состави- влияние психосоциальных, семейных или генетических
факторов. В другом исследовании, также проводившем-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 109

ся в Лондоне, результаты которого были опубликованы тельности полового акта не является легкой. Данную
годом спустя [57], осуществлялись полуструктурирован- проблему попытались прояснить эксперты Международ-
ные интервью с 10 мужчинами–добровольцами ислам- ного общества сексуальной медицины (the International
ского вероисповедания с установленным клиническим Society for Sexual Medicine; ISSM). В статье, посвящен-
диагнозом «преждевременная эякуляция». Интервью ной этому вопросу [46], сообщается, что в медицинской
были записаны на магнитофон и расшифрованы. В литературе есть ряд определений ПЭ. Наиболее часто
результате выявились следующие темы: беспокоящий упоминаемые ее определения – определение DSM–IV
первый сексуальный опыт (с подтемой «опасение от- и др. определения – скорее базируются на мнениях
носительно того, чтобы быть обнаруженным и желание авторитетов, а не на утверждениях, опирающихся на
закончить рано»), секс до брака, секс вне брака, рели- контролируемые клинические или эпидемиологические
гия, «стресс», воздействие западных стандартов, про- исследования. Поэтому в августе 2007 г. ISSM назна-
живание в Великобритании и последующее ощущение чило несколько международных экспертов по проблеме
свободы. Авторы пришли к заключению, что им удалось ПЭ и объединило их в созданный с этой целью Коми-
идентифицировать факторы, связанные с ПЭ у пациен- тет для определения ПЭ (Committee for the Definition
тов исламского вероисповедания. of Premature Ejaculation). Его члены встретились в Ам-
стердаме в октябре 2007 г., чтобы оценить силу и сла-
Следует отметить, что помимо секундомера и бость современных определений ПЭ, доказательства,
blinded timer device, которые используются для объек- поддерживающие такие конструкты, как IELT, контроль
тивизации IELT, для этой цели изобретен прибор, кото- эякуляции (ejaculatory control), сексуальное удовлетво-
рый прошел апробацию. Так, сообщается [29], что было рение (sexual satisfaction), личностный/межличностный
проведено специальное исследованиe с целью валиди- дистресс (personal/interpersonal distress) и предложить
зировать the Sexual Assessment Monitor (SAM) – новый новое определение ПЭ, базирующееся на доказатель-
аппарат, разработанный для электронной регистрации ствах. Комитет пришел к единодушному мнению, что к
IELT с целью диагностики ПЭ и точной фиксации тера- конструктам, которые следует считать необходимыми
певтических результатов при клинических испытаниях. для определения ПЭ, следует отнести скорость эяку-
В трех исследованиях, проведенных в Великобритании, ляции, воспринимаемую/осознаваемую самоэффек-
приняли участие мужчины с ПЭ (58 чел.) и здоровые тивность и контроль, а также отрицательные личные
добровольцы (53 чел.) в возрасте 18–75 лет. Было выяв- последствия от ПЭ. Комитет предложил определелять
лено, что IELT намного выше у здоровых добровольцев, существующую с начала половой жизни (lifelong) ПЭ как
чем у мужчин с ПЭ. В результате проведенных иссле- мужскую сексуальную дисфункцию, характеризующую-
дований авторы пришли к заключению, что с помощью ся эякуляцией, которая всегда или почти всегда проис-
SAM можно измерять время от начала вибрации до ходит до или в течение приблизительно одной минуты
возникновения эрекции и эякуляции, а также IELT у после влагалищного проникновения, неспособностью
здоровых добровольцев и мужчин с ПЭ. Это свидетель- задерживать семяизвержение при всех или почти всех
ствует о том, что SAM имеет потенциал стать «золотым влагалищных проникновениях (vaginal penetrations) и
стандартом» в диагностике ПЭ и в клинических испы- отрицательными последствиями для личности (personal
таниях. Следует отметить, что относительно недавно consequences), такими как дистресс, беспокойство,
изучалось влияние некоторых факторов гетеросексу- фрустрация и/или избегание сексуальной близости.
ального секса на длительность полового акта. Сообща- Отмечается, что это определение касается мужчин с
ется, что исследование молодых женатых пар (Tullberg, ПЭ, существующей с начала половой жизни (lifelong),
1999) выявило, что IELT мужа, кажется, зависит от ста- и применимо только для влагалищного (интравагиналь-
дии менструального цикла жены: во время фертильной ного) коитуса. Эта группа экспертов также пришла к
фазы (стадии) оно имеет тенденцию быть наиболее ко- заключению, что не существуют достаточного числа
ротким. Другие исследования свидетельствуют о том, опубликованных объективных данных, которые позволи-
что молодые люди с более старшими партнершами до- ли бы предложить дефиницию приобретенной ПЭ, ба-
стигают эякуляторного порога в среднем скорее, чем с зирующуюся на доказательствах. Вместе с этим данные
партнершами своего возраста или с теми женщинами, эксперты полагают, что предложенные ими критерии
которые младше их [54]. определения существующей с начала половой жизни
(первичной) ПЭ также могут быть применены и по отно-
Как следует из приведенных данных, задача уста-
новления нормативных параметров для продолжи-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

110 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

шению к приобретенной (acquired) ПЭ. Он скорее является нормальным изменением в сексу-
В ряде публикаций уточняются некоторые детали, альном функционировании. Эякуляторная дисфункция,
подобная преждевременной эякуляции, характеризует-
касающиеся работы этого комитета. Так, сообщается, ся: 1) субъективным восприятием своей эякуляции как
что в его состав вошел 21 член [35]. Это были специ- стойкой или нестойкой преждевременно наступающей
алисты из США, Великобритании, Германии, Франции, в течение полового акта; 2) озабоченностью предпола-
Нидерландов, Австралии и ряда других стран, результа- гаемым ранним семяизвержением или недостаточным
ты работы которых были основаны на тщательном изу- контролем эякуляции; 3) IELT, находящимся в нормаль-
чении более, чем 100 научных работ. Также подчерки- ном диапазоне или даже характеризующимся большей
вается, что выработанное ими определение применимо продолжительностью (т. е. эякуляцией, которая проис-
только к пациентам с гетеросексуальной ориентацией, ходит после 5 мин); 4) ослабленной способностью кон-
страдающим ПЭ с начала половой жизни. Сформули- тролировать эякуляцию (т. е. сдерживать семяизвер-
ровать аналогичное определение для больных, у кото- жение во время его приближения); 5) озабоченностью,
рых такая проблема появляется время от времени, либо которая не может быть лучше объяснена другим психи-
в определенном возрасте, а также для гомосексуалов ческим расстройством [41] .
еще предстоит [16, 67].
По-видимому, в проекте DSM–V учтены некото-
В нормативных документах по диагностике и ле- рые изъяны, существующие в DSM–IV–TR. Так, M.D.
чению преждевременной эякуляции Международного Waldinger [69] отмечает, что главный недостаток де-
общества сексуальной медицины (International Society финиции ПЭ в DSM–IV–TR – отсутствие точки отсчета
for Sexual Medicine’s Guidelines for the Diagnosis and временного критерия эякуляции. Кроме того, в проекте
Treatment of Premature Ejaculation) [34] отмечается, что DSM–V предложено различать четыре категории ПЭ:
повторно комитет по данной проблеме (the ISSM PE пожизненную (lifelong) ПЭ, приобретенную ПЭ, есте-
Guidelines Committee) собирался в сентябре 2009 г. в ственно изменяющуюся (natural variable) ПЭ и эяку-
Лондоне в расширенном составе. На этот раз в него ляторную дисфункцию, подобную преждевременной.
вошло 26 членов (22 мужчины и 4 женщины). Это были Различие в патофизиологии и этиологии названных ва-
признанные международные эксперты: 10 сексологов, риантов ПЭ определяет выбор лечения. При пожизнен-
5 психиатров, 3 психолога, 2 эндокринолога, 2 врача ной (lifelong) ПЭ требуется медикаментозное лечение,
по оказанию первичной помощи, 1 уролог, 1 терапевт и при приобретенной ПЭ необходимо лечение патологии,
1 лучевой онколог. Председателем комитета в этот раз лежащей в основе ПЭ, для чего используются медика-
был Стэнли Алтоф (Stanley Althof, Ph.D.). Выводы отно- менты или психотерапия. Воспитание/просвещение и
сительно критериев ПЭ, которые были даны комитетом утешение/подбадривание показано мужчинам с есте-
в 2007 г., не изменились. ственно изменяющейся (natural variable) ПЭ. Наконец,
психотерапия и/или консультирование – первый выбор
Вместе с тем в этих нормативных документах сооб- для лечения мужчин с эякуляторной дисфункцией,
щается о предложении Волдинджера (M.D. Waldinger) подобной преждевременной. Кроме того, отмечается
выделить два дополнительных «подтипа» эякуляции у [70], что согласно предложенной новой классификации
мужчин, которые обеспокоены продолжительностью (DSM–V), вероятно, только у небольшого количества
коитуса, но не соответствуют критериям ISSM для ПЭ мужчин ПЭ нейробиологически детерминирована.
[70]. Отмечается, что хотя выделение этих подтипов
следует считать предварительным, было бы важно учи- Следует подчеркнуть, что в определении ПЭ, при-
тывать их существование, так как они характеризуют нятом в 2007 г. комитетом, сформированным Между-
многих мужчин, обращающихся за помощью, которым народным обществом сексуальной медицины, в каче-
не может быть поставлен диагноз ПЭ. Это «естествен- стве одного из параметров, который характеризует эту
но возникающая непостоянная» (natural variable) ПЭ и дисфункцию, называют отрицательные ее последствия
эякуляторная дисфункция, подобная ПЭ (premature- для личности (дистресс, беспокойство, фрустрацию
like ejaculatory disfunction). Естественно возникающая и/или избегание сексуальной близости) [46]. Данный
непостоянная ПЭ характеризуется ранними семя- параметр относится к психологическому измерению.
извержениями, которые происходят периодически и Поэтому с учетом других предусмотренных названным
сопровождаются некоторым субъективным чувством определением критериев (длительность полового акта
уменьшенного контроля эякуляции. Этот подтип не счи- не более 1 мин и неспособность задерживать семя-
тают сексуальной дисфункцией или психопатологией.

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 111

извержение при всех или почти при всех влагалищных трено определением ПЭ, которое в 2007 г. дал специ-
проникновениях) диагноз ПЭ является биопсихосоци- альный комитет международного общества сексуальной
альным. медицины, вообще не следовало бы приводить, так как
полный контроль над эякуляцией, по сути, предполагает
В обсуждении нуждается определение ПЭ, приве- возможность проведения мужчинами бесконечно дол-
денное в МКБ–10, где в качестве основополагающего гих, не ограниченных никаким временем половых актов.
ее критерия приводится неспособность задерживать
эякуляцию на период, достаточный для удовлетворения В заключение следует отметить, что и до настояще-
половым актом обоих партнеров. В связи с этим следу- го времени проблему определения ПЭ нельзя признать
ет отметить, что в данных случаях, по-видимому, речь полностью решенной, что было признано экспертами
должна идти о здоровых женщинах, способных испы- Международного общества сексуальной медицины в
тать оргазм, с нормальной возбудимостью, которая не 2007 г. Это, в частности, касается приобретенной (вто-
предполагает проведения затяжных, изнурительных ричной) ПЭ. По их мнению, в настоящее время отсут-
для мужчин половых актов. Напомним, что, по мнению ствует достаточное число опубликованных объективных
большинства сексологов, возможность мужчины полно- данных, которые позволили бы предложить ее дефини-
стью контролировать эякуляцию является не правилом, цию, базирующуюся на доказательствах. Вместе с этим
а исключением. Таким образом, в подавляющем числе данные эксперты полагают, что предложенные ими кри-
случаев речь должна идти о возможности не полного, терии определения существующей с начала половой
а частичного контроля эякуляции. В противном случае жизни (первичной, lifelong) ПЭ также могут быть при-
конкретные данные о минимальной нормальной продол- менены и по отношению к приобретенной (acquired) ПЭ.
жительности полового акта, что, в частности, предусмо-

Л И Т Е РАТ У РА pfmed.ru/faktyi/265/
17. Ученые измерили преждевременную эякуляцию // http://www.sexology.kiev.ua/
1. Расстройства эякуляции. Медицинский справочник. 13.12.2007// http://
medoboz.ru/content/view/938/85/ news.htm
18. Ученые измерили преждевременную эякуляцию. Сексопатология.
2. Васильченко Г. С. О нормальной продолжительности фрикционной (копуля-
тивной) стадии полового акта // Проблемы сексопатологии и бесплодия (Ма- 04.06.2005 // http://www.health.am/rus/site/more/1889/
териалы II республиканской конференции сексопатологов, Ворошиловград, 19. Частная сексопатология: (Руководство для врачей) / Под ред. Г. С. Василь-
7–8 декабря 1972). К.: Здоровья, 1973. – С. 28–32.
ченко. – Т. 2. – М.: Медицина, 1983. – 352 с.
3. Васильченко Г. С. О некоторых системных неврозах и их патогенетическом 20. American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of
лечении. – М.: Медицина, 1969. – 184 с.
Mental Disorders, 3rd ed. (DSM-III). – Washington, DC: American Psychiatric
4. Зайцев В. И., Ситенко А. М., Гафси Махер. Возможности использования Association, 1980.
биологической обратной связи у мужчин с преждевременной эякуляцией // 21. Basal S., Goktas S., Ergin A., Yildirim I., Atim A., Tahmaz L., Dayanc M. A
http://www.bsmu.edu.ua/files/KEP/KEP-2009-08-02/KEP-2009-08-02-029.pdf? Novel Treatment Modality in Patients with Premature Ejeculation Resistant to
Conventional Methods: The Neuromodulation of Dorsal Penile Nerves by Pulsed
5. Здравомыслов В. И. Функциональные сексологические расстройства у жен- Radiofrequency // J Androl. – 2010. – 31 (2). – P. 126–130.
щин, их классификация и терапия /Проблемы современной сексопатологии. 22. Baum N. Premature Ejaculation // http://www.neilbaum.com/articles/ed_pre_
– М., 1972. – С. 409–425. ejaculation.html
23. Bhatia M. S., Malik S. C. Dhat Syndrome-a Useful Diagnostic Entity in Indian
6. Кочарян Г. С. Расстройства эякуляции и их лечение. – Х.: Вид-воВіровець А. Culture // Br J Psychiatry. – 1991. – 159. – Р. 691–695.
П. «Апостроф», 2012. – 328 с. 24. Brock G. B, Bunard F., Casey R., Elliott S. L., Gajewski J. B., Lee J. C. Canadian
Male Sexual Health Council Survey to Assess Prevalence and Treatment of
7. Кратохвил C. Психотерапия семейно-сексуальных дисгармоний / Пер. с Premature Ejaculation in Canada // J Sex Med. 2009. – 6 (8). – P. 2115–2123.
чешск. – М.: Медицина, 1991. – 336 с. 25. Broderick G. A. Premature Ejaculation: on Defining and Quantifying a Common
Male Sexual Dysfunction // J Sex Med. – 2006. – 3, Suppl 4. – Р. 295–302.
8. Мастерc У., Джонсон В., Колодни Р. Основы сексологии / Пер. с англ. – М.: 26. Chen Juza, Щеплев П. А., Гвасалия Б. Р., Гарин Н. Н., Захарченко А. В. Кон-
Мир, 1998. – х. + 692 с. сервативная терапия ускоренной эякуляции // Андрология и генитальная
хирургия. – 2005 – №3. – C. 6–12.
9. Международная классификация болезней (10-й пересмотр). Классифика- 27. Diagnosing and Treating Premature Ejaculation: An Expert Interview with Stanley
ция психических и поведенческих расстройств. Клинические описания и E. Althof, PhD. Authors and Disclosures. Published: 11/01/2004 // http://cme.
указания по диагностике. – СПб.: «АДИС», 1994. – 304 с. medscape.com/viewarticle/492243,
28. Diagnostic Criteria from DSM-IVTM. Fifth Printing. – Washington: American
10. Новое лекарство увеличивает продолжительность секса // http://wap. Psychiatric Association, 1996. – ix + 358 p.
smolforest.ru/sex.php?page=21 29. Dinsmore W.W., Ralph D. J., Kell P., Wylie K. R., Dean J. P., Novak C., Wyllie J. S.,
Wyllie M. G. Evaluation of the Sexual Assessment Monitor, a Diagnostic Device
11. Общая сексопатология. Руководство для врачей /Под ред. Г. С. Васильченко. Used to Electronically Quantify Ejaculatory Latency Time: Findings from Three
– М.: Медицина,2005. – 488 с. Studies // BJU Int. – 2006. – 98 (3). – P. 613–618.
30. Eysenck H. J., Wilson G. The Psychology of Sex. – London, 1979.
12. Попов И. А. Материалы к психогигиене половой жизни мужчины. Дис. канд.
мед наук. – М., 1969. – 239 с.

13. Преждевременное семяизвержение // http://diagnos.ru/diseases/masculina/
quick_eaculatio

14. Расстройства эякуляции. Медицинский справочник // http://medoboz.ru/
content/view/938/85/

15. Синдром ранней эякуляции. Микрохирургическая денервация полового чле-
на // http://www.androclub.ru/publications/patents/denervation.shtml

16. Ученые выработали определение преждевременной эякуляции // http://

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

112 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

31. Gebhard P. H. Factors in Marital Orgasm // J Soc Issues. – 1966. – 22. – Р. 816–824.
88–95. 53. Powell J. A., Wyllie M. G. «Up and coming» treatments for premature ejaculation:

32. Gonen M., Kalkan M., Cenker A., Ozkardes H. Prevalence of Premature progress towards an approved therapy // Int J Impot Res. – 2009. – 21 (2). – Р.
Ejaculation in Turkish Men with Chronic Pelvic Pain Syndrome // J Androl. – 2005. 107–115.
– 26 (5). – Р. 601–603. 54. Premature ejaculation // http://psychology.wikia.com/wiki/Premature_ejaculation.
55. Reading A., Wiest W. An analysis of self-reported sexual behavior in a sample of
33. Grenier G., Byers E. S. The Relationships among Ejaculatory Control, Ejaculatory normal males // Arch Sex Behav. – 1984. – 13 (1). – P. 69–83.
Latency and Attempts to Prolong Heterosexual Intercourse // Arch Sex Behav. – 56. Richardson D., Goldmeier D. Premature ejaculation – Does country of origin tell
1997. – 26 (1). – Р. 27–47. us anything about etiology? // J Sex Med. – 2005. – 2 (4). – Р. 508–512.
57. Richardson D., Wood K., Goldmeier D. A qualitative pilot study of Islamic men
34. International Society for Sexual Medicine’s Guidelines for the Diagnosis and with lifelong premature (rapid) ejaculation // J Sex Med. – 2006. – 3 (2). – Р.
Treatment of Premature Ejaculation. Stanley E. Althof, Ph.D., Carmita H. N. 337–343.
Abdo, M.D., Ph.D., John Dean, M.D., Geoff Hackett, M.D., Marita McCabe, 58. Rushton J. P., Bogaert A. F. Race versus social class differences in sexual
Ph.D., Chris G. McMahon, M.D., Raymond C. Rosen, Ph.D., Richard Sadovsky, behaviour: A follow up test of the r/K dimension // J Res Person. – 1998. – 22. – P.
M.D., Marcel D. Waldinger, M.D., Ph.D., Edgardo Becher, M.D., Gregory A. 259–272.
Broderick, M.D., Jacques Buvat, M.D., Irwin Goldstein, M.D., Amr I. El-Meliegy, 59. Schapiro B. Premature ejaculation, a review of 1130 cases // J Urol. – 1943. –
M.D., Francois Giuliano, M.D., Ph.D. Wayne J.G. Hellstrom, M.D., Luca Incrocci, 50. – Р. 374–379.
M.D., Emmanuelle Jannini, M.D., Kwangsung Park, M.D., Sharon Parish, M.D., 60. Schover L., Friedman J., Weiler S., Heiman J., LoPiccolo J. Multiaxial problem-
HartmutPorst, M.D., David Rowland, Ph.D., Robert Segraves, M.D., Ph.D., Ira oriented system for sexual dysfunctions: an alternative to DSM–III // Arch Gen
Sharlip, M.D., Chiara Simonelli, Ph.D., HuiMeng Tan, M.D. // http://www.issm.info/ Psychiat. – 1982. – 39 (5). – P. 614–619.
v4/data/education/reference/PE%20Guidelines.pdf 61. Shamloul R., el-Nashaar A. Chronic prostatitis in premature ejaculation: a cohort
study in 153 men // J Sex Med. – 2006. – 3 (1). – Р. 150–154.
35. Int. Society for Sexual Medicine (ISSM) Details New Definition of Premature 62. Spector I. P., Carey M. P. Incidence and prevalence of the sexual dysfunctions: A
Ejaculation // http://www.seekwellness.com/mensexuality/news.htm critical review of the empirical literature // Arch Sex Behav. – 1990. – 19 (4). – P.
389–408.
36. Jannini E. A, Lenzi A. Epidemiology of Premature Ejaculation // Curr Opin Urol. – 63. Spector K. R., Boyle M. The prevalence and perceived etiology of male sexual
2005. – 15 (6). – Р. 399–403. problems in a non-clinical sample // Br J Med Psychol. – 1986. – 59 ( Pt 4). – P.
351–358.
37. Kamischke A., Nieschlag E. Update on Medical Treatment of Ejaculatory 64. Spiess W. F, Geer J. H, O’Donohue WT. Premature ejaculation: Investigation of
Disorders // International Journal of Andrology. – 2002. – 25 (6). – P. 333–344. factors in ejaculatory latency // J Abnorm Psychol – 1984. – 93 (2). – Р. 242–245.
65. Strassberg D. S., Kelly M. P., Carroll C., Kircher J. C. The psycho-physiological
38. Kaplan H. S. The New Sex Therapy. – New York: Brunner/Mazel, 1974. – 544 p. nature of premature ejaculation // Arch Sex Behav. – 1987. – 16 (4). – P. 327–
39. Kendirci M., Salem E., Hellstrom W. J. Dapoxetine, a Novel Selective Serotonin 336.
66. Symonds T., Perelman M. A., Althof S., Giuliano F., Martin M., May K., Abraham L.,
Transport Inhibitor for the Treatment of Premature Ejaculation // Ther Clin Risk Cross land A., Morris M. Development and validation of a premature ejaculation
Manag. – 2007. – 3 (2). – P. 277–289. diagnostic tool // Eur Urol. – 2007. – 52 (2). – Р. 565–573.
40. Khaitan B. K., Singh O. P. The Frequency of Sexual Dysfunctions in Patients 67. The ISSM Definition of Premature Ejaculation // http://www.aua2009.org/
Attending a Sex Therapy Clinic in North India // Arch Sex Behav. – 1998. – 27 program/ issmdefPE.pdf
(3). – Р. 309–314. 68. Vardi Y., McMahon C. G., Waldinger M. D., Rubio-Aurioles E., Rabinowitz D.
41. Kilmann P. R., Auerbach R. Treatments of Premature Ejaculation and Psychogenic Are premature ejaculation symptoms curable? // J Sex Med. – 2008. – 5 (7). – P.
Impotence: A Critical Review of the Literature // Arch Sex Behav. – 1979. – 8 (1). 1546–1551.
– P. 81–100. 69. Waldinger M. D. Recent advances in the classification, neurobiology and
42. Kinsey A. C., Pomeroy W. В., Martin С. Е. Sexual Behavior in the Human Male. – treatment of premature ejaculation // Adv.Psychosom Med. – 2008. – 29. – P.
Philadelphia: Saunders, 1948. – 804 p. 50–69.
43. Laumann E. O., Paik A., Rosen R. C. Sexual Dysfunction in the United States: 70. Waldinger M. D. Premature ejaculation: different pathophysiologies and etiologies
Prevalence and Predictors // JAMA. – 1999. – 281 (6). – P. 537–544. determine its treatment // J Sex Marital Ther. – 2008. – 34 (1). – P. 1–13.
44. Masters W. H., Johnson V. E. Human Sexual Inadequacy. – Boston: Little, Brown 71. Waldinger M .D., Zwinderman A. H., Olivier B., Schweitzer D. H. Proposal for a
and Co, 1970. – 467 p. definition of lifelong premature ejaculation based on epidemiological stopwatch
45. McMahon C. G. Premature Ejaculation // Indian Journal of Urology. – 2007. –23 data // The journal of sexual medicine. – 2005 – 2 (4). – Р. 498–507.
(2). – P. 97–108. 72. Waldinger M. D, McIntosh J., Schweitzer D. H. A Five-nation Survey to Assess
46. McMahon C. G., Althof S. E., Waldinger M. D., Porst H., Dean J., Sharlip I. D., the Distribution of the Intravaginal Ejaculatory Latency Time among the General
Adaikan P. G., Becher E., Broderick G. A., Buvat J., Dabees K., Giraldi A., Giuliano Male Population // J Sex Med. – 2009. – 6 (10). – P. 2888–2895.
F., Hellstrom W. J., Incrocci L., Laan E., Meuleman E., Perelman M. A., Rosen 73. Waldinger M. D., Quinn P., Dilleen M., Mundayat R., Schweitzer D. H., Boolell M.
R. C., Rowland D. L., Segraves R. An Evidence-Based Definition of Lifelong A. Multinational population survey of intra-vaginal ejaculation latency time // J Sex
Premature Ejaculation: Report of the International Society for Sexual Medicine Med. – 2005. – 2 (4). – P. 492–497.
(ISSM) ad Hoc Committee for the Definition of Premature Ejaculation // J Sex 74. Waldinger M., Hengeveld M., Zwinderman A., Olivier B. An empirical
Med. – 2008. – 5 (7). – P. 1590–1606. operationalization of DSM–IV diagnostic criteria for premature ejaculation // Int J
47. Metz M. Premature Ejaculation: What is its Etiology? An Integrative, Bio- Psychiatry Clin Pract. – 1998. – 2. – Р. 287–293.
psychosocial, Multi-dimensional Approach // http://abstracts.co.allenpress.com/ 75. Waldinger M. D., Zwinderman A. H., Olivier B., Schweitzer D. H. Thyroid-
pweb/sexo2005/document/?ID=47350 stimulating hormone assessments in a Dutch cohort of 620 men with lifelong
48. Nathan S. G. The epidemiology of the DSM-III psychosexual dysfunctions // J Sex premature ejaculation without erectile dysfunction // J Sex Med. – 2005. – 2
Marital Ther. – 1986. – 12 (4). – P. 267–281. (6). – P. 865–870.
49. Palmer N. R., Stuckey B. G. Premature ejaculation: a clinical update // Med J Aust. 76. Wisard M., Audette N. [Premature ejaculation: pills or sexology?] [Article in
– 2008. – 188 (11). – Р. 662–666. French] // Rev Med Suisse. – 2008 – 4 (150). – Р. 780–784.
50. Patrick D. L., Althof S. E., Pryor J. L., Rosen R., Rowland D. L., Ho K. F., McNulty 77. Wolters J. P., Hellstrom W. J. Current concepts in ejaculatory dysfunction // Rev
P., Rothman M., Jamieson C. Premature ejaculation: An observational study of Urol. – 2006. – 8, Suppl. 4. – P. 18-25.
men and their partners // J Sex Med. – 2005. – 2 (3). – 358–367.
51. Payne R. E., Sadovsky R. Identifying and treating premature ejaculation:
importance of the sexual history // Cleve Clin J Med. – 2007. – 74, Suppl 3. – P.
47–53.
52. Porst H., Montorsi F., Rosen R. C., Gaynor L., Grupe S., Alexander J. The
Premature Ejaculation Prevalence and Attitudes (PEPA) survey: Prevalence, co-
morbidities, and professional help-seeking // Eur Urol. – 2007. – 51 (3). – P.

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 113

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Վ­ ԱՂ­ Ա­ԺԱՄ ՍԵՐՄՆ­ Ա­ԺԱՅԹՔՄ­ ԱՆ ԺԱՄ­ ԱՆ­ ԱԿ­ Ա­ԿԻՑ ՀԱՅԵ­ՑԱԿ­ ԵՏ­ ԵՐ­ Ը

Շահր­ ամ­ ա­նյան Վ.Ա­., Հա­կո­բյան Ա.Է.­

ԵՊԲՀ, սեք­սո­պա­թոլ­ոգ­ իայի ամբ­ իոն

Բա­նալ­ի բա­ռեր՝ սերմն­ ա­ժայթք­ման խան­գա­րումն­ եր, վա­ կան, կենս­ ա­սոց­ իալակ­ ան, կենս­ ահ­ ոգ­ ես­ ոց­ իալա­կան): Նշվում է,
ղա­ժամ սերմն­ աժ­ այթ­քում, տա­րած­վա­ծու­թյուն, տեր­մինն­ եր, որ կենս­ ա­բան­ ակ­ ան մոտ­ ե­ցում­ ը, որը, ըստ երև­ ույթ­ ին, ամբ­ ող­
բնորշ­ ումն­ եր: ջով­ ին կիր­ առ­ ել­ի է կենդ­ ան­ ին­ եր­ ի դեպք­ ում, մարդկ­ անց դեպ­
քում թեր­ ի է:
Հ­ ոդ­ված­ ում ներկ­ ա­յացվ­ ած են տեր­մինն­ եր և բնոր­ ո­շումն­ եր,
որոնք կիր­ առ­վում են վա­ղա­ժամ սերմն­ ա­ժայթք­ման տար­բեր Հոդվ­ ա­ծում քնն­ արկվ­ ում են նաև վա­ղա­ժամ սերմ­նա­ժայթք­
տե­սակն­ եր բնութ­ ագ­րել­իս: Առանձ­նաց­ված և նկա­րագր­ված ման ախ­տա­ծագմ­ ան և կլի­նի­կա­կան դրս­ևո­րումն­ եր­ ի չա­փա­
են սեռ­ ա­կան ակ­տի տևո­ղու­թյան մո­տե­ցումն­ ե­րը (կենս­ ա­բան­ ա­ նիշ­նե­րը, ինչ­պես նաև բուժ­ման ժա­մա­նա­կա­կից սկզ­բունքն­ ե­րը:

SUMMARY

CONTEMPORARY ISSUES OF PREMATURE EJACULATION

Shahramanyan V.A., Hakobyan A.E.

YSMU, Department of Sexopathology

Keywords: ejaculation disorders, premature ejaculation, preva- noted that the biological approach which, apparently, is fully ap-
lence, terms, definition. plicable to the animals, is inadequate for humans.

The terms used to describe different variants of premature This article includes discussion of criteria, etiology and clinical
ejaculation are presented as well as its various definitions. The manifestation of premature ejaculation. It also includes main ap-
approaches to estimate the intercourse duration (biological, bi- proaches of treatment of premature ejaculation.
osocial, biopsychosocial) are isolated and characterized. It is

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

114 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ. 618.19_006.6_073.75

Թ­ՎԱՅԻՆ ՄԱ­ՄՈԳ­ՐԱ­ՖԻԱՅԻ ԴԵՐ­ Ը ԵՎ ԴՐԱ ԱՌԱՋ­ ԱԴ­ ԵՄ ԿԻ­ՐԱ­ՌՈՒ­
ԹՅՈՒՆ­ՆԵՐ­ Ը ԿՐԾՔ­ Ա­ԳԵՂ­ՁԻ ՔԱՂՑ­ԿԵ­ՂԻ ԱԽ­ՏՈ­ՐՈՇ­ՄԱՆ ՄԵՋ.
ԳԻ­ՏԱԿ­ ԱՆ ԱԿ­ՆԱՐԿ

Աղա­բեկ­ յան Ս.Ա.
Հ­ այ­-ամ­ եր­ իկ­ յան առող­ջու­թյան կենտր­ ոն

Բ­ ան­ ալ­ի բառ­ եր` թվ­ ային մամ­ ոգր­ աֆ­ իա, կրծք­ ա­գեղձ­ ի մա­մոգր­ աֆ­ իկ սկր­ ի­նինգ անց­ ած 50-69 տա­րե­կան կա­
քաղց­կեղ, տո­մոս­ ինթ­ եզ: նանց շրջ­ ան­ ում գրանցվ­ ում է մահ­ աց­ ութ­ յան ցու­ցա­նիշ­ ի
կր­ճատ­ ում 16-35%­-ով­ , մինչդ­ եռ 40-49 տա­րե­կան կա­
Ն­ եր­ ա­ծութ­ յուն նանց շրջ­ ան­ ում գրանցվ­ ել է ավե­լի ցածր, բայց վիճ­ ա­
Կրծք­ ագ­ եղ­ձի քաղցկ­ եղն աշ­խար­հում քաղց­կե­ղի կագ­րոր­ են հավ­ աստ­ ի կրճ­ ատ­ ում` 15-20%-­ով [4-6]:­

ամեն­ ատ­ ա­րածվ­ ած տես­ ակն է կա­նանց շր­ջան­ ում. այն Եր­ իտ­ ա­սարդ կա­նանց շրջ­ ա­նում մամ­ ոգր­ աֆ­ իկ
կազ­մում է բոլ­որ տես­ ա­կի քաղց­կեղն­ եր­ ի ընդհ­ ա­նուր սկ­րի­նինգ­ ի ցածր արդ­ յուն­ ավ­ ե­տութ­ յան պատ­ճառ­նե­
թվի 16%­-ը [1]: Զար­գաց­ ած երկրն­ ե­րում կրծք­ ագ­ եղ­ րից առա­վել հավ­ ա­նակ­ ան են կրծք­ ա­գեղձ­ ի քաղց­կեղ­ ի
ձի քաղց­կեղ­ ի նոր գրանց­ված դեպք­ ե­րի թիվ­ ը գնալ­ով հանդ­ իպ­ման ավե­լի ցածր հա­ճախ­ ակ­ ան­ ութ­ յունն այս
աճում է, որը վեր­ ագր­վում է կյան­քի սպասվ­ ող տևո­ղու­ տա­րիք­ ային խմբ­ ում, ինչպ­ ես նաև արագ աճող, ագ­
թյան աճին, ուր­բա­նիզ­ աց­ իայի մակ­ ար­դակ­ ի բարձր­ աց­ րես­ իվ ուռ­ ուցքն­ եր­ ի հան­դիպ­ման ցածր հաճ­ ախ­ ա­կա­
ման­ ը, ինչպ­ ես նաև արևմտ­ յան կենս­ ա­կերպ­ ի լայն­ որ­ են նութ­ յուն­ ը և կրծք­ ագ­ եղձ­ ի հյուսվ­ ած­քի առա­վել բարձր
ընդ­ ունմ­ ան­ ը: Թեև կրծք­ ագ­ եղ­ձի քաղց­կեղ­ ի դեմ պայ­ ռադ­ իոգր­ աֆ­ իկ խտութ­ յուն­ ը 50-­ից ցածր տա­րիք­ ային
քա­րի համ­ աշխ­ ար­հային պրակ­տի­կայ­ում որոշ­ ա­կի հա­ խմ­բում [7]: Կրծք­ ա­գեղձ­ ի բարձր խտութ­ յուն­ ը, ինչպ­ ես
ջող­ ութ­ յունն­ եր են գրանցվ­ ում կան­խարգ­ ելմ­ ան բնա­գա­ հայտ­նի է, նվազ­ եց­նում է մամ­ ոգր­ աֆ­ իայի զգայ­ուն­ ու­
վառ­ ում, այ­նուամ­ ե­նայն­ իվ ներկ­ այիս գործ­ ող ծրագր­ եր­ ը թյուն­ ը [8,9] և այդ­պի­սով` մա­մոգր­ աֆ­ իայի ճշգրտ­ ութ­ յու­
անբ­ ավ­ ար­ ար են ցածր և միջ­ ին եկամ­ ուտ ու­նեց­ ող երկր­ նը, ինչպ­ ես նաև մեծ­ աց­նում է կրծք­ ագ­ եղ­ձի քաղցկ­ ե­ղի
նե­րում արդ­ յուն­ ա­վետ գործ­ ու­նեութ­ յան համ­ ար, քան­ ի ռիսկ­ ը [10-14]: Կրծք­ ագ­ եղձ­ ի քաղց­կե­ղի վե­րաբ­ եր­ յալ
որ քաղց­կեղ­ ի դեպ­քերն ախ­տոր­ ոշվ­ ում են բա­վակ­ ան­ ին հե­տա­զո­տու­թյունն­ եր­ ում մա­մոգր­ ա­ֆիկ կրծ­քա­գեղձ­ ի
ուշ փու­լեր­ ում: Հետ­ևաբ­ ար կրծք­ ա­գեղ­ձի քաղց­կե­ղի դեմ խտութ­ յուն­ ը ամեն­ ա­թե­րագն­ ա­հատ­ված և քիչ ուշ­ ադ­
պայ­քար­ ում դեռևս հիմն­ ա­կան ան­կյուն­ աք­ ա­րը քաղց­կե­ րութ­ յան արժ­ ա­նաց­ ող ռիսկ­ ի գործ­ ոն­նե­րից մեկն է [15]:
ղի վաղ հայտ­նա­բեր­ ումն է, որն իր հերթ­ ին նպաս­տում Ռա­դիոգր­ աֆ­ իկ խիտ կրծ­քագ­ եղձ­ ի հյուսվ­ ած­քը կար­ ող
է բուժմ­ ան ելք­ ե­րի թվի և ապ­րել­իութ­ յան ցուց­ ան­ իշն­ ե­ է քո­ղար­կել քաղց­կե­ղի առկ­ ա­յութ­ յուն­ ը, որը դժվ­ ար­ աց­
րի բարձր­ ացմ­ ան­ ը [2]: Ցածր և միջ­ ին եկամ­ ուտ ուն­ եց­ ող նում է քաղց­կե­ղի հայտն­ աբ­ եր­ ում­ ը [16], մեծ­ աց­նում է
երկրն­ եր­ ում նշվ­ ած վաղ հայտն­ աբ­ երմ­ ան ծրագ­րերն ու հե­տա­դարձ ցուց­ ա­նիշն­ եր­ ը (recall rate) [9, 16-18], նվա­
մար­տա­վար­ ութ­ յունն­ ե­րը ներ­ առ­ ում են հի­վան­դութ­ յան զեց­նում է սպե­ցի­ֆիկ­ ութ­ յուն­ ը` միաժա­ման­ ակ հարց­ ա­
վաղ նշանն­ ե­րի և ախ­տա­նիշն­ ե­րի մա­սին տե­ղեկ­ աց­վա­ կան­ ի տակ դնել­ով մա­մոգր­ ա­ֆիկ սկր­ ի­նինգ­ ի օգտ­ ա­կա­
ծութ­ յունն ու կրծք­ ա­գեղձ­ ի կլին­ ի­կա­կան զն­նութ­ յամբ րութ­ յուն­ ը կրծ­քագ­ եղձ­ եր­ ի խիտ կա­ռուցվ­ ածք ու­նե­ցող
իրակ­ ան­ աց­վող սկ­րին­ ինգ­ ը: Մամ­ ոգր­ ա­ֆիկ սկր­ ի­նինգ­ ը, կան­ անց համ­ ար [9, 18-19]: Հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յունն­ եր­ ը ցույց
որը բավ­ ակ­ ա­նին ծախ­սա­տար է և ցուցվ­ ած է առող­ջա­ են տա­լիս, որ մա­մոգր­ ա­ֆիայի զգայն­ ութ­ յուն­ ը աճում է
պա­հակ­ ան զարգ­ աց­ ած են­թակ­ ա­ռուցվ­ ածք­ներ ուն­ եց­ ող տա­րի­քին զուգ­ ընթ­ աց [9,18], հատ­կապ­ ես կրծք­ ագ­ եղձ­ ի
երկրն­ եր­ ի հա­մար, կրծք­ ա­գեղ­ձի քաղց­կեղ­ ի դեմ պայ­քա­ ոչ խիտ կա­ռուցվ­ ածք ուն­ եց­ ող կան­ անց հետդ­ աշ­տա­նա­
րի հիմն­ ակ­ ան ար­դյուն­ ավ­ ետ մի­ջոցն է [3]: դադ­ ա­րային շրջ­ ան­ ում [9]:

Մա­մոգր­ ա­ֆիա Թեև վերջ­ ին 20-30 տար­ ին­ եր­ ի ընթ­ աց­քում մամ­ ոգ­
­Հաստ­ ատ­ված է, որ մա­մոգր­ ա­ֆիկ սկր­ ի­նինգ­ ը 40 և րա­ֆիան (ֆիլմ-մամ­ ոգր­ աֆ­ իա) լայն­ որ­ են կիր­ առվ­ ել է որ­
պես սկր­ ին­ ինգ­ ային մեթ­ ոդ և կրծք­ ա­գեղձ­ ի ֆիզ­ իկ­ ակ­ ան
ավե­լի տա­րիք­ ի կան­ անց շրջ­ ա­նում նպաստ­ ում է կրծ­քա­ զնն­ ութ­ յան հետ մեկտ­ եղ հնար­ ա­վոր­ ութ­ յուն է ըն­ձեռ­ ել
գեղ­ձի քաղց­կեղ­ ի մա­հաց­ ութ­ յան ցու­ցան­ իշն­ եր­ ի նվազ­ նվա­զեցն­ ել­ու կրծ­քագ­ եղ­ձի քաղց­կեղ­ ից մահ­ աց­ ութ­ յու­
մա­նը. մասն­ ագ­ իտ­ ա­կան գրա­կան­ ութ­ յան տվյալ­ներ­ ը նը 18-30%­-ով [20,21], այն­ ուամ­ են­ այն­ իվ ֆիլմ-մամ­ ոգ­
փաս­տում են, որ ըստ 8 լայ­նա­ծա­վալ ռան­դոմ­ ի­զացվ­ ած րա­ֆիան ուն­ ի թեր­ ութ­ յունն­ եր. կրծք­ ագ­ եղ­ձի շոշ­ ա­փե­լի
հե­տա­զոտ­ ութ­ յունն­ ե­րի մետ­ ա­-ա­նա­լիզ­ ի արդ­ յունքն­ ե­րի, քաղց­կե­ղի դեպք­ եր­ ի 10-20%-­ը հիմն­ ակ­ ան­ ում առողջ

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 115

և ոչ նորմ­ ալ հյուսվ­ ածք­նե­րի միջև ոչ բավ­ ար­ ար կոնտ­ վել հա­րակ­ ից խիտ հյուսվ­ ածքն­ եր­ ով, որը կատ­ արվ­ ում
րաստ­ ի պատ­ճա­ռով տե­սա­նել­ի չէ ռա­դիոգր­ աֆ­ իկ պատ­ է քաղց­կեղ­ ի և շրջ­ ակ­ ա ֆիբր­ ոզ-գեղձ­ ային հյուսվ­ ած­քի
կերն­ եր­ ի վրա [22-24]: Ավե­լին՝ ֆիլմ-մամ­ ոգր­ ա­ֆիայի կոնտ­րաստ­ այ­նութ­ յան միջև փոքր-­ին­ չ տար­բեր­ ութ­ յան
միջ­ ո­ցով ախ­տո­րոշվ­ ած և հե­տա­գա կենս­ ազննմ­ ան պատ­ճա­ռով: Թվայն­ ացվ­ ած տվյալն­ եր­ ով պատ­կեր­ ի մշա­
(բիոպս­ իայի) ցու­ցում ուն­ եց­ ող դեպք­ եր­ ի միայն 5-40%-­ կում­ ը հնար­ ա­վոր­ ութ­ յուն է տալ­իս փոփ­ ոխ­ ել­ու պատ­կե­
ի դեպ­քում էր հաստ­ ատ­վում ախ­տա­հարմ­ ան չա­րոր­ ակ րի կոնտ­րաստ­ այ­նութ­ յուն­ ը այնպ­ ես, որ կոնտր­ աստ­ ը
բնույթ­ ը [25-27]: կար­ ել­ի է բարձր­ ացն­ ել կրծք­ ագ­ եղձ­ ի առա­վել խիտ տե­
ղա­մաս­ եր­ ում, որոնք բնոր­ ոշվ­ ում են ամեն­ ա­ցածր կոնտ­
Վեր­ ոնշ­ յալ և մի շարք այլ տեխ­նի­կա­կան թեր­ ու­ րաս­տայ­նութ­ յամբ [29,30]: Այսպ­ իս­ ով, կոնտ­րաս­տի փո­
թյունն­ եր հաշ­վի առն­ ել­ով` ժա­մա­նակ­ ի ընթ­ ացք­ ում այս փոխ­ ութ­ յան միջ­ ոց­ ով հնար­ ավ­ որ է դառ­նում մեծ­ աց­նել
ոլորտ­ ում ևս ախ­տո­րոշմ­ ան առավ­ ել մեծ պոտ­ են­ցիալ և առա­վել­ագ­ ույն­ ի հասցն­ ել պատ­կեր­ ում առկ­ ա ուռ­ ուց­
ուն­ եց­ ող ժամ­ ան­ ակ­ ակ­ ից զարգ­ ա­ցած տեխ­նոլ­ոգ­ իաներ­ ի քային գոյ­աց­ ութ­ յան կամ միկր­ ոկ­ ալց­ իֆ­ իկ­ ատն­ ե­րի տե­
ներդրմ­ ան կար­ իք է զգացվ­ ել: 1991-­ին ԱՄՆ­-ի Քաղց­կե­ սան­ ե­լիութ­ յուն­ ը [31, 32]:
ղի ազ­գային ինստ­ ի­տուտ­ ը (The National Cancer Institute)
հրավ­ իր­ եց կրծք­ ագ­ եղձ­ ի ռադ­ իոգր­ ա­ֆիկ պատկ­ երմ­ ան Թ­վային մա­մոգ­րա­ֆիայի ակնհ­ այտ առա­վե­լութ­ յուն­
փոր­ձա­գետ­նե­րի հանր­ ագ­ ում­ ար, որի ընթ­ աց­քում որոշ­ ներ­ ը ֆիլմ-մամ­ ոգր­ աֆ­ իայի նկատմ­ ամբ հետև­ յալն են՝
վեց, որ Առողջ­ ապ­ ա­հութ­ յան ազ­գային ինստ­ իտ­ ուտն­ եր­ ը պատ­կերն­ եր­ ի հեշտ ստա­ցում և ախտ­ որ­ ոշմ­ ան համ­ ա­
պետք է կարև­ ո­րեն և հետև­ ա­բար հետ­ ա­գա գիտ­ ա­հե­ կարգչ­ային աջակց­ ութ­ յան հնար­ ավ­ որ­ ութ­ յուն (Computer
տա­զո­տա­կան աշխ­ ատ­ անքն­ ե­րի համ­ ար նա­խատ­ եսվ­ ած assisted diagnosis-CAD), պատ­կերն­ եր­ ի փո­խանց­ման,
գում­ արն­ եր­ ը ներդն­ են թվային մա­մոգր­ աֆ­ իայի ստեղծ­ պահ­պանմ­ ան և պա­հեստ­ ային հիշ­ ող­ ութ­ յուն­ ից հետ­ ո
ման և զարգ­ ացմ­ ան ուղղ­ ութ­ յունն­ ե­րով [28]: բեռնմ­ ան ընդլ­այնվ­ ած հնար­ ա­վո­րութ­ յունն­ եր, ինչպ­ ես
նաև, որ շատ կարև­ որ է, ճառ­ ագ­ այթմ­ ան առա­վել ցածր
Թ­վային մամ­ ոգր­ ա­ֆիա միջ­ ին­ ացվ­ ած չափ­ ա­բաժն­ ի կիր­ առ­ ում` առանց ախտ­ որ­ ո­
Թ­վային մա­մոգ­րա­ֆիան, որի ստեղծմ­ ան հիմք­ ում շիչ ճշգրտ­ ութ­ յան նվազ­ եցմ­ ան [33]:

մասն­ ա­կիորեն դրվ­ ած է եղել ֆիլմ-մամ­ ոգր­ աֆ­ իայի Չն­ ա­յած եր­կու մեթ­ ոդն­ եր­ ի միջև նշվ­ ած տար­բե­րու­
թե­րութ­ յունն­ եր­ ը շտ­կել­ու գա­ղա­փա­րը [28], հնար­ ավ­ ո­ թյունն­ եր­ ին` դեռևս հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յունն­ եր­ ը վի­ճա­կագ­
րութ­ յուն է ընձ­ եռ­ ում տա­րանջ­ ատ­ ել­ու մամ­ ոգր­ ա­ֆիկ րո­րեն հավ­ աստ­ ի ար­դյունքն­ եր չեն նշում, հա­մա­ձայն
նկար­նե­րի ստաց­ ում­ ը, պահ­պա­նում­ ը և պատ­կեր­ ու­ որոնց՝ կրծք­ ագ­ եղձ­ ի քաղց­կեղ­ ի հայտ­նաբ­ երմ­ ան մեջ
մը` թույլ­ատր­ ե­լով այդ պրոց­ եսն­ եր­ ի միաժա­ման­ ակ­ յա թվային մա­մոգր­ աֆ­ իան առա­վել ճշգր­ իտ մեթ­ ոդ է [34-
օպ­տիմ­ ի­զաց­ իան: Ի հակ­ առ­ ակ դրան՝ ֆիլմ-մամ­ ոգ­ 38]: Որպ­ ես այդ հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յունն­ եր­ ի թեր­ ութ­ յուն, այ­
րա­ֆիայի դեպք­ ում ստացվ­ ած ռադ­ իոգր­ ա­ֆիկ ֆիլմ­ ը նուամ­ են­ այ­նիվ, նշվ­ ում է այն փաստ­ ը, որ դրանք ներ­ ա­
միաժա­ման­ ակ ներ­ առ­ ում է այդ բոլ­որ գործ­ ա­ռույթ­ներ­ ը: ռել են միայն մի տե­սակ­ ի թվային դետ­ եկտ­ որ և ուն­ ե­ցել
Թվային մա­մոգր­ աֆ­ իայի տեխ­նիկ­ ակ­ ան առավ­ ե­լութ­ յու­ են ոչ բավ­ ար­ ար վիճ­ ա­կագր­ ակ­ ան հզոր­ ութ­ յուն /statisti-
նը ֆիլմ-մամ­ ոգ­րա­ֆիայի նկատմ­ ամբ այն է, որ թվային cal power/, որպ­ եսզ­ ի ախտ­ որ­ ոշ­ իչ ճշգրտ­ ու­թյան մեջ կա­
պատ­կեր­ ի մեջ Ռ-ճառ­ ագ­ այթն­ եր­ ի փոխ­ ան­ցու­մը /ան­ցու­ րո­ղա­նան գրանց­ ել հար­ աբ­ եր­ ակ­ ան­ որ­ են փոքր տար­բե­
մը/ կար­ ել­ի է կառ­ ավ­ ար­ ել, որը հնար­ ավ­ որ­ ութ­ յուն կտա րութ­ յունն­ եր:
ամ­բողջ կրծք­ ագ­ եղձ­ ում առավ­ ել ճշգ­րիտ գնահ­ ատ­ ել­ու
հյուսվ­ ած­քային նուրբ կառ­ ուցվ­ ած­քային փոփ­ ոխ­ ու­ Թ­վային մամ­ ոգր­ ա­ֆիայի առա­ջադ­ եմ կիր­ ա­ռու­թյուն­
թյունն­ եր­ ը: Բաց­ ի դրան­ ից, թվային դետ­ եկտ­ որն­ եր­ ը բա­ ներ­ ը
րել­ա­վում են կրծ­քա­գեղձ­ ի քաղց­կեղ­ ի հայտն­ աբ­ եր­ ում­ ը
պա­տա­հա­կան Ռ-ճառ­ ագ­ այթն­ եր­ ի ֆոտ­ ոնն­ եր­ ի աբ­սորբ­ Ներկ­ ա­յումս թվային մամ­ ոգր­ ա­ֆիան նոր առա­ջա­
ցիայի արդ­ յուն­ ավ­ ե­տու­թյան մեծ­ աց­ման, պա­տա­հակ­ ան դեմ կիր­ առ­ ութ­ յունն­ եր­ ի հնա­րավ­ որ­ ութ­ յուն է ընձ­ եռ­ ում,
ռադ­ իացիոն խտու­թյունն­ եր­ ի լայն շրջ­ ան­ ակ­ներ­ ին հատ­ որոնց միջ­ ոց­ ով ընդ­լայնվ­ ում են մամ­ ոգ­ ա­ֆիայի ախ­տո­
կացվ­ ող գծային պատ­ աս­խա­նի, ինչպ­ ես նաև ցածր հա­ րո­շիչ դեր­ ը և հնար­ ավ­ որ­ ութ­ յունն­ եր­ ը` հաղթ­ ա­հար­ ել­ով
մակ­ ար­գային աղմ­ ուկ­ ի շնորհ­ իվ: Բոլ­որ այս թվարկ­ված մինչ այժմ գոյ­ութ­ յուն ուն­ եց­ ող թեր­ ութ­ յունն­ եր­ ի մի մա­սը:
հատկ­ ութ­ յունն­ երն ընդգ­ ծում են ու­ռուցք­ ային և նորմ­ ալ
հյուսվ­ ածք­նե­րի միջև նուրբ հակ­ ադր­ ում­ ային տարբ­ ե­ Խ­թան­ված կոնտ­րաս­տով թվային մա­մոգր­ ա­ֆիա
րութ­ յունն­ ե­րը: Մա­մոգր­ ամն­ եր­ ը վերլ­ուծ­ ե­լիս առա­վել (contrast enhanced digital mammography). Ինչպ­ ես
մեծ դժ­վար­ ութ­ յուն ներկ­ ա­յացն­ ող տե­ղա­մաս­ եր­ ը այն հայտ­նի է, քաղցկ­ եղ­ ի առաջ­ աց­ ում­ ը ուղ­ եկց­վում է բազ­
հատվ­ ած­ներն են, որտ­ եղ քաղցկ­ ե­ղը կար­ ող է վե­րադր­ մաթ­ իվ արյուն­ ատ­ ար անոթն­ եր­ ի աճով` անգ­ իոգեն­ եզ­ ով:
Այս առում­ ով մագն­ իս­ ա-ռեզ­ ոն­ անս­ ային շերտ­ ագր­ ութ­ յու­
նը նոր զար­գաց­ ած անոթն­ եր­ ով գադ­ ոլ­ին­ իում­ ի կոնտ­

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

116 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

րաստ­ ը ան­ցնել­ու շնորհ­ իվ հաջ­ ող­ ութ­ յամբ հայտ­նաբ­ ե­ Տ­ ո­մոս­ ինթ­ եզ։ Տո­մոս­ ինթ­ եզ­ ը թվային մամ­ ոգր­ ա­
րում է կրծ­քա­գեղ­ձի քաղցկ­ ե­ղը: Թվային մա­մոգր­ աֆ­ իան ֆիայի ընձ­ եռ­ ած բա­ցա­ռիկ հնար­ ավ­ որ­ ութ­ յունն­ եր­ ից
կար­ ող է շատ օգտ­ ա­կար լին­ ել նաև խթան­ված անգ­ իոգե­ մեկն է, որ հնա­րավ­ ո­րութ­ յուն է տա­լիս բա­րել­ա­վել­ու
նե­զը պատ­կեր­ ել­իս, երբ նե­րեր­ ակ­ ային ներ­ արկվ­ ում է յո­ ուռ­ ուցք­ ի պատ­կեր­ ում­ ը ամ­բողջ­ ակ­ ան պատ­կեր­ ում վե­
դացվ­ ած կոնտր­ աստ­ ա­նյութ­ ը [39]: Սկզբ­ ում ստաց­վում է րադր­ված հյուսվ­ ածքն­ ե­րի շերտ առ շերտ հատմ­ ան /
“mask” նախ­նակ­ ան պատ­կեր­ ը: Այն­ ուհ­ ետև նե­րարկվ­ ում հան­ման/ հնար­ ա­վոր­ ութ­ յամբ: Տոմ­ ոս­ ինթ­ եզն ինչ-­որ
է կոնտր­ աստ նյութ­ ը և ստան­ ում են մի շարք հաջ­ որ­դա­ առու­մով համ­ արժ­ եք է գծային շերտ­ ագ­րութ­ յան­ ը, բա­ցի
կան պատ­կերն­ եր: Թվային մա­մոգր­ աֆ­ իան հնա­րա­վո­ նրա­նից, որ այս դեպ­քում Ռ-ճառ­ ագ­ այթն­ ե­րի դետ­ եկ­
րութ­ յուն է տա­լիս դա հեշտ­ ութ­ յամբ կատ­ ա­րել­ու: Պատ­ տոր­ ը մնում է անշ­ արժ /կայ­ուն/ և գրան­ցում է մի շարք
կերն­ եր­ ը փո­խակ­ երպ­վում են իրենց լոգ­ ա­րիթ­մակ­ ան պատ­կերն­ եր, երբ Ռ-խող­ ով­ ակ­ ը մի շարք անկ­ յուն­ ային
հաշվ­ արկ­ ի միջ­ ոց­ ով, և նախն­ ա­կան “mask” պատ­կեր­ ը դիրք­ ե­րով պտտ­վում է կրծք­ ա­գեղձ­ ի շուրջ­ ը: Յուր­ աք­ ան­
«հան­վում» է յուր­ ա­քան­չյուր խթան­ված կոնտ­րաստ­ ով չյուր անկ­ յան տակ պատկ­ երն­ եր ստան­ ալ­ու ընթ­ ացք­ ում
թվային պատ­կեր­ ից: Այս պրոց­ ե­սը հնար­ ա­վո­րութ­ յուն է դրանք արագ գրանցվ­ ում են և ուղ­ արկվ­ ում համ­ ա­կարգ­
տա­լիս չեզ­ ոք­ ացն­ ե­լու փա­փուկ հյուսվ­ ածքն­ եր­ ի կոնտ­ չին` կրծք­ ա­գեղձ­ ի ամ­բողջ ծա­վալ­ում տար­բեր հար­թակ­
րաստ­ ը, որն ուռ­ ուցք­ ի շրջ­ ա­կայ­քում ընդգ­ ծում է յո­դի նե­րին համ­ ա­պա­տասխ­ ան շերտ­ ագր­ ումն­ եր ստեղ­ծել­ու
կլան­ ում­ ը: Քա­նի որ հետ­ ա­զո­տութ­ յան նպա­տակն է ընդ­ համ­ ար [41]: Օգտ­ ա­գործվ­ ում են նաև համ­ ա­կարգ­չային
գծել յո­դի կլա­նում­ ը և միաժամ­ ա­նակ ճնշ­ ել փափ­ ուկ ֆիլտրմ­ ան հավ­ ել­յալ մեթ­ ոդն­ եր` հարթ­ ա­կից դուրս գտն­
հյուսվ­ ած­քային կոնտր­ աստ­ ը, ուս­տի պատ­կե­րը կա­րել­ի վող «ա­ղա­վաղ­ված» կա­ռուցվ­ ածք­ներ­ ը կաս­ եցն­ ել­ու
է ստա­նալ ավել­ի բարձր վոլ­տա­ժով (օ­ր.` 49kVp), քան համ­ ար: Տոմ­ ոս­ ինթ­ ե­զի մի­ջո­ցով հնա­րավ­ որ­ ութ­ յուն է ըն­
կիր­ առվ­ ում է ֆիլմ-մամ­ ոգր­ աֆ­ իայի կամ սով­ ո­րա­կան ձեռվ­ ում երկչ­ափ պատ­կե­րը մշակ­ ել­իս և շերտ առ շերտ
թվային մամ­ որգր­ ա­ֆիայի դեպք­ ում: Սա հնար­ ավ­ ո­րու­ հա­տե­լիս ստան­ ա­լու եռա­չափ պատ­կերն­ եր­ ին բնոր­ ոշ
թյուն է տա­լիս շատ ցածր պահ­ ե­լու ճառ­ ա­գայթմ­ ան չա­ ին­ֆորմ­ ա­ցիա: Սակ­ այն այս խոս­տում­նալ­ից նոր տեխ­նո­
փա­բա­ժին­ ը: Այս տեխն­ իկ­ ան հատ­կապ­ ես օգտ­ ա­կար է լոգ­ իայի վեր­ աբ­ եր­ յալ տվյալ­նե­րը (ախ­տոր­ ո­շիչ ճշգրտ­ ու­
ախ­տոր­ ոշ­ ել­ու կրծք­ ա­գեղձ­ ի բարձր խտու­թյուն ուն­ եց­ ող թյուն, տա­րածմ­ ան հնար­ ա­վո­րութ­ յունն­ եր և այլն) դեռևս
կան­ անց, երբ տես­ ան­ ել­իութ­ յուն­ ը տուժ­ ած է շր­ջա­կա ռա­ թե­րի են և ոչ բավ­ ա­րար ուս­ ումն­ աս­ իրվ­ ած:
դիոգր­ աֆ­ իկ խիտ հյուսվ­ ած­քի առկ­ այ­ութ­ յան պատ­ճա­
ռով: Տ­ ել­եմ­ ամ­ ոգր­ ա­ֆիա։ Թվային մա­մոգր­ աֆ­ իայի մի­
ջոց­ ով հնար­ ավ­ որ է դառն­ ում բարձր­ ակ­ արգ մամ­ ոգր­ ա­
Կոնտր­ աստ-խ­թան­ված պատ­կեր ստա­նա­լու մեկ ֆիկ ծա­ռայ­ութ­ յունն­ եր­ ի ներդր­ ումն ու օգտ­ ա­գործ­ ում­ ը
այլ եղա­նակ է նախն­ ա­կան մինչկ­ ոնտ­րաս­տային «mask» նույն­ իսկ դժ­վար­ ամ­ ատ­չել­ի տար­ ածքն­ ե­րի հա­մար: Քա­նի
պատ­կեր­ ի փոխ­ ա­րեն կոնտ­րաս­տի ներ­ ար­կում­ ից հետո որ պատկ­ եր­ ը էլեկտ­րո­նային տար­բե­րակ­ ով է, ուստ­ ի այն
հա­մապ­ ա­տաս­խան ժա­մա­նակ­ ա­հատվ­ ած­նե­րում 2 հեշտ­ ու­թյամբ կար­ ե­լի է փո­խանց­ ել ցանկ­ աց­ ած ան­հրա­
տարբ­ եր էներգ­ իաներ­ ով պատկ­ երն­ եր­ ի ստաց­ ում­ ը: Մի ժեշտ փորձ­ ա­գիտ­ ա­կան ուղղ­ ու­թյամբ` օգտ­ ա­գործ­ ե­լով
պատ­կեր­ ը ստաց­վում է, երբ Ռ-ճա­ռագ­ այթ­ ի էներգ­ իան հա­ղորդ­ ակց­ման տար­բեր մի­ջոց­ներ (հա­մա­ցանց, ար­
դեռևս ցածր է յո­դի k եզր­ ից` /k edge of iodine/, մյուս­ ը` բան­ յակ, անլ­ար միջ­ ոցն­ եր և այլն), պատ­կե­րը մեկ­նա­բա­
երբ Ռ-ճա­ռագ­ այ­թի էներգ­ իան արդ­ են գեր­ ազ­ ան­ցում է նե­լու կամ ան­հրա­ժեշտ խորհրդ­ ատվ­ ութ­ յուն ստա­նա­լու
յոդ­ ի k եզր­ ը: Հանմ­ ան տեխ­նի­կայի միջ­ ո­ցով հնար­ ա­վոր նպատ­ ա­կով:­
է ճնշ­ ել փա­փուկ հյուսվ­ ածք­նե­րի կոնտ­րաստ­ ը, քա­նի որ
ստաց­վող երկ­ ու պատ­կերն­ եր­ ում էլ Ռ-ճառ­ ագ­ այթն­ եր­ ի Ախտ­ ո­րոշմ­ ան հա­մա­կարգչ­ային աջակց­ ութ­ յան
կլա­նում­ ը փափ­ ուկ հյուս­վածքն­ ե­րի կողմ­ ից միան­ման է: հնա­րա­վոր­ ութ­ յուն (CAD)։ Ախտ­ ո­րոշմ­ ան համ­ ա­կարգ­
Միաժա­մա­նակ բարձր էներ­գիայով պատ­կեր­ ում յո­դի` չային աջակ­ցու­թյան հնար­ ա­վո­րութ­ յան օգտ­ ա­գործ­ ում­ ը
Ռ-ճա­ռա­գայթն­ եր­ ի կլան­ ում­ ը խիստ ուժ­ ե­ղա­նում է, որի թվային մամ­ ոգր­ ա­ֆիայի դեպ­քում ակն­հայտ առա­վե­լու­
հետ­ևանք­ ով յոդ­ ային կոնտր­ աս­տը առա­վել խթան­ված է թյունն­ եր ուն­ ի. քան­ ի որ պատ­կերն արդ­ են իսկ թվային
դառն­ ում: Այս մե­թո­դի առավ­ ե­լութ­ յունն այն է, որ ստաց­ տար­բեր­ ակ­ ով է, ուստ­ ի կար­ իք չկա այն թվայ­նացն­ ել­ու՝
վող երկ­ ու պատ­կերն­ երն ար­վում են գրեթ­ ե հաջ­ որ­դա­ խնայե­լով ժա­մա­նակ և միջ­ ոցն­ եր: Բաց­ ի դրան­ ից, հա­մա­
բար, որը պատ­կե­րի որա­կի վրա նվա­զեցն­ ում է հիվ­ ան­դի կարգչ­ի կող­մից տրվ­ ած ինֆ­ որմ­ աց­ իայի պատ­կեր­ ում­ ը
շարժ­ ումն­ եր­ ից առա­ջա­ցած բա­ցա­սակ­ ան հետև­ անք­նե­ ևս շատ ավե­լի հեշտ է, քա­նի որ թվային մամ­ ոգր­ աֆ­ իկ
րը և նպաս­տում պատ­կերն­ եր­ ի՝ համ­ ապ­ ա­տաս­խան դա­ հա­մակ­ ար­գեր­ ում արդ­ են իսկ օգտ­ ա­գործվ­ ում է համ­ ա­
սավ­ որ­վա­ծութ­ յամբ ստացմ­ ա­նը` հան­ ում­ ը /հա­մեմ­ ատ­ ու­ կարգ­չային տեխ­նիկ­ ա (soft-copy display): 2001-­ին Հյու­
մը/ բա­րեհ­ աջ­ ող կեր­պով կա­տա­րել­ու համ­ ար [40]: սի­սային Ամե­րիկ­ այի ռա­դիոլոգն­ եր­ ի հան­րութ­ յան տար­ ե­
կան հանդ­ իպ­մա­նը (Annual meeting of the Radiological

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 117

Sociaty of North America) ներկ­ այ­ացվ­ ած հետ­ ա­զոտ­ ու­ ավե­լի բարձր ցուց­ ա­նիշ [42]:­
թյունն­ եր­ ից մեկ­ ի արդ­ յունք­ ում թվային մա­մոգր­ աֆ­ իայի Ամ­փո­փե­լով նշենք՝ թեև, ըստ դեռևս գոյ­ութ­ յուն
դեպ­քում հա­մակ­ արգչ­ային աջակց­ ութ­ յան միջ­ ոց­ ով (CAD)
ախտ­ որ­ ոշվ­ ել է առ­կա ուռ­ ուցքն­ եր­ ի 84%-­ը և խմ­բավ­ որ­ ուն­ եց­ ող մասն­ ագ­ իտ­ ա­կան գրակ­ ան­ ութ­ յան տվյալ­նե­
ված կալց­ իֆ­ իկ­ ատն­ ե­րի 97%-­ը: Նման­ ատ­ իպ արդ­ յունք­ րի, թվային մամ­ ոգր­ աֆ­ իայի ընդհ­ ան­ ուր ախ­տոր­ ոշ­ իչ
ներ, սակ­ այն, գրանցվ­ ել են նաև ֆիլմ-մամ­ ոգր­ ա­ֆիայի ճշգրտ­ ութ­ յուն­ ը էապ­ ես չի գեր­ ա­զանց­ ում ֆիլմ-մամ­ ոգ­
ընթ­ ացք­ ում նույն CAD մի­ջոցն օգտ­ ա­գործ­ ել­ու դեպք­ ում: րա­ֆիայի ախտ­ որ­ ոշ­ իչ ճշգրտ­ ութ­ յան­ ը, սակ­ այն թվային
Տար­բեր­ ութ­ յունն այն է, որ թվային մամ­ ոգր­ աֆ­ իկ համ­ ա­ մամ­ ոգր­ աֆ­ իայի զարգ­ աց­ ած կիր­ առ­ ութ­ յունն­ ե­րի ընդ­
կար­գի դեպք­ ում գրանցվ­ ել է կեղծ-դր­ ակ­ ան դեպք­ եր­ ի լայն­ված ներդր­ ում­ ը խոստ­ ումն­ ալ­ից է դարձն­ ում կրծք­ ա­
գեղ­ձի քաղցկ­ եղ­ ի վաղ ախ­տոր­ ոշ­ ում­ ը:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ mammography in women ages 40-49: a new meta-analysis of randomized
controlled trials. J. Natl Cancer Inst., Monogr., 1997; 22:87-92
1. Breast Cancer: Prevention and Control. World Health Organization. URL: http:// 22. Laya M.B., Larson E.B., Taplin S.H., White E. Effect of estrogen replacement
www.who.int/cancer/detection/breastcancer/en/ Accessed 05 September, 2013 therapy on the specificity and sensitivity of screening mammography. J. Natl
Cancer Inst., 1996; 88:643-49
2. Anderson B.O. et al. (2008). Guideline implementation for breast healthcare in 23. Burrell H.C., Sibbering D.M., Wilson A.R. et. al. Screening interval breast cancers:
low-income and middle-income countries: overview of the Breast Health Global mammographic features and prognosis factors. Radiology, 1996; 199:811-17
Initiative Global Summit, 2007, Cancer, 113, 2221–43 24. Hollingsworth A.B., Taylor L.D., Rhodes D.C. Establishing a histologic basis for
false-negative mammograms. Am. J. Surg., 1993; 166:643-47
3. IARC (2008), World cancer report, 2008, Lyon, International Agency for 25. Sickles E. Periodic mammographic follow-up of probably benign lesions: results
Research on Cancer in 3184 consecutive cases. Radiology, 1991; 179:463-68
26. Lidbrink E., Elfving J., Fussell J., Jonsson E. Neglected aspects of false-positive
4. Humphrey L.L., Helfand M., Chan B.K., Woolf S.H. Breast cancer screening: a findings of mammography in breast cancer screening: analysis of false-positive
summary of the evidence for the U.S. Preventive Services Task cases from the Stockholm trial. BMJ, 1996; 312: 273-76
27. Burrell H.C., Pinder S.E., Wilson A.R. et. al. The positive predictive value of
5. Institute of Medicine, Saving women’s lives: integration and innovation: a mammographic signs: a review of 425 non-palpable breast lesions. Clin. Radiol.,
framework for progress in early detection and diagnosis of breast cancer, 1996; 51:277-81
Washington, D.C.: National Academies Press, 2005 28. Shtern F. Digital mammography and related technologies: a perspective from the
National Cancer Institute, Radiology, 1992; 183:629-30
6. Fletcher S.W., Elmore J.G. Mammographic screening for breast cancer. N. Engl. 29. Pisano E.D., Yaffe M.J., Hemminger B.M. et al. Current status of full-field digital
J. Med., 2003; 348:1672-80 mammography, Acad Radiol., 2000; 7:266-80
30. Pisano E.D., Yaffe M.J. Digital mammography. Radiology, 2005; 234:353-61
7. Buist D.S.M., Porter P.L., Lehman C., Taplin S.H., White E. Factors contributing 31. Pisano E.D., Cole E.B., Major S. et al. Radiologists’ preferences for digital
to mammography failure in women aged 40-49 years. J. Natl Cancer Inst., 2004; mammographic display. Radiology, 2000; 216:820-30
96:1432-40 32. Pisano E.D., Cole E.B., Hemminger B.M. et al. Image processing algorithms for
digital mammography: a pictorial essay. Radiographic, 2000; 20:1479-91
8. Carney P.A., Miglioretti D.L., Yankaskas B.C. et al. Individual and combined 33. Bloomquist A.K., Yaffe M.J., Mawdsley G.E. et al. Quality control for digital
effects of age, breast density, and hormone replacement therapy use on the mammography in the ACRIN DMIST. Med. Phys., (in press)
accuracy of screening mammography, Ann. Intern. Med., 2003; 138:168-75 34. Cole E., Pisano E.D., Brown M. et al. Diagnostic accuracy of Fischer Senoscan
Digital Mammography versus screen-film mammography in a diagnostic
9. Kerlikowske K., Grady D., Barclay J., Sickles E.A., Ernster V. Effect of age, breast mammography population. Acad. Radiol., 2004; 11:879-86
density, and family history on the sensitivity of first screening mammography. 35. Hendrick R.E., Lewin J.M., D’Orsi C.J. et al. Non-inferiority study of FFDM in an
JAMA, 1996; 276:33-38 enriched diagnostic cohort: comparison with screen-film mammography in 625
women. In: Yaffe M.J. ed. IWDM 2000: 5th International Workshop on Digital
10. Wolfe J.N. Risk for breast cancer development determined by mammographic Mammography. Madison, Wis.: Medical Physics Publishing, 2001:475-81
parenchymal pattern, Cancer, 1976; 37:2486-92 36. Lewin J.M., D’Orsi C.J., Hendrick R.E. et al. Clinical comparison of full-field digital
mammography and screen-film mammography for detection of breast cancer.
11. Byrne C., Schairer C., Wolfe J. et al. Mammographic features and breast cancer AJR Am. J. Roentgenol., 2002; 179:671-77
risk: effects with time, age, and menopause status. J. Natl Cancer Inst., 1995; 37. Skaane P., Young K., Skjennald A. Population- based mammography screening:
87:1622-9 comparison of screen-film and full-field digital mammography with soft-copy
reading — Oslo I study. Radiology, 2003; 229:877-84
12. Boyd N.F., Dite G.S., Stone J. et al. Heritability of mammographic density, a risk 38. Skaane P., Skjennald A. Screen-film mammography versus full-field digital
for breast cancer, N. Engl. J. Med., 2002; 347:886-94 mammography with soft-copy reading: randomized trial in a population-based
screening program — the Oslo II Study. Radiology, 2004; 232:197-204
13. Boyd N.F., Lockwood G.A., Byng J.W., Tritchler D.L., Yaffe M.J. Mammographic 39. Jong R.A., Yaffe M.J., Skarpathiotakis M. et al. Contrast-enhanced digital
densities and breast cancer risk. Cancer Epidemiol. Biomarkers Prev., 1998; mammography: initial clinical experience. Radiology, 2003; 228:842-50
7:1133-44 40. Lewin J.M., Isaacs P.K., Vance V., Larke F.J. Dual-energy contrast-enhanced
digital subtraction mammography: feasibility. Radiology, 2003; 229:261-68
14. Lam P.B., Vacek P.M., Geller B.M., Muss H.B. The association of increased 41. Niklason L.T., Christian B.T., Niklason L.E. et al. Digital tomosynthesis in breast
weight, body mass index, and tissue density with the risk of breast carcinoma in imaging. Radiology, 1997; 205:399-406
Vermont. Cancer, 2000; 89:369-75 42. O’Shaughnessy K., Castellino R., Muller S. et al. Computer aided detection
(CAD) on 90 biopsy-proven breast cancer cases acquired on a full field digital
15. Byrne C. Studying mammographic density: implications for understanding breast mammography (FFDM) system [Abstract]. Radiology, 2001; 221:471
cancer [Editorial]. J. Natl Cancer Inst., 1997; 89:531-33.

16. Persson I., Thurfjell E., Holmberg L. Effect of estrogen and estrogen-progestin
replacement regimens on mammographic breast parenchymal density. J Clin
Oncol., 1997; 15:3201-07

17. Litherland J.C., Evans A.J., Wilson A.R. The effect of hormone replacement
therapy on recall rate in the National Health Service Breast Screening Programe.
Clin. Radiol., 1997; 52:276-79

18. U.S. Preventive Services Task Force. Guide to Clinical Preventive Services. 2nd
ed. Washington, D C: U.S. Department of Health and Human Services; 199.

19. Tabar L., Fagerberg G., Chen H.H., Duffy S.W., Smart C.R., Gad A. et al. Efficacy
of breast cancer screening by age. New results from the Swedish Two County
Trial, Cancer, 1995; 75:2507-17

20. Nystrom L., Rutqvist L.E., Wall S. et. al. Breast cancer screening with
mammography: overview of Swedish randomized trials. Lancet, 1993; 342:973-
78

21. Kendrick R.E., Smith R.A., Rutledge J.H., Smart C.R. Benefit of screening

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

118 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

РЕЗЮМЕ

РОЛЬ ЦИФРОВОЙ МАММОГРАФИИ И ЕЕ СОВРЕМЕННЫЕ ПРИЛОЖЕНИЯ В ДИАГНОСТИКЕ РАКА
МОЛОЧНОЙ ЖЕЛЕЗЫ: НАУЧНЫЙ ОБЗОР

Агабекян С.А.

Армяно-американский центр здоровья

Ключевые слова: цифровая маммография, рак молочной Преимущества цифровой маммографии над пленочной мам-
железы, томосинтез. мографией включают: легкий доступ к изображениям и ком-
пьютерную диагностику; улучшенные средства передачи, по-
Установлено, что маммография снижает смертность от иска и хранения изображений, а также использование более
рака молочной железы у женщин в возрасте 40 лет и старше. низкой средней дозы радиации без изменений в диагности-
Несмотря на то, что пленочная маммография была чрезвычай- ческой точности. K cовременным приложениям этого метода
но эффективной и получила широкое признание в качестве относятся: контрастная цифровая маммография, томосинтез,
скринингового метода за последние 20-30 лет, она не лишена телемаммография и компьютерная диагностика. Хотя до на-
определенных ограничений. Цифровая маммография, кото- стоящего времени диагностическая точность цифровой мам-
рая была разработана с целью частичного преодоления этих мографии статистически значимо не отличается от точности
ограничений, позволяет оптимизировать каждую часть цепи пленочной маммографии, передовые приложения, доступные
визуализации молочных желез: ввод, хранение и отображе- в цифровой маммографии, предоставляют многообещающие
ние. Обработка цифровых данных позволяет манипулировать возможности для улучшения ранней диагностики рака молоч-
и регулировать степень контраста в изображении, что, в свою ной железы.
очередь, дает возможность увеличить видимость поражения.

SUMMARY

THE ROLE OF DIGITAL MAMMOGRAPHY AND ITS ADVANCED APPLICATIONS IN BREAST CANCER
DIAGNOSIS: SCIENTIFIC REVIEW

Aghabekyan S.A.

Armenian-American Wellness Center

Keywords: digital mammography, breast cancer, tomosynthesis. over film mammography include: easier access to images and
There is an evidence that screening mammography reduces computer-assisted diagnosis; improved means of transmission,
retrieval, and storage of images; and the use of a lower average
the rate of death from breast cancer among women who are dose of radiation without a compromise in diagnostic accuracy.
40 years of age or older. Although screen-film mammography The advanced applications of the technique include: contrast-
has been extremely effective and has been widely accepted enhanced digital mammography, tomosynthesis, telemammogra-
as a screening modality over the past 20-30 years, however it phy, computer aided diagnosis and detection. Although up to date
does have some limitations. Digital mammography, which was the diagnostic accuracy of digital mammography has not been
developed in part to address some of these limitations, enables proven to be statistically very different from that of screen-film
each part of the breast imaging chain to be optimized: image mammography, the advanced applications available with digital
acquisition, storage and display. Image processing of digital data mammography have great perspectives for the improved early
allows the degree of contrast in the image to be manipulated diagnosis of breast cancer.
and adjusted, so that the visibility of a lesion present in the im-
age can be increased. Advantages of digital mammography

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 119

UDC: 616.833+066.385

SCHWANNOMA OF THE ULNAR NERVE:
A CASE AND REVIEW OF THE LITERATURE

Yaghjyan G.V., Grigoryan B.E., Harutyunyan A.S., Movsesyan M.A., Arustamyan N.A.
YSMU, University clinical hospital No.1

Keywords: oncology, ulnar nerve, schwannoma, periph- persensitivity to sharp touch in the same region. However,
eral nerve. her strength of the intrinsic muscles of the right hand was
5/5 without evidence of weakness or loss of range of mo-
Introduction tion.
Schwannomas are the most common type of tumor
Sonography and Doppler Duplex study was performed
arising in peripheral nerves [8]. However, peripheral nerve and showed a 5.0cm×3.0cm×4.6cm diameter mass dis-
tumors are rare, representing less than 8% of soft tissue placing the flexor digitorum superficialis and palmaris lon-
neoplasms. Schwannomas are non-invasive tumors aris- gus muscles. The mass had smooth margins but displayed
ing from peripheral nerve sheaths and are encapsulated a complex heterogeneous signal.
by epineurium [6]. There is a 2:1 occurrence of upper limb
to lower limb schwannomas, generally on the volar sur- There was no evidence of invasion of adjoining mus-
face. There is no predisposition for sex or race, but they cles or bones.
usually develop in 30-60 year olds [8]. Schwannomas are
often misdiagnosed due to their indistinct signs and symp- Intraoperative
toms, which may lead to detrimental neurologic deficits if The proximal and distal ulnar nerve are identified with
approached incorrectly. It has been shown that less than a
quarter of diagnostic tests provide an accurate diagnosis vascular loops. Note how the fascicles of the ulnar nerve
of schwannoma [9]. are splayed out over the tumor. Identification of these fas-
cicles is crucial to determine a safe longitudinal entry point
Case through the epineurium.
We present a 75 year old right hand dominant female
She was taken to the operating room for explora-
with a slowly enlarging mass within her proximal volar right tion. Extirpation of the tumor was performed via a longi-
forearm. tudinal access incision through the epineuria and careful
separation of the nerve and tumor. The tumor measured
The mass had been present for a minimum of 17 4.0cm×3.0cm×1.9cm.
years and had become more painful and noticeable after
distal radius fracture and treatment with the splint for 4 Pathology description
weeks. It showed a hypo-cellular tissue with Schwann cells

Just after removal of the cast the patient notice the en- strongly positive for S100 protein by immunostain tech-
largement of the mass and intermittent pain was reported nique (Figure 5). Antoni B patterns predominated with few
at rest of the mass, and was moderately sharper during areas suggestive of Antoni A patterns. Incision of the tu-
flexion of the fingers or bumping of the forearm. The level mor also revealed hemorrhage and thrombosis consistent
of discomfort increasingly hindered her ability to perform with prior needle aspiration. Three months following sur-
her daily activities. gery the patient has retained full ulnar motor and sensory
function as well as improving sensory paresthesias in her
She was initially treated conservatively at an outside dorsal ulnar division.
facility for pain after the distal radius fracture. She was
referred to University Hospital no.1 Microsurgery depart- Discussion
ment for primary consultation. The 5 cm firm mass was Diagnosis of a schwannoma in the preoperative pe-
mobile perpendicular to the nerve axis and immobile along
the parallel axis. A positive Tinel’s sign radiated in the ul- riod is challenging because of the slow growth and paucity
nar distribution, with dysthesia directly over the mass and of symptoms. Diagnostic accuracy is crucial to maintain-
along the dorsal ulnar distribution of her hand. Semmes ing the integrity of the nerve involved and to properly plan
Weinstein testing indicated diminished light touch and hy- the appropriate surgical intervention. Often these tumors
present as palpable masses, tender to displacement with-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

120 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Pic. 1 Sonography - before Pic. 2 Sonography - after (1 - A.ulnaris, 2 - N.ulnaris)

Pic. 3 Intraoperative: The proximal and distal ulnar nerve are identi- Pic. 4 Ulnar nerve and artery after removal of tumor
fied with vascular loops. Note how the fascicles of the ulnar nerve are
splayed out over the tumor. Identification of these fascicles is crucial

to determine a safe longitudinal entry point through the epineurium.

Pic. 5 Tumor: Cross appearance of the Schwannoma following Pic. 6 Characteristic rhythmic structures with polisading
removal from within the ulnar nerve

Pic. 7 Area of Anthony A. Pic. 8 The tumor resembling neurofibromas with vascular hyalinosis

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 121

out muscles weakness. Tinel’s sign is positive in the ma- in cases of schwannomas, and hemorrhaging may result
jority of cases. The tumors are transversely mobile but im- with temporary worsening of symptoms. The results are
mobile longitudinally, likely due to their nested intraneural frequently inconclusive, but are helpful to exclude ganglion
location. Schwannomas share many features with other cysts [9]. Domanksi et al (2006) aspirated 116 different
soft tissue tumors and are frequently misdiagnosed due schwannomas, and results were not sufficient for diagno-
to similarities. Differential diagnosis should include neu- sis for about 44% of the cases.
rofibroma, ganglion cysts, malignant tumors, lipomas, and
xanthomas [8,10]. Neurofibromas, in particular, cannot be Extirpation of the intraneural schwannoma can be
distinguished from schwannomas on physical examina- challenging. Sterile tourniquet dissection is recommended
tion. The symptoms appear to be nonspecific, which adds and assists in visualization. Loupe magnification and or
to difficulty in diagnosis [1]. They may be differentiated on use of the operating microscope is highly recommended.
MRI or fine needle aspiration. Malignant masses exhibit Identification of the nerve proximal and distal to the tumor
more distinct signs but are often mistaken for schwanno- is the first important step to reducing injury and traction
mas in early stages of diagnosis. Unlike schwannomas, neuropraxia. Identification of the individual splayed nerve
malignant tumors often have immobility, firmness, constant fascicles as they spread over of the tumor is critical in
pain at rest, and motor weakness [7]. Weakness may oc- determining the entry through epineurium. A longitudinal
cur if the benign tumor exceeds 2.5 cm and can be loca- incision is created between the splayed fascicles down to
tion dependent. Kehoe et al (1995) analyzed 88 peripheral the tumor sheath. Once the outer layer of the tumor is
nerve tumors, where only one was correctly diagnosed as identified, a plane can be developed between the more
a schwannoma preoperatively. superficial fascicles and the tumor wall. Slow, deliberate,
circumferential dissection with a “peanut” and Littler scis-
Gadolinium enhanced T1-weighted and T2-weighted sors facilitates delivery of the tumor. Once the tumor is
MRIs are particularly useful in diagnosing schwannomas. removed, the nerve is inspected for injury, the tourniquet
Koga et al (2007) found the presence of the target sign to is released, and precise hemostasis is achieved. Repair
be 100% specific and 59% sensitive for the tumors. The of the epineurium is not required and the longitudinally
target sign is the contrasting central and peripheral inten- split muscle is repaired loosely over the nerve. Drains are
sities demonstrated on the images (Pic. 1-8). Histological optional, bulky dressing is preferred, and immediate post
analysis credits the central hyperintensities and hypointen- operative hand therapy is instituted.
sities on T1 gadolinium and T2, respectively, to Antoni A
cells. Antoni A patterns are of low cellular concentration. It is uncommon for schwannomas to recur in identical
Antoni B areas are of high cell concentration and corre- locations [8]. Das et al (2007] found that surgical removal
spond to peripheral intensities on MRI and CT [5]. of schwannomas was successful in alleviating preopera-
tive symptoms while maintaining nerve functioning in 89%
Histological staining reveals a strongly positive S100 of their cases.
protein that is specific for schwannomas and helps to rule
out neurofibromas [1,2]. Imaging shows the tumors as Conclusion
round or oval, excentrically located in relation to the nerve, Schwannomas are rare peripheral nerve tumors that
encapsulated, isolated, and non-invasive. In compari-
son, neurofibromas are non-encapsulated and intimately have important diagnostic and radiographic features.
surround the nerve. They cannot be surgically removed These tumors are transversely mobile and longitudinally
without damaging the connected nerve, often necessitat- immobile, have a positive Tinel’s sign, and exertional dys-
ing nerve grafting to repair functioning [1,6,10]. Schwan- athesias or pain. MRI typically reveals the target sign of
nomas, on the other hand, can be separated surgically biphasic contrast of peripheral and central regions and
the nerve fascicles avoiding neurologic deficits [10]. This distinct encapsulation displacing the intimately associated
emphasizes the importance of a correct preoperative di- nerve fascicles. Surgical resection must be approached
agnosis. Despite the structural differences of soft tissue with caution to protect nerve function and continuity. Sur-
tumors, they are difficult to distinguish with imaging. gical resection is associated with good outcomes. The re-
currence rate is low.
Fine needle aspiration tends to be extremely painful

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

122 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

REFERENCES characteristic signs on CT, MR imaging, and sonography. Amer Journ
Roentgenology. 2001 Jan.;176:75-82.
1. Adani R, Baccarani A, et. al. Schwannomas of the upper extremity: diagnosis 7. Ogose A, Hotta T, et. al. Tumors of peripheral nerves: correlation of symptoms,
and treatment. Chir Orani Mov. 2008 Sep.;92:85-88. clinical signs, imaging features, and histologic diagnosis. Skeletal Radiol. 1999
Jan.;28:183-188.
2. Das S, Ganju A, et. al. Tumors of the brachial plexus. Neurosurg. 8. Ozdemir O, Kurt C, et.al. Schwannomas of the hand and wrist: long-term results
2007June;22(6):E26. and review of literature. Journal of Orthopaedic Surgery. 2005;13(3):267-272.
9. Rockwell G, Achilleas T, et. al. Schwannoma of the hand and wrist. Plast
3. Domanski H, Akerman M, et. al. Fine Needle Aspiration of Neurilemoma Reconstr Surg. 2003 Mar.;111(3):1227-1232.
(Schwannoma). A clinicocytopahologic study of 116 patients. Diagnostic 10. Sandberg K, Nilsson J, et. al. Tumors of peripheral nerves in the upper extremity:
Cytopathology. 2006;34:403-412. A 22-year epidemiological study. Scand J Plast Reconstr Hand Surg. 2009
Sep.;43:43-49.
4. Kehoe N, Reid R, et. al. Solitary benign peripheral-nerve tumors: review of 32
years’ experience. J Bone Joint Surg. 1995 Oct.;77B:497-500.

5. Koga H, Matsumoto S, et. al. Definition of the target sign and its use for
diagnosis of schwannomas. Clinical Orthopaedics and Related Research. 2007
Aug.;464:224-229.

6. Lin J, Martel W. Cross-sectional imaging of peripheral nerve sheath tumors:

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Ծ­ՂԻ­ԿԱՅԻՆ ՆՅԱՐԴ­ Ի ՇՎԱՆ­ ՈՄ­ Ա
(ԴԵՊՔ­ Ի ՆԿԱՐ­ ԱԳՐ­ ՈՒԹ­ ՅՈՒՆ ԵՎ ԳՐԱԿ­ Ա­ՆՈՒ­ԹՅՈՒՆ ՔՆՆ­ ՈՒԹ­ ՅՈՒՆ)

Յաղ­ջյան Գ.Վ., Գրի­գոր­ յան Բ.Է., Հա­րութ­ յուն­ յան Ա.Ս., Մով­սես­ յան Մ.Ա., Առուս­տա­մյան Ն.Ա.

ԵՊԲՀ, Համալսարանական թիվ 1 կլինիկական հիվանդանոց

Բանալի բառեր: ուռուցքաբանություն, ծղիկային նյարդ, է հեռ­ աց­նել՝ հետ­ ա­գա ախտ­ ա­դարձ­ եր­ ի առա­ջաց­ ում­ ը հասց­նե­
շվանոմա, պերիֆերիկ նյարդ: լով նվա­զագ­ ույն­ ի և պահ­պա­նե­լով նյարդ­ ի ֆունկց­ իան: Շվա­
նո­մայի ոչ հս­տակ տար­բեր­ ակ­ իչ ախ­տա­նիշն­ եր­ ի հետև­ ան­քով
Հոդվ­ ա­ծում նկար­ ագրվ­ ում է ծղի­կային նյարդ­ ի ծա­վալ­ուն սխալ ախ­տո­րոշ­ ում­ ը և սխալ մո­տեց­ ում­ ը կար­ ող է կործ­ ա­նիչ
շվան­ ոմ­ այի կլին­ իկ­ ակ­ ան դեպք, որը փա­փուկ հյուսվ­ ած­քային նյարդ­ աբ­ ա­նակ­ ան պակ­ ա­սուրդ­ ի առա­ջաց­ման պատ­ճառ դառ­
նեոպլ­ազ­մայի հազ­վադ­ եպ հանդ­ իպ­ ող տե­սակ է: Այժմ այն նալ:
հնա­րա­վոր է ավե­լի ճշգր­ իտ ախ­տոր­ ո­շել ժա­ման­ ակ­ ակ­ ից եղա­
նակ­ներ­ ով: Ճշգր­ իտ ախ­տո­րոշմ­ ան շնորհ­ իվ ուռ­ ուցք­ ը կար­ ե­լի

РЕЗЮМЕ

ШВАННОМА ЛОКТЕВОГО НЕРВА.
ОПИСАНИЯ СЛУЧАЯ И ОБЗОР ЛИТЕРАТУРЫ

Ягджян Г.В., Григорян Б.Э., Арутюнян А.С., Мовсесян М.А., Арустамян Н.А.

ЕГМУ, Университетская клиническая больница N1

Ключевые слова: онкология, локтевой нерва, нейрошвано- зации и иммуногистохимии возможна точная диагностика и
ма, периферический нерв. диферинцальная диагностика, которая позволяет радикально
удалить опухоль с сохранением целостности и функции нерва
В данной статье описывается клинический случай обшир- с уменьшением рисков рецидива опухоли.
ной нейрошванномы локтевого нерва, a также приведен ана-
лиз литературы. С помощью современных методов визуали-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 123

UDC: 616–12

SUDDEN CARDIAC DEATH

Petrosyan A.H.1, Mahavir S.2
1 Yerevan State Medical University
2 National Institute of Homeopathy, Govt. of India, Kolkata

Keywords: sudden cardiac death, ischemic heart disease, venting, or manipulation of the heart; nor does it include
myocardial infarction, life threatening arrhythmias. myocardial necrosis due to miscellaneous causes, e.g.
renal failure, HF, cardioversion, electrophysiological (EPhi)
Sudden cardiac death (SCD) accounts for approxi- ablation, sepsis, myocarditis, cardiac toxins, or infiltrative
mately 400 thousands deaths annually in the United States, diseases [38].
depending on the definition used. Usually SCD is caused
by fast ventricular tachycardia or ventricular fibrillation Table 1.
complicating an ischemic cardiac event. Successful resus- Clinical classification of different types of MI [38]
citation is still below 5%. The premature identification of Type 1. Spontaneous MI related to ischemia due to a
the subjects at high risk of sudden cardiac death during primary coronary event such as plaque erosion and/or
acute myocardial infarction (MI) remains a major challenge rupture, fissuring, or dissection
for contemporary cardiology and public health in general Type 2. MI secondary to ischemia due to either in-
among the general and apparently healthy population. creased oxygen demand or decreased supply, e.g. coro-
nary artery spasm, coronary embolism, anemia, As, AH,
Patients who die from SCD with or without ischemic or hypotension
origin ECG changes represent a challenging diagnostic Type 3. Sudden unexpected cardiac death, including
group. If these individuals die before pathological changes cardiac arrest, often with symptoms suggestive of myo-
development in myocardium, it is difficult to say for sure cardial ischemia, accompanied by presumably new ST
whether these patients succumbed to a MI as an ischemic elevation, or new LBBB, or evidence of fresh thrombus
event that led to a fatal arrhythmia. The mode of death in in a coronary artery by angiography and/or at autopsy,
these cases is sudden, but the etiology remains uncertain but death occurring before blood samples could be ob-
unless the individual reported previous symptoms of IHD tained, or at a time before the appearance of cardiac
prior to the cardiac arrest. Some patients with or without a biomarkers in the blood
history of IHD may develop clinical evidence of ischemia, Type 4a. MI associated with PCI
including prolonged and profound chest pain, diaphoresis Type 4b. MI associated with stent thrombosis as docu-
and/or shortness of breath, and sudden collapse. These mented by angiography or at autopsy
individuals may die before blood samples for biomarkers Type 5. MI associated with CABG
can be obtained, or these individuals may be in the lag
phase before cardiac biomarkers can be identified in the The diagnosis of MI is difficult in the presence of LBBB
blood. These patients may have suffered an evolving fatal even when marked ST-T abnormalities or ST elevation are
acute MI. If these patients present with presumably new present that exceed standard criteria [34,41]. The previous
ECG changes, for example ST elevation, and often with ECG may be helpful to determine the presence of acute
symptoms of ischemia, they should be classified as having MI in this setting. In patients with right bundle branch block
had a fatal MI even if cardiac biomarker evidence of MI (RBBB), ST-T abnormalities in leads V1–V3 are common,
is lacking. Also, patients with evidence of fresh thrombus making it difficult to assess the presence of ischemia in
by coronary angiography (if performed) and/or at autopsy these leads; however, when ST elevation or Q-waves are
should be classified as having undergone sudden death as found, myocardial ischemia or MI should be considered.
a result of MI [38]. Some patients present with ST elevation or new LBBB, and
suffer SCD before cardiac biomarkers become abnormal,
Clinically various types of MI can be classified as or pathological signs of myocardial necrosis become evi-
shown in Table 1. dent at autopsy. These patients should be classified as hav-
ing had a fatal MI [38]. Interestingly, that early elevation of
On occasion, patients may manifest more than one interleukin-10 level is an independent predictor of cardiac
type of MI simultaneously or sequentially. It should also mortality at 12 months in patients with acute coronary syn-
be noted that the term MI does not include myocardial cell
death associated with mechanical injury from coronary
artery bypass grafting (CABG), for example ventricular

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

124 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

drome and LBBB. In the absence of AMI interleukin-10 el- The impact of physical activity on SD is somewhat
evation on admission predicts non-fatal AMI [22]. controversial. Although vigorous exercise can trigger SCD
and acute MI, [27] in part possibly by increasing platelet
Many patients with MI die suddenly. Difficulties in defi- adhesiveness and aggregability, moderate physical activ-
nition of sudden and out-of-hospital death make attribution ity may be beneficial by decreasing platelet adhesiveness
of the cause of death variable among physicians, regions and aggregability [39]. In cardiac rehabilitation programs,
and countries. For example, out-of-hospital death is gener- cardiac arrests occur at a rate of 1 in 12-15 thousand, and
ally ascribed to IHD in the USA but to stroke in Japan. These during stress testing, cardiac arrest occurs at a rate of 1
arbitrary and cultural criteria need re-examination. per 2 thousand, at least 6 times greater than the general
incidence of SCD for patients known to have heart disease
Because up to 80% of individuals who suffer from SCD [1]. Experimentally, it appears that regular exercise in dogs
have IHD, the epidemiology of SCD to a great extent paral- prevents ischemia-induced ventricular fibrillation and death
lels that of IHD. As such, the incidence of SCD increases by increasing vagal activity [33].
with age in both men and women, whites and non-whites,
because the prevalence of IHD increases with age (Figure Thus, it may be that regular exercise decreases CV
1). However, among patients with IHD the proportion of cor- morbidity and mortality, whereas vigorous exercise, particu-
onary deaths decreases with age. SCD has a much higher larly in untrained individuals, may have an adverse effect.
incidence in men than women, reflecting sex differences in The annual incidence of SCD during exercise is 1 per 200-
the incidence of IHD as well. Thus, ~ 75% of SCD occur 250 thousand healthy young people [11, 43], whereas in
in men, with an annual incidence 3 to 4 times higher than competitive athletes, SCD is very rare, despite the publicity,
in women. The peaks in incidence of SCD occur between with only 20 to 25 sports-related SCD from cardiac causes
birth and 6 months of age because of the sudden infant annually in the US [19].
death syndrome, and then again between 45 and 75 years
of age as a result of IHD. SCD accounts for 19% of sudden In young athletes (Figure 2), SCD most often occurs
deaths in children between 1 and 13 years of age and 30% from hypertrophic cardiomyopathy (CM), and in older ath-
between 14 and 21 years of age [31]. letes - from IHD [25]. Interestingly, in Europe, particularly in
northern Italy, arrhythmogenic RV dysplasia, possibly con-
700 genital, is the predominant anatomic finding in athletes with
SCD [8]. Commotio cordis, that is, concussion of the heart
600 from non-penetrating blunt trauma to the anterior chest,
can lead to fatal cardiac arrest, due to either myocardial
500 trauma or the mechanoelectrical triggering of a ventricular
tachy A during the vulnerable period of the T wave [20]. As
Deaths per 100.000 400 with some other risk factors, the overall impact of activ-
ity on SCD may be small. In the Maastricht Sudden Death
300 study, 67% of the sudden death victims were physically in-
active at the time of the event [9].
200

100

0 45-54 55-64 65-74
35-44

Ages (years)

White men Nonwhite men White women Nonwhite women

600

500

≤ 35 years > 35 years
5%
Deaths per 100.000 400 18%
14%

300 5%
5%

200

48% 14%

100

0 45-54 55-64 65-74 7%
35-44 3%

Ages (years)

White men Nonwhite men White women Nonwhite women 80%

10%

Figure 1. Mortality rates in deaths per 100 000 for patients with Idiopathic LVH Unexplained Valvular HD Coronary Hd
IHD occurring out of hospital or in emergency room (estimate for Coronary Anomalies Coronary Hd MVP Hypertrophic Cm
SCD rate) (A) and occurring in hospital, according to age, sex, and Ruptured Aorta Hypertrophic Cm Unexplained
race in 48 states during 1985 (B).
Figure 2. Causes of SCD in competitive athletes. CM incidates
cardiomyopathy; HD, heart disease; MVP, mitral valve prolapse;
and LVH, left ventricular hypertrophy [24].

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 125

Anatomic findings at autopsy include acute changes plaques, whereas cigarette smoking predisposes patients
in coronary plaque morphology, such as thrombus, plaque to acute thrombosis [5]. Unexpected hyperglycemia with
disruption, or both, in >50% of cases of SCD, whereas subsequent Tn_t elevation in patients with unstable angina
in hearts with myocardial scars and no acute MI, active is a predictor of cardiac mortality. In the absence of TnT
coronary lesions are identified in 46% of cases. Erosion elevation unexpected hyperglycemia predicts on-fatal AMI
of proteoglycan-rich and smooth muscle cell–rich plaques [21].
lacking a superficial lipid core, or plaque rupture, is a fre-
quent pathological finding [36]. Plaque rupture appears to Female survivors of cardiac arrest are less likely to
be more common in older women [6]. have underlying IHD, even though IHD status is the most
important predictor of cardiac arrest in women; impaired
Apoptosis may participate in the genesis and patho- LV function appears to be the most important predictor in
physiology of some cardiac As or conduction disturbances men [2]. In patients with severe HF, non-sustained ventricu-
responsible for SCD [15]. However, these anatomic abnor- lar tachycardia (VT) may be an independent marker of in-
malities are not represented by specific clinical risk factors creased mortality due to SCD [10].
different from those that identify patients with IHD in gen-
eral. In addition, because mechanisms responsible for SCD According to one study [12], SCD are less likely to
depend in part on anatomic substrate, which naturally var- occur at home than non-sudden coronary deaths, whereas
ies from one individual to another, the usefulness of risk as- individuals who die of SCD are more likely to have been
sessment modalities varies from one patient and particular current cigarette smokers. However, in the Maastricht study
type of anatomic substrate to another. Furthermore, in ad- [9], 80% of SCD occurred at home. Emotional stress can
dition to inter-patient variations, there may be intra-patient be an important trigger for SCD, as shown by the North-
variation due to temporal changes in specific diseases. ridge earthquake that struck the Los Angeles area at 4:31
AM January 17, 1994 [18].
Age, AH, LV hypertrophy, intra-ventricular conduction
block, elevated serum cholesterol, glucose intolerance, de- Depression in a patient in the hospital after MI is a
creased vital capacity, smoking, relative weight, and heart significant predictor of the 18-month post-MI cardiac mor-
rate (HR) identify individuals at risk for SCD (Figure 3). tality, and the risk associated with depression was greatest
among patients with frequent premature ventricular com-
140 130.1 plexes. Socioeconomic factors are also important; SCD
after MI increases 3-fold in men with low levels of educa-
Variables: Age, Systolic Blood Pressure tion and complex ventricular ectopy compared with better
120 ECG Abnormality: L.V.H., I-V Block, educated men who have the same As.

Non-Spec. Abn. History can provide clues to the high-risk patient. For
100 Serum Cholesterol example, in patients with VT after MI, on the basis of clini-
cal history, the following four variables identify patients at
Vital Capacity increased risk of SCD: (1) syncope at the time of the first
Cigarettes Per Day documented episode of A, (2) NYHA class III or IV, (3) VT/VF
80 Relative Weight occurring early after MI (3 days to 2 months), and (4) history
Heart Rate of previous MIs [4]. In some patients, family history can be
important [13].
60 52.4 53.4
LV dysfunction is a major independent predictor of to-
40 35.7 tal and SCD in patients with ischemic and non-ischemic
CM [35]. For example, in survivors of cardiac arrest, who
27.1 have a LV ejection fraction <30%, the risk of SCD exceeds
21.4 30% over 1 to 3 years if the patients do not have induc-
20 10.4 13.5 17 5.9 8.3 12.1 19.4 ible VT, whereas it ranges between 15% and 50% in those
2.1 3 4.2 9 who have inducible ventricular tachy As despite therapy
0.74.3 7.5 with drugs that suppress the inducible As or with empirical
0 1.4 amiodarone [14,40].

12345678 10 Whether an ICD will reduce total mortality in patients
with severe LV dysfunction alone is the subject of several
Women Men prospective trials, including the MADIT II and SCD-HeFT.

Figure 3. Risk of SCD by decile of multivariate risk: 26-year

follow-up, Framingham Study. L.V.H. indicates left ventricular hy-

pertrophy; I-V, intra-ventricular; and Non-Spec. Abn, nonspecific

abnormality [17].

Smoking is an important risk factor [1]. In the Framing-
ham study, the annual incidence of SCD increased from 13
per 1000 in nonsmokers to almost 2.5 times that for peo-
ple who smoked >20 cigarettes per day. Stopping smok-
ing promptly reduced this risk, which may be mediated by
an increase in platelet adhesiveness, release of catechol-
amines, and other mechanisms. Elevated serum cholester-
ol appears to predispose patients to rupture of vulnerable

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

126 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

These patients have competing causes of death, and un-Percent survival a ventricular tachy A can be provoked, the vast majority
less death is caused primarily by a ventricular tachy A that of cardiac arrests occur in patients with hearts that have
can be terminated by prompt defibrillation, the ICD may not structural abnormalities. One group that was identified be-
have an important impact. Although prompt defibrillation fore a cardiac arrest with sufficient accuracy to warrant
generally restores sinus rhythm with a very high success ICD placement was the MADIT population [28], who were
rate, it may not be as successful in patients with very ad- post MI and had spontaneous non-sustained VT, inducible
vanced ventricular dysfunction. sustained VT not suppressed by intravenous procainamide,
and an ejection fraction <35%.
Certain ECG abnormalities can help identify patients
at increased risk for SCD. These include the presence of As noted earlier, the most common structural abnor-
AV block or intra-ventricular conduction defects and QT mality is coronary atherosclerosis and its consequences,
prolongation, an increase in resting HR to >90 b.p.m, and such as MI. Interestingly, only ~ 20% of patients who sur-
increased QT dispersion in survivors of out-of-hospital car- vive cardiac arrest develop features of a transmural MI, and
diac arrest. A recent study failed to support the usefulness it is assumed that transient myocardial ischemia, perhaps
of QT dispersion in predicting risk in patients after MI [42]. caused by coronary spasm or unstable platelet thrombi [11,
The presence of complex ventricular As, such as non-sus- 36], plays an important role in precipitating a lethal ven-
tained VT, is also a marker [11,43] (Figure 4). tricular tachy A.

100 Myocardial hypertrophy, HF, and cardiac dilation [16,
37], as well as regional autonomic dysfunction, [7,26] all
A may be important. Although almost 50% of deaths in HF pa-
80 B tients are sudden, among patients with CMs, those with bet-
ter-preserved functional capacity (NYHA functional classes
C I and II) have lower total death rates, but the fraction of all
60 deaths that are sudden and unexpected is higher; among
class IV patients, total death rates are higher, but the frac-
40 EF VPD D tion of sudden deaths is lower; thus, the impact of reduc-
ing SCD in this population will be influenced by competing
A > 30% > 10/hr causes of other mechanisms of death [30,11,43].
B > 30% > 10/hr
20 C < 30% < 10/hr Silent course of ischemic cardiomyopathy is a big
D < 30% > 10/hr problem for cardiology, because it is usually very difficult
to differentiate from non-ischemic dilated cardiomyopathy.
0 1 Year 2 3 It was proven that carotid bifurcation atherosclerosis and
coronary artery disease have been shown to be strongly
Figure 4. Relationship between left ventricular ejection fraction correlated.
(EF) and ventricular premature depolarizations (VPD) and survival
during 3 years of follow-up after MI. [3]. We examined the value of extra cranial carotid athero-
sclerosis in distinction between ischemia and non-ischemic
Unfortunately, most of these more stable risk factors etiology in patients with clinically unexplained cardiomyop-
lack sufficient sensitivity, specificity, and predictive accura- athy [23]. It is obvious that carotid ultrasound is very use-
cy to pinpoint the patient at risk with a degree of accuracy ful screening and decision-making method in patients with
that would permit using a specific therapeutic intervention cardiomyopathy of unidentified cause. Patients with carotid
before an actual event. This probably relates, at least in atherosclerosis are likely to have severe coronary artery
part, to the transient nature of many risk factors, such as diseases. Coronary angiography seems to be considered
myocardial ischemia and reperfusion; hemodynamic dys- early during their evaluation. Quite, the opposite, a negative
function; abnormalities in electrolytes, such as hypokale- carotid ultrasound predicts non-ischemic cardiomyopathy
mia and hypomagnesemia, often due to diuretics; changes [23].
in pH or PO2; the influence of central and peripheral neu-
rophysiological actions; and the transient effects of toxins Time of day is also important, with more SCD, strokes,
such as drugs [44] or alcohol [30,11]. and MIs occurring in the morning on arising from bed,
perhaps related to increased sympathetic discharge in re-
Structural cardiac abnormalities of the myocardium, sponse to venous pooling that then triggers increased blood
coronary arteries, or cardiac nerves provide the substrate viscosity and platelet aggregation [29]. The lack of asso-
on which a transient risk factor operates. Although it is
possible that intense functional changes alone may create
electrical instability of the normal heart to the degree that

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 127

ciation between the times of day in almost 600 patients actuality of current problem in cardiology and high neces-
who had at least two separate cardiac arrests supports the sity to study its etiology more and manage prophylactic and
hypothesis that a person’s activity may also play a role in therapeutic strategies against risk factors, life threatening
triggering the cardiac arrest [32]. arrhythmias for the prevention of its development, espe-
cially among young population.
All above mentioned concerning to SCD indicates the

REFERENCES 24. Maron B.J., Epstein S.E., Roberts W.C. Causes of sudden death in competitive
athletes. J. Am Coll. Cardiol. 1989; 7:204–214.
1. Adamyan K.G., Astvatsatryan A.V., Chilingaryan A.L. Acute coronary syndrome.
(In Russian). Manual. Kiev. 2006. ООО «Четверта хвиля». 311 p. 25. Maron B.J., Shirani J., Poliac L.C., et al. Sudden death in young competitive
athletes: clinical, demographic, and pathological profiles. JAMA. 1996;
2. Albert C.M., McGovern B.A., Newell J.B., Ruskin J.N. Sex differences in cardiac 276:199–204.
arrest survivors. Circulation. 1996; 93:1170–1176.
26. Mitrani R.D., Klein L.S., Miles W.M., et al. Regional cardiac sympathetic
3. Bigger J.T. Relation between left ventricular dysfunction and ventricular denervation in patients with ventricular tachycardia in the absence of coronary
arrhythmias after myocardial infarction. Am J Cardiol. 1986;57:8B artery disease. J. Am Coll. Cardiol. 1993; 22:1344–1353.

4. Brugada P., Talajic M., Smeets J., et al. The value of the clinical history to assess 27. Mittleman M.A., Maclure M., Tofler G.H., et al, Determinants of Myocardial
prognosis of patients with ventricular tachycardia or ventricular fibrillation after Infarction Onset Study Investigators. Triggering of acute myocardial infarction
myocardial infarction. Eur Heart J. 1989; 10:747–752. by heavy physical exertion: protection against triggering by regular exertion. N
Engl. J. Med. 1993; 329:1677–1683.
5. Burke A.P., Farb B.A., Malcom G.T., et al. Coronary risk factors and plaque
morphology in men with coronary heart disease who died suddenly. N Engl. J. 28. Moss A.J., Hall W.J., Cannom D.S., et al, Multicenter Automatic Defibrillator
Med. 1997; 336:1276–1282. Implantation Trial Investigators. Improved survival with an implanted defibrillator
in patients with coronary disease at high risk for ventricular arrhythmia. N Engl.
6. Burke A.P., Farb A., Malcom G.T., et al. Effect of risk factors on the mechanism J. Med. 1996; 335:1933–1940.
of acute thrombosis and sudden coronary death in women. Circulation. 1998;
97:2110–2116. 29. Muller J.E., Kaufmann P.G., Luepker R.V., et al, for the Mechanisms Precipitating
Acute Cardiac Events Participants. Mechanisms precipitating acute cardiac
7. Calkins H., Allman K., Bolling S., et al. Correlation between scintigraphic events: review and recommendations of an NHLBI workshop. Circulation. 1997;
evidence of regional sympathetic neuronal dysfunction and ventricular 96:3233–3239.
refractoriness in the human heart. Circulation. 1993; 88:172–179.
30. Myerburg R.J., Castellanos A. Cardiac arrest and sudden death. In: Braunwald
8. Corrado D., Basso C., Schiavon M., Thiene G. Screening for hypertrophic E., ed. Heart Disease: A Textbook of Cardiovascular Medicine. Philadelphia, Pa:
cardiomyopathy in young athletes. N Engl. J. Med. 1998; 339:364–369. WB Saunders; 1997:742–779.

9. De Vreede Swagemakers J.J.M., Gorgels A.P.M., et al. Out-of-hospital cardiac 31. Neuspiel D.R., Kuller L.H. Sudden and unexpected natural death in childhood
arrest in the 1990’s: a population-based study in the Maastricht area on and adolescence. JAMA. 1985; 254:1321–1325.
incidence, characteristics and survival. J. Am Coll. Cardiol. 1997; 30:1500–
1505. 32. Peckova M., Fahrenbach C.E., Cobb L.A., Hallstrom A.P. Circadian variations in
the occurrence of cardiac arrests: initial and repeat episodes. Circulation.1998;
10. Doval H.C., Nul D.R., Grancelli H.O., et al, GESICA-GEMA Investigators. Non- 98:31–39.
sustained ventricular tachycardia in severe heart failure: Independent marker
of increased mortality due to sudden death. Circulation. 1996; 94:3198–3203. 33. Schwartz P.J., Zipes D.P. Autonomic modulation of cardiac arrhythmias and
sudden cardiac death. In: Zipes D.P., Jalife J., eds. Cardiac Electrophysiology:
11. Engelstein E.D., Zipes D.P. Sudden cardiac death. In: Alexander R.W., Schlant From Cell to Bedside. Philadelphia, Pa: WB Saunders. In press.
R.C., Fuster V., Eds. The Heart, Arteries and Veins. New York, N.Y.: McGraw-Hill;
1998:1081–1112. 34. Sgarbossa E.B., Pinsky S.L., Barbagelata A., et al. Electrocardiographic
diagnosis of evolving acute myocardial infarction in the presence of left bundle
12. Escobedo L.G., Zack M.M. Comparison of sudden and non-sudden coronary branch block. N Engl. J. Med. (1996) 334:481–487.
deaths in the United States. Circulation. 1996; 93:2033–2036.
35. Stevenson W.G., Stevenson L.W., Middlekauff H.R., Saxon L.A. Sudden death
13. Friedlander Y., Siscovick D.S., Weinmann S., et al. Family history as a risk factor prevention in patients with advanced ventricular dysfunction. Circulation. 1993;
for primary cardiac arrest. Circulation. 1998;97:155–160. 88:2953–2961.

14. Herre J.M., Sauve M.J., Malone P., et al. Long-term results of amiodarone therapy 36. Theroux P., Fuster V. Acute coronary syndromes: unstable angina and non–Q-
in patients with recurrent sustained ventricular tachycardia or ventricular wave myocardial infarction. Circulation. 1998; 97:1195–1206.
fibrillation. J. Am Coll. Cardiol. 1989; 13:442–449.
37. Tomaselli G.F., Beuckelmann D.J., Calkins H.G., et al. Sudden cardiac death in
15. James T.N., St. Martin E., Willis P.W. III, Lohr T.O. Apoptosis as a possible heart failure: the role of abnormal repolarization. Circulation. 1994; 90:2534–
cause of gradual development of complete heart block and fatal arrhythmias 2539.
associated with absence of the AV node, sinus node, and intermodal pathways.
Circulation. 1996; 93:1424–1438. 38. Thygesen Kristian, Alpert Joseph S. and Harvey White D. on behalf of the Joint
ESC/ACCF/AHA/WHF Task Force for the Redefinition of Myocardial Infarction.
16. Kaab S., Nuss H.B., Chiamvimonvat N., et al. Ionic mechanism of action Universal definition of myocardial infarction. European Heart Journal 2007
potential prolongation in ventricular myocytes from dogs with pacing-induced 28(20):2525-2538.
heart failure. Circ Res. 1996; 78:262–273.
39. Wang J.S., Jen C.J., Kung H.C., Lin L.J., Hsiue T.R., Chen H.I. Different effects
17. Kannel W.B., Schatzkin A. Sudden death: lessons from subsets in population of strenuous exercise and moderate exercise on platelet function in men.
studies. J. Am Coll. Cardiol. 1985:5(suppl.):141B–149B. Circulation.1994; 90:2877–2885.

18. Leor J., Poole W.K., Kloner R.A. Sudden cardiac death triggered by an 40. Weinberg B.A., Miles W.M., Klein L.S., et al. Five-year follow-up of 589 patients
earthquake. N Engl. J. Med. (1996) 334:413–419. treated with amiodarone. Am Heart J. 1993; 125:109–120.

19. Liberthson R.R. Sudden death from cardiac causes in children and young 41. Wong C-K, French J.K., Aylward PEG, et al. Patients with prolonged ischemic
adults. N Engl. J. Med. 1996; 334:1039–1044. chest pain and presumed-new left bundle branch block have heterogeneous
outcomes depending on the presence of ST-segment changes. J Am Coll.
20. Link M.S., Wang P.J., Pandian N.G., et al. An experimental model of sudden Cardiol. (2005) 46:29–38
death due to low-energy chest-wall impact (commotio cordis). N Engl. J. Med.
1998; 338:1805–1811. 42. Zabel M., Klingenheben T., Franz M.R., Hohnloser S.H. Assessment of QT
dispersion for prediction of mortality or arrhythmic events after myocardial
21. Mahavir Senan, Astvatsatryan A.V. Hyperglycemia on admission in patients infarction: results of a prospective, long-term follow-up study. Circulation. 1998;
with unstable angina is a predictor of cardiac mortality. “My ESC Congress 97:2543–2550.
Services”, Abstract 366, 22.03.2010.
43. Zipes D.P., Wellens H.J.J. Sudden Cardiac Death. Circulation. 1998; 98:2334-
22. Mahavir Senan, Astvatsatryan A.V. Prognostic value of early interleukin-10 2351.
elevation in patients with acute coronary syndrome and left bundle branch
block. “My ESC Congress Services”, Abstract 367, 22.03.2010. 44. Zipes D.P. Unwitting exposure to risk. Cardiol. Rev. 1993; 1:1–3.

23. Mahavir Senan. Usefulness of carotid ultrasound in differential diagnosis
of ischemic and non-ischemic cardiomyopathy. The New Armenian Medical
Journal, 2010; V.4, 2:37-44.

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

128 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՄՓՈՓՈՒՄ բա­նա­կան Q-ա­տա­միկ, ՀՍՄ-­ի պատ­ճառ պետք է դի­տար­կել
ՍՍԻ-­ը։ Ի լրումն նշենք, որ թեպ­ ետ ՀՍՄ-­ով անձ­ անց 80%­-ի
Հ­ ԱՆԿ­ ԱՐԾ­ ԱԿ­ Ի ՍՐ­ՏԱԾ­ ԻՆ ՄԱՀ դեպ­քում առ­կա է ՍԻՀ, այն­ ուամեն­ այ­նիվ տար­բեր երկրն­ ե­րի
մաս­նագ­ ետն­ եր ՀԿՄ­-ի պատ­ճա­ռի վե­րաբ­ եր­ յալ ուն­ են տար­բեր
Պետ­րոս­ յան Ա.Հ.1, Մա­հավ­ իր Ս.2 կար­ծիքն­ եր. այսպ­ ես, օրի­նակ, ԱՄՆ-­ում պատ­ճառ է ՍՍԻ-­ը,
1 Երևանի Պետական Բժշկական Համալսարան իսկ Ճապ­ ո­նիայում` ուղ­ եղ­ ի կաթ­վա­ծը։ Սակ­ այն այս մո­տե­ցու­
2 Հնդկաստանի ազգային ինստիտուտ, Կոլկատա մը ար­ժա­նի է վե­րան­ այմ­ ան։

Բ­ ա­նա­լի բառ­ եր՝ հանկ­ արծ­ ա­կի սրտ­ ա­ծին մահ, սրտ­ ի իշեմ­ իկ ՀՍՄ­-ի ռիսկ­ ի գործ­ ոն­ներ են ծխե­լը, տար­ իք­ ը, սե­ռը, սո­
հիվ­ անդ­ ութ­ յուն, սր­տամ­կան­ ի սուր ինֆ­ արկտ, կյանք­ ին վտանգ ցիալ-տն­տե­սակ­ ան իրա­վի­ճակ­ ը, հուզ­ ա­կան սթ­րե­սը, ֆիզ­ ի­
սպառ­նա­ցող առիթ­միաներ։ կակ­ ան ծան­րա­բեռնվ­ ած­ ու­թյուն­ ը, պլազ­մայ­ում խո­լեստ­ ե­րի­նի
բարձր մակ­ ար­դա­կը, պսա­կաձև անոթ­ներ­ ի աթեր­ ոսկլ­եր­ ո­տիկ
­ ախ­տա­հա­րում­ ը, աթեր­ ոթր­ ոմբ­ ոզ­ ը, վա­հա­նիկն­ ե­րի ապա­կա­
ԱՄՆ-­ում տա­րե­կան մոտ 400 հազ­ ար հանկ­ ար­ծա­կի սրտ­ ա­ յուն­ ա­ցու­մը, սր­տամկ­ ան­ ում սպին­ եր­ ի առ­կայ­ութ­ յուն­ ը, ՁՓ­-ի
ծին մահ­վան (ՀՍՄ) դեպք է գրանց­վում։ ՀՍՄ-ն սո­վոր­ ա­բար դիսֆ­ ունկց­ իան, ՁՓ-­ի ցածր ար­տամղ­ման ֆրակց­ իան` <30%,
զար­գա­նում է ՍԻՀ­-ի բարդ­ ութ­ յուն հանդ­ իս­ ա­ցող փո­րոք­ ային իշեմ­ իկ կարդ­ իոմիոպաթ­ իան, փո­րոքն­ ե­րի՝ իշեմ­ իայով պայ­մա­
տա­խիառիթմ­ իաներ­ ի, ֆիբր­ ի­լյա­ցիայի հետև­ անք­ ով։ Վի­ճա­ նավ­ որ­ված ֆիբր­ իլ­յա­ցիան, ինչպ­ ես նաև ապոպ­տո­տիկ պրոց­ ե­
կագր­ ութ­ յան տվյալ­ներ­ ի հա­մա­ձայն՝ ՀՍՄ­-ի դեպ­քում վե­րա­ սը, որը կար­ ող է իր ուր­ ույն նշան­ ա­կութ­ յունն ու­նե­նալ կյանք­ ին
կենդ­ ա­նացմ­ ան արդ­ յուն­ ա­վե­տու­թյուն­ ը 5% -ից ցածր է։ վտանգ սպառ­նաց­ ող առիթ­միաներ­ ի, հաղ­ որդ­չա­կան­ ութ­ յան
ՀՍՄ­–ով ան­ձինք ենթ­ ա­կա են լուրջ ման­րազ­նին հետ­ ա­զոտ­ խանգ­ ար­ ումն­ ե­րի առաջ­ աց­ման գործ­ ում։
ման՝ մահ­վան պատ­ճառ­ ը հստ­ ա­կեցն­ ել­ու նպա­տա­կով։ Եթե
ան­ձը մա­հաց­ ել է մինչ սրտ­ ամ­կա­նում ախ­տա­բան­ ակ­ ան փոփ­ ո­ ՀՍՄ­-ին վե­րաբ­ եր­ ող բոլ­որ վե­րոնշ­ յալ փաստ­ ե­րը վկա­յում
խութ­ յունն­ ե­րի ի հայտ գա­լը, ապա դժ­վար է հստ­ ակ ասել՝ մա­ են սրտ­ ա­բա­նութ­ յան բնագ­ ա­վա­ռում այս խնդ­րի ար­դիակա­
հա­ցու առիթ­միայի պատ­ճա­ռը սրտ­ ամկ­ ա­նի սուր ին­ֆա՞րկտն նութ­ յան մաս­ ին հատկ­ ա­պես երիտ­ ա­սարդ ազգ­ աբն­ ակ­չութ­ յան
(ՍՍ­ Ի) է եղել, թե՞ ոչ։ Նման դեպ­քեր­ ում մա­հը վրա է հաս­նում շրջ­ ա­նում։ Այս առու­մով անչ­ափ կարև­ որ­վում է ՀՍՄ­-ի պատ­
հան­կարծ­ ա­կի, և շատ դեպք­ եր­ ում պատ­ճա­ռը անհ­ այտ է, առա­ ճառ­ներ­ ի առա­վել մանր­ ակրկ­ իտ ուս­ ումն­ ա­սի­րութ­ յուն­ ը, ՀՍՄ­-ի
վել ևս եթե հիվ­ ան­դը նա­խա­պես չի ուն­ ե­ցել սիրտ-­ան­ ո­թային ռիս­կի գործ­ ոն­ներ­ ի դեմ պայ­քար­ ի մեթ­ ոդն­ ե­րի մշակ­ ում­ ը, ինչ­
համ­ ա­կար­գի կող­մից որև­ է գանգ­ ատ կամ ԷՍԳ­-ի փոփ­ ո­խու­ պես նաև կյան­քին վտանգ սպառ­նաց­ ող առիթ­միաներ­ ի բուժ­
թյուն։ ՍՍԻ-­ի ախտ­ ո­րո­շում­ ը շատ դժ­վար է Հի­սի խրձ­ ի ձախ ման մար­տա­վա­րութ­ յան մշա­կում­ ը։
ոտիկ­ ի պա­շար­ման առ­կա­յութ­ յան դեպք­ ում, նույն­ իսկ եթե V1–
V3 արտ­ ա­ծումն­ ե­րում գրանց­վել է ST-T սեգմ­ ենտ­ ի էլև­ ա­ցիա։ биохимического исследования крови. В любом случае, если
Նման դեպք­ ե­րում ՍՍԻ­-ի բաց­ ա­հայտմ­ ան հար­ցում կար­ ող է на ЭКГ отмечается элевация ST сегмента или патологический
օգն­ ել նախ­կի­նում կա­տար­ված ԷՍԳ­-ի պատ­կե­րը։ Նման հի­ Q-зубец, причиной ВСС следует считать ОИМ. В дополнение
վանդն­ ե­րը կա­րող են մահ­ ա­նալ նույն­ իսկ մինչև արյան կեն­ к этому отметим, что хотя у 80% случаев ВСС присутствует
սա­քի­միական ցուց­ ա­նիշն­ ե­րի որոշ­ ում­ ը։ Ամեն դեպք­ ում, եթե ИБМ, тем не менее у специалистов разных стран мнения об
ԷՍԳ-­ով գրանցվ­ ում է ST սեգմ­ ենտ­ ի էլ­ևա­ցիա կամ ախ­տա­ этом различны. Например, в Америке причиной ВСС считают
ИБС, а в Японии - мозговой инсульт. Но такой подход требует
РЕЗЮМЕ пересмотра.

ВНЕЗАПНАЯ СЕРДЕЧНАЯ СМЕРТЬ Факторами ВСС являются: курение, возраст, пол, соци-
ально-экономический статус, эмоциональный стресс, физи-
Петросян А.Г.1, Махавир С.2 ческие нагрузки, высокий уровень холестерина в сыворотке,
1 Ереванский государственный медицинский университет атеросклероз коронарных сосудов, наличие рубцовых изме-
2 Национальный институт Индии, Колкaта нений в миокарде, дисфункция левого желудочка, низкая
фракция выброса левого желудочка (<30%), ишемическая
Ключевые слова: внезапная сердечная смерть, ишемиче- кардиомиопатия, фибрилляция желудочков, обусловленная
ская болезнь сердца, инфаркт миокарда, угрожающие жизни ишемией, а также апоптический процесс, который может
аритмии. играть свою роль в происхождении жизненно опасных арит-
мий, нарушениях проводимости. Все вышеуказанные факты
Ежегодно в США 400 тысяч человек умирают по причине свидетельствуют об актуальности данной проблемы в карди-
внезапной сердечной смерти (ВСС). Триггером ВСС служит ологии. Таким образом, важно более подробно исследовать
желудочковая тахикардия или фибрилляция желудочков, как причины ВСС, определить методы борьбы с факторами риска
следствие осложнения ишемической болезни сердца (ИБС). ВСС, а также определить стратегии лечения угрожающих
жизни аритмий.
По статистическим данным при случаях ВСС эффектив-
ность реанимации составляет ниже 5%.

Случаи ВСС требуют серьезных доскональных обследо-
ваний с целью выявления причин. Если смерть наступила до
появления патологических изменений в миокарде, то трудно
сказать, был ли инфаркт миокарда причиной смертельной
аритмии или нет. В таких случаях смерть наступает внезапно,
и во многих случаях причина смерти остается неизвестной,
тем более, если больной до этого не имел каких-либо жалоб
со стороны сердечно сосудистой системы (ССС) или ЭКГ-
изменений. Диагностика острого инфаркта миокарда (ОИМ)
сильно затрудняется при наличии блокады левой ножки Гис-
са, даже если зарегистрировались элевации сегмента ST-T
в V1-V3 - отведениях. В таких случаях для выявления ОИМ
могут быть полезны заранее сделанные ЭКГ - обследования.
Смерть может настигнуть таких больных до получения данных

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 129

ՀՏԴ. 355.3։614.2(479.25)+616.9-022-083.98

ԶԻՆՎ­ ԱԾ ԸՆԴՀ­ Ա­ՐՈՒՄՆ­ ԵՐ­ Ի ԺԱՄ­ ԱՆ­ ԱԿ ԱՌԱ­ՋԻՆ ԲՈՒ­ԺՕԳՆ­ ՈՒԹ­ ՅԱՆ
ԿԱԶՄ­ ԱԿ­ ԵՐՊ­ՄԱՆ ՎԵՐ­ ԱԲ­ ԵՐ­ ՅԱԼ ՊԱՐ­ ԷՆ­ՏԵ­ՐԱԼ ՃԱՆ­ ԱՊ­ ԱՐ­ՀՈՎ ՓՈ­
ԽԱՆՑ­ՎՈՂ ՎԱ­ՐԱԿ­ ԻՉ ՀԻ­ՎԱՆԴ­ ՈՒ­ԹՅՈՒՆ­ՆԵ­ՐԻ ԿԱՆԽ­ ԱՐԳ­ ԵԼՄ­ ԱՆ
ՄԵՐ ՄՈՏ­ ԵՑ­ ՈՒՄ­ՆԵ­ՐԸ

Ասո­յան Ա.Վ.1, Սարգս­ յան Հ.Տ.2, Նազ­ ա­րյան Տ.Ջ.3, Ալեք­սա­նյան Վ.Հ.4
1 ԵՊԲՀ, ին­ֆեկ­ցիոն հի­վանդ­ ու­թյունն­ եր­ ի ամբ­ իոն
2 ԵՊԲՀ, ռազ­մաբժշ­կա­կան ֆա­կուլ­տետ­ , ար­տակ­ արգ իրա­վի­ճակն­ ե­րի բժշ­կութ­ յան և ռազ­մակ­ ան թու­նաբ­ ա­նութ­ յան ամ­բիոն
3 ԵՊԲՀ, ռազ­մաբժշ­կա­կան ֆակ­ ուլ­տետ­ ի բժշ­կա­կան ծա­ռա­յու­թյան կազմ­ ա­կերպմ­ ան և մար­տա­վա­րու­թյան ամբ­ իոն
4 ՀՀ ԱՆ «Նորք» ինֆ­ եկ­ցիոն կլի­նիկ­ ակ­ ան հիվ­ անդ­ ան­ ոց

­Բա­նալ­ի բառ­ եր՝ Հա­յաս­տա­նի Հանր­ ա­պետ­ ու­թյուն, զին­ 3. ան­հատ­ ա­կան հակ­ աք­ իմ­ իական փաթ­ ե­թը։­
ված ուժ­ եր, բուժ­ օգն­ ութ­ յուն, կազմ­ ակ­ երպ­ ում, վա­րակ­ իչ Առ­ ա­ջին բուժ­ օգն­ ութ­ յան նպա­տակն է ժա­մա­նակ­ ա­
հիվ­ անդ­ ութ­ յունն­ եր, վի­րուս­ ային հեպ­ ա­տիտ­ներ։ վո­րապ­ ես դադ­ ա­րեցն­ ել և բաց­ առ­ ել այն երև­ ույթն­ ե­րը,
որոնք սպառ­նում են վիր­ ավ­ որ­ ի (հիվ­ անդ­ ի) առողջ­ ու­թյա­
Զ­ ին­ված ուժ­ եր­ ում, մարտ­ ա­կան գործ­ ո­ղութ­ յունն­ ե­րի նը։ Դրանք են`
ժա­ման­ ակ բժշկ­ ա­կան օգն­ ութ­ յան տե­սակ ասել­ով՝ հաս­ •• ­վիր­ ավ­ որն­ եր­ ի դուրսբ­ եր­ ում­ ը փլատ­ ակն­ եր­ ից,
կա­նում ենք որոշ­ ակ­ ի բուժկ­ անխ­ արգ­ ել­իչ մի­ջո­ցա­ռում­
ներ­ ի հա­մա­լիր, որոնք անց­ կացվ­ ում են անձ­ նակ­ ազմ­ ի մար­տա­կան տեխն­ իկ­ այից,
ախ­տա­հարմ­ ան (վիր­ ավ­ որ­ ում­ներ և հիվ­ անդ­ ութ­ յունն­ եր) •• ­վառվ­ ող համ­ ազգ­ եստ­ ի մար­ ում­ ը,
ժա­ման­ ակ զինվ­ ած ուժ­ եր­ ի անձ­ նա­կազմ­ ի և բժշկ­ ակ­ ան •• ներ­ արկ­ իչ-պարկ­ ուճ­ ի միջ­ ոց­ ով ցա­վազրկ­ ող
ծա­ռայ­ութ­ յան կողմ­ ից մար­տի դաշ­տում և տար­հանմ­ ան
փու­լեր­ ում։ Ար­դի պայմ­ անն­ եր­ ում գործ­ ում են բժշ­կակ­ ան դեղի ներ­ արկ­ ում­ ը, որն առկ­ ա է ան­հատ­ ա­կան
օգն­ ութ­ յան հետև­ յալ տե­սակն­ ե­րը՝­ դեղ­ ա­տուփ­ ում,
•• շնչ­ահ­ եղձ­ ութ­ յուն­ ը կանխ­ ել­ու նպա­տա­կով
•• առ­ աջ­ ին բուժ­ օգն­ ութ­ յուն, արյուն­ ից, լորձ­ ից և հնար­ ավ­ որ օտար այլ մար­
•• մ­ ինչբժշկ­ ակ­ ան օգն­ ութ­ յուն,­ մինն­ եր­ ից վեր­ ին շնչ­ուղ­ ին­ եր­ ի մաքր­ ում­ ը։ Լեզվ­ ի
•• առ­ աջ­ ին բժշ­կակ­ ան օգն­ ութ­ յուն,­ հետ­ անկմ­ ան, փսխմ­ ան, քթից առատ արյուն­ ա­
•• որ­ ակ­ ավ­ որվ­ ած բժշ­կակ­ ան օգն­ ութ­ յուն, հոս­ ութ­ յան դեպ­քում տուժ­ ած­ ին պառկ­ եց­նում
•• ­մասն­ ա­գիտ­ աց­ված բժշ­կա­կան օգն­ ութ­ յուն։­ են կող­քի։ Եթե շնչ­ահ­ եղձ­ ութ­ յան (ասֆ­ իքս­ իայի)
Ա­ռաջ­ ին բու­ժօգն­ ութ­ յուն ցուց­ աբ­ երվ­ ում է սա­նի­ պատ­ճա­ռը լեզ­ ուն է, ապա այն ծակ­ ում են ան­
տարն­ եր­ ի, սա­նիտ­ ար-հ­րա­ձիգն­ եր­ ի, սան­ իտ­ ար-հր­ ա­ գլիական քոր­ ոց­ ով (առկ­ ա է անհ­ ատ­ ա­կան վի­
հան­գիչն­ եր­ ի կող­մից, ինչպ­ ես նաև հիվ­ անդ­ ա­նալ­ու կամ րա­կապ­ ա­կան փաթ­ ե­թում) և վի­րափ­ աթ­ եթ­ ով
վիր­ ա­վորվ­ ել­ու վայր­ ում ինք­նօգն­ ութ­ յան (զինծ­ ա­ռայո­ղը ամր­ ացն­ ում պար­ ան­ ոց­ ին կամ կզակ­ ին։ Շն­չա­
ցու­ցա­բե­րում է առա­ջին բուժ­ օգն­ ութ­ յուն ինքն իրեն) և ռու­թյան կանգ­ ի դեպ­քում կատ­ արվ­ ում է արհ­ ես­
փոխ­ օգն­ ութ­ յան (զինծ­ ա­ռայո­ղը ցուց­ աբ­ եր­ ում է առա­ջին տա­կան շնչ­առ­ ութ­ յուն S-աձ­ և խող­ ով­ ա­կի կամ
բուժ­ օգ­նութ­ յուն մեկ այլ զին­ծա­ռայո­ղի) միջ­ ոց­ ով։ Հայ­ բեր­ ան-բեր­ ան, բեր­ ան-քիթ մեթ­ ոդ­ ով,­
րե­նա­կան մեծ պա­տեր­ ազ­մի ժա­մա­նակ սան­ իտ­ ար­ներ­ ի •• արտ­ ա­քին արյուն­ ահ­ ո­սութ­ յան ժամ­ ան­ ա­կավ­ որ
և սան­ իտ­ ար-հր­ ահ­ անգ­ իչն­ եր­ ի կողմ­ ից բուժ­ օգն­ ութ­ յուն դա­դար­ ե­ցում հնար­ ավ­ որ բո­լոր միջ­ ոցն­ ե­րով` ռե­
ցուց­ աբ­ երվ­ ել է 53% դեպք­ ում, ինքն­ օգն­ ութ­ յուն՝ 5,9%, տի­նե լար­ ան­ ի տեղ­ ադր­ ում (ստ­ անդ­ արտ կամ
փո­խօգն­ ութ­ յուն՝ 32,3%, գում­ արտ­ ակն­ ե­րի բուժ­ ակն­ եր­ ի ձեռ­քի տակ եղած միջ­ ոցն­ եր­ ով), ճնշ­ ող վիր­ ա­
կողմ­ ից՝ 2,6%, զոր­ ա­մաս­ եր­ ի բժիշկն­ ե­րի կողմ­ ից՝ 6,2%, կապ, մա­գիստ­րալ անոթ­ ի սեղ­մում մատ­ներ­ ով,
իսկ 84,4% դեպք­ ում բուժ­ օգ­նութ­ յուն ցուց­ ա­բերվ­ ել է •• վ­ եր­քի, այրվ­ ած­քի վրա հակ­ ան­ եխ­ իչ (աս­ եպտ­ իկ)
ան­միջ­ ապ­ ես մարտ­ ի դաշտ­ ում։ Ինքն­ օգն­ ութ­ յան և փո­ վի­րակ­ ապ­ ի տեղ­ ադր­ ում, իսկ բաց պնև­մոթ­ ո­
խօգն­ ութ­ յան միջ­ ոց­ ով առա­ջին բուժ­ օգ­նութ­ յուն ցու­ցա­ րաք­սի դեպ­քում՝ անհ­ ատ­ ա­կան վիր­ ակ­ ա­պա­
բե­րել­ու հա­մար բոլ­որ զինծ­ ա­ռայող­ներ­ ը համ­ ալրվ­ ում են կան փա­թեթ­ ի թաղ­ անթ­ ով օկլ­յուզ­ իոն վի­րակ­ ա­
ան­հատ­ ա­կան բժշկ­ ակ­ ան պաշտպ­ ա­նութ­ յան միջ­ ոցն­ ե­ պի տեղ­ ադր­ ում,
րով [1,2,3,4,8], որոնք են` •• հ­ ակ­ ագ­ ազ­ ի հագցն­ ում, եթե տեղ­ անք­ ը ախ­տա­
1. անհ­ ատ­ ա­կան դեղ­ ա­տուփ­ ը, հար­ված է,
2. անհ­ ատ­ ա­կան վիր­ ակ­ ապ­ ա­կան փա­թե­թը, •• ք­ իմ­ իական զենք­ ի կիր­ առմ­ ան դեպք­ ում հա­կա­

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

130 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

թույն­ ի նե­րար­կում ներ­ արկ­ իչ-պարկ­ ուճ­ ի միջ­ ո­ Լայ­նած­ ա­վալ մար­տա­կան գոր­ծող­ ութ­ յունն­ եր­ ի ըն­
ցով, որն առ­կա է ան­հատ­ ա­կան դեղ­ ա­տու­փում, թացք­ ում խիստ անհ­ րաժ­ եշտ­ ութ­ յան դեպք­ ում հնար­ ա­
•• մ­ աշկ­ ի և հանդ­ երձ­ ան­քի դեգ­ ա­զա­ցիա ան­հա­ վոր է պա­հես­տա­զոր­ ից զո­րակ­ ոչվ­ են քաղ­ ա­քա­ցին­ եր,
տա­կան հա­կա­քի­միական փաթ­ եթ­ ի հեղ­ ուկ­ ով,­ որոնք վա­րակ­ված են տվյալ վա­րակ­ իչ հիվ­ ան­դութ­ յուն­
•• անհ­ ա­տա­կան դեղ­ ա­տու­փից հա­կաբ­ ակ­տե­ ներ­ ով։
րիային, հակ­ ափս­խու­մային մի­ջոց­ներ տա­լը
[1,2]։ Ռազ­մակ­ ան գործ­ ող­ ու­թյունն­ եր­ ի ժամ­ ան­ ակ, հատ­
Պ­ ա­րէնտ­ եր­ ալ ճա­նա­պար­հով փո­խանց­վող վա­րա­կիչ կա­պես մարտ­ ի դաշ­տում հրա­զեն­ ային և ակա­նա­պայ­
հիվ­ անդ­ ութ­ յունն­ երն այ­սօր բավ­ ա­կա­նին տա­րած­ված են թյուն­ ային վի­րավ­ որ­ ումն­ եր ստա­ցած զինծ­ ա­ռայող­ներ­ ի
երկր­ ագնդ­ ի վրա։ Այս առում­ ով առա­ջա­տար են վի­րու­ վերք­ եր­ ը հիմն­ ա­կա­նում արյուն­ ահ­ ոս­ ում են և փոխ­ օգն­ ու­
սային հեպ­ ա­տիտ B-ն, վիր­ ուս­ ային հեպ­ ա­տի C-ն, ՄԻԱՎ­- թյան ժա­ման­ ակ` վեր­ ոհ­ ի­շյալ մի­ջոց­ ա­ռումն­ երն իրա­կա­
-ը։ Ուսւմն­ աս­ իր­ ել­ով տար­բեր մասն­ ագ­ ետն­ ե­րի կարծ­ իք­ նաց­նե­լիս, սով­ որ­ աբ­ ար տու­ժա­ծի արյու­նով արյուն­ ոտ­
ներ­ ը այս վա­րակ­ իչ հի­վան­դութ­ յունն­ եր­ ի փոխ­ անցմ­ ան վում են օգն­ ութ­ յուն ցուց­ աբ­ եր­ ող­ ի մատ­ներ­ ը, ձեռ­քե­րը։
մե­խան­ իզմն­ եր­ ի վե­րա­բե­րյալ՝ անհ­ րաժ­ եշտ է ընդգ­ ծել, որ Եթե առա­ջին բուժ­ օգ­նութ­ յուն ցու­ցաբ­ եր­ ող զինծ­ ա­ռայո­
այս վար­ ակ­ իչ հիվ­ անդ­ ութ­ յունն­ եր­ ը փո­խանցվ­ ում են նաև ղի մատ­ներ­ ին, ձեռք­ եր­ ին առ­կա են միկր­ ով­նաս­վածք­ներ,
արյուն­ աշփ­ ում­ ային ճա­նա­պար­հով, երբ վա­րակ­ված որոնց առա­ջա­ցու­մը հա­վա­նա­կան է մարտ­ ա­կան գոր­ծո­
արյուն­ ը շփ­վում է մաշ­կի հետ և միկր­ ով­նասվ­ ածք­ներ­ ի ղու­թյունն­ եր­ ի ժա­մա­նակ, ապա ենթ­ ադ­րում ենք, որ եթե
միջ­ ոց­ ով վա­րակ­ իչ հի­վանդ­ ու­թյան հար­ ուց­ իչ­ը կա­րող է վիր­ ա­վո­րը հիվ­ անդ է կամ վիր­ ուս­ ա­կիր է պա­րէն­տե­րալ
մաշ­կի միջ­ ով ներ­թափ­ անց­ ել առողջ մարդ­ ու օրգ­ ան­ իզմ ճա­նա­պարհ­ ով փո­խանցվ­ ող որև­ է վար­ ակ­ իչ հիվ­ անդ­ ու­
ու հար­ ուց­ իչն­ եր­ ի համ­ ապ­ ա­տաս­խան քան­ ա­կի դեպ­ թյամբ, ապա հնար­ ավ­ որ է, որ բուժ­ օգ­նութ­ յուն ցու­ցա­
քում հիվ­ անդ­ ութ­ յուն­ ա­ռա­ջաց­նել։ Առող­ջա­պա­հութ­ յան բե­րող զինծ­ ա­ռայող­ ը վար­ ակ­վի տվյալ հիվ­ անդ­ ութ­ յամբ։
համ­ աշխ­ արհ­ ային կազմ­ ակ­ երպ­ ութ­ յան տվյալ­նե­րով Այս են­թադր­ ութ­ յուն­ ը բա­ցառ­ ել­ու համ­ ար առա­ջարկ­ ում
երկր­ ագնդ­ ի բնակ­չութ­ յան 1/3­-ից ավե­լին վա­րակվ­ ած է ենք զին­ծա­ռայող­ ի անհ­ ա­տա­կան բժշ­կակ­ ան պաշտ­պա­
վի­րուս­ ային հեպ­ ա­տիտ B-ով­ , և ամեն տար­ ի այս հիվ­ ան­ նութ­ յան միջ­ ոցն­ եր­ ի մեջ ընդգ­ րկ­ ել նաև ռետ­ ին­ ե կամ լա­
դութ­ յան տար­բեր կլին­ իկ­ ա­կան ձևե­րից մահ­ ա­նում է մոտ տեքս­ ից պատ­րաստվ­ ած ոչ ախտ­ ա­հանվ­ ած ձեռն­ ոցն­ եր։
մեկ միլ­իոն մարդ [6,7,5]։ Այս հի­վան­դութ­ յունն­ եր­ ը չեն շր­ Փո­խօգն­ ութ­ յան կար­գով բուժ­ օգն­ ութ­ յուն ցուց­ ա­բե­րող­ ը,
ջանց­ ել նաև Հա­յաս­տա­նի Հան­րապ­ ետ­ ու­թյուն­ ը, որտ­ եղ մի քա­նի վայրկ­ յանն­ եր­ ի ընթ­ ացք­ ում հագ­նել­ով ձեռն­ ոց­
այս հիվ­ անդ­ ութ­ յունն­ եր­ ով հիվ­ անդ­ներ և վիր­ ուս­ ա­կիր­ ներ­ ը, ապա­հո­վագ­րում է իրեն արյան միջ­ ոց­ ով (պա­րէն­
ներ նույնպ­ ես կան։ տե­րալ ճան­ ա­պարհ­ ով) փո­խանց­վող վա­րակ­ներ­ ից։

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 5. Зуева Л.П., Яфаев Р.Х. Эпидемиология//Учебник, СПб։ “Фолиант”, 2005,
752 с.
1. Агафонов В.И., Борисов Е.Н., Гринь В.А., Комаров Ф.И. и др. Военно-ме-
дицинскаяподготовка (подред. Комарова Ф.И.)// М.։ “Медицина”, 1984,с. 6. Лобзин Ю.В., Васильев В.В., Жданов К.В. и др. Руководствопоинфекцион-
81-94 нымболезням // СПб։ “Фолиант”, 2003, 1040 с.

2. Асанин Ю.С., Георгевский Н.С., Горюнов Л.Ф. Организация и тактикаме- 7. Учайкин В.Ф., Чередниченко Т.В., Смирнов А.В. Инфекционнаягепатология
дицинскойслужбы (подред. Иванова Н.Г., Лобастова О.С.)//Учебник, Ленин- // Руководстводляврачей, М.։ ГЭОТАР- Медиа, 2012, 640 с.
град, 1988,с. 44-55
8. ­Փար­սադ­ ա­նյան Ա.Մ., Մարգ­ ար­ յան Մ.Գ., Գալս­տյան Ս.Գ. և ուր­ իշն­ եր Ռազ­
3. Карачиев Н.И. Военнаятоксикология и защитаотядерного и химического- մա­դաշտ­ ային վիր­ ա­բուժ­ ա­կան ծառ­ այ­ութ­ յան կազ­մակ­ երպմ­ ան հիմ­ ունքն­ եր­ ը
оружия (подред. Артамонова В.И.)//Учебник, М.։ “Медицина”, 1988, 368 с. գործ­ ող բա­նակ­ ում // Երև­ ան, “Ա­սող­ իկ”, 2005. - 219 էջ։

4. Шапошников Ю.Г., Маслов В.И. Военно-полеваяхирургия // Учебник, М.։“Ме-
дицина”, 1995, 432 с.

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 131

РЕЗЮМЕ

ПОДХОДЫ К ОРГАНИЗАЦИИ ПЕРВОЙ МЕДИЦИНСКОЙ ПОМОЩИ ВО ВРЕМЯ ВОЕННЫХ
СТОЛКНОВЕНИЙ С ТОЧКИ ЗРЕНИЯ ПРОФИЛАКТИКИ ИНФЕКЦИОННЫХ ЗАБОЛЕВАНИЙ,
ПЕРЕДАВАЕМЫХ ПАРЕНТЕРАЛЬНЫМ ПУТЕМ

Асоян А.В.1, Саргсян А.Т.2, Назарян Т.Дж.3, Алексанян В.О.4
1 ЕГМУ, кафедра инфекционных заболеваний
2 ЕГМУ, Военно-медицинсий факультет, кафедра медицины чрезвычайных ситуаций и военной токсикологии
3 ЕГМУ, Военно-медицинсий факультет, кафедра организации медицинской службы и тактики
4 Клиническая инфекционная больница “Норк” МЗ РА

Ключевые слова։ Республика Армения, вооруженные силы, передающегося парентеральным путем, во время оказания
медицинская помощь, организация, инфекционные заболева- взаимопомощи возможна передача данной инфекции лицу,
ния, вирусный гепатит. оказывающему данную помощь, гемоконтактным механизмом
через участки поврежденной поверхности кожи последнего.
Первая медицинская помощь оказывается в порядке само- и Во избежание передачи предполагаемой инфекции подобным
взаимопомощи обычно на месте заболевания или ранения. На образом, считаем целесообразным в набор средств индивиду-
поле боя раны военнослужащих, получивших огнестрельные альной защиты включить нестерильные резиновые или латекс-
или минно-взрывные ранения, кровоточат. В случае наличия ные перчатки.
у пострадавшего какого-либо инфекционного заболевания,

SUMMARY

APPROACHES TO ORGANIZATION OF THE FIRST AID DURING MILITARY COLLISIONS FROM THE
STANDPOINT OF PREVENTION OF INFECTIOUS DISEASES TRANSMITTED THROUGH PARENTER-
AL WAY

Asoyan A.V.1, Sargsyan H.T.2, Nazaryan T.J.3, Aleksanyan V.H.4
1 YSMU, Department of infectious diseases
2 YSMU, Faculty of Military Medicine, Department of Disaster medicine and Military Toxicology
3 YSMU, Faculty of Military Medicine, Department of Health Care Organization and Tactics
4 “Nork” Clinical Infectious Hospital of RA MoH

Keywords։ Republic of Armenia, military forces, health care, or- disease in the wounded person, during the mutual aid the infec-
ganization, infectious diseases, viral hepatitis. tion can be transmitted through the damaged surface of skin to
the person providing the aid (by the hemocontact mechanism).
The first aid is performed in the form of self-and mutual aid, In order to prevent the transmission of the supposed infection in
usually on the site of disease or wounding. The fire and mine- such a way, it’s considered expedient to include unsterile rubber
explosive wounds received on a battlefield bleed. or latex gloves into a set of items for personal protection.

In case of presence of any parenterally transmitted infectious

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

132 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ. 61։355.415։623.459։616-099

ՔԻ­ՄԻԱԿԱՆ ԶԵՆ­ՔԻՑ ՍԱՆ­ ԻՏ­ Ա­ՐԱ­ԿԱՆ ԿՈՐ­ ՈՒՍՏՆ­ Ե­ՐԻ ԲՆՈՒ­ԹԱԳ­ ԻՐ­ Ը

Ալեքս­ ան­ յան Վ.Հ., Հով­հան­նի­սյան Լ.Գ., Սարգ­սյան Հ.Տ.
ԵՊԲՀ, ռազ­մաբ­ ժշկ­ ա­կան ֆա­կուլտ­ ե­տ

Բ­ ա­նա­լի բա­ռեր՝ քիմ­ իական զենք, սա­նի­տար­ ակ­ ան կո­ Քի­միական զեն­քի կի­րառմ­ ան դեպ­քում անձ­ նա­
րուստ­ներ, բժշ­կակ­ ան ծառ­ այ­ութ­ յուն։ կազ­մի ախ­տահ­ ար­ ումն­ ե­րը տար­ աբ­նույթ են՝ պայմ­ ա­նա­
վորվ­ ած թուն­ ավ­ որ նյու­թի տես­ ակ­ ով, խտութ­ յամբ, ախ­
­Մարդ­կու­թյան ողջ պատմ­ ութ­ յու­նը կապվ­ ած է պա­ տահ­ ար­ման զար­գաց­ման սուր ընթ­ ացք­ ով և թուն­ ավ­ որ
տե­րազմ­նե­րի հետ, որոնց առանձն­ ահ­ ա­տուկ բո­վան­ նյու­թե­րի դե­սորբ­ցիայի դեպ­քում երկ­րոր­դային ախտ­ ա­
դակ­ ութ­ յուն­ ը զինվ­ ած հակ­ ա­մար­տու­թյունն է, այս­ ինքն՝ հա­րում­նե­րի վտան­գով։
հա­կամ­ ար­տող կող­մե­րի ռազմ­ ա­կան գոր­ծո­ղութ­ յուն­
նե­րի ամ­բողջ­ ութ­ յուն­ ը՝ որո­շակ­ ի քաղ­ աք­ ա­կան և ռազ­ Թ­ ույ­նե­րի թու­նա­բա­նա­կան կամ կլին­ ի­կա­կան դա­
մակ­ ան նպատ­ ակ­ներ­ ին հասն­ ել­ու հա­մար։ Կի­րառ­վող սա­կարգ­ ու­մը հիմնվ­ ած է օր­գա­նիզմ­ ի վրա ԹՆ­-ի այս կամ
զենք­ ե­րի տար­բեր տես­ ակ­ներ­ ը և մասշտ­ աբն­ եր­ ը, նրան­ այն թու­նա­վոր ազ­դեց­ ու­թյան գե­րակշռ­ման վրա [6]։ Ըստ
ցից պաշտպ­ ան­վել­ու աստ­ ի­ճան­ ը և բնույթ­ ը որոշ­վում են դրա՝ ԹՆ-­եր­ ը բա­ժան­վում են 6 խմբ­ ի՝
ան­ձնա­կազ­մի և տեխ­նի­կայի կո­րուստն­ եր­ ի մեծ­ ութ­ յամբ
և կառ­ ուցվ­ ած­քով։ Այդ պատ­ճա­ռով ժամ­ ա­նա­կակ­ ից զի­ •• նյարդ­ ակ­ աթվ­ ա­ծային ազ­դե­ցու­թյան ԹՆ­-եր (տա­
նա­տե­սակ­նե­րի զարգ­ ացմ­ ան հեռ­ անկ­ ար­նե­րի, նրանց բուն, զար­ ին, զոմ­ ան, Vx-գազ­ եր),
կի­րառ­ման ձևե­րի և ին­տենս­ իվ­ ու­թյան մաս­ ին գի­տե­լիք­
նե­րը պար­տա­դիր պայ­ման են դառ­նում անձ­ նա­կազմ­ ի •• ընդ­հա­նուր թու­նա­վոր ազ­դե­ցու­թյան ԹՆ­-եր
բժշկ­ ա­կան ապահ­ ովմ­ ան կազմ­ ա­կերպմ­ ան ճիշտ պլա­նա­ (կապ­տաթթ­ ու, ցիանիդն­ եր, քլորց­ իան, ածխ­ ած­
վոր­ման հա­մար։ Գի­տութ­ յան և տեխն­ ի­կայի նոր­ ագ­ ույն նի երկ­ ար­ժեք օքս­ իդ),
ձեռք­բեր­ ում­նե­րը միշտ օգ­տագ­ ործ­վել են բա­նակն­ ե­րի
մար­տակ­ ան տեխն­ իկ­ այի և սպա­ռազ­ ին­ ութ­ յուն­նե­րի կա­ •• հեղձ­ ուց­ իչ ազ­դեց­ ութ­ յան ԹՆ-­եր (ք­լոր, ֆոս­գեն,
տա­րե­լա­գործմ­ ան համ­ ար։ Ժա­ման­ ա­կակ­ ից զեն­քը, ըստ դիֆ­ ոսգ­ են, քլոր­պիկ­րին),
ախ­տա­հա­րող ազդ­ ե­ցութ­ յան բնույթ­ ի և մասշտ­ ա­բի, լի­
նում է եր­կու տես­ ակի՝ սով­ որ­ ա­կան զի­նա­տես­ ակ­ներ և •• մաշ­կա­ռե­զորբ­տիվ ազ­դե­ցու­թյան ԹՆ-­եր (իպ­
զանգ­ված­ ային ախտ­ ահ­ ար­ման զենք­ եր (ԶԱԶ)։ Սո­վո­ րիտ, լյուիզ­ իտ),
րա­կան զին­ ա­տե­սակն­ ե­րը լիցք­ ավ­ որվ­ ում են պայթ­ ու­
ցիկ նյու­թեր­ ով կամ այ­րող խառ­նուրդ­ներ­ ով։ Դրանց­ ից •• գրգ­ռիչ ազդ­ ե­ցու­թյան ԹՆ-­եր (ա­դամ­սիտ, CS, CR,
են հրա­զե­նային, ռեակտ­ իվ, հրթ­ իռ­ ային, ակա­նային և քլո­րա­ցետ­ ոֆ­ են­ ոն),
այլ զի­նա­տե­սակն­ եր­ ը։ ԶԱԶ­-ին բնո­րոշ առանձն­ ա­հատ­
կու­թյուն­ներն են՝ ախ­տա­հար­ված տա­րածք­ ի մա­կե­րես­ ի •• պսի­խոտ­ ո­մի­մետ­ իկ ազդ­ ե­ցու­թյան ԹՆ-­եր (BZ,
մե­ծութ­ յու­նը, հար­ձակմ­ ան ան­սպա­սե­լիու­թյուն­ ը, ախ­ LSD, մեսկ­ ալ­ին)։
տահ­­ ար­ման միաժամ­ ա­նա­կու­թյու­նը և զանգ­ված­­ այն­­ ու­
թյու­նը։ ԶԱԶ են մի­ջուկ­ ային, քիմ­ իական և կենս­ աբ­ ան­ ա­ Ն­ յար­դա­կաթ­վա­ծային ազ­դե­ցու­թյան ԹՆ­-եր­ ը, ըստ
կան զենք­ եր­ ը։ Քի­միական զեն­քը մարտ­ ա­կան թու­նավ­ որ քի­միական կա­ռուցվ­ ածք­ ի, ֆոս­ֆո­րա­կան թթվ­ ի էս­թերն­ եր
նյութ­ երն են (ՄԹՆ)՝ դրանց կի­րառմ­ ան և տե­ղա­փոխմ­ ան են, որոնք քի­միական զենք­ ի զին­ ան­ ո­ցում եղած հայտ­նի
մի­ջոց­ներ­ ով։ Քիմ­ իական զենք­ ի կի­րա­ռումն արգ­ ելվ­ ած է սինթ­ ե­տիկ միացութ­ յունն­ ե­րից ամեն­ ավ­տանգ­ ավ­ որն են։
Ժն­ևյան կոնվ­ են­ցիայով, որն ընդ­ ուն­վել է 1925թ., և որին Դա բաց­ ատր­վում է նրանց բարձր թուն­ այ­նութ­ յամբ, բո­լոր
միացել են ավել­ի քան 100 երկիր։ Այն առաջ­ ին անգ­ ամ հնա­րա­վոր ուղ­ ին­ եր­ ով օր­գա­նիզմ ներթ­ ա­փան­ցել­ու կա­րո­
օգ­տագ­ ործ­վել է 1915­-ի ապր­ իլ­ի 22-­ին գեր­մա­նակ­ ան բա­ ղութ­ յամբ, այդ թվում նաև անվ­ նաս մաշ­կի միջ­ ով, հոտ­ ի,
նակ­ ի կող­մից անգ­ լո-ֆ­րանս­ իական զոր­քեր­ ի դեմ, երբ գույն­ ի, որև­ է գրգ­ռիչ ազ­դե­ցու­թյան բա­ցակ­ ա­յու­թյամբ,
ռազ­մա­ճա­կա­տի 6կմ հատ­ված­ ում 5 րո­պեի ընթ­ աց­քում տե­ղանք­ ում բարձր կայ­ու­նութ­ յամբ, ախ­տա­հար­ման կայ­
օգ­տագ­ ործ­վեց 180 տ. քլոր։ Գա­զաբ­ ալ­ոն­ ային գրո­հի ծակն­ ային զար­գաց­ման հնար­ ավ­ որ­ ու­թյամբ։ Մար­տի
հետև­ անք­ ով թուն­ ավ­ որվ­ եց 15 000 մարդ, որոն­ցից 5 000­ դաշտ­ ում մա­հը վրա է հաս­նում առաջ­ ին 5–10 րո­պե­նե­
-ը մա­հա­ցավ։ Նույն թվակ­ ա­նի հոկտ­ եմ­բեր­ ին գերմ­ ան­ ա­ րի ըն­թացք­ ում։ Այս թույ­նե­րը դրս­ևո­րում են հակ­ ա­խո­լի­
ցի­նե­րը կիր­ ա­ռե­ցին ֆոսգ­ են, 1916­-ի մայիս­ ին՝ քլոր­պիկ­ նէս­թե­րա­զային ազ­դե­ցու­թյուն (ֆերմ­ ենտ­ ի ան­դառ­նա­լի
րին, իսկ 1917-­ի հու­լիս­ ին՝ իպ­րիտ [1]։ պաշ­ա­րում), որի հետ­ևան­քով ացե­տիլ­խոլ­ի­նի հիդ­րո­լիզ
այլևս չի կատ­ ար­վում, և այն կուտ­ ակ­վում է սի­նապսն­ ե­
րում՝ դր­դե­լով խոլ­ին­ ըն­կա­լիչն­ եր­ ը։ Դրանք M- և N-խո­լի­
նընկ­ ալ­իչն­ ե­րի վրա ուն­ են նաև ուղղ­ ա­կի, դրդ­ ող ազ­դե­ցու­
թյուն։ Հետ­ևաբ­ ար նյար­դակ­ աթ­ված­ ային ազդ­ եց­ ու­թյան
թույ­ներ­ ով ախ­տահ­ ա­րումն ու­ղեկց­վում է նյար­դային հա­
մա­կարգ­ ի (ՆՀ) խոլ­ին­ եր­գիկ բաժն­ ի գերդրդմ­ ամբ, ապա
զարգ­ ան­ ում է ՆՀ­-ի ընկ­ճում և կաթ­ված [4, 5, 6, 7]։

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 133

Աղյուսակ 1
Քիմ­ իական օջախ­ներ­ ի բժշ­կա-մարտ­ ա­վար­ ակ­ ան դա­սա­կար­գում­ ը

Օջա­խի տե­սա­կը ԹՆ

1. կայ­ուն ախ­տա­հարմ­ ան օջախ, արագ ազ­դող ԹՆ զար­ ին, զոմ­ ան,Vx -գազ­ եր, լյո­իզ­ իտ, CS

2.­ անկ­ այ­ուն ախ­տա­հար­ման օջախ, արագ ազ­դող ԹՆ կապտ­ աթ­թու, քլորց­ իան, քլո­րաց­ ետ­ ո­ֆեն­ ոն

3. կա­յուն ախ­տա­հարմ­ ան օջախ, դանդ­ աղ ազ­դող ԹՆ իպ­րիտ, Vx- գա­զեր (մաշ­կով)

4­. անկ­ այ­ուն ախ­տա­հար­ման օջախ, դան­դաղ ազ­դող ԹՆ ֆոսգ­ են, BZ

Քի­միական ախ­տահ­ ար­ման օջախ­ ը (ՔԱՕ) քի­միական հար­ման կլի­նի­կայի առա­ջաց­ման պա­հից,
զենք­ ի ազ­դեց­ ու­թյա­նը են­թարկվ­ ած տա­րածքն է, այնտ­ եղ •• բժշ­կակ­ ան ծա­ռա­յու­թյան հա­մար օջա­խը վեր­ աց­
գտնվ­ ող զորք­ ե­րը, մար­տա­կան տեխն­ իկ­ ան և նյութ­ ակ­ ան
միջ­ ոց­նե­րը։ ՔԱՕ­-ի չա­փերն ու բնույ­թը պայ­մա­նա­վորվ­ ած նել­ու նպատ­ ակ­ ով ան­հրաժ­ եշտ պա­հեստ­ ային
են հա­կա­ռակ­ որդ­ ի քի­միական հար­ձակ­ման ձևով (կիր­ առ­ ժա­մա­նա­կի բա­ցա­կա­յու­թյուն­ ը,
ման եղան­ ա­կով և ԹՆ­-ի տե­սա­կով), ԹՆ-­ի կի­րառ­ման ժա­ •• օ­ջա­խում և բժշ­կա­կան տարհ­ ան­ման փու­լեր­ ում
մա­նակ­ ով և տեղ­ ան­քով, բնակ­լիմ­ ա­յակ­ ան պայ­մանն­ եր­ ով։ սահ­ման­ված օպ­տի­մալ ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծում
ԹՆ­-ի ախտ­ ահ­ ար­ման օջախ­նե­րի բժշ­կա-մար­տավ­ ա­րա­ արդ­ յու­նա­վետ բժշ­կա­կան օգ­նու­թյան ցու­ցա­բեր­
կան բնութ­ ագ­ իր­ ը տր­վում է երեք հիմ­նա­կան չափ­ ա­նիշ­ ման ան­հրա­ժեշ­տու­թյու­նը և ախ­տա­հարվ­ ածն­ ե­
ներ­ ով։ Ըստ վերջ­նակ­ ան ազդ­ ե­ցու­թյան՝ տար­բե­րում ենք րի ու վի­րա­վոր­ներ­ ի՝ գե­րա­զան­ցա­պես մեկ եր­թով
մահ­ ա­ցու ազ­դե­ցու­թյան ԹՆ­-եր­ , որոնք ախտ­ ահ­ ա­րու­մից օջա­խից տար­հան­ ում­ ը։
հետ­ ո՝ երեք օրվ­ ա ըն­թացք­ ում, հան­գեցն­ ում են ծանր աս­ Դ­ ան­դաղ ազդ­ ող ԹՆ-­ով առաջ­ ացր­ ած քի­միական
տիճ­ ա­նի՝ 100%­-ի և միջ­ ին աս­տիճ­ ա­նի՝ 50%­-ից ոչ պա­ ախ­տա­հար­ման օջախ­նե­րին բնո­րոշ են՝
կաս ախ­տահ­ արվ­ ածն­ ե­րի մահվ­ ան (զար­ ին, Vx գա­զեր, •• ­մի քա­նի ժամ­վա ըն­թաց­քում ախ­տա­հարվ­ ածն­ ե­
ֆոսգ­ են, կապ­տաթթ­ ու, իպ­րիտ), և ժամ­ ա­նակ­ ա­վոր­ ա­ րի և վի­րա­վոր­նե­րի ախ­տա­հար­ման նշանն­ ե­րի
պես շար­քից դուրս բե­րող ԹՆ­-եր­ ՝ 6-8 օր տևո­ղու­թյամբ՝ հեր­թա­կա­նութ­ յամբ ի հայտ գա­լը. այս դեպ­քում
եզա­կի մահ­ ա­ցու ել­քեր­ ով (գրգռ­ իչ ազ­դեց­ ութ­ յան ԹՆ-­եր կար­ևոր նշան­ ա­կութ­ յուն են ձեռք բեր­ ում ռազ­
և պսի­խոտ­ ո­մի­մե­տիկ­ներ)։ Ըստ օրգ­ ան­ իզմ­ ի ախ­տա­հար­ մակ­ ան առաջ­ ադր­ անք կատ­ ա­րող ան­ձնակ­ ազմ­ ի
ման զար­գաց­ման արա­գու­թյան՝ ԹՆ-­ե­րը լի­նում են՝ արագ շար­քե­րում ախ­տա­հար­ված­նե­րի ակ­տիվ հայտ­
ազ­դող, որոնք թու­նա­վոր­ման եր­ևույթն­ երն առա­ջաց­նում նա­բեր­ման մի­ջո­ցա­ռում­նե­րը,
են ազ­դեց­ ութ­ յան 1 ժամ­վա ընթ­ ացք­ ում, և դան­դաղ ազ­ •• արդ­ յու­նա­վետ օգ­նու­թյան բա­ցա­կա­յու­թյան
դող՝ 1ժ­-ից հե­տո (գաղտն­ ի շրջ­ ան­ ը տևում է 1ժ և ավե­ դեպ­քում Vx-գա­զեր­ ով ծանր ախտ­ ահ­ ար­ված­նե­
լի)։ Ըստ տեղ­ անք­ ի վա­րակ­ման տևո­ղութ­ յան՝ տարբ­ եր­ ում րի կյան­քի տևո­ղու­թյու­նը չի գե­րա­զան­ցում մեկ
ենք կայ­ուն ԹՆ-­ե­ր, որոնք տեղ­ ան­քում 1 ժա­մից ավել­ի են ժամը, իսկ իպ­րիտ­ ով և ֆոս­գե­նով ախտ­ ահ­ ար­
պահ­պան­ ում թու­նա­վոր հատ­կու­թյուն­ներ­ ը, և ան­կա­յուն ման դեպք­ ում՝ մի քան­ ի ժամ­ ը, օրը,
ԹՆ-­եր­ ՝ 1 ժամ­ ից պակ­ աս։ •• անհր­ ա­ժեշտ պա­հեստ­ ային ժամ­ ա­նակ­ ի առկ­ ա­
յութ­ յու­նը (մի քա­նի ժամ) օջա­խի վե­րաց­ման աշ­
Ա­րագ ազդ­ ող ԹՆ-­ով առա­ջաց­րած քի­միական ախ­ խա­տանք­նե­րը կազ­մակ­ եր­պե­լու հա­մար՝ պայմ­ ա­
տա­հար­ման օջախն­ ե­րին բնո­րոշ են՝ նավ­ որվ­ ած մարտ­ ի պայմ­ ան­նե­րով,
•• մի քա­նի եր­թով օջա­խից ախ­տա­հար­վածն­ ե­րի
•• զո­րա­մա­սի, ստո­րա­բաժ­ ան­ման անձ­ նա­կազմ­ ի տար­հա­նու­մը, ԲՏՓ կատ­ ա­րե­լու հնար­ ա­վոր­ ու­
միաժա­մա­նակ մեծ քան­ ակ­ ով ախ­տա­հա­րում­ ը, թյուն­ ը՝ ըստ նրանց հայտ­նա­բեր­ման [7] (աղ. 1)։
Մարտ­ ա­կան գործ­ ող­ ութ­ յունն­ եր­ ի ժամ­ ան­ ակ զորք­ ե­
•• զոր­ ամ­ աս­ ի, ստոր­ աբ­ ա­ժանմ­ ան բժշկ­ ակ­ ան ան­ րի կրած մարդ­կային բո­լոր կոր­ ուստն­ եր­ ը կոչվ­ ում են ընդ­
ձնակ­ ազ­մի մաս­նակ­ ի ախտ­ ա­հար­ման հավ­ ան­ ա­ հա­նուր կո­րուստ­ներ։ Ընդ­հա­նուր կո­րուստ­ներ­ ը լին­ ում են
կա­նու­թյուն­ ը, ան­դառն­ ա­լի և սա­նի­տա­րա­կան։ Ան­դառ­նա­լի կոր­ ուստն­ եր
են զոհ­ված­նե­րը, գեր­ ի ընկ­ ած­նե­րը և ան­հայտ կոր­ ածն­ ե­
•• մեծ քա­նա­կով ծանր աստ­ իճ­ ան­ ի ախտ­ ա­հար­ րը։ Սա­նի­տա­րա­կան կո­րուստ­ներ են կոչ­վում այն ան­ձինք,
վածն­ ե­րի առա­ջաց­ման հա­վան­ ա­կա­նութ­ յուն­ ը, որոնք կորցր­ ել են իրենց մարտ­ ու­նա­կու­թյու­նը և ըն­դուն­
որոնց կյանք­ ի տևո­ղու­թյու­նը ժա­մա­նակ­ ին ար­
դյու­նա­վետ օգն­ ութ­ յան բա­ցա­կա­յու­թյան դեպ­
քում չի գե­րազ­ ան­ցում մեկ ժամ­ ը` սկ­սած ախ­տա­

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

134 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

վել բժշ­կակ­ ան հաս­տա­տու­թյունն­ եր։ Ըստ առա­ջացմ­ ան նակ­ ան մար­տի ժամ­ ա­նակ քի­միական զեն­քից օրակ­ ան
պատ­ճառ­ ի՝ տարբ­ ե­րում ենք մար­տակ­ ան և ոչ մարտ­ ակ­ ան մի­ջին սա­նի­տար­ ա­կան կոր­ ուստ­ներ­ ը դի­վի­զիայում կազ­
սա­նի­տար­ ա­կան կոր­ ուստ­ներ։ Մարտ­ ա­կան կոչ­վում են մում են 2-4%, բա­նակ­ ում՝ 0,4-0,5%, իսկ հար­ձակ­ ո­ղակ­ ան
այն սա­նի­տա­րակ­ ան կոր­ ուստն­ եր­ ը, որոնք առաջ­ աց­ ել են մար­տի ժա­մա­նակ համ­ ա­պա­տաս­խան­ աբ­ ար՝ 2-5% և
հա­կա­ռա­կոր­դի մարտ­ ակ­ ան գոր­ծող­ ու­թյունն­ ե­րի արդ­ յուն­ 0,5-0,7%։ Նյարդ­ ա­կաթվ­ ած­ ային ազդ­ եց­ ութ­ յան ԹՆ-­ի քի­
քում կամ ան­միջ­ ակ­ ան­ որ­ են պայմ­ ա­նավ­ որ­ված են մար­ միական ախ­տահ­ ար­ման օջա­խում սա­նիտ­ ար­ ակ­ ան կո­
տա­կան խն­դիրն­ եր­ ի կա­տարմ­ ամբ։ Ըստ պատ­ճառ­ աախ­ րուստն­ եր­ ի մեծ­ ու­թյու­նը թեթև, մի­ջին և ծանր աստ­ ի­ճա­
տա­բա­նակ­ ան հատկ­ ան­ իշ­ի՝ մար­տակ­ ան սա­նի­տար­ ակ­ ան նի ախտ­ ա­հարվ­ ածն­ եր­ ի շրջ­ ան­ ում կազ­մում է 30%, 10%,
կո­րուստ­նե­րը բաժ­ անվ­ ում են 6 դաս­ ի՝ մեխ­ ան­ ի­կա­կան, և 60%, իսկ հեղձ­ ու­ցիչ ազ­դեց­ ութ­ յան ԹՆ-­ի դեպ­քում՝ հա­
ջեր­մային, ճա­ռա­գայ­թային, քիմ­ իական, կենս­ աբ­ ա­նա­կան, մա­պատ­ ասխ­ ան­ աբ­ ար 50%, 40% և 10% [6]։
հո­գե­շար­ժա­կան ախտ­ ահ­ ա­րումն­ ե­րի։ Պայ­ման­ ա­վոր­ված
զեն­քի տես­ ա­կով և միև­նույն զենք­ ի տար­բեր ախտ­ ա­հա­ Ք­ ի­միական զենք­ ով ախ­տա­հար­ված­նե­րի բուժ­տար­
րող գոր­ծոն­նե­րի ազդ­ ե­ցու­թյամբ՝ տարբ­ եր­ ում են եզակ­ ի, հանմ­ ան բնու­թա­գիր­ ը պայմ­ ան­ ա­վոր­ված է ԹՆ­-ի տե­սա­
բազ­մակ­ ի, զուգ­ ակց­ված և համ­ ակցվ­ ած ախտ­ ահ­ ար­ ում­ կով, օրգ­ ա­նիզմ թափ­ անց­ ե­լու ու­ղի­նե­րով (ինհ­ ալ­ա­ցիոն,
ներ։ Բաց­ ի նշվ­ ած դա­սա­կարգ­ ու­մից, գոյ­ութ­ յուն ու­նի նաև մաշ­կային), ախտ­ ա­հար­ման աստ­ ի­ճան­ ով, թույ­նի չա­փա­
սա­նիտ­ ա­րա­կան կոր­ ուստն­ եր­ ի օպեր­ ատ­ իվ դաս­ ա­կար­ բաժ­նով, պաշտպ­ ա­նակ­ ան մի­ջոցն­ ե­րի ժա­ման­ ա­կին և
գում, ըստ որի՝ նրանք բաժ­ ան­վում են երկ­ ու խմ­բի՝ վի­ արդ­ յուն­ ավ­ ետ կի­րառմ­ ամբ [7]։
րա­վորն­ ե­րի և հիվ­ անդն­ եր­ ի։ Օպեր­ ատ­ իվ նպատ­ ակն­ եր­ ի
հա­մար օգտ­ ագ­ որ­ծում են սան­ իտ­ ա­րա­կան կո­րուստ­նե­րի Այսպ­ ի­սով, ան­ձնակ­ ազ­մի բժշ­կակ­ ան ապա­հով­ ում­ ը
դա­սա­կար­գում՝ ել­նել­ով ծան­րու­թյան աս­տի­ճա­նից՝ թեթև, կազ­մա­կերպ­ ե­լու դեպք­ ում պետք է հաշ­վի առ­նել ԹՆ­-ից
միջ­ ին և ծանր [2]։ սան­ իտ­ ա­րա­կան կոր­ ուստն­ ե­րի հետև­ յալ առանձ­նա­հատ­
կու­թյուն­նե­րը՝
Ս­ ա­նիտ­ ար­ ակ­ ան կո­րուստն­ եր­ ի գլ­խավ­ որ բնու­թագ­
րող ցու­ցա­նիշն­ երն են սա­նի­տար­ ա­կան կոր­ ուստ­ներ­ ի մե­ •• կարճ ժամ­ ա­նակ­ ահ­ ատ­ված­ ում զգալ­ի կո­րուստ­
ծութ­ յու­նը և կառ­ ուց­վածք­ ը, որոնք կար­ևոր են բժշ­կա­կան նե­րի առաջ­ ացմ­ ան հնար­ ավ­ որ­ ութ­ յուն­ ը,
ապահ­ ովմ­ ան կազմ­ ա­կերպ­ման ըն­թացք­ ում։ Սան­ ի­տար­ ա­
կան մեծ­ ութ­ յուն ասե­լով՝ հասկ­ ան­ ում են սան­ ի­տար­ ակ­ ան •• ախտ­ ա­հա­րումն­ եր­ ի բազ­մա­զան բնույ­թը, հետ­
կո­րուստ­նե­րը՝ արտ­ ա­հայտվ­ ած բաց­ արձ­ ակ թվեր­ ով։ Սա­ ևա­բար նաև բժշկ­ ա­կան միջ­ ո­ցառ­ ում­ներ­ ի բազ­
նի­տա­րա­կան կոր­ ուստն­ եր­ ի կառ­ ուցվ­ ած­քը տարբ­ եր տե­ մա­զան­ ութ­ յու­նը,
սա­կի վի­րավ­ որ­ներ­ ի և հիվ­ անդ­ներ­ ի տո­կո­սային հա­րա­
բե­րու­թյունն է սա­նիտ­ ար­ ակ­ ան կոր­ ուստն­ եր­ ի ընդ­հա­նուր •• ախ­տահ­ ա­րումն­ եր­ ի արագ զար­գաց­ ում­ ը, հատ­
թվին։ Ժամ­ ան­ ակ­ ակ­ ից մար­տի պայ­ման­ներ­ ում սան­ ի­տա­ կապ­ ես ծանր թու­նա­վոր­ ում­նե­րի դեպ­քում, որով
րա­կան կո­րուստ­ներ­ ի մե­ծու­թյուն­ ը և կառ­ ուց­ված­քը պայ­ պայմ­ ա­նավ­ որ­ված՝ ախ­տա­հար­վածն­ ե­րին ցուց­ ա­
մա­նա­վորվ­ ած են մարտ­ ակ­ ան գոր­ծո­ղութ­ յունն­ ե­րի բնույ­ բեր­ ած բժշկ­ ակ­ ան օգն­ ութ­ յու­նը և տար­հա­նում­ ը
թով և ին­տենս­ իվ­ ու­թյամբ, կիր­ առվ­ ող զին­ ատ­ ես­ ակ­ ով և պետք է իրակ­ ան­ աց­վի առա­վե­լագ­ ույնս կարճ
մասշ­տաբն­ եր­ ով, անձ­ նակ­ ազմ­ ի պաշտ­պան­ված­ ութ­ յան ժամ­ ան­ ա­կահ­ ատ­վա­ծում,
աս­տի­ճան­ ով, զբա­ղեցր­ ած տե­ղանք­ ում անձ­ ա­կազմ­ ի
խտու­թյամբ, բնակ­լիմ­ այ­ակ­ ան պայ­մանն­ եր­ ով [3]։ Սա­նի­ •• երկր­ որ­դային ախ­տա­հար­ ում­նե­րի վտանգ­ ը ախ­
տար­ ակ­ ան կոր­ ուստ­նե­րի մեծ­ ութ­ յու­նը քիմ­ իական զեն­ տահ­ ար­վածն­ ե­րի հա­գուս­տից, կոշ­իկ­ներ­ ից, զեն­
քի դեպ­քում պայմ­ ան­ ավ­ որվ­ ած է մի շարք գոր­ծոն­ներ­ ով. քից, պաշտպ­ ա­նա­կան միջ­ ոցն­ եր­ ից ԹՆ-­ի դե­
դրանք են՝ ԹՆ­-ի տես­ ա­կը, ԹՆ­-ի կիր­ առմ­ ան մի­ջոց­նե­րը և սորբ­ցիայի դեպք­ ում, հետ­ևաբ­ ար նաև հա­տուկ
մասշ­տաբն­ ե­րը, հանկ­ արծ­ ակ­ ի կիր­ առ­ ել­իութ­ յան գոր­ծո­նը, մշակմ­ ան անհ­ րա­ժեշտ­ ու­թյուն­ ը և պաշտ­պա­նա­
անձ­ նակ­ ազմ­ ի հա­կաք­ ի­միական պաշտպ­ ան­վա­ծութ­ յան կան միջ­ ոց­նե­րի օգտ­ ա­գործ­ ում­ ը,
աստ­ ի­ճա­նը, անձ­ նակ­ ազմ­ ի ֆիզ­ իկ­ ա­կան և բա­րո­յակ­ ան
վիճ­ ա­կը։ Ժա­ման­ ա­կակ­ ից պատ­կե­րա­ցումն­ եր­ ի հա­մա­ •• երկ­րոր­դային վար­ ակ­ներ­ ի ներթ­ ա­փանց­ման և
ձայն, որը հիմնվ­ ած է հրամ­ ա­նա­տար­ աշ­տա­բային զո­րա­ բար­դու­թյունն­ ե­րի առաջ­ աց­ման վտան­գը։­
վար­ժու­թյուն­նե­րի ժամ­ ան­ ակ կատ­ արվ­ ած հաշ­վարկ­նե­րի,
ինչ­պես նաև մա­թեմ­ ատ­ իկ­ ա­կան մոդ­ ե­լավ­ որ­ման մեթ­ ոդ­ Ախ­տա­հար­ված­նե­րի բու­ժա­պահ­ ո­վու­մը ԶԱԶ կի­րա­
նե­րի կի­րառ­մամբ հե­տա­զոտ­ ու­թյունն­ եր­ ի վրա՝ պաշտպ­ ա­ ռե­լու դեպք­ ում պետք է իրա­կա­նացվ­ ի թե­րապև­տիկ և
վի­րաբ­ ու­ժա­կան ուղղ­ված­ ութ­ յան բժիշկ-մասն­ ա­գետն­ ե­րի
կող­մից, ուստ­ ի խաղ­ աղ պայմ­ ան­նե­րում անհ­ րաժ­ եշտ է
բժիշկ­ներ­ ի բազ­մա­կող­ման­ ի, նպա­տակ­ աուղղվ­ ած նա­խա­
պատ­րաստ­ ում։ Հետև­ ա­բար քիմ­ իական զենք կի­րա­ռե­
լու դեպ­քում բուժծ­ ա­ռայ­ութ­ յան կարև­ ո­րագ­ ույն խն­դիր­ ը
բուժտ­ արհ­ ան­ման փու­լեր­ ում կան­խար­գե­լիչ և բուժ­տար­
հան­ման մի­ջոց­ ա­ռում­ներ­ ի ար­դյու­նավ­ ետ կազմ­ ա­կեր­

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 135

Գ Ր Ա Կ Ա Ն Ո Ւ Թ Յ Ո Ւ Ն պումն ու անց­ կա­ցումն է։ 2002,с. 126
5. Вергейчик Т.Х. Токсикологическая химия. Учебник / Под ред. Е.Н. Вергей-
1. Александров В.Н., Емельянов В.И. Отравляющие вещества։ Учебное посо-
бие / 2-е изд., перераб. и доп./ М. ։ Воениздат, 1990, 271 с. чика, М.։ МЕД пресс-информ., 2009, 400 с.։ ил.
6. Каракчиев Н.И. Военная токсикология и защита от ядерного и химического
2. Агафонов В.И., Борисов Е.И., Гринь В.А. и др. Военно-медицинская подго-
товка. Учебник / Под ред. Ф.И. Комарова, М.։ Медицина, 1984, 448 с. оружия / Ташкент‚ Медицина, 1988, с. 7-40
7. Куценко С.А., Бутомо Н.В., Гребенюк А.Н. и др. Военная токсикология, ра-
3. Асанин Ю. С., Георгиевский А.С., Горюнов И.Ф. Организация и тактика
медицинской службы / Под ред. Н.Г.Иванова, О.С. Лобастова, Ленинград, диобиология и медицинская защита. Учебник / Под ред. С.А. Куценко, СПБ։
1988, 306 с. ООО‚ Изд. ФОЛИАНТ, 2004, 528 с.։ ил.

4. Анджелов Г.О. 55 острых отравлений / Анджелов Г.О., Ер.։ Ван Арьян,

РЕЗЮМЕ

ХАРАКТЕРИСТИКА САНИТАРНЫХ ПОТЕРЬ ПРИ ПРИМЕНЕНИИ ХИМИЧЕСКОГО ОРУЖИЯ

Алексанян В.О., Оганисян Л.Г., Саргсян А.Т.

ЕГМУ, Военно-медицинский факультет

Ключевые слова։ химическое оружие, санитарные потери, мического оружия санитарные потери зависят от вида хими-
медицинская служба. ческого оружия и его концентрации, от масштабов и средств
использования токсического вещества, от внезапности его
Санитарные потери – это те лица, которые потеряли свою применения и от степени противохимической защиты личного
боеспособность и поступили в медицинские учреждения. Ос- состава.
новными показателями санитарных потерь являются масшта-
бы и структура санитарных потерь. При современных боевых При использовании химического оружия основной зада-
условиях они зависят от характера и интенсивности боевых чей медицинской службы является организация и проведение
действий, от степени защиты личного состава и плотности его профилактических и лечебно-эвакуационных мероприятий на
расположения, от природно-климатических условий и исполь- различных этапах медицинской помощи.
зуемого вида оружия. Следовательно в случае применения хи-

SUMMARY

THE CHARACTERISTIC OF SANITARY LOSSES FROM CHEMICAL WEAPONS

Aleksanyan V.H., Hovhannisyan L.G., Sargsyan H.T.

YSMU, Military Medical Faculty

Keywords։ chemical weapons, sanitary losses, medical service. conditions, the kind of weapon used. Hence, in case of chemi-
cal weapons they depend on the type and the concentration of
Sanitary losses are called the persons who have lost their a chemical agent, as well as the scale and used resources of
efficiency and were accepted to medical institutions. The main a chemical agent, its sudden use, the degree of the staff anti-
characterizing indicators of sanitary losses are the size and the chemical protection, physical and moral condition of the staff.
structure of sanitary losses. In modern battle, they depend on the Therefore, in case of the use of chemical weapons, the main
nature and intensity of combat operations, the staff protection problems in medical service are the organization of preventive
degree, the density of the staff in the occupied area, climatic and medical events with high efficiency.

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

136 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ. 616-053.2:612.392.6:546

ՑԻՆ­ԿԻ ԿԱՐԵ­ ՎՈՐ ՆՇԱ­ՆԱԿ­ ՈՒ­ԹՅՈՒ­ՆԸ ՕՐ­ԳԱ­ՆԻԶ­ՄՈՒՄ ԵՎ ՀԻՎ­ ԱՆ­
ԴՈՒ­ԹՅՈՒՆՆ­ Ե­ՐԻ ԶԱՐԳ­ Ա­ՑՈՒ­ՄԸ ՄԱՆԿ­ Ա­ԿԱՆ ՏԱ­ՐԻ­ՔՈՒՄ ՆՐԱ ԱՆ­ԲԱ­
ՎԱ­ՐԱ­ՐՈՒ­ԹՅԱՆ ԴԵՊ­ՔՈՒՄ

Բաղ­դաս­ ար­ յան Ն.Գ., Այ­վազ­ յան Գ.Ս., Մնա­ցա­կա­նյան Ն.Ռ.
ԵՊԲՀ, մանկ­ աբ­ ուժ­ ութ­ յան թիվ 1 ամ­բիոն

Բ­ ա­նալ­ի բառ­ եր` ցինկ, էսենց­ իալ միկր­ ոէլ­եմ­ ենտ, ցինկ­ ի էմբր­ իոնի, պտ­ղի, վաղ հա­սակ­ ի երեխ­ ան­ ե­րի և իմուն պա­
անբ­ ավ­ ար­ ար­ ութ­ յուն, մանկ­ ա­կան տա­րիք, հի­վանդ­ ա­ցու­ տաս­խա­նի ու հյուսվ­ ածքն­ ե­րի վեր­ ա­կանգնմ­ ան կա­րիք
թյուն, մահ­ աց­ ութ­ յուն: ուն­ եց­ ող հի­վանդ­ներ­ ի վրա: Ցին­կի ան­բավ­ ար­ ար­ ութ­ յան
կենդ­ ան­ ակ­ ան (կաթն­ աս­ ունն­ եր) մոդ­ ել­ում ցուց­ ադր­ված
Սննդ­ ային ան­բա­վա­րար­ ութ­ յուն­ ը հա­մաշ­խար­հային բա­վակ­ ա­նին արագ զար­գաց­ ող ազդ­ եց­ ու­թյուն­ ը աճի և
մեծ խնդ­ իր է, որը կա­րող է հանգ­ եց­նել աճի, իմուն հա­ տար­բե­րակմ­ ան վրա ցույց է տալ­իս, որ ցին­կի ան­բա­վա­
մակ­ արգ­ ի, ճան­ ա­չող­ ա­կան և մոտ­ որ զար­գացմ­ ան, վար­ րար­ ութ­ յան դեպք­ ում առա­վել խոց­ ել­ի են արագ փո­փոխ­
քագծ­ ի անբ­ ա­վար­ ար­ ութ­ յան: Չնա­յած նախ­կի­նում հիմ­ վող, հատ­կա­պես իմուն­ ային համ­ ակ­ արգ­ ի բջիջն­ ե­րը: Սա­
նա­կան ուշ­ ադ­րութ­ յուն­ ը սևեռվ­ ած էր սպիտ­ ա­կուց­ ային կայն այլ օրգ­ ան-համ­ ակ­ արգ­ ե­րը, որոնց բջիջն­ ե­րը արագ
էներգ­ ետ­ իկ ան­բա­վար­ ա­րութ­ յան բաց­ ա­սա­կան հետ­ չեն փո­փոխվ­ ում, օր.` նյարդ­ ային համ­ ակ­ ար­գը, նույնպ­ ես
ևանք­ներ­ ի վրա, սակ­ այն այժմ առա­վել հետ­ աքրքր­ որ­ են խո­ցե­լի են ցինկ­ ի պա­կա­սի դեպք­ ում [2,5]: Կեդ­ ան­ ին­ եր­ ի
են սկ­սել ուս­ ում­նա­սի­րել միկր­ ոէլ­եմ­ ենտ­ ային ան­բավ­ ա­ ցին­կի ծանր անբ­ ավ­ ար­ ա­րու­թյուն­ ը պայ­մա­նավ­ որ­ված
րա­րութ­ յան արդ­ յունքն­ եր­ ը [1]: Վերջ­ ին տա­րի­ներ­ ին գի­ է եղել գլխ­ ուղ­ եղ­ ի զար­գաց­ման կոպ­ իտ արատ­ներ­ ով,
տա­կան միտ­քը առա­վել հետ­ աքրքրվ­ ած է ցին­կով: ինչպ­ իս­ իք են անէնց­ եֆ­ ալ­իան, միկր­ ո­ցեֆ­ ալ­իան, հիդր­ ո­
ցեֆ­ ա­լիան և վարք­ ագծ­ ային փո­փոխ­ ու­թյունն­ ե­րով` ակ­
Ց­ ին­կը էսեն­ցիալ միկ­րոէ­լեմ­ ենտ է և պատ­կան­ ում է տիվ­ ութ­ յան նվազ­ ում­ ով, կարճ­ աժ­ ամկ­ ետ հի­շո­ղու­թյան
մարդ­ ու սնուցմ­ ան և առող­ջութ­ յան մեջ կարև­ որ­ ագ­ ույն ան­բավ­ ար­ ար­ ութ­ յամբ և այլն: Մարդկ­ անց ծանր ցինկ­ ի
դեր ուն­ եց­ ող միկ­րոէ­լեմ­ ենտն­ ե­րի են­թախմ­բին [2]: Ցինկ­ ը ան­բավ­ ար­ ար­ ութ­ յուն­ ը հան­գեց­նում է ուղ­ ե­ղիկ­ ի գործ­ ու­
լայն­ ո­րեն մասն­ ակց­ ում է ենթ­ աբջ­ջային նյութ­ ափ­ ոխ­ ան­ ա­ նեութ­ յան և վարք­ ագ­ծային ու հուզ­ ակ­ ան ռեակ­ցիանե­
կութ­ յան մեջ: Օրի­նակ՝ այն ֆերմ­ ենտ­նե­րի կա­տա­լիտ­ իկ րի խա­թար­ման [1,4]: Այն առա­վել վտան­գավ­ որ է բուռն
հատ­ված­ ի մի մաս է յու­րաք­նա­չյուր դաս­ ի նվա­զա­գույ­ աճի շրջ­ անն­ ե­րում` ան­տեն­ ատ­ ալ շր­ջա­նում՝ մինչև երեք
նը մեկ ֆերմ­ ենտ­ ի հա­մար [2,3,4]: Այժմ բաց­ ա­հայտ­ված տա­րե­կան­ ը [6]:
է ավե­լի քան 300 ֆերմ­ ենտ, որոնք ներկ­ ա­յացն­ ում են
ավել­ի քան 50 տար­բեր խմ­բեր, որոնց ֆունկց­ իաներն Ց­ ինկ­ ը մեծ դեր ուն­ ի աճի պրոց­ ես­ ում: Այն փո­խազ­
իրակ­ ան­ ացն­ ել­ու համ­ ար ցինկ է անհ­ րա­ժեշտ [4]: դում է ոսկր­ ային աճի վրա ազ­դող կարև­ ո­րագ­ ույն հոր­
մոնն­ ե­րի` սոմ­ ատ­ ոմ­ ե­դին-c-­ի, օստ­ եոկալց­ ին­ ի, տեստ­ ոս­
Ցին­կը միկր­ ոէ­լեմ­ ենտ է, որը կենտր­ ո­նա­կան դեր է տե­րոն­ ի, թի­րեոիդ հորմ­ ոնն­ եր­ ի և ինս­ ուլ­ին­ ի հետ: Ցինկ­ ը
կատ­ ա­րում բջջ­ ի աճի, հատ­կա­պես ԴՆԹ-­ի և ՌՆԹ-­ի սին­ մասն­ ակց­ ում է աճի հորմ­ ո­նի սինթ­ եզ­ ին, ար­տա­զատ­
թե­զի համ­ ար ան­հրա­ժեշտ ֆերմ­ ենտ­ներ­ ի ձևա­վոր­ման մա­նը և լյար­դի կողմ­ ից սոմ­ ատ­ ո­մե­դին-c-­ի արտ­ ադր­ ու­
հարց­ ում: Ցինկ­ ը մեծ քա­նակ­ ութ­ յամբ առկ­ ա է գլխ­ ու­ թյան դրդմ­ ան­ ը: Բա­ցի դրան­ ից, այն ոսկր­ եր­ ի աճա­ռային
ղե­ղում, որ­տեղ այն կապ­ված է սպիտ­ ա­կուցն­ ե­րի հետ: հատ­ված­ ում նպաստ­ ում է սոմ­ ատ­ ո­մե­դին-c-­ի ակտ­ ի­
Այսպ­ իս­ ով այն ուն­ ի ինչպ­ ես կա­ռու­ցո­ղա­կան, այն­պես էլ վաց­մա­նը: Ցինկ­ ը սեր­տոր­ են կապվ­ ած է ոսկր­ ի նյութ­ ա­
ֆունկց­ իոնալ նշա­նա­կութ­ յուն [1]: Այն ան­հրա­ժեշտ է բջ­ջի փոխ­ ա­նա­կութ­ յան հետ. այդ պատ­ճառ­ ով այն դրակ­ ան
բաժ­ անմ­ ան ցան­կա­ցած պրո­ցես­ ի հա­մար (ա­ճ, վերք­ եր­ ի ազդ­ եց­ ու­թյուն ուն­ ի աճի և զարգ­ ացմ­ ան վրա: Տեստ­ ոս­
լավ­ աց­ ում, սպերմ­ ա­տոգ­ են­ եզ և այլն), ակ­տիվ մասն­ ակ­ տե­րոն­ ը առա­վել հզոր անա­բո­լիկ գործ­ ոն­նե­րից մեկն է:
ցութ­ յուն ուն­ ի նուկլ­եինաթթ­ ուն­ ե­րի նյութ­ ափ­ ո­խան­ ա­կու­ Այն ավե­լացն­ ում է քա­շը, մկան­ ային զանգվ­ ա­ծը և արա­
թյան մեջ և սպիտ­ ա­կուց­ ի սինթ­ եզ­ ում, մտն­ ում է ԴՆԹ- և գացն­ ում է գծային աճը: Առկ­ ա է ուղ­ իղ կապ արյան մեջ
ՌՆԹ-պո­լիմ­ եր­ ազ­ այի, թիմ­ ի­դին կի­նա­զայի կազ­մի մեջ, ցինկ­ ի և տեստ­ ոստ­ եր­ ոն­ ի մա­կարդ­ ակ­նե­րի միջև: Ցինկ­ ի
ընկճ­ ող ազ­դեց­ ութ­ յուն ուն­ ի ռիբ­ ոն­ ուկլ­եազայի վրա, անբ­ ավ­ ա­րա­րութ­ յամբ դրդվ­ ած ստեր­ ոիդ­ ոգ­ են­ ե­զի խան­
նվազ­ եցն­ ում է ԱԵՖ­-ազ­ այի ակտ­ ի­վութ­ յուն­ ը մակ­րո­ֆա­ գա­րում­ ը հանգ­ եցն­ ում է հիպ­ ո­գոն­ ադ­ իզմ­ ի: Ցինկ­ ի պա­
գեր­ ում, ազդ­ ում է որպ­ ես ինք­նուր­ ույն ֆերմ­ ենտ` ճեղ­ րուն­ ակ­ ութ­ յուն­ ը ոսկր­ ում, այլ հյուսվ­ ածքն­ եր­ ի հա­մե­մատ,
քել­ով ՌՆԹ-­ի ֆոսֆ­ ոդ­ իէսթ­ ե­րազ­ ային կա­մուրջ­ ը, կա­յու­ բավ­ ակ­ ա­նին բարձր է և մատր­ իքս­ ի կալց­ իֆ­ իկ­ ա­ցիայի
նաց­նում է ԴՆԹ-­ի կա­ռուց­ված­քը: Ցին­կի ոչ բավ­ ա­րար
մա­տա­կար­ ար­ ում­ ը բաց­ աս­ ա­բար է ազ­դում արագ աճող

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 137

հիմն­ ա­կան գործ­ ոնն­ ե­րից է [7]: Ցինկ­ ը մասն­ ակ­ցում է ֆոց­ իտն­ ե­րի հաս­ ուն­ ացմ­ ան­ ը, ցիտ­ ոտ­ ոքս­ իկ­ ութ­ յա­նը և
ոսկր­ ային հյուսվ­ ած­քի աճի և նյութ­ ափ­ ոխ­ ան­ ակ­ ութ­ յան նրանց կող­մից IL-2-­ի արտ­ ադր­ ութ­ յան­ ը [11]: Ցինկ­ ը 1:1
գործ­ ըն­թաց­նե­րին, մտն­ ում է հիմն­ ային ֆոսֆ­ ատ­ ա­զային հա­րաբ­ եր­ ութ­ յամբ կապվ­ ում է թիմ­ ուլ­ին­ ի հետ: Թի­մուլ­ի­
կազ­մի մեջ, դրակ­ ան­ որ­ են է ազդ­ ում ֆոսֆ­ որ-կալց­ իու­ նի ակ­տիվ­ ութ­ յուն­ ը in vitro և in vivo պայ­մանն­ եր­ ում ինչ­
մա­կան փոխ­ ան­ ակ­ ութ­ յան վրա [4]: Այն ոսկր­ եր­ ում, օս­ պես մարդկ­ անց, այնպ­ ես էլ կենդ­ ան­ ին­ եր­ ի դեպք­ ում պայ­
տիոցիտն­ եր­ ում ԴՆԹ­-ի սինթ­ ե­զի ակտ­ իվ­ աց­ման միջ­ ոց­ ով ման­ ավ­ որվ­ ած է շիճ­ ուկ­ ում ցինկ­ ի կոնց­ ենտր­ ա­ցիայով:
նպաստ­ ում է նաև վի­տա­մին D-ի նյութ­ ափ­ ոխ­ ան­ ակ­ ային Այսպ­ իս­ ով, ցինկ­ ի յուր­ ացմ­ ան նույն­ իսկ սահ­մա­նային
ազդ­ եց­ ութ­ յան­ ը: Ցինկ­ ը, լին­ ել­ով հիմն­ ային ֆոսֆ­ ատ­ ա­ փոփ­ ո­խութ­ յունն­ երն ազդ­ ում են թիմ­ ուլ­ին­ ի ակտ­ ի­վու­
զայի մի մաս­ ը, ազդ­ ում է նրա սինթ­ եզ­ ի վրա և կարև­ որ թյան վրա [10,11]: Թիմ­ ուլ­ին­ ը հայտ­նաբ­ երվ­ ում է ցինկ­ ի
ազ­դեց­ ու­թյուն ուն­ ի ֆերմ­ ենտ­ ի գործ­ ու­նեութ­ յան մեջ: Այն անբ­ ավ­ ար­ ար­ ութ­ յուն ուն­ եց­ ող անձ­ անց շրջ­ ան­ ում, բայց
անփ­ ոխ­ ա­րի­նել­ի է զգայ­ա­կան օրգ­ անն­ եր­ ի (հոտ­ ի, հա­մի, այն ակտ­ իվ չէ [8, 10, 11]: Ցինկ­ ի կապ­ ում­ ը պեպտ­ իդ­ ին­ ին
տե­սող­ ու­թյան) նորմ­ ալ զար­գացմ­ ան և գործ­ ուն­ եութ­ յան հանգ­ եց­նում է կառ­ ուցվ­ ած­քային փո­փոխ­ ութ­ յան, որն էլ
համ­ ար: Ցին­կի ան­բավ­ ա­րար­ ութ­ յան դեպ­քում նվազ­ ում նպաստ­ ում է թիմ­ ուլ­ին­ ի ակ­տիվ­ ութ­ յա­նը [10, 11]:
է հա­մի և հոտ­ ա­ռութ­ յան զգաց­ ող­ ութ­ յուն­ ը [4]: Ցինկ­ ը
կար­ ող է փո­փոխ­ ել ախոր­ժա­կի կարգ­ ա­վոր­ ում­ ը` ազ­դե­ ­Ցին­կը կար­ևոր դեր ուն­ ի T-լիմ­ֆոց­ իտ­նե­րի զար­գաց­
լով ԿՆՀ-­ի վրա և փոխ­ ե­լով ընկ­ ալ­իչն­ եր­ ի ռեակց­ իան նեյ­ ման գործ­ ում: Ցինկ­ ի անբ­ ավ­ ար­ ար­ ութ­ յուն­ ը հան­գեց­նում
րոտ­րանս­մի­տոր­նե­րի նկատմ­ ամբ: Ցինկ­ ի անբ­ ա­վար­ ա­ է միտ­ ոգ­ ենն­ ե­րի ազդ­ եց­ ութ­ յամբ T-լիմֆ­ ոց­ իտ­ներ­ ի պրոլ­ի­
րութ­ յուն­ ը ուղ­ եկց­վում է համ­ ի և հոտ­ ի զգաց­ ո­ղու­թյան ֆեր­ աց­ իայի ընկճմ­ ա­նը: Ցինկ­ ը կարգ­ ավ­ որ­ ում է լիմֆ­ ո­
փոփ­ ոխ­ ու­թյամբ, անոռ­ եքս­ իայով և քա­շի կորստ­ ով: Այս­ ցիտ­նե­րի հոմ­ եոստ­ ա­զը՝ ոչ միայն ազդ­ ել­ով պրոլ­իֆ­ եր­ ա­
պի­սով, ցինկ­ ի ան­բավ­ ար­ ար­ ութ­ յուն­ ը հան­գեցն­ ում է աճի ցայի վրա, այլև ապոպ­տոզ­ ի կարգ­ ավ­ որմ­ ամբ [12]:
դանդ­ աղ­ եցմ­ ան­ ը և հիպ­ ոգ­ ոն­ ա­դիզմ­ ի [7]:
T-լիմֆ­ ոց­ իտ­նե­րի սուբպ­ ոպ­ ու­լյա­ցիանե­րի հետ­ ա­
Ց­ ին­կը ազդ­ ում է իմուն հա­մա­կար­գի տար­բեր օղակ­ զո­տութ­ յունն­ եր­ ը ցույց են տվել, որ CD4 և CD8 բջիջն­ ե­
ներ­ ի վրա: Այն էսենց­ իալ գործ­ ոն է բջջ­ ային իմուն­ ի­տետ­ ի, րի փոխ­հար­ աբ­ եր­ ութ­ յուն­ ը պայմ­ ան­ ավ­ որ­ված է ցինկ­ ի
նեյտր­ ոֆ­ իլն­ ե­րի և բնակ­ ան քիլերն­ եր­ ի գործ­ ուն­ եութ­ յան կար­գավ­ իճ­ ակ­ ով: Ցին­կի անբ­ ավ­ ար­ ար­ ութ­ յան դեպք­ ում
համ­ ար: Մակ­րոֆ­ ա­գեր­ ի գործ­ ուն­ եութ­ յուն­ ը նույնպ­ ես դիտ­վում է այդ փոխհ­ ար­ աբ­ եր­ ութ­ յան նվազ­ ում [13]:
տուժ­ ում է ցինկ­ ի ան­բավ­ ար­ ա­րութ­ յուն­ ից: Ֆագ­ ոց­ ի­տո­ Փո­փոխվ­ ում է Th1/Th2 հար­ ա­բեր­ ութ­ յուն­ ը, որը իր հեր­
զը, ներբջ­ջային ոչն­չա­ցում­ ը, ցիտ­ ոկ­ ինն­ ե­րի ար­տադր­ ու­ թին հան­գեցն­ ում է TH1 ցիտ­ ոկ­ ինն­ եր­ ի IFN-g և IL-2
թյուն­ ը, բոլ­որ­ ը տուժ­ ում են ցինկ­ ի անբ­ ավ­ ար­ ար­ ութ­ յան ար­տադր­ ութ­ յան նվազմ­ ան: Th2 ցիտ­ ոկ­ ինն­ ե­րի` IL-4,
պատ­ճառ­ ով [8,9]: T- և B-լիմֆ­ ոց­ իտն­ ե­րի աճը նույնպ­ ես IL-5, IL-6, IL-10, արտ­ ադր­ ութ­ յուն­ ը չի փոխ­վում: Փաս­
տու­ժում է ցինկ­ ի ան­բավ­ ա­րար­ ութ­ յուն­ ից: Ցինկ­ ի ան­ տո­րեն ցինկ­ ի անբ­ ավ­ ար­ ար­ ութ­ յան դեպք­ ում տու­ժում
բա­վա­րար­ ութ­ յուն­ ը պո­տենց­ ում է ապոպտ­ ոզ­ ը, ազ­դում է Th1 օղա­կը: Այսպ­ իս­ ով, բջջ­ ային իմուն պատ­ աս­խան­ ը
է ցի­տոկ­ ինն­ ե­րի արտ­ ադր­ ութ­ յան և ակտ­ ի­վութ­ յան վրա: խան­գարվ­ ում է, մինչդ­ եռ Th2 միջն­ որդ­ ավ­ որվ­ ած հում­ ո­
Ցինկն ուն­ ի հակ­ աօքս­ ի­դանտ­ ային և թաղ­ ան­թակ­ ա­յու­ րալ իմուն պա­տասխ­ ան­ ը ավել­ի քիչ է տուժ­ ում: Բա­ցի
նացն­ ող հատ­կութ­ յունն­ եր: դրա­նից, դանդ­ աղ տիպ­ ի գերզգ­ ա­յուն­ ութ­ յուն­ ը, մասն­ ա­
վո­րապ­ ես Th1 միջն­ որդ­ ավ­ որ­ված գերզգ­ այ­ուն­ ութ­ յան
Կարև­ որ գործ­ ոն է նաև ուրց­ ա­գեղ­ձի կող­մից ար­ ռեակց­ իան խախտ­վում է ցինկ­ ի ան­բավ­ ար­ ա­րութ­ յան
տադր­վող թի­մուլ­ին հորմ­ ոն­ ը, որը իմուն մեդ­ իատոր է: դեպք­ ում: T բջջ­ ային միջն­ որդ­ ավ­ որվ­ ած պա­տաս­խա­նի
Թիմ­ ուլ­ին­ ը նան­ ոպ­ եպտ­ իկ հորմ­ ոն է, արտ­ ադր­վում է փո­փոխ­ ութ­ յուն­ ը կար­ ող է հանգ­ եցն­ ել ինֆ­ եկց­ իանե­րի
ուրց­ ագ­ եղձ­ ի էպի­թել­ային բջիջ­ներ­ ի կողմ­ ից [10]: Այն ընկ­ ալ­ուն­ ակ­ ութ­ յան փո­փոխ­ ութ­ յան և ազ­դել աուտ­ ոի­
կապվ­ ում է T-լիմֆ­ եց­ իտն­ եր­ ի բարձր աֆին­ ութ­ յուն ուն­ ե­ մուն հի­վանդ­ ութ­ յունն­ եր­ ի և ալերգ­ իաներ­ ի զար­գաց­ման
ցող ընկ­ ալ­իչն­ եր­ ի հետ և նպաստ­ ում T-լիմֆ­ ոց­ իտն­ եր­ ի վրա [8,13,14]: Հե­տա­զոտ­ ութ­ յունն­ եր­ ը ցույց են տվել, որ
հա­սուն­ ացմ­ ան­ ը [8,11]: Բաց­ ի դրան­ ից, թիմ­ ուլ­ին­ ը կար­ ցին­կի անբ­ ավ­ ար­ ար­ ութ­ յան դեպ­քում դիտվ­ ում է ցի­տո­
գա­վո­րում է հա­սուն T-լիմֆ­ ոց­ իտն­ եր­ ի գործ­ ուն­ եութ­ յուն­ ը տոք­սիկ T-լինֆ­ ոց­ իտն­ եր­ ին պատ­կան­ ող CD8 և CD73
ծայ­րամ­ ա­սեր­ ում (պեր­ իֆ­ եր­ իայում): Բաց­ ահ­ այտվ­ ած է, T-լիմֆ­ ոց­ իտ­ներ­ ի տոկ­ ո­սի նվազ­ ում: CD73 մոլ­եկ­ ուլ­ը ցի­
որ թի­մուլ­ին­ ը նպաստ­ ում է ծայ­րամ­ աս­ ային արյան մո­ տոտ­ ոքս­ իկ T-լինֆ­ ոց­ իտն­ եր­ ի նկատմ­ ամբ պա­տաս­խա­
նո­նուկլ­եար բջիջ­նե­րի կողմ­ ից ցի­տոկ­ ինն­ եր­ ի սինթ­ եզ­ ին նատ­ ու է անտ­ իգ­ են­ ի ճան­ աչմ­ ան, պրոլ­իֆ­ եր­ աց­ իայի և
և CD8 T-լիմֆ­ ոց­ իտն­ եր­ ի պրոլ­իֆ­ եր­ աց­ իային: T-լիմֆ­ ո­ ցիտ­ ո­լիզ­ ի համ­ ար: Այս և այլ նկար­ ագրվ­ ած փո­փոխ­ ու­
ցիտ­նե­րի IL-2 բարձր աֆին­ ութ­ յուն ուն­ եց­ ող ընկ­ ա­լիչ­ի թյունն­ եր­ ը վեր­ ան­ ում են ցինկ ընդ­ ուն­ ել­ուց հետ­ ո [11]:
արտ­ ա­հայտ­ված­ ութ­ յուն­ ը կարգ­ ավ­ որվ­ ում է թի­մուլ­ին­ ի
կող­մից [24]: Այսպ­ իս­ ով, թիմ­ ուլ­ին­ ը նպաստ­ ում է T-լիմ­ Սկս­ ած 1960-­ա­կան թվակ­ ան­նե­րից՝ հե­տաքրքր­ ու­
թյուն սկս­ եց ներկ­ այ­ացն­ ել ցինկ­ ի անբ­ ավ­ ար­ ա­րութ­ յան

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

138 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

կամ նյու­թափ­ ոխ­ ան­ ա­կութ­ յան խանգ­ ար­ման ազ­դեց­ ու­ ան­բավ­ ար­ ա­րութ­ յան ըն­թացք­ ում ընկճվ­ ում է մայ­րակ­ ան
թյան ուս­ ումն­ ա­սի­րութ­ յուն­ ը տար­բեր հիվ­ անդ­ ութ­ յուն­ հակ­ ամ­ ար­մինն­ ե­րի՝ ընկ­ երք­ ով ան­ցում­ ը, բջջ­ ային իմու­
ներ­ ի ընթ­ ացք­ ում` սկս­ ած պարզ շն­չառ­ ա­կան հիվ­ անդ­ ու­ նիտ­ ետ­ ը, CD4/CD8 բջիջն­ ե­րի փոխհ­ ա­րաբ­ եր­ ութ­ յունն
թյունն­ եր­ ից մինչև վիր­ ահ­ ատվ­ ած հի­վանդ­ներ­ ի վերք­ եր­ ի է փոխ­վում, փոխ­վում է լիմֆ­ ոց­ իտն­ ե­րի նյութ­ ա­փոխ­ ա­
լա­վաց­ ում­ ը [2]: նակ­ ութ­ յուն­ ը և կա­ռուցվ­ ած­քը, նվազ­ ում է ֆագ­ ոց­ ի­
տար ակտ­ իվ­ ու­թյուն­ ը, դիտվ­ ում է ուրց­ ագ­ եղ­ձի չափ­ եր­ ի
Ցին­կի անբ­ ա­վա­րա­րութ­ յուն­ ը զար­գա­ցող երկրն­ ե­ փոք­րա­ցում և ան­հաս­ ութ­ յուն, նվազ­ ում է շնչ­ա­ռակ­ ան և
րում հիվ­ անդ­ աց­ ութ­ յան և մա­հաց­ ու­թյան ավե­լացմ­ ան 10 ստամ­ ո­քա­ղի­քային համ­ ակ­ ար­գի էպիթ­ ել­ի պատ­նե­շային
մեծ ռիս­կի գործ­ ոնն­ ե­րից մեկն է: ԱՀԿ­-ի 2002 թվա­կա­ ֆունկց­ իան, վնաս­վում է վերմ­ աշ­կային էպիթ­ ել­ը [6]:­
նի զեկ­ ուցմ­ ան մեջ այս հարց­ ի շեշտ­ ադ­րում­ ը նպաս­տեց
նրան, որ ավե­լա­ցան այն ծրագր­ ե­րը, որոնք նպաս­տում Անց­ ած դար­ ում ծանր կամ կլին­ ի­կակ­ ան ցինկ­ ի ան­
են ցին­կի տր­ման­ ը և սնն­դի բար­ ե­լավմ­ ան­ ը [15]: Վեր­ բա­վա­րա­րութ­ յուն­ ը բնոր­ ոշվ­ ել է որպ­ ես կարճ­ ա­հա­սա­
ջին տար­ ին­ ե­րի հե­տա­զոտ­ ութ­ յունն­ եր­ ը ցույց են տվել, որ կութ­ յուն, հիպ­ ո­գոն­ ա­դիզմ, իմուն հա­մա­կարգ­ ի ընկ­ճում,
ցին­կի ան­բավ­ ա­րա­րութ­ յուն­ ը տա­րած­ված է ամբ­ ողջ աշ­ մաշկ­ ային փո­փո­խութ­ յունն­ եր և անո­ռեքս­ իա [16]: Ցինկ­ ի
խար­հում և վտան­գում է բնակչ­ութ­ յան առող­ջութ­ յուն­ ը ծանր անբ­ ա­վա­րար­ ութ­ յուն­ ը հան­դիպ­ ում է acroderma-
և բա­րեկ­ եց­ ութ­ յուն­ ը [16]: Հետ­ևե­լով IZiNCG-­ին (Ցինկ­ ի titis enteropathica-­ի (գեն­ ետ­ իկ հիվ­ ան­դութ­ յուն), առանց
սնուցմ­ ան միջ­ ազ­գային խորհր­դատ­վա­կան խումբ)՝ ցին­ ցինկ­ ի լրիվ պա­րէն­տեր­ ալ սնուցմ­ ան, ալկ­ ոհ­ ոլ­ի գեր­ օգ­
կի անբ­ ավ­ ա­րար­ ութ­ յան տար­ ածվ­ ա­ծութ­ յուն­ ը գնա­հատ­ տա­գործմ­ ան և պե­նի­ցի­լին­ ամ­ ի­նով բուժմ­ ան դեպք­ ում
վում է 31%` տար­բեր տա­րա­ծաշր­ջան­ներ­ ում տա­տան­ [2,4,19]: Ցինկ­ ի ծանր անբ­ ա­վա­րար­ ութ­ յան ըն­թացք­ ում
վել­ով 4-73%-­ով­ : Հիմնվ­ ել­ով այս տվյալն­ եր­ ի վրա` ցին­կի տու­ժում են մաշկ­ ը, սատ­մոքս­ ա­ղիք­ ային, նյար­դային,
ան­բավ­ ար­ ա­րութ­ յունն առա­ջաց­նում է 176.000 մահ իմուն, ոսկր­ ամ­կան­ ային և վեր­ արտ­ ադ­րո­ղա­կան հա­
փոր­լուծ­ ութ­ յուն­ ից, 406.000՝ թոք­ ա­բորբ­ ից և 207.000՝ մա­կարգ­ եր­ ը: Ցինկ­ ի ծանր անբ­ ավ­ ար­ ա­րութ­ յան ար­տա­
մալ­ար­ իայից: հայ­տու­թյունն­ երն են բուլյոզ պուստ­ ուլ­յար դերմ­ ա­տիտ­ ը,
մա­զա­թափ­ ութ­ յուն­ ը, փորլ­ուծ­ ութ­ յուն­ ը, հոգ­ եհ­ ուզ­ ակ­ ան
Ցինկ­ ի անբ­ ա­վա­րա­րութ­ յուն­ ը, որը հանգ­ եցն­ ում է խանգ­ ա­րումն­ ե­րը, քաշ­ ի կո­րուստ­ ը, ինտ­ երկ­ ուր­ ենտ հի­
աճի դանդ­ աղ­ եցմ­ ան­ ը, հի­պո­գոն­ ա­դիզմ­ ին, իմուն­ ային վան­դութ­ յունն­ եր­ ը՝ պայմ­ ա­նավ­ որվ­ ած բջ­ջային իմուն­ ի­
անբ­ ավ­ ար­ ար­ ութ­ յա­նը և կոգն­ ի­տիվ ֆունկց­ իայի վա­ տետ­ ի ան­բավ­ ա­րա­րութ­ յամբ, հիպ­ ոգ­ ոն­ ադ­ իզմ­ ը, նեյր­ ո­
տաց­ման­ ը, դիտվ­ ում է զար­գաց­ ող երկրն­ ե­րի շուրջ երկ­ ու սենս­ որ խանգ­ ար­ ումն­ եր­ ը և վերք­ եր­ ի ուշ լա­վաց­ ու­մը:
մի­լիարդ մարդկ­ անց շրջ­ ա­նում: Չնա­յած ցին­կը առ­կա Եթե այս վի­ճակ­ ը չի բաց­ ահ­ այտ­վում և բուժվ­ ում, ապա
է բազ­մաթ­ իվ սննդ­ ամթ­ երքն­ ե­րում, սակ­ այն ցին­կի սնն­ այն հան­գեցն­ ում է մահվ­ ան [2,19]:
դային անբ­ ա­վա­րար­ ութ­ յուն­ ը տա­րած­ված է լայն­ որ­ են,
քան­ ի որ ցինկ­ ի կենս­ ա­մատ­չել­իութ­ յուն­ ը նվա­զեց­նում Չ­նայ­ած ցինկ­ ի ծանր անբ­ ավ­ ար­ ար­ ութ­ յուն քիչ է
է ներծծ­ ում­ ը ընկճ­ ող գործ­ ոնն­ եր­ ը` բու­սա­կան ծագ­ման հանդ­ իպ­ ում, սա­կայն թեթև և միջ­ ին ծանր­ ութ­ յան ան­
սննդ­ ում առկ­ ա բուս­ աբջջ­ ան­քը և ֆիտ­ ատ­ներ­ ը (սր­ անք բավ­ ար­ ար­ ութ­ յուն­ ը տա­րածվ­ ած է ժա­մա­նակ­ ա­կից ամ­
բուս­ ակ­ ան միացու­թյունն­ եր­ ի շարք են, որոնք չեն մարս­ բողջ աշ­խարհ­ ում [16]: Ցինկ­ ի միջ­ ին աս­տի­ճա­նի անբ­ ա­
վում ստա­մոքս­ ա­ղիք­ ային հա­մա­կար­գում) [4,16,17,18]:­ վար­ ար­ ութ­ յուն­ ը դեռ­ ահ­ աս­ներ­ ի շրջ­ ան­ ում հանգ­ եցն­ ում
է տղա­նե­րի հի­պոգ­ ոն­ ա­դիզմ­ ի և աճի դան­դա­ղեցմ­ ան,
Ե­րեխ­ ան­ եր­ ը ցին­կի ան­բա­վա­րա­րութ­ յան պատ­ճա­ մաշ­կի կոպտ­ ու­թյան, ախորժ­ ա­կի վա­տաց­ման, վերք­ եր­ ի
ռով առա­վել խո­ցե­լի են ակ­տիվ աճի և զարգ­ ացմ­ ան շր­ դան­դաղ լա­վաց­ման, բջջ­ ային իմուն­ ի­տետ­ ի ֆունկց­ իայի
ջան­ ում` վաղ մանկ­ ա­կան տա­րիք­ ում և դեռ­ ահ­ ա­սութ­ յան խան­գար­ման և նյարդ­ ազգ­ այ­ա­կան փո­փոխ­ ութ­ յունն­ եր­ ի
փու­լում: Հետ­ ազ­ ոտ­ ու­թյունն­ եր­ ը ցույց են տվել, որ ցածր [19]:­
եկամ­ ուտ ու­նեց­ ող ըն­տա­նիքն­ ե­րի երեխ­ ա­նե­րը վաղ ման­
կա­կան հա­սակ­ ում և դեռ­ ահ­ ա­սութ­ յան շրջ­ ա­նում արյան Ա­նանդ­ ա Ս. Պրա­զադ­ ի հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յունն­ եր­ ում
պլազմ­ այ­ում ցին­կի ցածր կոն­ցենտ­րա­ցիա ուն­ են, իսկ տղա­մարդ­կանց շրջ­ ան­ ում սննդ­ ից ցինկ­ ի սահմ­ ան­ ա­
սննդ­ ային հետ­ ա­զո­տութ­ յունն­ եր­ ը միջ­ ին եկա­մուտ ուն­ ե­ փակ­ման ճան­ ա­պարհ­ ով ստեղծ­վել է ցին­կի թեթև ան­
ցող ընտ­ ա­նիքն­ ե­րում ցույց են տվել, որ վաղ ման­կակ­ ան բավ­ ար­ ա­րութ­ յան մար­դու փորձ­ ա­րար­ ակ­ ան մո­դել: Հե­
հաս­ ակ­ ում առ­կա է թեթև աստ­ ի­ճան­ ի ցինկ­ ի անբ­ ավ­ ա­ տա­զոտ­ ու­թյան արդ­ ունք­ ում շիճ­ ուկ­ ում հայտն­ աբ­ երվ­ ել է
րա­րութ­ յուն [18]: տեստ­ ո­տեր­ ոն­ ի մա­կարդ­ ակ­ ի նվազ­ ում, օլիգ­ ոսպ­ եր­միա,
ԲԿ (NK) բջիջն­ ե­րի ակտ­ իվ­ ութ­ յան նվա­զում, T helper բջջ­ ի­
Ներ­ ան­գան­դային ցին­կի անբ­ ավ­ ա­րա­րութ­ յուն­ ը բա­ ներ­ ի կող­մից IL-2 արտ­ ադ­րութ­ յան նվազ­ ում, հիպ­ ե­րամ­ ո­
ցա­սաբ­ ար է ազդ­ ում ներ­զատ­ ա­կան գեղձ­ եր­ ի գործ­ ու­ նեմ­ իա, համ­ ի զգա­ցող­ ութ­ յան փո­փո­խութ­ յուն, թիմ­ ուլ­ին­ ի
նեութ­ յան վրա (հիպ­ ոֆ­ իզ, ենթ­ աս­տա­մոքս­ ային գեղ­ձի ակ­տի­վութ­ յան նվա­զում, մթին չհարմ­ ար­վել­ու պատ­կեր:
ներզ­ ա­տա­կան հատ­ված և այլն): Ան­տե­նատ­ ալ ցինկ­ ի

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 139

Այս­պի­սով, պարզ է, որ ցինկ­ ի թեթև ան­բավ­ ար­ ար­ ութ­ յու­ մեծ նշա­նակ­ ութ­ յուն ուն­ են [6]:
նը բա­ցաս­ ա­բար է ազ­դում մար­դու օրգ­ ան­ իզմ­ ում կլին­ ի­ Այժմ որոշ հետ­ ա­զո­տու­թյունն­ եր ցույց են տվել, որ
կա­կան, կեն­սա­քիմ­ իական և իմուն­ աբ­ ա­նակ­ ան ֆունկ­
ցիանե­րի վրա [19]: զարգ­ ա­ցող երկրն­ եր­ ում ցինկ­ ի անբ­ ավ­ ար­ ար­ ութ­ յուն­ ը
բավ­ ակ­ ան­ ին տա­րածվ­ ած է և ազ­դում է շուրջ երկ­ ու
Մայ­րեր­ ի շր­ջա­նում ցին­կի սնն­դային ան­բավ­ ար­ ա­ մի­լիարդ մարդ­կանց վրա` տարբ­ եր տա­րած­ աշրջ­ ան­նե­
րութ­ յուն­ ը պայմ­ ան­ ա­վորվ­ ած է եղել նոր­ ած­ ինն­ ե­րի ու­ րում տա­տանվ­ ել­ով 4-73%-­ո­վ: Աճի դանդ­ աղ­ ու­մը, որը
շադ­րութ­ յան անբ­ ավ­ ա­րա­րութ­ յամբ [1,20] և վեց ամս­ ա­ նկատվ­ ում է այդ երկրն­ եր­ ում, իսկ­ ապ­ ես կա­րող է լին­ ել
կան հաս­ ա­կում ավել­ի վատ մո­տոր ֆունկց­ իայով [1,21]: ցին­կի անբ­ ավ­ ար­ ար­ ութ­ յան հետև­ անք [12,18,19,22]:
Ցինկ տա­լու ար­դյունք­ ում դիտ­վել է ավել­ի լավ մո­տոր Զար­գաց­ ող երկրն­ եր­ ում, որտ­ եղ առկ­ ա է ցինկ­ ի անբ­ ա­
զարգ­ աց­ ում շատ ցածր քաշ­ ով ծնվ­ ած երեխ­ ան­ ե­րի շր­ վար­ ար­ ութ­ յուն, երեխ­ ան­ եր­ ը վար­ ա­կային հի­վանդ­ ու­
ջա­նում, ավե­լի ակտ­ իվ գործ­ ու­նեութ­ յուն Հնդկ­ աս­տա­նի թյունն­ եր­ ով հիվ­ անդ­ աց­ ութ­ յան և մահ­ աց­ ութ­ յան բարձր
վաղ հա­սա­կի երեխ­ ա­ներ­ ի շրջ­ ան­ ում և ֆունկց­ իոնալ ռիսկ­ ի խմբ­ ում են: Չնայ­ած իմուն համ­ ակ­ արգ­ ը տուժ­ ում
ակ­տի­վութ­ յուն Գվատ­ եմ­ ալ­այի վաղ հաս­ ա­կի երեխ­ ա­ է անգ­ ամ թեթև աստ­ իճ­ ան­ ի ցին­կի անբ­ ավ­ ար­ ա­րութ­ յան
ներ­ ի շրջ­ ա­նում [1]: Ցինկ­ ի ան­բավ­ ար­ ար­ ութ­ յան դեպ­ դեպ­քում, սակ­ այն դրա կարև­ որ­ ութ­ յուն­ ը՝ պայ­մա­նավ­ որ­
քում հղի­նե­րի 1/3­-ի շր­ջան­ ում դիտվ­ ում է հղիութ­ յան ված մանկ­ ակ­ ան հիվ­ անդ­ աց­ ութ­ յամբ, միայն վերջ­ երս է
ընդհ­ ատմ­ ան վտանգ, կես­ ի դեպք­ ում` հեստ­ ոզն­ եր, ամեն կարև­ որվ­ ում [19,23]: Զար­գաց­ ող երկրն­ եր­ ում ցին­կի ան­
հինգ­ եր­ որդ­ ի դեպ­քում՝ վի­ժումն­ եր, 30%­-ի դեպք­ ում՝ բավ­ ար­ ար­ ութ­ յան զգա­լի տար­ ածվ­ ած­ ութ­ յուն­ ը և դրա
գերջր­ ութ­ յուն, 28%-­ի դեպ­քում՝ ընկ­ երք­ ի ախտ­ ա­բան­ ա­ կապ­ ը հիվ­ անդ­ աց­ ութ­ յան և մահ­ աց­ ութ­ յան հետ վկա­յում
կան փոփ­ ո­խու­թյունն­ եր: 1/3-­ից ավել­ին (36%) ու­նեն գի­ են այն մա­սին, որ այս խնդր­ ի սահմ­ անն­ եր­ ը բավ­ ա­կան­ ին
նեկ­ ոլ­ոգ­ իական խնդ­ իրն­ եր [6]: Մայ­րեր­ ի շրջ­ ան­ ում ցին­ ընդլ­այնվ­ ած են [15]: Հաշվ­ արկվ­ ած է, որ շուրջ 800.000
կի ան­բավ­ ար­ ար­ ութ­ յուն­ ը հանգ­ եցն­ ում է եր­կակ­ ի ռիսկ­ ի` մահվ­ ան դեպք /ընդհ­ ան­ ուր մահ­ եր­ ի մոտ 1,5%/ և պե­
պտ­ղի վիճ­ ակ­ ի և նոր­ ածն­ ի վիճ­ ակ­ ի վա­տաց­ման: Մի րին­ ա­տալ մահ­ աց­ ութ­ յան շուրջ 20%-­ը ամ­բողջ աշխ­ ար­
կողմ­ ից հղի­նե­րի շրջ­ ան­ ում ցինկ­ ի անբ­ ավ­ ար­ ար­ ութ­ յուն­ ը հում պայ­ման­ ավ­ որվ­ ած են ցինկ­ ի անբ­ ավ­ ար­ ար­ ութ­ յամբ,
հանգ­ եց­նում է հղիու­թյան ընթ­ ացք­ ի և ծննդ­ ա­բեր­ ութ­ յան որը նա­խատ­րամ­ ադր­ ող գործ­ ոն է փորլ­ուծ­ ութ­ յան և
փո­փոխ­ ութ­ յան, ընկ­ երք­ ի շերտ­ ա­զատ­ման, վա­ղա­ժամ թոք­ աբ­ որբ­ ի համ­ ար, որոնք մինչև հինգ տա­րե­կան երե­
ծնն­դաբ­ ե­րութ­ յան, ծննդ­ աբ­ եր­ ակ­ ան ուժ­ ե­րի թուլ­ութ­ յան, խա­ներ­ ի մահվ­ ան երկ­ ու հիմն­ ակ­ ան պատ­ճառ­ներն են
ծնն­դա­բեր­ ակ­ ան և հետծննդ­ յան շրջ­ ա­նում արյուն­ ահ­ ո­ [18]: Չնա­յած որոշ դեպք­ ե­րում սննդ­ ակ­ ար­գի փո­փո­
սութ­ յան, որը նվա­զեցն­ ում է երեխ­ այի հար­մարվ­ ո­ղա­կան խու­թյամբ կար­ ել­ի է հասն­ ել ցինկ­ ի ներմ­ ուծմ­ ան բա­րե­
հնար­ ավ­ որ­ ութ­ յունն­ եր­ ը, մեծ­ աց­նում է նոր­ ածն­ ային հի­ լավվ­ման՝ ապա­հով­ ել­ով կենդ­ ան­ ակ­ ան ծագմ­ ան սննդ­ ի
վան­դա­ցու­թյուն­ ը ու մահ­ ա­ցութ­ յուն­ ը, մյուս կողմ­ ից մոր բա­վար­ ար մա­տա­կար­ ար­ ում­ ը կամ ցինկ­ ի ներծծ­ ու­մը
ան­բավ­ ա­րար վի­ճակ­ ը նպաստ­ ում է պտ­ղի անբ­ ավ­ ա­րար խան­գար­ ող սննդ­ ի բաց­ առ­ ու­մը, այ­նուամ­ են­ այն­ իվ որոշ
վի­ճակ­ ի առա­ջաց­ման­ ը` օրգ­ ան­ իզմ­ ի ֆիզ­ իոլոգ­ իական տա­րած­ աշրջ­ անն­ եր­ ում և սոց­ իալակ­ ան խմբ­ եր­ ում դա
համ­ ակ­ ար­գեր­ ի ձևավ­ որմ­ ան հետ­ ա­գա խանգ­ արմ­ ամբ կա­րող է խնդ­ իր դառն­ ալ: Պա­տա­հակ­ ան ընտր­ ութ­ յամբ
[4,6]: Ապա­ցուց­ված է, որ ցին­կի անբ­ ավ­ ար­ ար­ ութ­ յուն ու­ /ռանդ­ ոմ­ իզ­ ացվ­ ած/ պլա­ցեբ­ ո հսկվ­ ող հետ­ ա­զոտ­ ու­թյուն­
նեց­ ող կան­ անց հա­սուն ծնվ­ ած երեխ­ ա­ներն ուն­ են ավել­ի նե­րի արդ­ յունքն­ եր­ ը լավ­ ագ­ ույնս ցույց են տա­լիս ցինկ­ ի
ցածր անթ­ րոպ­ ո­մետր­ իկ /մար­դաբ­ ան­ ա­կան/ ցու­ցա­նիշ­ տր­ման դրակ­ ան արդ­ յունքն­ եր­ ը: ԱՀԿ-­ի կողմ­ ից պա­
ներ: Սա վեր­ ա­բե­րում է նոր­ ածն­ ի մարմ­նի զանգվ­ ա­ծին տա­հակ­ ան ընտր­ ութ­ յամբ /ռանդ­ ոմ­ իզ­ ացվ­ ած/ հետ­ ա­զո­
և երկ­ ար­ ութ­ յան­ ը, գլխ­ ի և կրծք­ ավ­ անդ­ ակ­ ի շր­ջագծ­ ին տու­թյունն­ եր­ ի վերլ­ուծ­ ութ­ յուն­ ը ցույց է տվել, որ ցինկ­ ի
[6]: Ապա­ցուց­ված է, որ կյանք­ ի առա­ջին տա­րում ան­ անբ­ ավ­ ար­ ար­ ութ­ յուն­ ը մեծ­ ացն­ ում է թոք­ աբ­ որբ­ ի ռիս­կը
թրոպ­ ո­մետր­ իկ նվազ­ ած ցուց­ ան­ իշն­ եր­ ը (հատ­կա­պես [16]: Պա­տա­հա­կան ընտր­ ութ­ յամբ /ռան­դոմ­ ի­զացվ­ ած/
եր­կա­րութ­ յուն­ ը) սերտ­ ո­րեն պայ­մա­նավ­ որվ­ ած են ծն­վե­ վեր­ ահսկ­ ող հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յուն­ներ­ ի քնն­ ութ­ յուն­ ը ցույց է
լիս արյան մեջ ցին­կի ցածր ցուց­ ան­ իշն­ եր­ ով: Պոր­տա­լա­ տվել, որ ցինկ­ ի դեղ­ ա­հաբ­ եր տալ­ը նվազ­ եցն­ ում է փոր­
րային արյան մեջ ցինկ­ ի անբ­ ա­վար­ ար քա­նակ­ ով ծնվ­ ած լուծ­ ութ­ յան հիվ­ անդ­ աց­ ութ­ յուն­ ը 18%-­ով­ , իսկ թո­քաբ­ որ­
երեխ­ ան­ եր­ ի մարմ­նի զանգվ­ ած­ ի և հաս­ ակ­ ի միջ­ ին ցու­ բին­ ը՝ 41%-­ով [15,23,24,25]:
ցա­նիշն­ եր­ ը կյանք­ ի առա­ջին տա­րում սով­ որ­ աբ­ ար ավե­լի
ցածր են, քան ցինկ­ ի նորմ­ ալ ցուց­ ան­ իշն­ եր­ ով երեխ­ ան­ ե­ Ամփ­ ո­փե­լով մասն­ ա­գիտ­ ա­կան գրա­կա­նութ­ յան վեր­ ը
րի շրջ­ ան­ ում: Սա հնար­ ա­վոր­ ութ­ յուն է տա­լիս ենթ­ ադր­ ե­ նշ­ված տվյալն­ եր­ ը և հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յունն­ եր­ ի արդ­ յունքն­ ե­
լու, որ ցինկ­ ի պա­շարն­ եր­ ը, որոնք երեխ­ ան ստա­ցել է մո­ րը՝ պարզ է դառ­նում ցինկ միկր­ ոէլ­եմ­ ենտ­ ի կարև­ որ­ ա­
րից, կյան­քի առա­ջին տա­րում աճն ապահ­ ով­ ել­ու համ­ ար գույն դեր­ ը օրգ­ ան­ իզմ­ ի նորմ­ ալ գործ­ ուն­ եութ­ յան զար­
գացմ­ ան և հատկ­ ապ­ ես մանկ­ ան առողջ­ ութ­ յան հա­մար:

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

140 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Հաշվ­ ի առն­ ել­ով հա­մաշխ­ արհ­ ային տվյալն­ եր­ ը և օր օրի կատ­ ա­րում բջ­ջի աճի, հատկ­ ապ­ ես ԴՆԹ-­ի և ՌՆԹ-­ի սին­
աճող հետ­ աքրք­րութ­ յուն­ ը մար­դու օր­գա­նիզմ­ ում ցինկ­ ի թեզ­ ի հա­մար անհ­ րաժ­ եշտ ֆերմ­ ենտն­ եր­ ի ձևավ­ որմ­ ան
և նրա դեր­ ի վեր­ աբ­ ե­րյալ` հաս­կա­նալ­ի է դառն­ ում ցին­ գործ­ ում: Ցինկ­ ը ազ­դում է իմուն համ­ ա­կար­գի տար­բեր
կի հետ­ ա­զոտմ­ ան կար­ևոր­ ութ­ յուն­ ը Հայ­աստ­ ա­նում ևս, օղակ­ներ­ ի վրա: Էսենց­ իալ գոր­ծոն է բջ­ջային իմուն­ իտ­ ե­
քա­նի որ առկ­ ա են երկր­ ա­բան­ ակ­ ան և սննդ­ ային սով­ ո­ տի, նեյտր­ ոֆ­ իլ­ներ­ ի և բնակ­ ան քիլերն­ եր­ ի գոր­ծուն­ եու­
րույթն­ եր­ ի տարբ­ ե­րութ­ յունն­ եր: Այս ամե­նը ար­դիական է թյան համ­ ար: Մակ­րոֆ­ ա­գեր­ ի գործ­ ուն­ եութ­ յուն­ ը նույն­
դարձն­ ում ցինկ­ ի ան­բա­վար­ ա­րութ­ յան հետ­ ա­զո­տութ­ յու­ պես տուժ­ ում է ցինկ­ ի անբ­ ա­վար­ ա­րութ­ յուն­ ից: Ցինկ­ ի
նը բժշկ­ ագ­ իտ­ ութ­ յան տար­բեր ոլորտն­ ե­րում: ան­բավ­ ար­ ա­րութ­ յուն­ ը զարգ­ աց­ ող երկրն­ եր­ ում հիվ­ ան­
­ դաց­ ութ­ յան և մա­հա­ցութ­ յան ավե­լաց­ման 10 մեծ ռիսկ­ ի
Ամփ­ ոփ­ ում գործ­ ոնն­ ե­րից մեկն է: Այժմ որոշ հետ­ ա­զոտ­ ու­թյունն­ եր
ցույց են տվել, որ զարգ­ ա­ցող երկրն­ եր­ ում ցինկ­ ի անբ­ ա­
­Ցինկ­ ը էսեն­ցիալ միկ­րոէ­լեմ­ ենտ է և պատ­կան­ ում է վար­ ար­ ութ­ յուն­ ը բավ­ ակ­ ա­նին տար­ ածվ­ ած է և ազ­դում է
մար­դու սնուցմ­ ան և առող­ջու­թյան մեջ կար­ևոր­ ագ­ ույն շուրջ երկ­ ու միլ­իարդ մարդ­կանց վրա` տար­բեր տա­րա­
դեր ուն­ ե­ցող միկր­ ոէ­լեմ­ ենտ­նե­րի ենթ­ ախմբ­ ին: Այն լայ­նո­ ծաշրջ­ ան­նե­րում տատ­ ան­վե­լով 4-73%-­ով­ :
րեն մաս­նակց­ ում է ենթ­ աբջջ­ ային նյու­թափ­ ո­խան­ ա­կու­
թյա­նը: Ցինկ­ ը միկ­րոէլ­եմ­ ենտ է, որը կենտր­ ոն­ ակ­ ան դեր է

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ Disorders - Drug Targets, 2009, 9, 132-144
15. Roger Shrimpton, Rainer Gross, Ian Darnton-Hill and Mark Young: Zinc
1. Maureen M Black: Zinc deficiency and child development. Am J Clin Nutr. 1998
August ; 68(2 Suppl): 464S–469S deficiency: what are the most appropriate interventions? BMJ 2005;330;347-
349
2. Michael Hambidge: Human Zinc Deficiency. American Society for Nutritional 16. Laura E. Caulfield, Robert E. Black: Comparative Quantification of Health Risks
Sciences 2000 Chapter 5 Zinc deficiency: WHO
17. Mary Penny: The Role of Zinc in Child Health. Published by International Zinc
3. Fierke, C. Function and mechanism of zinc. J. Nutr. 130: 1437S–1446S., 2000 Association http://www.zincworld.org.
4. Ю.Г. Мухина, С.О. Ключников, О.К. Нетребенко, Л.А. Щеплягина: Кликиче- 18. Jerome Nriagu: Zinc Deficiency in Human Health. Elsevier 2007
19. Ananda S. Prasad: Impact of the Discovery of Human Zinc Deficiency on Health.
ское значение нарушений метабвлизма цинка. Авторские лекции по педиа- Journal of the American College of Nutrition, Vol. 28, No. 3, 257–265 (2009)
трии 2005 www.dezprima.ru/t3/22.htm 20. Kirksey A, Wachs TD, Yunis F, et al. Relation of maternal zinc nutriture to
5. Frederickson, C. J. Importance of zinc in the central nervous system. J.Nutr. 130: pregnancy outcome and infant development in an Egyptian village. Am J Clin
1471S–1483S., 2000 Nutr. 1994; 60:782–792. [PubMed:7942587]
6. Л.А.Щеплягина, Т. И. Легонькова: Дефицит цинка и его влияние на здоро- 21. Sazawal S, Bentley M, Black RE, Dhingra P, George S, Bhan MK. Effect of zinc
вье матери и ребенка .Возможности коррекции .ГУ Научный Центр Здоро- supplementation on observed activity in preschool children in an urban slum
вья Детей РАМН, 2005 http://www.nczd.ru/art25.htm population. Pediatrics. 1996; 98:1132–1137. [PubMed: 8951265]
7. Maria J. Salgueiro, BS, Marcela B. Zubillaga, Alexis E. Lysionek, BS, Ricardo A. 22. Robert E. Black: Zinc Deficiency, Infectious Disease and Mortality in the
Caro, Ricardo Weill, Eng, and Jose R. Boccio, The Role of Zinc in the Growth and Developing World J. Nutr. 133: 1485S–1489S, 2003
Development of Children Nutrition 18:510 –519, 2002 23. Usha Dhingra, Girish Hiremath, Venugopal P. Menon, Pratibha Dhingra, Archana
8. Ananda S Prasad: Zinc in Human Health: Effect of Zinc on Immune Cells M O L Sarkar, Sunil Sazawal: Zinc Deficiency: Descriptive Epidemiology and Morbidity
M E D 1 4 ( 5 - 6 ) 3 5 3 - 3 5 7 , M AY- J U N E 2 0 0 8 among Preschool Children in Peri-urban Population in Delhi, India. J HEALTH
9. Ananda S. Prasad: Zinc: role in immunity, oxidative stress and chronic POPUL NUTR 2009 Oct;27(5):632-639
inflammation Clinical Nutrition and Metabolic Care 2009, 12:646–652 24. Bhandari, N., Bahl, R., Taneja, S., Strand, T., Molbak, K., Ulvik, R. J., Sommerfelt,
10. M Dardenne: Zinc and immune function European Journal of Clinical Nutrition H. & Bhan, M. K. (2002) Routine zinc supplementation prevents pneumonia in
(2002) 56, Suppl 3, S20–S23 children 6 months to 3 years of age: a randomized controlled trail in an urban
11. Anuraj H Shankar and Ananda S Prasad: Zinc and immune function: the biological slum. BMJ 324: 1358–1360.
basis of altered resistance to infection Am J Clin Nutr 1998;68(suppl):447S–63S 25. Zinc Investigators Collaborative Group. Prevention of diarrhea and pneumonia
12. Brown KH, Peerson JM, Allen LH, Rivera J: Effect of supplemental zinc on the by zinc supplementation in children in developing countries: Pooled analysis of
growth and serum zinc concentrations of prepubertal children: a meta-analysis randomised controlled trials. J Pediatr 1999;135: 689-97.
of randomized, controlled trials. Am J Clin Nutr 75:1062–1071, 2002.
13. Ananda S. Prasad: Effects of Zinc Deficiency on Th1 and Th2 Cytokine Shifts
The Journal of Infectious Diseases 2000;182(Suppl 1):S62–8
14. Andrea Hönscheid, Lothar Rink and Hajo Haase: T-Lymphocytes: A Target for
Stimulatory and Inhibitory Effects of Zinc Ions Endocrine, Metabolic & Immune

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 141

РЕЗЮМЕ

ЗНАЧЕНИЕ ЦИНКА В ОРГАНИЗМЕ И СВЯЗЬ ЕГО НЕДОСТАТОЧНОСТИ С БОЛЕЗНЯМИ В
ДЕТСКОМ ВОЗРАСТЕ

Багдасарян Н.Г., Айвазян Г.С., Мнацаканян Н.Р.

ЕГМУ, Кафедра педиатрии N 1

Ключевые слова: цинк, эссенциальный микроэлемент, недо- звенья иммунной системы. Является эссенциальным факто-
статочность цинка, детский возраст, заболеваемость, смерт- ром для функции клеточного иммунитета, нейтрофилов и NK
ность. клеток. Функции макрофагов тоже страдают при дефиците
цинка. Дефицит цинка является одним из десяти факторов
Цинк является эссенциальным микроэлементом и принад- риска заболеваемости и смертности в развивающихся стра-
лежит к подгруппе микроэлементов, которые играют важную нах. Исследования показали, что в наши дни в развивающихся
роль в питании и здоровье человека. Цинк участвует в суб- странах дефицит цинка имеет большую распространенность,
клеточном метаболизме. Он играет центральную роль в росте в разных регионах от 4% до 73% и влияет на здоровье около
клетки, в частности в формировании ферментов, которые двух миллиардов людей.
необходимы для синтеза ДНК и РНК. Цинк влияет на разные

SUMMARY

THE IMPORTANT ROLE OF ZINC IN THE BODY AND ASSOCIATION OF ZINC DEFICIENCY WITH
CHILDHOOD DISEASES

Baghdasaryan N.G., Ayvazyan G.S., Mnatsakanyan N.R.

YSMU, Department of Pediatrics N1

Keywords: zinc, essential microelement, zinc deficiency, child- DNA. It affects multiple aspects of the immune system. Zinc is
hood ages, morbidity, mortality. crucial for normal development and function of cells mediating
innate immunity, neutrophils, and NK cells. Macrophages also
Zinc is one of the essential trace elements and, as such, a are affected by zinc deficiency. Zinc deficiency is one of the ten
member of one of the major subgroups of the micronutrients that risk factors of morbidity and mortality in different countries. Re-
have attained such prominence in human nutrition and health. search suggests that zinc deficiency is widespread and affects
Zinc is ubiquitous in subcellular metabolism. Zinc is a trace min- the health and well-being of about two billion people worldwide,
eral that plays a central role in cellular growth, specifically in the ranging from 4–73% across subregions.
production of enzymes necessary for the synthesis of RNA and

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

142 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ. 613.31:614.777(479.25)

ՀԱ­ՅԱՍ­ՏԱ­ՆԻ ՀԱՆ­ՐԱՊ­ Ե­ՏՈՒԹ­ ՅԱՆ ԽՄԵ­ԼՈՒ ՋՐԱՄ­ ԱՏ­ Ա­ԿԱՐ­ ԱՐ­ՄԱՆ
ԱՂ­ԲՅՈՒՐՆ­ ԵՐ­ ՈՒՄ ԿԱԼ­ՑԻՈՒՄ­ Ի ԵՎ ՄԱԳ­ՆԵ­ԶԻՈՒ­ՄԻ
ՊԱ­ՐՈՒ­ՆԱ­ԿՈՒԹ­ ՅԱՆ ՀԻԳ­ ԻԵՆԻԿ ԳՆԱՀ­ ԱՏ­ Ա­ԿԱՆ­ Ը

Քո­թա­նյան Ա.Հ.
ԵՊԲՀ հիգ­ իենայի և էկոլ­ոգ­ իայի ամբ­ իոն

Բ­ ա­նալ­ի բա­ռեր՝ խմել­ու ջուր, կոշտ­ ու­թյուն, կալց­ իում, անբ­ ավ­ ա­րար­ ութ­ յուն: Տն­տե­սա­պես զարգ­ աց­ ած երկրն­ ե­
մագն­ եզ­ իում, մահ­ աց­ ու­թյուն: րում տարբ­ եր հետ­ ա­զո­տող­ներ այդպ­ իս­ ի եզր­ ա­հանգ­ ում
են կատ­ ա­րել [10,16,19,21]: Այս­պի­սով, նշվ­ ած հան­քային
Վերջ­ ին տա­րի­նե­րին կան­խար­գել­իչ և կլին­ ի­կակ­ ան տար­րեր­ ի սննդ­ ային ան­բավ­ ար­ ար­ ութ­ յան պայմ­ անն­ ե­
բժշ­կութ­ յան մաս­նա­գետ­ներն ավել­ի մեծ ուշ­ ադ­րութ­ յուն րում խմել­ու ջուր­ ը կա­րող է փոխ­հատ­ ուց­ ել այդ պա­կաս­ ը
են հատ­կացն­ ում խմել­ու ջրում կոշ­տութ­ յան աղե­րի կեն­ և կալց­ իում­ ի ու մագն­ եզ­ իում­ ի լրաց­ ուց­ իչ կարև­ որ աղ­
սա­բան­ ակ­ ան նշա­նա­կութ­ յան­ ը: Կոշտ­ ութ­ յուն­ ը պայ­մա­ բյուր դառն­ ալ [17]:
նա­վոր­ված է ջրում կալց­ իում­ ի և մագն­ եզ­ իում­ ի իոնն­ ե­րի
պա­րուն­ ակ­ ութ­ յամբ: Բնակ­ ան ջրեր­ ը հանք­ ային տար­րե­ Ս­ իրտ-­ան­ ոթ­ ային համ­ ակ­ արգ­ ի (ՍԱՀ) հիվ­ անդ­ ու­
րի պա­րուն­ ակ­ ութ­ յան առու­մով խիստ բազմ­ ա­զան են, թյունն­ ե­րի և խմել­ու ջրի կոշտ­ ու­թյան միջև հնար­ ա­վոր
այդ իսկ պատ­ճա­ռով խմել­ու ընթ­ աց­քում և սննդ­ ամ­ կապ­ ի բաց­ ա­հայտմ­ ան ուղղ­ ութ­ յամբ հիգ­ իենիկ ուղղ­
թերք պատ­րաստ­ ել­իս ջրի միջ­ ո­ցով օր­գա­նիզմ ան­ցնող վա­ծութ­ յամբ շատ հե­տա­զո­տու­թյունն­ եր են կա­տար­վել
հանք­ ային տարր­ ե­րի մա­կար­դակ­ ը կար­ ող է տա­տանվ­ ել` [4,13,14,15,20]: Ըստ այդ հետ­ ա­զոտ­ ու­թյունն­ եր­ ի՝ փա­
պայ­ման­ ավ­ որ­ված աշ­խար­հագր­ ա­կան վայ­րով, ջրաղ­ փուկ ջուր­ ը ան­բա­րենպ­ աստ ազ­դեց­ ու­թյուն ուն­ ի ՍԱՀ-­ի
բյուր­ ի տես­ ակ­ ով և այլ հան­գա­մանքն­ եր­ ով: Խմե­լու ջրի հի­վանդ­ ութ­ յունն­ եր­ ի ըն­թաց­քի վրա՝ հանգ­ եցն­ ե­լով մա­
կոշտ­ ութ­ յան աս­տի­ճա­նը կար­ևոր նշան­ ա­կութ­ յուն ուն­ ի հաց­ ութ­ յան մեծ­ աց­ման­ ը և, ընդ­հակ­ առ­ ակ­ ը, կոշտ ջրի
սպա­ռողն­ եր­ ի կողմ­ ից նրա հա­մային հատ­կութ­ յունն­ եր­ ի որոշ բաղ­ ադր­ իչն­ եր սիրտ-­ան­ ոթ­ ային հա­մա­կարգ­ ի վրա
ըն­կալ­ման համ­ ար: Այն ուն­ ի նաև տն­տե­սակ­ ան նշան­ ա­ ուն­ են պաշտ­պա­նիչ ազ­դեց­ ու­թյուն: Այդպ­ իս­ ի հատ­կու­
կութ­ յուն: թյունն­ ե­րը առաջ­ ին հերթ­ ին վեր­ ագր­ ում են մագ­նեզ­ իու­
մին, և այն տա­րած­ աշրջ­ ան­ներ­ ում, որտ­ եղ խմե­լու ջրում
Հ­ այտ­նի է, որ կալ­ցիում­ ի և մագն­ ե­զիում­ ի հիմն­ ա­ առ­կա են մագն­ եզ­ իում­ ի բարձր խտու­թյունն­ եր, բնակ­
կան աղբ­ յուր­ ը սնունդն է, սա­կայն դրանք սննդ­ ամթ­ եր­քի չութ­ յան շրջ­ ան­ ում առա­վել ցածր են մաս­նա­վո­րապ­ ես
շատ տես­ ակն­ եր­ ից օր­գան­ իզ­մի կողմ­ ից վատ են յուր­ աց­ սր­տա­մա­կա­նի սուր ին­ֆարկտ­ ից և ինս­ ուլտ­ ից մահ­ ա­
վում: Սննդ­ ային կալց­ իում­ ի հիմն­ ա­կան աղ­բյուր­ ը կաթ­ ցութ­ յան ցու­ցա­նիշն­ ե­րը այն բնակ­ ավ­ այ­րե­րի հա­մե­մատ,
նամթ­ երքն է, որն ապա­հով­ ում է այս տար­րի պա­հան­ջի որ­տեղ խմել­ու ջրեր­ ում մագն­ եզ­ իում­ ի պա­րուն­ ա­կութ­ յու­
ավել­ի քան 50%­-ը: Բուս­ ակ­ ան մթերքն­ ե­րում կալց­ իում­ ի նը քիչ է [8]:
պա­րուն­ ակ­ ութ­ յուն­ ը ցածր է, իսկ օքս­ ա­լատ­ներ­ ի և ֆի­
տատ­ներ­ ի մեծ­ ա­քա­նակ պա­րուն­ ակ­ ութ­ յուն­ ը նվա­զեց­ Մ­ ագն­ եզ­ իում­ ը մասն­ ակց­ ում է մի քան­ ի հար­ յուր
նում է կենս­ ահ­ ա­սան­ ե­լիութ­ յուն­ ը: Մագն­ եզ­ իում­ ի աղբ­ յուր էսենց­ իալ մետ­ ա­բոլ­իկ ռեակց­ իաներ­ ում, այդ թվում
են տար­բեր տե­սա­կի բուս­ ա­կան ծագմ­ ան մթերքն­ եր­ ը` ԱԵՖ-­ի, սպի­տա­կուցն­ ե­րի, ած­խաջ­րեր­ ի, ճար­պեր­ ի, նուկ­
հա­ցահ­ ատ­ իկն­ եր­ ը (չմ­շակվ­ ած), ընկ­ ույզ­ ը, ինչպ­ ես նաև լեինաթթ­ ուն­ եր­ ի սինթ­ ե­զում: Այս էլեմ­ ենտ­ ը կառ­ ուց­ված­
ծով­ ամթ­ երք­ ը և կաթ­նամթ­ երք­ ը: Սննդ­ ից աղիքն­ եր­ ում քային տարր է ոսկր­ ային հյուսվ­ ած­քում, կենս­ աբ­ ա­նա­
յուր­ ացվ­ ում է մագն­ եզ­ իում­ ի 30%­-ը, իսկ խմե­լու ջրից (որ­ կան թաղ­ անթն­ եր­ ում, քրոմ­ ո­սոմն­ ե­րում և կալց­ իում­ ի ու
տեղ այն լուծվ­ ած վի­ճակ­ ում է)` 40-60%-­ը: Կալց­ իում­ ի կա­լիում­ ի հետ միասին կարգ­ ա­վո­րում է իո­նային տրանս­
ներծծ­ ում­ ը աղիք­ներ­ ում խմել­ու կամ հանք­ ային ջրեր­ ից պորտ­ ը կենս­ աբ­ ան­ ա­կան թաղ­ անթ­նե­րում [3]:
նույնք­ ան (նույ­նիսկ ավե­լի) արդ­ յուն­ ավ­ ետ է, որք­ ան կաթ­
նամթ­ երք­ ից: Մ­ ագ­նեզ­ իում­ ը կար­ ող է հանդ­ ես գալ որպ­ ես կալ­
ցիում­ ի ներհ­ ակ­ որդ և դրան­ ով հան­դերձ կարգ­ ավ­ ո­րել
­Մյուս կողմ­ ից ժա­մա­նակ­ ակ­ ից սննդ­ ա­կար­գը, որն մկանն­ ե­րի ֆունկց­ իան և նեյր­ ոմ­ եդ­ իատորն­ ե­րի ձեր­բա­
աչ­քի է ընկն­ ում ռա­ֆին­ ացվ­ ած մթերքն­ ե­րի լայն ընդ­ զա­տու­մը: Այս կենս­ ա­քիմ­ իական գործ­ ու­նեութ­ յան ար­
գրկմ­ ամբ, չի պա­րուն­ ակ­ ում հան­քային տարր­ ե­րի բա­ դյուք­ ում մագն­ եզ­ իումն առանց­քային դեր է կատ­ ա­րում
վար­ ար քան­ ակն­ եր, և նման պայ­ման­նե­րում չափ­ ա­հաս սրտ­ ամկ­ ան­ ի դր­դել­իութ­ յան, նյարդ­ ամ­կան­ ային հա­ղոր­
ազ­գաբն­ ակչ­ութ­ յան մեծ­ ա­մաս­նութ­ յան շրջ­ ան­ ում արձ­ ա­ դա­կա­նութ­ յան, անո­թային տոն­ ուս­ ի, արյան ճնշմ­ ան
նագր­վում է որոշ տար­րեր­ ի և հատկ­ ա­պես մագ­նեզ­ իում­ ի կար­գավ­ որ­ման հարց­ եր­ ում [23]: Վեր­ջին գիտ­ ա­կան հե­

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 143

տա­զո­տութ­ յունն­ եր­ ը փաս­տում են մագն­ եզ­ իում­ ի պաշտ­ րյալ հա­մաճ­ ար­ ակ­ աբ­ ան­ ակ­ ան հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յունն­ եր­ ի
պա­նակ­ ան դեր­ ը սիրտ-ան­ ոթ­ ային հիվ­ ան­դութ­ յունն­ ե­րի ապա­ցույց­ներ­ ի առկ­ այ­ութ­ յան­ ը, սակ­ այն այդ տվյալ­նե­
դեպք­ ում [9 ,23]: րը դեռևս վիճ­ արկ­ ել­ի են: Հետ­ ա­գա հետ­ ա­զոտ­ ու­թյուն­
ներն այս ուղ­ղութ­ յամբ շար­ ուն­ ակվ­ ում են: Միևն­ ույն
Ուս­ ումն­ աս­ ի­րել­ով սննդ­ ային մագ­նեզ­ իում­ ի կար­ևո­ ժա­մա­նակ բաց­ ակ­ այ­ում են այնպ­ իս­ ի տվյալ­ներ, որոնք
րութ­ յուն­ ը՝ ԱՀԿ-ն տվել է հետև­ յալ կարև­ որ եզր­ ա­հան­ կհաս­տա­տեին հանք­ ային տարր­ եր­ ի առա­վել­ագ­ ույն կամ
գում­ ը. փորձ­ ար­ ար­ ակ­ ան, կլին­ ի­կա­կան և համ­ ա­ճա­րա­ նվազ­ ագ­ ույն խտութ­ յունն­ եր­ ը, քան­ ի որ նրանց համ­ ա­
կաբ­ ան­ ակ­ ան ու­սումն­ ա­սի­րութ­ յունն­ եր­ ը հաստ­ ա­տում պա­տասխ­ ան քա­նակ­ներ­ ի անց­ ումն օրգ­ ան­ իզմ պայմ­ ա­
են այն վար­կա­ծը, որ մագն­ եզ­ իում­ ի ֆիզ­ իոլոգ­ իական նավ­ որ­ված է շատ այլ գործ­ ոնն­ ե­րով: Նշվ­ ած հան­գա­
նորմ­ այի մակ­ արդ­ ակն­ եր­ ից քիչ քա­նակն­ եր ընդ­ ուն­ ել­ը մանք­ներ­ ից ել­նել­ով՝ կոշտ­ ութ­ յան համ­ ապ­ ա­տասխ­ ան
նպաս­տում է ՍԱՀ­-ի հիվ­ անդ­ ութ­ յունն­ եր­ ից կամ կաթ­վա­ նորմ­ ատ­ իվ­ ային արժ­ եքն­ եր չի առաջ­ արկվ­ ում»:
ծից բնակչ­ութ­ յան մահվ­ ան դեպք­ ե­րի, հնար­ ավ­ որ է նաև
հի­վանդ­ աց­ ութ­ յան ռիս­կի բարձր­ ացմ­ ան­ ը [7,17]: Հաշվ­ ի առ­նե­լով վեր­ ը նշ­վա­ծը՝ ներկ­ ա­յաց­վող աշ­խա­
տանք­ ի նպա­տակն է գնահ­ ա­տել ՀՀ առան­ձին տա­րա­
Ամփ­ ոփ­ ե­լով խմել­ու ջրում կոշտ­ ու­թյան աղե­րի և ծաշրջ­ անն­ եր­ ում խմել­ու ջրի քիմ­ իական բաղ­ ադր­ ութ­ յու­
սիրտ-­ա­նոթ­ ային համ­ ա­կարգ­ ի հիվ­ անդ­ ութ­ յունն­ եր­ ի հնա­ նը և տալ բնակչ­ութ­ յան առողջ­ ութ­ յան վրա կոշտ­ ու­թյան
րա­վոր կապ­ ի վեր­ աբ­ եր­ յալ 1957–2004թթ. ընթ­ ացք­ ում աղեր­ ի հնար­ ավ­ որ ազ­դեց­ ութ­ յան հիգ­ իենիկ գնա­հա­տա­
ամ­բողջ աշխ­ ար­հում կատ­ արվ­ ած մոտ 80 հա­մաճ­ ա­րա­ կան­ ը:
կա­բան­ ակ­ ան ուս­ ումն­ ա­սիր­ ութ­ յունն­ եր­ ի արդ­ յունքն­ եր­ ը՝
ԱՀԿ-ն 2005–­ ի իր համ­ ապ­ ա­տասխ­ ան վերլ­ուծ­ ու­թյան Նյութ­ եր­ ը և մեթ­ ոդն­ եր­ ը
մեջ [17] արձ­ ա­նագր­ ել է, որ՝ Առաջ­ ադր­ված նպա­տա­կին հասն­ ե­լու հա­մար ամ­

•• խմե­լու ջրում կոշ­տու­թյան աղեր­ ի (ին­ չպ­ ես փոփ­վել են «Հայջրմ­ ուղկ­ ոյ­ուղ­ ի» ՓԲԸ-­ի 4 մարզ­ ային լա­
ընդհ­ ան­ ուր, այնպ­ ես էլ առանձ­ ին-առանձ­ ին` բոր­ ա­տոր­ իանն­ եր­ ի 73 խմել­ու ջրաղբ­ յուրն­ եր­ ի ջրի որա­
կալ­ցիում­ ի և մագն­ եզ­ իում­ ի խտութ­ յունն­ եր­ ը) կի 2008-2011թթ. հետ­ ա­զո­տութ­ յունն­ եր­ ի արդ­ յունքն­ եր­ ը`
դրակ­ ան նշան­ ակ­ ութ­ յուն­ ը առա­վել հաճ­ ախ աղային կազ­մի ցուց­ ան­ իշն­ եր­ ով:
առնչ­վում է սրտ­ ի իշեմ­ իկ հիվ­ անդ­ ութ­ յուն­ ից մա­
հա­ցութ­ յան ցածր ցուց­ ան­ իշն­ ե­րի հետ, Մի շարք երկրն­ ե­րում գործ­ ում են խմել­ու ջրի մակ­
րո- և միկր­ ոէլ­եմ­ ենտ­ ային կազ­մի ֆիզ­ իոլոգ­ իական լիար­
•• ­հա­մոզ­ իչ են խմել­ու ջրում մագ­նեզ­ իում­ ի խտու­ ժե­քութ­ յան նորմ­ ատ­ իվն­ եր­ ը: Օրին­ ակ՝ Բել­առ­ ուս­ իայի
թյունն­ եր­ ի բա­րենպ­ աստ ազդ­ եց­ ութ­ յան վեր­ ա­բե­ Հանր­ ապ­ ետ­ ութ­ յուն­ ում «Խ­մել­ու ջրի ֆիզ­ իոլոգ­ իական
րյալ արձ­ ան­ ագրվ­ ած փաս­տեր­ ը: լիարժ­ եք­ ութ­ յան պահ­ անջն­ եր­ ում» որպ­ ես սան­ իտ­ ա­րա­
կան նորմ­ ա ըն­դունվ­ ած են ջրում կալց­ իում­ ի 25-130մգ/լ
2009-­ին ԱՀԿ­-ի փոր­ձա­գետն­ եր­ ը, ան­դրա­դառն­ ա­ և մագն­ եզ­ իում­ ի 5-65մգ/լ քան­ ակն­ եր­ ը [5]:
լով այս հարց­ ին, նշում են, որ համ­ աճ­ ար­ ակ­ աբ­ ա­նակ­ ան
հե­տա­զոտ­ ութ­ յունն­ եր­ ը չնայ­ած չեն ապա­ցուց­ ում խմել­ու Մ­ եզ հա­մար ստաց­ված ար­դյունք­ եր­ ը ամ­փո­փե­լու
ջրի կոշ­տու­թյան և սրտ­ ա­նոթ­ ային հիվ­ ան­դութ­ յունն­ ե­րի համ­ ար հիմք են ծառ­ այել հայր­ են­ ա­կան հիգ­ իենիստն­ ե­
միջև հնա­րավ­ որ կապ­ ի վարկ­ ած­ ը, սակ­ այն հաստ­ ա­տում րի կողմ­ ից խմել­ու ջրում կոշտ­ ութ­ յան աղե­րի նվա­զա­
են խմել­ու ջրում մագն­ եզ­ իում­ ի պա­րուն­ ակ­ ութ­ յան և սր­ գույն անհ­ րաժ­ եշտ քան­ ակն­ եր­ ի վեր­ աբ­ եր­ յալ առա­ջարկ­
տա­նոթ­ ային հի­վան­դութ­ յունն­ եր­ ից մահ­ աց­ ութ­ յան միջև ված մոտ­ եց­ ումն­ եր­ ը: Ըստ այդմ՝ կալց­ իում­ ի խտու­թյուն­ ը
առկ­ ա կապ­ ը: Նրանք նշում են, որ որոշ իրավ­ ի­ճակն­ ե­ խմե­լու ջրում պետք է լին­ ի 20-25մգ/լ-­ից ոչ պա­կաս, իսկ
րում ջրի միջ­ ոց­ ով օրգ­ ա­նիզմ անց­ նող մագն­ եզ­ իում­ ի քա­ մագն­ եզ­ իում­ ի պա­րուն­ ակ­ ութ­ յուն­ ը` 10մգ/լ-­ից ոչ պակ­ աս
նակ­ ի ավել­ա­ցում­ ը կա­րող է օգտ­ ա­կար լին­ ել բնակ­չու­ [1]: Ընդհ­ ան­ ուր կոշտ­ ութ­ յան 2- 4մմ­ ոլ/լ ցու­ցան­ իշն­ եր­ ի
թյան հատ­կապ­ ես այն խմբ­ եր­ ի հա­մար, որոնց սննդ­ ում դեպ­քում խմել­ու ջուր­ ը ամեն­ աք­ իչն է առնչվ­ ում այս կամ
այս քի­միական տարր­ ի պա­րուն­ ակ­ ութ­ յուն­ ը անբ­ ա­վա­ այն հիվ­ անդ­ ութ­ յունն­ եր­ ի զարգ­ ացմ­ ան­ ը [11]: Նշենք, որ
րար է [7]: առա­ջարկվ­ ած այս ցուց­ ան­ իշն­ եր­ ը էապ­ ես չեն տարբ­ եր­
վում վեր­ ը նշվ­ ած ֆիզ­ իոլոգ­ իական լիարժ­ եք­ ութ­ յան նոր­
2011­-ի ուղ­ եց­ ույ­ցում [12] ԱՀԿ-ն, որ­պես օժան­դակ մա­տիվն­ եր­ ից:­
փաստ­ ա­թուղթ հիմք ընդ­ ուն­ ել­ով 2009-­ի վեր­լուծ­ ութ­ յու­
նը (կալց­ իում­ ի և մագն­ եզ­ իում­ ի օրակ­ ան պա­հան­ջում Աշ­խա­տանք­ ում օգ­տա­գործվ­ ել են նաև ՀՀ վի­
խմե­լու ջրի ներդրմ­ ան և առող­ջութ­ յան վրա հնար­ ա­ ճակ­ ագր­ ութ­ յան պետ­ ա­կան խորհրդ­ ի 2005-2009թթ.
վոր բար­ ենպ­ աստ ազ­դեց­ ու­թյան գնահ­ ատմ­ ան վեր­ ա­ տվյալն­ եր­ ը Հա­յաստ­ ա­նի մի շարք տա­րած­ աշր­ջան­նե­
բե­րյալ [6]), եզր­ ահ­ անգ­ ում է. «Չ­նայ­ած սիրտ-ան­ ոթ­ ային րում մահ­վան հիմն­ ակ­ ան պատ­ճառն­ եր­ ի (բն­ ակ­չութ­ յան
մահ­ աց­ ութ­ յան դեպ­քում խմել­ու ջրի մագ­նեզ­ իում­ ի կամ մահվ­ ան դեպք­ եր­ ի) վեր­ աբ­ եր­ յալ, ինչպ­ ես նաև Առող­
կոշտ­ ու­թյան պաշտ­պա­նակ­ ան ազ­դեց­ ութ­ յան վեր­ աբ­ ե­

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

144 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ջա­պա­հութ­ յան ազգ­ ային ինստ­ ի­տու­տի հանր­ ա­պետ­ ա­ կոշտ­ ութ­ յան աղե­րի նվա­զագ­ ույն անհ­ րա­ժեշտ քան­ ակ­
կան տեղ­ եկ­ ատվ­ ա­կան կենտ­րոն­ ի տվյալ­նե­րը նույն ներ­ ին): Ընդհ­ ա­նուր առ­մամբ կոշտ­ ութ­ յան ցուց­ ա­նիշ­ ը
տա­րած­ աշրջ­ անն­ ե­րում բնակչ­ութ­ յան ընդ­ ան­ ուր հի­վան­ հետ­ ա­զոտվ­ ած ջրաղ­բյուրն­ ե­րի 60%-­ի դեպք­ ում ցածր է
դութ­ յունն­ եր­ ի, այդ թվում քրո­նիկ­ ա­կան հիվ­ ան­դութ­ յուն­ 2,0մ­մոլ/լ-­ից­ , ընդ որում, 37,5%-­ի դեպք­ ում այն չի գե­րա­
ներ­ ի դեպք­ եր­ ի վեր­ ա­բեր­ յալ: Հե­տա­զո­տու­թյան ընթ­ աց­ զան­ցում 1,0մ­մոլ/լ-­ը: Կոշտ­ ու­թյան ցուց­ ա­նիշ­ ի 3,5մ­մոլ/լ
քում կիր­ առվ­ ել են վա­րիացիոն վի­ճա­կագ­րութ­ յան և և ավե­լի արժ­ եք­ներ են արձ­ ան­ ագրվ­ ել Իջ­ևա­նի, Մա­սի­
դիսպ­ երս­ իոն վերլ­ուծ­ ութ­ յան մեթ­ ոդն­ եր­ ը Excel ծրագր­ ով: սի, Արմ­ ավ­ ի­րի և Բաղ­րամ­ յա­նի շրջ­ անն­ եր­ ի ջրա­մատ­ ա­
կա­րարմ­ ան աղ­բյուրն­ ե­րում:
Ար­դյունքն­ եր­ ը և քնն­ ար­կում­ ը
Տնտ­ ես­ ա­կան խմե­լու ջրա­մատ­ ա­կա­րար­ման ժա­մա­ Ինչպ­ ես նշվ­ ել է, ըստ մասն­ ագ­ իտ­ ա­կան գրակ­ ա­նու­
թյան տվյալ­նե­րի, կալ­ցիում­ ի պար­ ուն­ ակ­ ութ­ յուն­ ը խմել­ու
նա­կակ­ ից հաշվ­ եկշռ­ ում Հայ­աստ­ ա­նի Հան­րապ­ ետ­ ու­ ջրում պետք է լին­ ի 25մգ/լ-­ից ոչ պակ­ աս, իսկ մագն­ ե­
թյուն­ ում ստորգ­ ետ­նյա աղ­բյուրն­ եր­ ը առա­ջա­տար դեր զիում­ ի պար­ ուն­ ակ­ ութ­ յուն­ ը` 10մգ/լ-­ից ոչ պա­կաս:
են կա­տա­րում: Բաց­ առ­ ութ­ յուն են կազմ­ ում Դիլ­իջ­ ա­նը,
Բերդ­ ը, Արթ­ իկ­ ը, Քա­ջա­րան­ ը, մաս­ ամբ նաև Կապ­ ա­նը և Հաշ­վի առ­նե­լով վեր­ ոնշ­ յալ­ը՝ պարզ­ ել ենք, որ 67%
Մեղր­ ին, որոնց ջրամ­ ա­տա­կա­րա­րում­ ը կազ­մա­կերպվ­ ում հետ­ ա­զոտվ­ ած ջրաղ­բյուրն­ եր­ ում կալց­ իում­ ի պա­րուն­ ա­
է մակ­ եր­ ես­ ային ջրաղ­բյուրն­ եր­ ից` մաքրմ­ ան կա­յանն­ ե­ կութ­ յուն­ ը ցածր է 25մգ/լ-­ից­ , ընդ որում, 22,8%-­ի դեպ­
րում ջրի համ­ ա­պա­տաս­խան մաք­րում­ ից և վա­րակ­ ա­ քում այն չի գեր­ ազ­ ան­ցում 10,0մգ/լ ցուց­ ա­նի­շը: Կալ­
զեր­ծում­ ից հետ­ ո [2]: Մնա­ցած ջրաղ­բյուրն­ ե­րի դեպք­ ում ցիում­ ի պա­րուն­ ակ­ ութ­ յան նվա­զա­գույն մակ­ արդ­ ակ­ներ
ջուր­ ը են­թարկ­վում է միայն վա­րա­կազ­ երծմ­ ան: ՀՀ տա­ (5-8մգ/լ) դիտ­ արկվ­ ել են Եղեգ­նաձ­ որ, Թալ­ին, Արթ­ իկ,
րած­քում բնակ­ ան ջրեր­ ի քի­միական կազմ­ ի ձևավ­ որ­ ում­ ը Բերդ բնակ­ ավ­ այր­ եր­ ի ջրաղ­բյուրն­ եր­ ում:
պայ­ման­ ավ­ որ­ված է առա­ջին հերթ­ ին ֆիզ­ իկ­ աաշխ­ ար­
հագր­ ակ­ ան պայմ­ ան­նե­րով, ջրախ­ առ­նիչ ապար­ներ­ ի լի­ Կալց­ իում­ ի օպտ­ ի­մալ պար­ ուն­ ակ­ ութ­ յամբ աչք­ ի են
թո­լոգ­ իական և մարզ­ ի երկ­րա­կառ­ ուց­ված­քային առանձ­ ընկն­ ում Հրազդ­ ան­ ի, Ծաղ­կաձ­ որ­ ի, Աբով­ յան­ ի, Սևա­նի,
նահ­ ատկ­ ութ­ յունն­ ե­րով: Իջև­ ան­ ի, Սպիտ­ ա­կի և Վայք­ ի բնա­կավ­ այր­ ե­րի ջրաղ­
բյուրն­ եր­ ը:
Հ­ ե­տա­զո­տու­թյունն­ եր­ ի ար­դյունք­ ում պարզ­վել է, որ
ՀՀ քաղ­ աք­ներ­ ի և բնա­կավ­ այ­րե­րի ջրաղ­բյուրն­ ե­րում ընդ­ ՀՀ քա­ղաք­նե­րի և բնակ­ ավ­ այր­ ե­րի հետ­ ա­զոտվ­ ած
հան­ ուր հանք­ այն­ ացմ­ ան ցուց­ ա­նիշ­ ը միջ­ ի­նը 248,5մգ/լ է, ջրաղ­բյուրն­ եր­ ում մագն­ եզ­ իում­ ի խտու­թյուն­ ը միջ­ ին­ ը
SD = 138 (ա­ղ. 1), նշվ­ ած ջրաղ­բյուրն­ ե­րի շուրջ 30%­-ի 10,1մգ/լ է, SD = 8,5 (ա­ղ. 1): Մագ­նեզ­ իում­ ի պար­ ուն­ ա­
ընդհ­ ան­ ուր հան­քայ­նացմ­ ան ցուց­ ան­ ի­շը ցածր է օպտ­ ի­ կութ­ յան ցածր մա­կար­դակ­ներ դիտ­ արկվ­ ել են Բյուր­ ե­
մալ մա­կարդ­ ակ­նե­րից: Հանք­ այ­նաց­ման առա­վել ցածր ղա­վան, Աշտ­ ա­րակ, Ապա­րան, Ար­թիկ, Թալ­ին, Աշոցք,
ցուց­ ան­ իշն­ եր (<120մգ/լ) են արձ­ ա­նագրվ­ ել Արագ­ ա­ծի, Դիլ­իջ­ ան, Բերդ, Գա­վառ, Վար­դեն­ իս, Մար­տուն­ ի, Եղեգ­
Թալ­ին­ ի և Աշոցք­ ի շրջ­ ան­նե­րի բնա­կավ­ այր­ եր­ ի ջրաղ­ նա­ձոր, Ջերմ­ ուկ, Գո­րիս քա­ղաք­նե­րի և բնակ­ ավ­ այ­րեր­ ի
բյուրն­ եր­ ում: Նշվ­ ած տա­րածք­նե­րում խմել­ու ջրի ցածր ջրաղ­բյուրն­ եր­ ում, այս­ ինքն՝ շուրջ 68% հե­տա­զոտ­ված
հան­քայն­ աց­ ում­ ը ջրաղ­բյուրն­ ե­րի՝ մթ­նո­լորտ­ ային տե­ ջրաղ­բյուրն­ եր­ ում: Մագ­նե­զիում­ ի պա­րուն­ ակ­ ութ­ յան
ղումն­ ե­րով արտ­ ա­հայտ­ված նոս­րացմ­ ան հետև­ անք է: նվազ­ ագ­ ույն մակ­ ար­դակ­ներ (1-3մգ/լ) դիտ­ արկվ­ ել են
Ջերմ­ ուկ­ ի, Գո­րի­սի, Թա­լին­ ի, Արթ­ իկ­ ի, Եղեգ­նա­ձոր­ ի,
­Հետ­ ա­զոտ­ված ջրաղ­բյուրն­ ե­րի 7,5%-­ի ընդհ­ ա­նուր Բերդ­ ի ջրաղբ­ յուրն­ եր­ ում:­
հան­քայն­ աց­ման ցուց­ ա­նիշ­ ի ար­ժեք­ ը բարձր է 500մգ/լ­
-ից­ , այն առավ­ ե­լագ­ ույն­ ի (1029մգ/լ) է հասն­ ում Բաղ­ Ամփ­ ոփ­ ել­ով վեր­ ը շար­ ադր­ված­ ը՝ կար­ ող ենք եզր­ ա­
րամ­ յան­ ի շրջ­ ան­ ի բնա­կա­վայ­րեր­ ի ջրաղ­բյուրն­ ե­րում: կացն­ ել, որ ՀՀ քա­ղաք­ներ­ ի և բնակ­ ավ­ այ­րե­րի հետ­ ա­
Այս ջրեր­ ի քիմ­ իական կառ­ ուց­ված­քի ձևա­վորմ­ ան մեջ զոտվ­ ած ջրաղբ­ յուրն­ ե­րի մեծ­ ա­մասն­ ութ­ յան դեպք­ ում
առաջ­նային դեր են կա­տա­րում ջրախ­ առ­նիչ ապար­նե­րը: կոշտ­ ու­թյան աղեր­ ի պա­րուն­ ակ­ ութ­ յուն­ ը (ի­նչպ­ ես ընդհ­ ա­
նուր կոշտ­ ութ­ յան, այնպ­ ես էլ կալց­ իում­ ի և մագն­ եզ­ իում­ ի
ՀՀ քա­ղաք­ներ­ ի և բնա­կա­վայ­րե­րի հետ­ ա­զոտ­ված առան­ձին վերց­րած ցու­ցա­նիշն­ եր­ ը) ցածր է առա­ջարկ­
ջրաղ­բյուրն­ եր­ ում ընդհ­ ա­նուր կոշտ­ ութ­ յան ցուց­ ա­նի­ վող նվազ­ ագ­ ույն անհ­ րաժ­ եշտ քա­նակ­նե­րից:
շը միջ­ ի­նը 2,0մմ­ ոլ/լ է, SD = 1,35 (ա­ղ. 1): Բերդ, Տա­շիր,
Ստե­փա­նավ­ ան, Ապա­րան, Ար­թիկ, Թա­լին, Եղեգն­ աձ­ որ, Ե­թե հաշվ­ ի առ­նենք այն հանգ­ ամ­ անք­ ը, որ բար­ են­
Ջերմ­ ուկ, Գո­րիս, Ագա­րակ, Աշոցք, Դիլ­իջ­ ան, Արտ­ ա­շատ, պաստ կլիմ­ այ­ակ­ ան պայ­ման­նե­րում միջ­ ին ֆիզ­ ի­կակ­ ան
Վե­դի և Աշտ­ ա­րակ քա­ղաք­նե­րի և բնա­կավ­ այր­ ե­րի ջրաղ­ բեռնվ­ ա­ծութ­ յան դեպ­քում օրվ­ ա ըն­թացք­ ում մարդ­ ուն
բյուրն­ եր­ ում կոշ­տու­թյան ցուց­ ան­ ի­շը ցածր է 2,0մմ­ ոլ/լ-­ից անհ­ րաժ­ եշտ է 3լ ջուր, ապա հետ­ ա­զոտ­ված ջրաղ­բյուր­
(այս մակ­ արդ­ ակ­ ը հա­մա­պա­տասխ­ ան­ ում է խմել­ու ջրում ներ­ ից ջրի միջ­ ո­ցով օրգ­ ա­նիզմ կա­րող է անց­ նել կալց­ իու­
մի օրակ­ ան պա­հան­ջի (800մգ) միջ­ ին 8,7%-­ը, մագ­նե­
զիում­ ի օրակ­ ան պա­հան­ջի (400մգ) միջ­ ին 7,5%­-ը (ա­ղ.

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 145

Աղ­ յուս­ ակ 1.
«Հայջր­մուղկ­ ոյ­ուղ­ ի» ՓԲԸ շահ­ ագ­ ործվ­ ող ստոր­ երկր­ յա և մա­կերև­ ութ­ ային ջրաղ­բյուրն­ եր­ ի խմել­ու ջրի քիմ­ իական
ցու­ցա­նիշն­ ե­րի միջ­ ին մակ­ արդ­ ակ­ներ­ ը 2008-2011թթ. ընթ­ ացք­ ում

Ցուց­ ա­նիշնե­րը Ընդհ­ ա­նուր Կոշ­տութ­ յուն, Կալց­ իում, Մագն­ եզ­ իում, Ֆ­տոր­ իդ­ներ,
մգ/լ մգ/լ մգ/լ
հ­ անք­ այ­նա­ցում, մգ/լ մմ­ ոլ/լ

M 248,5 2,02 23,2 10,14 0,23
n =200 n =200 n =200 n =200 n =200

SD 138,4 1,35 16,0 8,5 0,19

առ­ ա­վե­լա­գույն 915,0 8,05 90,0 60,0 0,9
ն­վազ­ ագ­ ույն 71,7 0,28 5,0 1,0 0

Ա­ղյուս­ ակ 2.
Ջ­րի միջ­ ո­ցով օրգ­ ա­նիզմ անց­ նող կալց­ իում­ ի, մագն­ եզ­ իում­ ի և ֆտոր­ իդն­ ե­րի քան­ ակն­ եր­ ը տար­բեր տիր­ ույթն­ ե­րում
նրանց պար­ ուն­ ակ­ ութ­ յան դեպք­ ում

Ցուց­ ա­նիշ­ներ­ ը Կալց­ իում Մագն­ եզ­ իում Ֆտ­ ո­րիդ­ներ
(օ­րա­կան պա­հանջ), % (օր­ ա­կան պա­հանջ), % ­(օր­ ա­կան պա­հանջ), %

M 8,7 7,5 26,5

SD 2,7 – 14,7 1,1 – 13,9 4,6 – 48,5

Առ­ ավ­ ե­լագ­ ույն 34 45 104

նվ­ ա­զա­գույն 1,8 0,7 0

2): Առանձ­ ին ջրաղբ­ յուրն­ եր­ ում, երբ կալց­ իում­ ի և մագ­ տից և ուղ­ եղ­ ի անոթ­ ային հիվ­ անդ­ ութ­ յունն­ եր­ ից): Այս
նեզ­ իում­ ի պա­րուն­ ա­կութ­ յունն­ եր­ ը հասն­ ում են առա­վե­ հան­գամ­ ան­քով պայմ­ ան­ ավ­ որվ­ ած՝ մի շարք բնակ­ ավ­ այ­
լա­գույն ցուց­ ա­նիշն­ եր­ ի (համ­ ապ­ ա­տաս­խան­ աբ­ ար՝ 90 և րե­րում բնակչ­ութ­ յան վեր­ ը նշվ­ ած հիվ­ անդ­ ութ­ յունն­ ե­րից
60մգ/լ), ջրի միջ­ ոց­ ով օր­գան­ իզմ կա­րող է անց­ նել նշվ­ ած մահ­վան դեպք­ եր­ ի տար­ ածվ­ ած­ ութ­ յան և խմել­ու ջրում
էլեմ­ ենտ­նե­րի օրակ­ ան պահ­ ան­ջի 34-45%-­ը: Այսպ­ իս­ ով, մագն­ եզ­ իում­ ի իոն­ներ­ ի պա­րուն­ ակ­ ութ­ յան տարբ­ եր մա­
ՀՀ հետ­ ա­զոտվ­ ած տարբ­ եր ջրաղբ­ յուրն­ եր­ ից ջրի միջ­ ո­ կարդ­ ակն­ եր­ ի միջև իրակ­ ան­ աց­րինք դիսպ­ երս­ իոն վեր­
ցով օրգ­ ան­ իզմ կար­ ող է անց­ նել կալց­ իում­ ի օրակ­ ան լուծ­ ութ­ յուն (աղ­ . 3):
պա­հանջ­ ի միջ­ ին­ ը 2,7-14,7%-­ը, մագն­ եզ­ իում­ ի միջ­ ի­նը
1,1-13,9%-­ը: Նշենք, որ խմել­ու ջրում կոշտ­ ութ­ յան աղե­ Մագնեզիումի պարունակությունը
րի միջ­ ին քան­ ակն­ եր­ ի դեպք­ ում այն կա­րող է ապա­հո­վել
նշվ­ ած տար­րե­րի օրակ­ ան պա­հան­ջի 20-25%-­ը:­ 250

Բն­ ակ­չութ­ յան հիվ­ ան­դաց­ ու­թյան և մա­հա­ցու­թյան 199,2
ցուց­ ա­նիշն­ ե­րի վրա խմել­ու ջրի քիմ­ իական կազմ­ ի ազ­ 200
դեց­ ու­թյուն­ ը բաց­ ահ­ այ­տել­ու նպատ­ ա­կով մեր կող­ Մահացության ցուցանիշները
մից առանձ­նացվ­ ած տար­ ածրջ­ անն­ ե­րում խմե­լու ջրի 150 138,1
աղային կազ­մի առան­ձին ցուց­ ա­նիշն­ եր­ ի և բնակչ­ու­ 117,6
թյան մա­հա­ցութ­ յան և հիվ­ անդ­ աց­ ու­թյան ցու­ցա­նիշն­ եր­ ի
միջև կա­տարվ­ ել է կոր­ ե­լիացիոն վերլ­ուծ­ ութ­ յուն` Սպիր­ 100 88 87,3
մե­նի ռան­գեր­ ի մեթ­ ոդ­ ով, որի ար­դյունք­ ում հնա­րավ­ որ
չեղ­ ավ հայտն­ աբ­ եր­ ել վի­ճակ­ ագ­րո­րեն նշան­ ակ­ ալ­ի կա­ 54
պեր: Այն­ ուամ­ են­ այն­ իվ, մեր ուշ­ ադ­րութ­ յուն­ ը գրավ­ եց այն 50
հանգ­ ամ­ ան­քը, որ խմել­ու ջրում մագն­ եզ­ իում­ ի իոնն­ եր­ ի
պա­րուն­ ակ­ ութ­ յան նվազմ­ ա­նը զուգ­ ահ­ եռ՝ բնակչ­ութ­ յան 0 միջին բարձր
շրջ­ ան­ ում դիտ­վում է մահվ­ ան դեպք­ ե­րի հաճ­ ախ­ աց­ ում ցածր
որոշ հիվ­ ան­դութ­ յունն­ եր­ ից (սրտ­ ամկ­ ա­նի սուր ին­ֆարկ­
ՍՍԻ Ուղեղանոթային

Նկ.1. Սրտ­ ամ­կա­նի սուր ինֆ­ արկտ­ ից և ուղ­ եղ­ ա­նո­թային հի­
վանդ­ ութ­ յունն­ եր­ ից բնակչ­ութ­ յան մահ­ ա­ցու­թյան ցու­ցան­ իշն­ ե­
րը խմել­ու ջրում մագն­ եզ­ իում­ ի պա­րուն­ ակ­ ութ­ յան`ց­ ածր, միջ­ ին
և բարձր մա­կարդ­ ակն­ եր­ ի դեպք­ ում։

Այս վերլ­ուծ­ ու­թյան ար­դյունք­ ում պար­զել ենք, որ
սր­տամկ­ ան­ ի սուր ինֆ­ արկտ­ ից և ուղ­ ե­ղի անո­թային

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

146 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

­Ա­ղյուս­ ակ 3.
ՀՀ մի շարք տա­րած­ աշր­ջան­ներ­ ում սրտ­ ամկ­ ա­նի սուր ին­ֆարկ­տից և ու­ղե­ղի անո­թային հի­վան­դու­թյունն­ ե­րից բնակ­չու­
թյան մա­հաց­ ու­թյան ցուց­ ան­ իշն­ եր­ ը խմե­լու ջրում մագ­նե­զիում­ ի պա­րուն­ ակ­ ու­թյան տարբ­ եր մակ­ ար­դակ­ներ­ ի դեպ­քում

Մագ­նեզ­ իում­ ի պա­րու­նակ­ ութ­ յան <3 4 - 19 >20
տար­բեր մակ­ ար­դակ­ներ մգ/լ

Բն­ ա­կա­վայ­րե­րը Ար­թիկ Ա­շոցք Ս­տեփ­ ա­նավ­ ան Իջև­ ան Ս­ևան Ար­մավ­ իր

2005թ. 84 49 36 115 77 51

Սր­տամ­կան­ ի սուր ինֆ­ արկտ­ ից 2006թ. 149 68 54 99 79 47
մա­հա­ցու­թյան ցուց­ ա­նիշն­ եր­ ը
2007թ. 128 10 60 165 65 90

2008թ. 86 45 88 124 70 84

2009թ. 141 42 88 179 65 -

2005թ. 275 169 78 155 110 -

Ուղ­ ե­ղա­նոթ­ ային հի­վանդ­ ու­ 2006թ. 161 103 26 173 120 -
թյուն­ներ­ ից մա­հա­ցութ­ յան 2007թ. 173 130 0 155 103 -
2008թ. 200 130 68 180 129 -
ցուց­ ա­նիշն­ եր­ ը

2009թ. 187 118 58 132 124 -

P < 0,05

հի­վան­դութ­ յունն­ ե­րից բնակչ­ութ­ յան մա­հաց­ ու­թյան ցու­ ցածր պա­րուն­ ակ­ ութ­ յունն­ ե­րը առավ­ ել անբ­ ա­րենպ­ աստ
ցան­ իշն­ եր­ ը վիճ­ ա­կագր­ որ­ են իրա­րից տար­բերվ­ ում են ազ­դեց­ ութ­ յուն են թողն­ ում:­
խմել­ու ջրում մագն­ ե­զիում­ ի իոնն­ ե­րի պա­րուն­ ա­կութ­ յան
տար­բեր մա­կարդ­ ակն­ եր­ ի դեպ­քում: Այդ մաս­ ին են վկա­ Այսպ­ ի­սով, ՀՀ քա­ղաք­ներ­ ի և բնակ­ ավ­ այր­ ե­րի հե­
յում դիսպ­ երս­ իոն վերլ­ուծ­ ու­թյան հա­ջորդ փու­լում մա­հա­ տա­զոտվ­ ած ջրաղբ­ յուրն­ եր­ ի մեծ­ ա­մաս­նութ­ յան դեպ­
ցութ­ յան ցուց­ ան­ իշն­ ե­րի միջև իրակ­ ա­նաց­ված վեր­լուծ­ ու­ քում կոշտ­ ութ­ յան աղե­րի պար­ ուն­ ակ­ ութ­ յուն­ ը (ի­նչպ­ ես
թյունն­ եր­ ը բազ­մա­կի հա­մե­մատ­ ութ­ յան մե­թո­դի Տյուկ­ ի ընդհ­ ան­ ուր կոշտ­ ութ­ յան, այն­պես էլ կալ­ցիում­ ի և մագ­
ցուց­ ան­ իշն­ ե­րով, որոնք հնա­րա­վոր­ ութ­ յուն են տա­լիս նե­զիում­ ի առան­ձին վերց­րած ցուց­ ան­ իշն­ ե­րը) ցածր է
միմ­ յանց հետ համ­ ե­մա­տել­ու առանձ­ ին խմ­բե­րի ցուց­ ա­ առա­ջարկվ­ ող նվա­զա­գույն անհ­ րաժ­ եշտ քա­նակ­ներ­ ից:
նիշն­ եր­ ի մի­ջին արժ­ եքն­ ե­րը և փաստ­ ե­լու վի­ճակ­ ագր­ ո­ ՀՀ տար­բեր ջրաղ­բյուրն­ ե­րից ջրի միջ­ ո­ցով օրգ­ ան­ իզմ
րեն նշան­ ա­կա­լի տար­բեր­ ութ­ յունն­ ե­րը: Ինչպ­ ես եր­ևում կա­րող է ան­ցնել կալց­ իում­ ի օրակ­ ան պա­հանջ­ ի մի­ջին­ ը
է նկ. 1-ից­ , նշ­ված հիվ­ ան­դութ­ յունն­ ե­րից մահ­ աց­ ութ­ յունն 2,7-14,7%­-ը, մագն­ եզ­ իում­ ի միջ­ ի­նը 1,1-13,9%­-ը: Խմել­ու
ամե­նաբ­ արձրն է այն բնակ­ ավ­ այր­ եր­ ում, որ­տեղ խմե­ ջրում մագն­ ե­զիում­ ի իոնն­ եր­ ի պա­րուն­ ակ­ ութ­ յան տար­
լու ջրում մագն­ եզ­ իում­ ի իոնն­ եր­ ի պա­րուն­ ակ­ ութ­ յուն­ ը բեր մա­կարդ­ ակ­նե­րի դեպ­քում դիտ­ արկվ­ ե­ցին ՍՍԻ-­ից
3մգ/լ-­ից ցածր է: Այս դեպ­քում մեր հե­տա­զոտ­ ութ­ յան և ուղ­ եղ­ ի անո­թային հիվ­ ան­դութ­ յունն­ ե­րից բնակչ­ութ­ յան
ար­դյունքն­ ե­րը համ­ ընկն­ ում են գիտ­ ա­կան այն հետ­ ա­զո­ մա­հաց­ ութ­ յան ցուց­ ան­ իշն­ եր­ ի վիճ­ ակ­ ագ­րոր­ են նշա­նա­
տու­թյունն­ եր­ ի հետ, որոնք առաջ են քա­շում այն վար­կա­ կա­լի տար­բե­րութ­ յունն­ եր: Նշվ­ ած հիվ­ ան­դութ­ յունն­ ե­րից
ծը, որ մագն­ եզ­ իում­ ը առա­ջին հերթ­ ին պաշտ­պա­նում և մա­հաց­ ու­թյունն ամեն­ ա­բարձրն էր այն բնակ­ ա­վայր­ ե­
կանխ­ արգ­ ել­ում է հանկ­ ար­ծա­մահ­ ութ­ յուն­ ը սրտ­ ամկ­ ա­նի րում, որտ­ եղ խմել­ու ջրում մագն­ եզ­ իում­ ի իոնն­ եր­ ի պա­
սուր ինֆ­ արկտ­ ից, այլ ոչ թե ընդհ­ ա­նուր առ­մամբ սրտ­ ի րուն­ ակ­ ութ­ յուն­ ը միջ­ ին­ ը 3մգ/լ-­ից ցածր էր:
իշեմ­ իկ հիվ­ անդ­ ութ­ յունն­ ե­րից [18,22]: Խմել­ու ջրում մագ­
նե­զիում­ ի պա­րուն­ ակ­ ութ­ յան և սրտ­ ամկ­ ան­ ի սուր ին­ ­Հիմնվ­ ել­ով վեր­ ը նշվ­ ած փաս­տեր­ ի և վերլ­ուծ­ ութ­ յուն­
ֆարկ­տից հիվ­ անդ­ ա­ցու­թյան կա­պի վեր­ աբ­ ե­րյալ իրենց ներ­ ի վրա՝ անհ­ րա­ժեշտ ենք համ­ ա­րում մշակ­ ել միջ­ ո­ցա­
աշ­խա­տութ­ յունն­ եր­ ում մաս­նագ­ ետն­ եր­ ը ևս ար­ձա­նագ­ ռումն­ եր` ազ­գաբն­ ակ­չութ­ յա­նը կալց­ իում­ ի և մագն­ եզ­ իու­
րել են, որ մագն­ ե­զիում­ ի իոնն­ ե­րի միջ­ ի­նը 3մգ/լ և ավել­ի մի բա­վա­րար քան­ ակ­ներ­ ով ապա­հո­վե­լու վե­րա­բեր­ յալ:
Այս ուղ­ղու­թյամբ աշխ­ ա­տանքն­ ե­րը շա­րուն­ ակվ­ ում են:

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 147

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 14. Marque S, Jacqmin-Gadda H, Dartigues JF, Commenges D. Cardiovascular
mortality and calcium and magnesium in drinking water: an ecological study in
1. Асмангулян Т.А. //Краткий учебник гигиены и экологии человека. – Ереван. ederly people. Eur J Epidemiol 2003, 18:305-309.
– 2000. – С. 175
15. Nerbrand C, Agreus L, Lenner RA, et al. The influence of calcium and magnesium
2. Бабаян Г.Г. //Эколого-гидрохимическая оценка современного состояния in drinking water and diet on cardiovascular risk factors in individuals living in
некоторых водных обьектов Республики Армения. –Ереван. – 2006. – С.10 hard and soft water areas with differences in cardiovascular mortality. BMC
Public Health 2003, 3:21-29.
3. Королев А.А.// Гигиена питания . – Москва. – 2006. – С.146 -126
4. Онищенко Г.Г. // О санитарно-эпидемиологическом состоянии окружающей 16. Nicklas TA, O’Neil CE, Fulgoni 3rd VL. The role of dairy in meeting the
recommendations for shortfall nutrients in the American diet. J Am Coll Nutr
среды. – Гиг. и сан. –2013. –№ 2. – С. 4-10 2009, 28(Suppl 1):73S–81S.
5. Санитарные нормы и правила ,Требования к физиологической полноценно-
17. Nutrients in Drinking Water //Water, Sanitation and Health Protection and
сти питьевой воды, Постановление Министерства здравоохранения Респу- the Human Environment, World Health Organization, Geneva , 2005.
блики Беларусь.- 25 октября 2012.- №166 www.who.int/water_sanitation_health/dwq/nutrientsindw.pdf
6. Calcium and Magnesium in Drinking-Water Public health Significance. Geneva:
WHO; 2009. http://whqlibdoc.who.int/publications/2009/9789241563550_eng. 18. Rubenowitz, E., Molin, I., Axelsson, Rylander, R. Magnesium in drinking
pdf water in relation to morbidity and mortality from acute myocardial infarction.
7. Calderon RL, Hunber P. Epidemiological Studies and the Association of Epidemiology 2000, 11: 416-421.
Cardiovascular Disease Risks With Water Hardness, Calcium and Magnesium
in Drinking Water Public health Significance. Geneva: WHO; 2009, pp. 108– 19. Ruprich, J. et al. System of Monitoring the Environmental Impact on Population
142 Health of the Czech Republic. Subsystem 4: Health effects and risks of human
8. Catling LA, Abubakar I, Lake IR, Swift L, Hunter PR. A systematic review dietary exposure to contaminants from food chain. Report – 2000. (in Czech).
of analytical observational studies investigating the association between Státní zdravotní ústav, Praha, 153-154, 159-160.
cardiovascular disease and drinking water hardness. J Water Health 2008,
6:433–42. 20. Sauvant MP, Pepin D. Geographic variation of the mortality from cardiovascular
9. Chiuve SE, Sun Q, Curhan GC, et al. Dietary and plasma magnesium and risk disease and drinking water in a French small area (Puy de Dome). Environ Res
of coronary heart disease among women. J Am Heart Assoc 2013, 2:e000114 2000, 84:219-227.
10. Ctr for Magnesium Educ & Research. Magnesium in Refined vs. Whole Foods.
http://www.magnesiumeducation.com/whole-vs-refined-food, Accessed 4/ 21. Schimatschek, H.F. Calcium and magnesium occurrence, significance and
19/13,2013 analysis. (in German). In: Grohmann, A., Hässelbarth, U., Schwerdtfeger, W.
11. .Golubev, I.M., Zimin, V.P. (1994). On the standard of total hardness in drinking (eds.) Die Trinkwasserverordnung. 4th ed. Erich Schmidt Verlag, Berlin; 2003,
water. Gig. sanit. 1994, No. 3 : 22-23. 511-515.
12. Guidelines for Drinking-water Quality. FOURTH EDITION .World Health
Organization, 2011.- p.377 22. Teitge, J.E. Incidence of myocardial infarct and the mineral content of drinking
13. Kousa A, Moltchanova E, Viik-Kajander M, et al. Geochemistry of ground water. (in German). Z. Gesamte Inn. Med 1990, 45 (478-485).
water and the incidence of acute myocardial infarction in Finland. J Epidemiol
Community Health 2004, 58:136-139. 23. Ueshima K. Magnesium and ischemic heart disease:a review of
epidemiological,experimental, and clinical evidences // The Second Division
of Internal Medicine, Iwate Medical University, Morioka, Japan Magnesium
Research 2005, 18 (4): 275-84

РЕЗЮМЕ

ГИГИЕНИЧЕСКАЯ ОЦЕНКА СОДЕРЖАНИЯ КАЛЬЦИЯ И МАГНИЯ В ПИТЬЕВЫХ
ВОДОИСТОЧНИКАХ РЕСПУБЛИКИ АРМЕНИЯ

Котанян А.О.

ЕГМУ, Кафедра гигиены и экологии

Ключевые слова: питьевая вода, жесткость, кальций, магний, В результате исследований выяснилось, что в водоисточ-
смертность. никах большинства городов и сел Армении содержание солей
жесткости (как общей, так и содержание кальция и магния
В последнее время специалисты профилактической и кли- в отдельности) ниже рекомендуемых минимальных количеств
нической медицины уделяют все большее внимание биологи- этих элементов. Из разных водоисточников РА с питьевой во-
ческому значению содержания солей жесткости в питьевой дой в организм может поступать в среднем от 2,7 до 14,7%
воде. Жесткость воды обусловлена наличием в ней катионов кальция и от 1,1% до 13,9% магния суточной потребности.
кальция и магния. Известно, что вышеуказанные элементы,
поступающие в организм с пищей из некоторых продуктов, С целью выявления влияния химического состава питьевой
усваиваются плохо. С другой стороны, современный рацион, воды на показатели заболеваемости и смертности населе-
будучи богатым рафинированными продуктами, не содержит ния в некоторых регионах Армении проводился корреляци-
достаточного количества минералов. В связи с этим у боль- онный анализ между отмеченными факторами, в результате
шинства взрослого населения регистрируется недостаточ- которого не были выявлены статистически значимые связи.
ность некоторых минералов, в частности, магния. В таких ус- Однако, в результате проведенного в последующем дисперси-
ловиях даже малые количества магния в питьевой воде могут онного анализа, при различных уровнях содержания магния
иметь определенную роль в исключении или снижении недо- в питьевой воде наблюдались статистически значимые разли-
статочности этого элемента. чия между распространенностью случаев смерти от острого
инфаркта миокарда и сосудистых заболеваний мозга. Самая
Целью этой работы явились оценка с гигиенической точки высокая смертность населения от отмеченных заболеваний
зрения химического состава питьевой воды в отдельных реги- наблюдается в тех регионах, где содержание магния в питье-
онах РА и выявление возможноого влияния этих факторов на вой воде ниже 3мг/л.
здоровье населения.

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

148 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

SUMMARY

HYGIENIC ASSESSMENT OF CALCIUM AND MAGNESIUM CONTENT IN DRINKING WATER
SOURCES IN RESPUBLIC OF ARMENIA

Kotanyan A.O.

YSMU, Department of Hygiene and Ecology

Keywords: drinking water, water hardnees, calcium, magnesium, of the investigated water sources of the RA cities and dwelling
mortality. places the content of hardness salts (both the general hardness
and the indices of calcium and magnesium in particular) are less
Recently specialists of preventive and clinical medicine have than minimal recommended amounts of them. Water from differ-
been paying more attention to the biological significance of the ent sourses of RA cities and dwelling places can provide an or-
hard salt content in drinking water. Hardnees of drinking water is ganism from 2.7% to 14.7% of calcium and from 1.1% to 13.9%
determined by kations of calcium and magnesium. It’s not a se- of magnesium from the total daily intake.
cret that those are taken badly by the organism from many food
products. On the other hand, today those food products which To reveal the influence of the drinking water chemical compo-
include a wide range of purified (refined) products, do not contain sition on the morbidity and mortality indices of the population we
enough amount of mineral elements, thus insufficiency of some conducted correlation analysis between the morbidity and mor-
elements especially of magnesium is registered among the ma- tality rates and some indices of the salt composition of drinking
jority of the adults. In such conditions even small quantities of water in the selected regions. As a result, we failed to reveal any
magnesium in drinking water can have a certain role in eliminat- statistically significant correlations.
ing or reducing the deficiency of this element.
However, the further ANOVA test revealed statistically signifi-
The aim of this work was to give hygienic evaluation of the cant differences of incidences of fatal cases caused by the acute
chemical composition of drinking water in different regions of the myocardial infarction, and cerebral vascular diseases have been
RA and to find out the possible effect of saline composition and observed in case of different levels of magnesium ions in drinking
some chemical ingredients of drinking water on the health of the water. Mortality rate because of the mentioned diseases was the
population. highest in the regions where the content of magnesium ions in
drinking water was on the average less than 3mg/l.
The investigations have shown that in overwhealming majority

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014