NOTAKIMIA

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar

4 Rajah menunjukkan susunan elektron bagi ion Q-.

Berapakah bilangan elektron valens bagi satu atom Q?

Penyelesaian
Ion Q- terbentuk daripada atom Q
Atom Q menerima satu elektron untuk membentuk ion Q-.

Fakta: Bilangan Susunan Bilangan Bilangan
Zarah elektron elektron elektron valens proton

Ion Q- 10 2.8 8 9
Atom Q 10 – 1 = 9 2.7 7 9

5 Jisim molekul relatif bagi M2(SO4)3 ialah 342. Berapakah jisim atom relatif bagi unsur M?
[Jisim atom relatif: O = 16, S = 32]

Penyelesaian
Katakan jisim atom relatif bagi unsur M = x

2(x) + 3(32) + 12(16) = 342
x = 27

6 Bahan manakah yang mengandungi bilangan atom yang sama dengan 12 g karbon?
[Jisim atom relatif: H = 1, C = 12, O = 16, Mg = 24, S = 32]

A 2 g hidrogen
B 12 g magnesium
C 22 g karbon dioksida
D 32 g sulfur

Penyelesaian

BILANGAN ZARAH = BILANGAN MOL x PEMALAR AVOGADRO

JISIM BAHAN
BILANGAN MOL = JAR/JMR

12
Bilangan mol 12 g karbon = 12 = 1 mol
Bilangan atom karbon dalam 12 g karbon = 1 x 6.02 x 1023

194

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar

A2
Bilangan mol 2 g hidrogen (H2) = 2(1) = 1 mol

Bilangan molekul hidrogen (H2) dalam 2 g hidrogen (H2) = 1 x 6.02 x 1023

Bilangan atom hidrogen (H) dalam 2 g hidrogen(H2) = 1 x 6.02 x 1023 x 2

* 1 molekul H2 terdiri daripada 2 atom H

B 12 g magnesium
12

Bilangan mol 12 g magnesium, Mg = 24 = 0.5 mol

Bilangan atom magnesium dalam 12 g magnesium = 0.5 mol x 6.02 x 1023

C 22 g karbon dioksida
22

Bilangan mol = 12+2(16) = 0.5 mol

Bilangan molekul karbon dioksida (CO2) dalam 22 g CO2 = 0.5 x 6.02 x 1023

Bilangan atom C dan O dalam 22 g hidrogen CO2 = 0.5 x 6.02 x 1023 x 3

* 1 molekul CO2 terdiri daripada 1 atom C dan 2 atom O (jumlah = 3 atom)

D 32 g sulfur
32

Bilangan mol = 32 = 1 mol

Bilangan atom sulfur (S) dalam 32 g sulfur (S) = 1 x 6.02 x 1023
Jawapan: D

7 Nombor proton bagi atom R ialah 14 dan jisim atom relatifnya ialah 28.
Pernyataan manakah yang betul tentang R?

Penyelesaian
A Jisim bagi 1atom R ialah 28 g

Tidak betul
28 g ialah jisim bagi 1 mol atom R
B Jisim molar bagi R ialah 28 g mol-1
Betul
C 14 g R mengandungi 6.02 x 1023 atom
Tidak betul
28 g R mengandungi 6.02 x 1023 atom
D Atom R mempunyai 14 proton, 14 elektron dan 28 neutron
Tidak betul
Jisim atom relatif ≈Nombor nukleon
Nombor nukleon atom R = 28
Bilangan neutron atom R = 28 – 14 = 14

195

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar

8 Unsur J dan unsur Q masing-masing mempunyai nombor proton 12 dan 9.
Berapakah jisim formula relatif bagi sebatian yang terbentuk antara J dan Q?
[Jisim atom relatif: J = 24, Q = 19]

Penyelesaian

Atom unsur J Q
Nombor proton 12 9
Bilangan elektron 12 9
Susunan elektron atom 2.8.2 2.7
Susunan elektron ion 2.8 2.8

Formula ion J2+ Q-

Formula yang terbentuk antara atom unsur J dan atom unsur Q ialah JQ2
Jisim formula relatif bagi sebatian JQ2 = 24 + 2(19) = 62

9 Susunan elektron bagi atom U ialah 2.8.1 dan atom V ialah 2.8.7.
Apakah jisim molar bagi sebatian yang terbentuk apabila atom U bergabung dengan atom V?
[Jisim atom relatif: U = 23, V = 35.5]

Penyelesaian

Atom unsur U V
Susunan elektron atom 2.8.1 2.8.7
Susunan elektron ion 2.8 2.8.8

Formula ion U+ V-

Formula yang terbentuk antara atom unsur U dan atom unsur V ialah UV

Jisim molar bagi sebatian UV = 23 + 35.5 = 58.5 g mol-1

10 Jadual 2 menunjukkan nombor proton dan nombor nukleon bagi atom-atom unsur X dan unsur
Y. X dan Y bukan simbol sebenar unsur-unsur itu.

Unsur Nombor proton Nombor nukleon
X 13 27
Y 8 16

Jadual 2
Unsur X bertindak balas dengan unsur Y untuk membentuk suatu sebatian.
Berapakah jisim molar bagi sebatian itu?

Penyelesaian:

Atom unsur X Y
Nombor proton 13 8
Bilangan elektron 13 8
Susunan elektron atom 2.8.3 2.6
Susunan elektron ion 2.8 2.8

Formula ion X3+ Y2-

Formula yang terbentuk antara atom unsur X dan atom unsur Y ialah X2Y3
Jisim molar bagi sebatian X2Y3 = 2(27) + 3(16) = 102 g mol-1
***nombor nukleon = jisim atom relatif

196

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar

11 Formula bagi kalium heksasianoferat(II) diberi sebagai Ky Fe(CN)6. Jisim formula relatif
sebatian ini ialah 368. Apakah nilai y?
[Jisim atom relatif: C = 12, N = 14, K = 39, Fe = 56]

Penyelesaian
y(39) + 1(56) + 6(12) + 6(14) = 368

y=4

12 Purata jisim satu atom magnesium adalah 24 kali lebih besar daripada jisim satu atom karbon-
12.
Apakah jisim atom relatif bagi magnesium?
Penyelesaian
Maksud jisim atom relatif ialah bilangan kali satu atom itu lebih besar daripada jisim satu
atom karbon-12
Maka, jisim atom relatif bagi magnesium ialah 24.

13 Berapakah jisim oksigen dalam 88 g karbon dioksida?
[Jisim atom relatif: C = 12, O = 16]

Penyelesaian

Formula karbon dioksida = CO2

% O dalam CO2 = 2(16) × 100 %
12+2(16)

Jisim oksigen dalam 88 g CO2 = 2(16) × 88 = 64 g
12+2(16)

14 Berapakah bilangan molekul yang terdapat dalam 150 cm3 karbon dioksida, CO2 pada

keadaan bilik?
[Pemalar Avogadro = 6.02 x 1023 mol-1; Isi padu molar gas = 24 dm3 mol-1 pada keadaan bilik]

Penyelesaian

Bilangan mol 150 cm3 CO2 = Isi Isi padu
padu molar

= 150 = 0.00625 mol
24000

Bilangan molekul dalam 150 cm3 CO2 = 0.00625 x 6.02 x 1023
= 3.76 x 1021

15 Berapakah bilangan atom dalam 0.5 mol gas ammonia, NH3?
[Pemalar Avogadro = 6.02 x 1023 mol-1]

Penyelesaian

Bilangan molekul dalam 0.5 mol gas ammonia = 0.5 x 6.02 x 1023
Bilangan atom dalam 0.5 mol gas ammonia = 0.5 x 6.02 x 1023 x 4

* 1 molekul NH3 terdiri daripada 1 atom N dan 3 atom H (jumlah = 4 atom)

197

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar

16 0.58 g bahan perisa digunakan untuk memperbaiki rasa sebiji kek nanas. Berapakah bilangan
molekul bahan perisa itu?
[Jisim molekul relatif bahan perisa = 116 g mol-1; Pemalar Avogadro = 6.02 x 1023 mol-1]

Penyelesaian

Jisim

Bilangan mol 0.58 g bahan perisa = Jisim molekul relatif

= 0.58 = 0.005 mol
116

Bilangan molekul bahan perisa = 0.005 x 6.02 x 1023
= 3.01 x 1021

17 Antara yang berikut, yang manakah mempunyai bilangan molekul yang sama seperti yang
terdapat dalam 8.8 g gas karbon dioksida?
[Jisim atom relatif: H = 1; C = 12;O = 16; S = 32; I = 127]

A 3.6 g air
B 25.4 g iodin
C 3.2 g gas oksigen
D 9.6 g sulfur dioksida

Penyelesaian

Bahan Jisim Jisim molekul relatif Bilangan mol Bilangan molekul
CO2 8.8 g 44 8.8 / 44 = 0.2 0.2 x Pemalar Avogadro
H2O 3.6 g 18 3.6 / 18 = 0.2 0.2 x Pemalar Avogadro
I2 25.4 g 254 25.4 / 254 = 0.1 0.1 x Pemalar Avogadro
O2 3.2 g 32 3.2 /32 = 0.1 0.1 x Pemalar Avogadro
SO2 9.6 g 64 9.6 / 64 = 0.15 0.15 x Pemalar Avogadro

18 Berapakah bilangan atom nitrogen dalam 40.0 g NH4NO3?
[Pemalar Avogadro = 6.02 x 1023 mol-1; Jisim molar NH4NO3 = 80 g mol-1]

Penyelesaian

Jisim

Bilangan mol 40 g NH4NO3 = Jisim molar

= 40 = 0.5 mol

80

Bilangan unit NH4NO3 = 0.5 x 6.02 x 1023
= 3.01 x 1023

1 unit NH4NO3 mengandungi 2 atom N
3.01 x 1023 unit NH4NO3 mengandungi 3.01 x 1023 x 2 atom N

19 Bahan manakah yang mempunyai jisim yang berbeza daripada 1 mol glukosa, C6H12O6?
[Jisim atom relatif: H = 1; C = 12;O = 16]

A 1 mol naftalena, C10H8
B 3 mol propanol, C3H7OH
C 6 mol etana, C2H6

198

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar

D 10 mol air, H2O
Penyelesaian

Bahan Bilangan mol Jisim molekul relatif Jisim
C6H12O6 1 6(12) + 12(1) + 6(16) = 180 1 x 180 = 180 g
1 10(12) + 8(1) = 128 1 x 128 = 128 g
C10H8 3 3(12) + 8(1) + 1(16) = 60 3 x 60 = 180 g
C3H7OH 6 2(12) + 6(1) = 30 6 x 30 = 180 g
10 2(1) + 1(16) = 18 10 x 18 = 180 g
C2H6
H2O

20 Lapan atom unsur X mempunyai jisim yang sama dengan dua atom Telurium, Te.
Berapakah jisim atom relatif X?
[Jisim atom relatif: Te = 128]

Penyelesaian

Katakan jisim atom relatif X = x
8x = 2(128)
x = 256/8
x = 32

21 Berapakah peratus komposisi jisim bagi air dalam ferum(II) sulfat terhidrat, FeSO4.7H2O?
[Jisim atom relatif: H = 1; O = 16; S = 32; Fe = 56]

Penyelesaian

% komposisi jisim bagi air = [2(1)+ 1(16)] x 100 %
56+32+4(16)+ [2(1)+ 1(16)]

= 45.32 %

22 Suatu sebatian magnesium nitrida mengandungi 72 % magnesium dan 28% nitrogen.
Apakah formula empirik bagi magnesium nitrida?
[Jisim atom relatif: N = 14; Mg = 24]

Penyelesaian

Mg N
28
Jisim dalam 100g sebatian 72 28/14 = 2
2
Bilangan mol 72/24 = 3

Nisbah mol 3

Formula empirik sebatian = Mg3N2

199

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar

23 3.2 gas X menempati 1120 cm3 pada suhu dan tekanan piawai (STP)

Berapakah jisim molekul relatif bagi X?
[Isi padu molar gas STP= 22.4 dm3 mol-1]

Penyelesaian

Bilangan mol bagi 1120 cm3 gas X = Isi Isi padu
padu molar

= 1120 = 0.05
22400

Jisim

Jisim molekul relatif bagi X = Bilangan mol

= 3.2/0.05
= 64

24 Suatu sampel ferum oksida mengandungi 5.6 g ferum dan 2.4 g oksigen.
Apakah formula empirik bagi sebatian ini?
[Jisim atom relatif: O = 16; Fe = 56]

Penyelesaian Fe O
5.6 2.4
Jisim (g) 5.6/56 = 0.1 2.4/24 = 0.1
Bilangan mol 1 1
Nisbah mol
Formula empirik sebatian = FeO

25 Suatu oksida bagi unsur X mempunyai formula empirik X2O3. 2.24 g unsur X bertindak balas
lengkap dengan 0.96 g oksigen.
Berapakah jisim atom relatif bagi X?
[Jisim atom relatif: O = 16]

Penyelesaian

Katakan jisim atom relatif X = a
Bilangan mol X = b
Bilangan mol terkecil = c

Jisim (g) X O
Bilangan mol 2.24 0.96
Nisbah mol 2.24/a = b 0.96/16 = 0.06
Nisbah mol paling ringkas b/c 0.06/c

2 3

0.06/c = 3
c = 0.02

b/0.02 = 2
b = 0.04

2.24/a = 0.04
a = 56

200

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar

26 Jadual 2 menunjukkan formula empirik bagi sebatian W.

Sebatian Formula empirik
W C2H4O

Jadual 2

Jisim formula relatif bagi sebatian W ialah 88.
Tentukan formula molekul sebatian W.
[Jisim atom relatif: H = 1; C = 12; O = 16]

Penyelesaian

(C2H4O)n = 88
[2(12) + 4(1) + 1(16)]n = 88

n =2
Formula molekul = C4H8O2 atau C3H7COOH

27 Rajah 2 menunjukkan susunan radas untuk menentukan formula empirik bagi suatu oksida
kuprum.

Oksida kuprum

Gas hidrogen Piring poselin

Panaskan

Kalsium klorida kontang

Rajah 2
Jadual 1 menunjukkan data yang diperoleh daripada eksperimen itu.

Penerangan Jisim (g)
Tiub pembakaran + piring poselin 24.60
Tiub pembakaran + piring poselin + oksida kuprum 27.00
Tiub pembakaran + piring poselin + kuprum 26.52

Jadual 1

Berdasarkan Jadual 1, hitung formula empirik bagi oksida kuprum.
[Jisim atom relatif: Cu = 64; O = 16]

Penyelesaian

Jisim (g) Cu O
Bilangan mol 26.52 – 24.60 = 1.92 27.00 – 26.52 = 0.48
Nisbah mol
1.92/64 = 0.03 0.48/16 = 0.03

1 1

Formula empirik sebatian = CuO

201

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar

28 Ammonium sulfat digunakan sebagai baja. Berapakah peratusan nitrogen mengikut jisim
dalam ammonium sulfat?
[Jisim atom relatif: H = 1; N = 14; O = 16; S = 32]

Penyelesaian

Formula bagi ammonium sulfat ialah (NH4)2SO4

% N dalam ammonium sulfat = (14) x 100 %
2(14)+ 8(1)+ 1(32)+ 4(16)

= 21.2 %

29 Apabila kuprum(II) karbonat, CuCO3 dipanaskan, gas yang terbebas menukarkan air kapur
menjadi keruh.
Berapakah isi padu gas yang terbebas apabila 0.62 g kuprum(II) karbonat dipanaskan pada
keadaan bilik?
[Jisim atom relatif: C = 12, O = 16; Cu = 64;
Isi padu molar gas = 24 dm3 mol-1 pada keadaan bilik]

Penyelesaian:

*CuCO3 ialah sejenis GARAM
Apabila dipanaskan,CuCO3 boleh terurai kepada pepejal kuprum(II) oksida dan gas karbon
dioksida (tindak balas PENGURAIAN)

CuCO3 → CuO + CO2

Langkah 1: = Jisim CuCO3
Bilangan mol CuCO3 Jisim formula relatif CuCO3

= 0.62
1(64) + 1(12) + 3(16)

= 0.005 mol

Langkah 2: : CO2
CuCO3 : 1 mol
1 mol : 0.005 mol
0.005 mol

Langkah 3: = Bilangan mol gas x Isi padu molar
Isi padu gas CO2 yang terbebas = 0.005 x 24
= 0.12 dm3

= 120 cm3

202

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar

30 Persamaan berikut mewakili pembakaran propana dalam gas oksigen berlebihan.

C3H8 + 5O2 → 3CO2 + H2O

Apakah isi padu gas karbon dioksida yang terhasil apabila 48 cm3 propana terbakar dengan
lengkap?
[Isi padu molar gas = 24 dm3 mol-1 pada suhu bilik]

Penyelesaian

Langkah 1: = Isi padu gas
Bilangan mol propana Isi padu molar

= 48
24000

= 0.002 mol

Langkah 2: : CO2
C3H8 : 3 mol
1 mol : 0.006 mol
0.002 mol

Langkah 3: = Bilangan mol gas x Isi padu molar
Isi padu gas CO2 yang terbebas = 0.006 x 24
= 0.144 dm3

= 144 cm3

31 Rajah 9 menunjukkan graf isi padu gas yang terbebas melawan masa bagi tindak balas antara
kalsium karbonat, CaCO3 dan asid hidroklorik, HCl.

Isi padu gas yang terbebas (cm3)

48

Masa (s)

Rajah 9

Berapakah jisim kalsium karbonat yang digunakan dalam tindak balas itu?
[Isi padu molar gas = 24 dm3 mol-1 pada keadaan bilik;

Jisim atom relatif: C = 12; O = 16; Ca = 40]

203

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar

Penyelesaian
*Asid hidroklorik bertindak balas dengan kalsium karbonat untuk menghasilkan garam
kalsium klorida, gas karbon dioksida dan air (A+C → GL + CO2 + H2O)

2HCl + CaCO3 → CaCl2 + CO2 + H2O

Langkah 1: = Isi padu gas
Bilangan mol gas karbon dioksida Isi padu molar

= 48
24000

= 0.002 mol

Langkah 2: : CaCO3
CO2 : 1 mol
1 mol : 0.002 mol
0.002 mol

Langkah 3: = Bilangan mol CaCO3 x Jisim formula relatif CaCO3
Jisim kalsium karbonat = 0.002 x 1(40) + 1(12) + 3(16)
= 0.2 g

32 Persamaan kimia berikut menunjukkan tindak balas antara ferum dan klorin.

2Fe + 3Cl2 → 2FeCl3
1.12 g ferum terbakar lengkap dalam klorin.
Berapakah jisim hasil tindak balas itu?
[Jisim atom relatif: Cl = 35.5; Fe = 56]

Penyelesaian

Langkah 1: = Jisim
Bilangan mol ferum Jisim atom relatif

= 1.12
56

= 0.02 mol

Langkah 2: : FeCl3
Fe : 2 mol
2 mol : 0.02 mol
0.02 mol

Langkah 3: = Bilangan mol FeCl3 x Jisim formula relatif FeCl3
Jisim hasil (FeCl3) = 0.02 x 1(56) + 3(35.5)
= 3.25 g

204

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar

33 Berapakah jisim minimum zink yang diperlukan untuk bertindak balas dengan asid nitrik cair
yang berlebihan untuk menghasilkan 240 cm3 hidrogen pada keadaan bilik?
[Isi padu molar gas = 24 dm3 mol-1 pada keadaan bilik; Jisim atom relatif: Zn = 65]

Penyelesaian
*Asid nitrik bertindak balas dengan zink untuk menghasilkan garam zink nitrat dan gas
hidrogen (A+M → GL + H2)

2HNO3 + Zn → Zn(NO3)2 + H2

Langkah 1: = Isi padu gas
Bilangan mol gas hidrogen Isi padu molar

= 240
24000

= 0.01 mol

Langkah 2: : Zn
H2 : 1 mol
1 mol : 0.01 mol
0.01 mol

Langkah 3: = Bilangan mol Zn x Jisim atom relatif Zn
Jisim zink = 0.01 x 65
= 0.65 g

34 Persamaan berikut menunjukkan pembakaran lengkap bagi gas etana.

2C2H6 + 7O2 → 4CO2 + 6H2O

Berapakah isi padu etana yang diperlukan untuk menghasilkan 2.2 g karbon dioksida pada
suhu dan tekanan piawai?
[Jisim molar CO2 = 44 g mol-1; Isi padu molar gas pada suhu dan tekanan piawai= 22.4 dm3
mol-1]

Penyelesaian

Langkah 1: = Jisim
Bilangan mol karbon dioksida Jisim molar

= 2.2
44

= 0.05 mol

CO2 : C2H6
4 mol : 2 mol
0.05 mol : 0.025 mol

Langkah 3: = Bilangan mol gas x Isi padu molar
Isi padu gas C2H6 yang terbebas
= 0.025 x 22.4
= 0.56 dm3

205

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar
35 Rajah 2 menunjukkan susunan radas bagi pemanasan serbuk zink karbonat, ZnCO3. Gas yang

dibebaskan daripada eksperimen mengeruhkan air kapur.

Serbuk zink karbonat

Panaskan

Air kapur

Rajah 2

12.5 g zink karbonat dipanaskan semasa eksperimen ini.
Hitung isi padu gas yang dibebaskan.
[Jisim atom relatif: C = 12; O = 16; Zn = 65;
1 mol gas menempati 24 dm3 mol pada keadaan bilik]

Penyelesaian
*Zink karbonat ialah sejenis GARAM
Zink karbonat terurai apabila dipanaskan untuk membentuk pepejal zink oksida dan gas
karbon dioksida.

ZnCO3 → ZnO + CO2

Langkah 1: = Jisim ZnCO3
Bilangan mol ZnCO3 Jisim formula relatif ZnCO3

= 12.5
[65 + 12 + 3(16)]

= 0.1 mol

Langkah 2: : CO2
ZnCO3 : 1 mol
1 mol : 0.1 mol
0.1 mol

Langkah 3: = Bilangan mol gas x Isi padu molar
Isi padu gas CO2 yang terbebas
= 0.1 x 24
= 2.4 dm3

36 Apakah bilangan mol dalam 100 cm3 asid nitrik 1.5 mol dm-3 ?

Penyelesaian

Bilangan mol asid nitrik = Kemolaran larutan( )x isi padu larutan( )
1000

= 1.5 x 100
1000

= 0.15 mol

206

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar

37 Persamaan berikut menunjukkan penguraian bagi hidrogen peroksida, H2O2.

2H2O2 (ce) → 2H2O (ce) + O2 (g)
Berapakah isi padu gas oksigen, O2 terhasil daripada penguraian 500 cm3 hidrogen peroksida
2 mol dm-3 pada suhu dan tekanan piawai (STP)?
[Isi padu molar gas pada STP = 22.4 dm3 mol-1]

Penyelesaian = Kemolaran larutan( )x isi padu larutan( )
1000
Langkah 1:
Bilangan mol H2O2 = 2 x 500
1000

= 1 mol

Langkah 2: : O2
H2O2 : 1 mol
2 mol : 0.5 mol
1 mol

Langkah 3: = Bilangan mol gas x Isi padu molar
Isi padu gas O2 yang terhasil
= 0.5 x 22.4
= 11.2 dm3

38 Berapakah jisim natrium klorida yang diperoleh apabila 50.0 cm3 natrium hidroksida
1.0 mol dm-3 bertindak balas dengan 50.0 cm3 asid hidroklorik 1.0 mol dm-3?
[Jisim atom relatif: Na = 23; Cl = 35.5]

Penyelesaian

*Asid hidroklorik (asid) bertindak balas dengan natrium hidroksida (alkali) untuk
menghasilkan garam natrium klorida dan air (A+A → GL + H2O)

HCl + NaOH → NaCl + H2O

Langkah 1:
*** hitung bilangan mol kedua-dua bahan yang ada maklumat, PILIH bahan yang mempunyai bilangan
mol TERKECIL untuk LANGKAH 2
Jika bilangan mol kedua-dua bahan sama, boleh pilih mana-mana satu

Bilangan mol NaOH = Kemolaran larutan( )x isi padu larutan( )
1000

= 1 x 50
1000

Bilangan mol HCl = 0.05 mol

= Kemolaran larutan( )x isi padu larutan( )
1000

= 1 x 50
1000

= 0.05 mol

207

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar

Langkah 2: : NaCl
NaOH : 1 mol
1 mol : 0.05 mol
0.05 mol

Langkah 3:
Jisim natrium klorida = Bilangan mol NaCl x jisim molekul relatif NaCl

= 0.05 x (23 + 35.5)
= 2.925 g

39 Persamaan berikut mewakili tindak balas peneutralan antara barim hidroksida, Ba(OH)2
dengan asid hidroklorik, HCl.

Ba(OH)2 + 2HCl → BaCl2 + 2H2O
Berapakah isi padu asid hidroklorik 0.5 mol dm-3 yang diperlukan untuk meneutralkan 25
cm3 barium hidroksida 0.1 mol dm-3?

Penyelesaian

Bilangan mol Ba(OH)2 = Kemolaran larutan( )x isi padu larutan( )
1000

= 0.1 x 25
1000

= 0.0025 mol

Langkah 2: : HCl
Ba(OH)2 : 2 mol
1 mol : 0.005 mol
0.0025 mol

Langkah 3: = Bilangan mol HCl x 1000
Isi padu HCl Kemolaran HCl

= . x 1000
0.5

= 10 cm3

40 Persamaan kimia berikut menunjukkan tindak balas antara asid sulfurik dengan natrium
hidroksida.

H2SO4 (ak) + 2NaOH (ak) → Na2SO4 (ak) + 2H2O (ce)
Berapakah kemolaran asid sulfurik yang digunakan apabila 100 cm3 asid itu meneutralkan
0.04 mol natrium hidroksida?

Penyelesaian

Langkah 1: = 0.04 mol
Bilangan mol NaOH

Langkah 2: : H2SO4
NaOH : 1 mol
2 mol : 0.02 mol
0.04 mol

208

Langkah 3: notakimiaCikguZuriah@mudzaffar
Kemolaran H2SO4
= Bilangan mol H2SO4 x 1000
Isi padu H2SO4

= . x 1000
100

= 0.2 mol dm-3

41 Rajah 10 menunjukkan susunan radas bagi tindak balas peneutralan antara asid kuat dan alkali
kuat.

Asid sulfurik

50.0 cm3 larutan natrium hidroksida 0.1 mol dm-3

Rajah 10

25.0 cm3 asid sulfurik meneutralkan 50.0 cm3 natrium hidroksida 0.1 mol dm-3.
Apakah kemolaran asid sulfurik?

Penyelesaian
*Asid sulfurik (asid) bertindak balas dengan natrium hidroksida (alkali) untuk menghasilkan
garam natrium sulfat dan air (A+A → GL + H2O)

H2SO4 + 2NaOH → Na2SO4 + 2H2O

Bilangan mol NaOH = Kemolaran larutan( )x isi padu larutan( )
1000

= 0.1 x 50
1000

= 0.005 mol

Langkah 2: : H2SO4
NaOH : 1 mol
2 mol : 0.0025 mol
0.005 mol

Langkah 3: = Bilangan mol H2SO4 x 1000
Kemolaran H2SO4 Isi padu H2SO4

= . x 1000
25

= 0.1 mol dm-3

209

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar

42 Persamaan berikut mewakili tindak balas antara asid hidroklorik dan kalsium hidroksida.
2HCl + Ca(OH)2 → CaCl2 + 2H2O

20.0 cm3 asid hidroklorik 0.1 mol dm-3 dineutralkan oleh 50.0 cm3 larutan kalsium hidroksida.
Berapakah kemolaran larutan kalsium hidroksida itu?

Penyelesaian = Kemolaran larutan( )x isi padu larutan( )
Bilangan mol HCl 1000

= 0.1 x 20
1000

= 0.002 mol

Langkah 2: : Ca(OH)2
HCl : 1 mol
2 mol : 0.001 mol
0.002 mol

Langkah 3: Bilangan mol Ca(OH)2 x 1000
Kemolaran Ca(OH)2 = Isi padu Ca(OH)2

= . x 1000
50
=
0.02 mol dm-3

43 Persamaan berikut mewakili tindak balas antara 100 cm3 asid sulfurik 1.0 mol dm-3 dan
natrium karbonat berlebihan.

Na2CO3 + H2SO4 → Na2SO4 + H2O + CO2

Berapakah isi padu karbon dioksida yang terbebas pada suhu dan tekanan piawai?
[Isi padu molar gas pada suhu dan tekanan piawai = 22.4 dm3 mol-1

Penyelesaian = Kemolaran larutan( )x isi padu larutan( )
Bilangan mol H2SO4 1000

= 1.0 x 100
1000

= 0.1 mol

Langkah 2: : CO2
H2SO4 : 1 mol
1 mol : 0.1 mol
0.1 mol

Langkah 3: = Bilangan mol CO2 x Isi padu molar
Isipadu CO2 yang dibebaskan = 0.1 x 22.4
= 2.24 dm3

210

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar

44 Dalam satu eksperimen, plumbum(II) karbonat berlebihan ditambahkan kepada 100 cm3 asid
nitrik 1.0 mol dm-3.
Tulis persamaan kimia bagi tindak balas itu dan hitung isi padu gas yang terbebas pada
keadaan bilik.
[1 mol sebarang gas menempati 24 dm3 mol-1 pada keadaan bilik]

Penyelesaian

*Asid nitrik (asid) bertindak balas dengan plumbum(II) karbonat (logam karbonat) untuk
menghasilkan garam plumbum(II) nitrat, gas karbon dioksida dan air
(A+C → GL + CO2 + H2O)

2HNO3 + PbCO3 → Pb(NO3)2 + CO2 + H2O

Langkah 1:
Bilangan mol HNO3 = Kemolaran larutan( )x isi padu larutan( )

1000
= 1.0 x 100

1000

= 0.1 mol

Langkah 2: : CO2
HNO3 : 1 mol
2 mol : 0.05 mol
0.1 mol

Langkah 3: = Bilangan mol CO2 x Isi padu molar
Isipadu CO2 yang dibebaskan = 0.05 x 24
= 1.2 dm3

45 50 cm3 larutan asid hidroklorik 1.0 mol dm-3 bertindak balas dengan kuprum(II) oksida
berlebihan untuk menghasilkan kuprum(II) klorida.
Tulis persamaan kimia bagi tindak balas itu dan hitung jisim kuprum(II) klorida yang
terhasil.
[Jisim molar kuprum(II) klorida = 135 g mol-1]

Penyelesaian

*Asid nitrik (asid) bertindak balas dengan kuprum(II) oksida (bes) untuk menghasilkan garam
kuprum(II) klorida dan air (A+B → GL + H2O)

2HCl + CuO → CuCl2 + H2O

Langkah 1: = Kemolaran larutan( )x isi padu larutan( )
Bilangan mol HCl 1000

= 1.0 x 50
1000

= 0.05 mol

211

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar

Langkah 2: : CuCl2
HCl : 1 mol
2 mol : 0.025 mol
0.05 mol

Langkah 3: = Bilangan mol CuCl2 x Jisim molar CuCl2
Jisim CuCl2 yang terhasil = 0.025 x 135
= 3.375 g

46 25 cm3 asid hidroklorik, 0.2 mol dm-3 bertindak balas dengan zink berlebihan menghasilkan
zink klorida dan gas hidrogen.
Tulis persamaan kimia bagi yang seimbang bagi tindak balas itu dan hitung isi padu
maksimum gas hidrogen yang dihasilkan.
[Jisim atom relatif: Zn = 65;
1 mol sebarang gas menempati 24 dm3 mol-1 pada keadaan bilik]

Penyelesaian

2HCl + Zn → ZnCl2 + H2

Langkah 1: = Kemolaran larutan( )x isi padu larutan( )
Bilangan mol HCl 1000

= 0.2 x 25
1000

= 0.005 mol

Langkah 2: : ZnCl2
HCl : 1 mol
2 mol : 0.0025 mol
0.005 mol

Langkah 3: = Bilangan mol H2 x Isi padu molar
Isi padu gas hidrogen = 0.0025 x 24
= 0.06 dm3

212

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar

KADAR TINDAK BALAS

47 Jadual 47 menunjukkan jumlah isi padu gas hidrogen, yang dikumpul pada sela masa yang
sekata bagi tindak balas antara zink dan asid hidroklorik cair.

Masa (min) Jumlah isi padu gas hidrogen (cm3)
0.0 0.00
0.5 8.00
1.0 14.50
1.5 20.50
2.0 24.00
2.5
3.0 26.50 (isi padu maksimum)
3.5 26.50
26.50

Jadual 47
Berapakah kadar tindak balas purata?
Penyelesaian:

Kadar tindak balas purata = Jumlah isi padu maksimum ( )
Jumlah masa diambil ( )

= 26.50
2.5

= 10.60 cm3 min-1

48 Jadual 48 menunjukkan jumlah isi padu gas oksigen, O2, dalam tindak balas penguraian
hidrogen peroksida, H2O2.

Masa (s) 0 30 60 90 120 150 180 210 240

Isi padu O2 (cm3) 0.00 18.00 27.50 35.00 41.50 46.50 50.00 50.00 50.00

Jadual 48

Berapakah kadar tindak balas purata keseluruhan?

Penyelesaian: Jumlah isi padu maksimum
Kadar tindak balas purata = Jumlah masa diambil

= 50
180

= 0.278 cm3 s-1

213

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar

49 Jadual 49 menunjukkan jumlah isi padu gas karbon dioksida terkumpul dalam satu
eksperimen.

Masa (s) 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270
Isi padu gas karbon 0.0 20.0 30.0 31.0 32.0 32.5 33.0 33.0 33.0 33.0
dioksida (cm3)

Jadual 49

Berapakah kadar tindak balas purata?

Penyelesaian: = Jumlah isi padu maksimum
Kadar tindak balas purata Jumlah masa diambil

= 33
180

= 0.18 cm3 s-1

50 Rajah 50 ialah graf yang menunjukkan isi padu gas karbon dioksida melawan masa bagi tindak
balas antara asid sulfurik dengan ketulan marmar berlebihan.

Isi padu karbon dioksida (cm3)

50
40
30
20
10

5 10 15 20 25 30 35 40 Masa (s)

Rajah 50

Berapakah kadar tindak balas purata bagi tindak balas itu?

Penyelesaian: = Jumlah isi padu maksimum
Kadar tindak balas purata Jumlah masa diambil

= 50
20

= 2.5 cm3 s-1

214

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar

51 0.2 mol serbuk zink bertindak balas dengan asid hidroklorik cair berlebihan. Selepas 30 saat,
didapati 0.05 mol zink tertinggal sebagai baki.
Berapakah kadar purata bagi tindak balas itu?

Penyelesaian:
Bilangan mol zink yang bertindak balas = 0.2 – 0.05 = 0.15
Kadar purata tindak balas = Bilangan mol zink yang bertindak balas ( )

Jumlah masa diambil ( )

= 0.15
30

= 0.005 mol s-1

Masa/s 0 30 60 90 120 150 180 210
Isi padu gas/cm3 0 2.0 3.7 5.2 6.4 7.3 8.6 8.6

Jadual 52

52 Jadual 52 menunjukkan jumlah isi padu gas yang dikumpulkan dalam satu sela masa yang
sekata dalam suatu tindak balas.
Apakah kadar tindak balas purata dalam minit kedua?

Penyelesaian:

Kadar tindak balas purata = Isi padu gas pada minit kedua − Isi padu gas pada minit pertama

dalam minit kedua Minit kedua − Minit pertama

= 6.4 − 3.7
120 − 60

= 0.045 cm3 s-1

215

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar

TERMOKIMIA

53 Dalam satu eksperimen, 2.4 g serbuk magnesium ditambahkan kepada 100 cm3 larutan
kuprum(II) sulfat 2.0 mol dm-3. Suhu campuran meningkat sebanyak 1.00C.

Berapakah haba penyesaran dalam eksperimen itu?
[Muatan haba tentu larutan = 4.2 J g-1 0C-1; Jisim atom relatif Mg = 24]

Penyelesaian:

Persamaan tindak balas penyesaran:
Mg + CuSO4 → MgSO4 + Cu
Cu disesarkan

Langkah 1: = Jisim Mg
Bilangan mol Mg Jisim atom relatif

= 2.4
24

= 0.1 mol

Bilangan mol CuSO4 = Kemolaran ( )x Isi padu ( )
1000

= 2.0 x 100
1000

= 0.2 mol

*** Larutan CuSO4 adalah berlebihan, maka bilangan mol logam Cu yang terhasil ditentukan
oleh bilangan mol Mg

Langkah 2:

Mg : Cu
1 mol : 1 mol
0.1 mol : 0.1 mol

Langkah 3:

Haba yang dibebaskan(H)

= Jisim larutan (m) x Muatan haba tentu larutan (c) x perubahan suhu (Ɵ)

= 100 x 4.2 x 1
= 420 J
= 0.42 kJ

Langkah 4: = Perubahan haba ( )
Haba penyesaran (ΔH) Bilangan mol ( )

= 0.42
.

= ˗ 4.2 kJ mol-1

216

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar

54 Berikut ialah suatu persamaan termokimia.

Fe + CuSO4 → FeSO4 + Cu ΔH = ˗ 150 kJ mol-1

Berapakah perubahan haba apabila 3.2 g kuprum terbentuk dalam tindak balas ini?
[Jisim atom relatif: Cu = 64]

Penyelesaian:

Langkah 1: = Jisim Cu
Bilangan mol Cu yang disesarkan Jisim atom relatif

= 3.2
64

= 0.05 mol

Langkah 2: = Perubahan haba ( )
Haba penyesaran (ΔH) Bilangan mol ( )

150 =
Perubahan haba (H) .

= 7.5 kJ

55 Apabila serbuk zink berlebihan ditambah kepada 25 cm3 larutan kuprum(II) sulfat 0.2 mol dm-
3, suhu meningkat daripada 300C kepada 400C.

Berapakah haba penyesaran bagi kuprum?
[Muatan haba tentu larutan = 4.2 J g-1 0C-1; Ketumpatan larutan = 1 g cm-3]

Penyelesaian:

Persamaan tindak balas :
Zn + CuSO4 → ZnSO4 + Cu

Langkah 1: =
Bilangan mol CuSO4 1000

= 0.2 x 25
1000

= 0.005 mol

Langkah 2:

CuSO4 : Cu

1 mol : 1 mol

0.005 mol : 0.005 mol

Langkah 3:

H = mcƟ
= 25 x 4.2 x 10
= 1050 J
= 1.05 kJ

217

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar

Langkah 4: =
Haba penyesaran (ΔH)

= 1.05
.

= ˗ 210 kJ mol-1

56 Rajah 56 menunjukkan bacaan termometer apabila serbuk magnesium berlebihan ditambah
kepada 50 cm3 larutan kuprum(II) klorida 0.2 mol dm-3 dalam polistirena.

Berapakah haba penyesaran bagi kuprum?
[Muatan haba tentu larutan = 4.2 J g-1 0C-1; Ketumpatan air = 1 g cm-3]

Sebelum eksperimen Selepas eksperimen
56.00C
Serbuk magnesium
29.00C

Larutan Campuran
kuprum(II) Cawan polistirena
klorida

Cawan polistirena

Rajah 56

Penyelesaian:

Persamaan tindak balas :
Mg + CuCl2 → MgCl2 + Cu

Langkah 1: =
Bilangan mol CuCl2 1000

= 0.2 x 50
1000

= 0.01 mol

Langkah 2:

CuCl2 : Cu
1 mol : 1 mol
0.01 mol : 0.01 mol

Langkah 3:

H = mcƟ
= 50 x 4.2 x (56 – 29)
= 5670 J
= 5.67 kJ

218

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar

Langkah 4: =
Haba penyesaran (ΔH)

= 5.67
.

= ˗ 567 kJ mol-1

57 Apabila 50.0 cm3 larutan argentum nitrat, 0.5 mol dm3 dicampur dengan 50.0 cm3 larutan
natrium klorida, 0.5 mol dm3, suhu campuran meningkat sebanyak 3.4 0C.

Berapakah haba yang dibebaskan dalam eksperimen itu?
[Muatan haba tentu larutan = 4.2 J g-1 0C-1; Ketumpatan larutan = 1 g cm-3]

Penyelesaian: = mcƟ
Haba yang dibebaskan (H)

= (50 + 50) x 4.2 x 3.4

= 1428 J

58 Tindak balas antara 25.0 cm3 asid hidroklorik dengan 25.0 cm3 larutan natrium hidroksida

membebaskan haba sebanyak 2 100 J.

Berapakah perubahan suhu campuran itu?
[Muatan haba tentu larutan = 4.2 J g-1 0C-1; Anggapkan 1 cm3 larutan sama dengan 1 g larutan]

Penyelesaian: = mcƟ
= (25 + 25) x 4.2 x Ɵ
Haba yang dibebaskan (H)
2100

Ɵ = 100C

59 Persamaan termokimia mewakili tindak balas antara asid nitrik dengan larutan kalium
hidroksida.

HNO3 + KOH → KNO3 + H2O ΔH = ˗ 57 kJ mol-1

Berapakah haba yang terbebas apabila 50 cm3 asid nitrik, 2.0 mol dm3 ditambahkan kepada
25 cm3 larutan kalium hidroksida, 2.0 mol dm3?

Penyelesaian:

Langkah 1:
*** hitung bilangan mol kedua-dua bahan yang ada maklumat, PILIH bahan yang mempunyai bilangan
mol TERKECIL untuk LANGKAH 2

Bilangan mol asid nitrik =
1000

= 50 x 2
1000

= 0.1 mol

219

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar

Bilangan mol kalium hidroksida =
1000

= 25 x 2
1000

= 0.05 mol

Langkah 2:

KOH : H2O
1 mol : 1 mol
0.05 mol : 0.05 mol

Langkah 3: =
Haba peneutralan (ΔH)

H = ΔH x n

= 57 x 0.05
= 2.85 kJ

60 Persamaan termokimia bagi tindak balas peneutralan antara asid nitrik dengan larutan natrium
hidroksida diberikan di bawah.

HNO3 + NaOH → NaNO3 + H2O ΔH = ˗ 57.3 kJ

Dalam satu eksperimen, 100 cm3 asid nitrik, 2.0 mol dm3 ditambah kepada 100 cm3 larutan
natrium hidroksida, 2.0 mol dm3.
Hitungkan perubahan suhu dalam eksperimen ini.
[Muatan haba tentu larutan = 4.2 J g-1 0C-1; Ketumpatan larutan = 1 g cm-3]

Penyelesaian:

Langkah 1:
*** hitung bilangan mol kedua-dua bahan yang ada maklumat, PILIH bahan yang mempunyai bilangan
mol TERKECIL untuk LANGKAH 2
Jika bilangan mol kedua-dua bahan sama, boleh pilih mana-mana satu

Bilangan mol NaOH = Kemolaran larutan( )x isi padu larutan( )
1000

= 100 x 2
1000

= 0.2 mol

Langkah 2:

NaOH : H2O
1 mol : 1 mol
0.2 mol : 0.2 mol

220

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar

Langkah 3: =
Haba peneutralan (ΔH)

H = ΔH x n

= 57.3 x 0.2 kJ
= 11460 J

Haba yang dibebaskan (H) = mcƟ
11460 = (100 + 100) x 4.2 x Ɵ
Ɵ= 13.640C

61 Maklumat berikut menunjukkan keputusan bagi satu eksperimen untuk menentukan perubahan

haba bagi pembakaran propanol, C3H7OH.

Berapakah perubahan suhu campuran itu?
[Muatan haba tentu larutan = 4.2 J g-1 0C-1; Anggapkan 1 cm3 larutan sama dengan 1 g larutan]

Isi padu air dalam bekas kuprum = 300 cm3

Suhu awal air dalam bekas kuprum = 27.50C

Suhu tertinggi air dalam bekas kuprum = 68.50C

62 Berapakah haba yang dibebaskan oleh pembakaran propanol, C3H7OH?
[Muatan haba tentu larutan = 4.2 J g-1 0C-1; Ketumpatan larutan = 1 g cm-3]

Penyelesaian: = mcƟ
Haba yang dibebaskan (H) = 300 x 4.2 x (68.5 – 27.5)
= 51660 J
= 51.66 kJ

63 Persamaan termokimia berikut menunjukkan tindak balas pembakaran antara heksana, C6H14
dan oksigen.

C6H14 + 19 O2 → 6CO2 + 7H2O ΔH = ˗ 3500 kJ mol-1
2

Berapakah jisim heksana yang perlu dibakar untuk menghasilkan haba yang dapat
memanaskan 2 kg air daripada suhu 250C ke 1000C?
[Jisim atom relatif: C = 12, H = 1; Muatan haba tentu larutan = 4.2 J g-1 0C-1]

221

notakimiaCikguZuriah@mudzaffar

Penyelesaian:

Langkah 1: = Haba yang diserap olah AIR
Haba yang dibebaskan oleh heksana (H) = mcƟ
= 2000 x 4.2 x (100 – 25)
= 630000 J
= 630 kJ

Langkah 2: = Perubahan haba ( )
Haba penyesaran (ΔH) Bilangan mol ( )

Bilangan mol (n) =


= 630


= 0.18 mol

Langkah 3: = Bilangan mol heksana x JMR heksana
Jisim heksana yang perlu dibakar = 0.18 x 86
= 15.48 g

222