Esmeralda Tasho
Silvana Greca
Suela Maxhelaku
Kridi Ramilli
TEKNOLOGJIA E INFORMACIONIT
10DHE E KOMUNIKIMIT
Botime
Miratuar nga Ministria e Arsimit dhe Sportit
Botues: IRISOFT EDUCATION
Esmeralda TASHO
Konsulent shkencor:
Prof. As. Indrit BAHOLLI
Redaktor shkencor:
Ing. Genc BRAHIMAJ
Redaktore letrare:
Ortensa MARINI
Arti grafik:
Julian DËNA
Enea XHENGO
© IRISOFT EDUCATION 2016
Të gjitha të drejtat e rezervuara. Riprodhimi i librit, qoftë edhe në formë të pjesshme është i ndaluar.
2016, botimi i parë
Shtypur në shtypshkronjën Classicprint
ISBN 978-9928-4362-6-9
Shtëpia Botuese IRISOFT EDUCATION Botime
Rruga “Him Kolli”; V. 23/1
Tel: 00355 2242 107;
Mob: 069 40 970 40
e-mail: [email protected]
www.irisoft.edu.al
Përmbajtja
TEMATIKA I
BOTA E KOMPJUTERIT
1.1 Ruajtja e informacioneve në kompjuter dhe protokollet backup..............................................................................6
1.2 Problemet që shfaqen gjatë punës në kompjuter dhe zgjidhja e tyre ......................................................................9
1.3 Ergonomia në mjediset TIK......................................................................................................................................12
1.4 Rrjetet kompjuterike dhe topologjia e tyre..............................................................................................................14
1.5 Pajisjet input, output dhe të magazinimit të informacionit.....................................................................................18
1.6 Kanalet e transmetimit. Llojet e tyre.......................................................................................................................21
1.7 Konceptet bazë të kompjuterit................................................................................................................................23
1.8 Komponentët e rrjetit..............................................................................................................................................27
1.9 Punë praktike, Ndërtimi i një rrjeti të thjeshtë.........................................................................................................30
1.10 Kontroll njohurish....................................................................................................................................................31
TEMATIKA II
PËRPUNIMI DIGJITAL I TË DHËNAVE
2.1 Bota e të dhënave digjitale......................................................................................................................................34
2.2 Llojet e të dhënave digjitale dhe menaxhimi i tyre..................................................................................................36
2.3 Përpunimi i të dhënave digjitale (tekst, audio, imazhe)...........................................................................................40
2.4 Planifikimi dhe organizimi i një projekti digjital.......................................................................................................44
2.5 Prezantimi i të dhënave digjitale..............................................................................................................................47
2.6 Realizimi i prezantimeve me anë të PowerPoint-it..................................................................................................50
2.7 Projekt, Klonimi i një videoklipi................................................................................................................................53
2.8 Projekt, Shqipëria turistike.......................................................................................................................................54
2.9 Prezantime me grafikë nëpërmjet programit Adobe Flash......................................................................................58
2.10 Hapja e projekteve ekzistuese dhe veglat kryesore.................................................................................................62
2.11 Përdorimi i veglave të punës së programit dhe funksioni i tyre..............................................................................65
2.12 Animacionet Classic Tween......................................................................................................................................68
2.13 Animacionet Shape Tween dhe Motion Tween........................................................................................................72
2.14 Punë praktike, Ndërtimi i një slideshow...................................................................................................................76
2.15 Importimi i skedarëve video dhe publikimi i tyre....................................................................................................79
2.16 Si të vendosim një dokument Word në HTML.........................................................................................................83
2.17 Kontroll njohurish ...................................................................................................................................................87
TEMATIKA III
PROGRAMIMI NË WEB
3.1 Mjetet për ndërtimin e faqeve web dhe struktura e tyre........................................................................................92
3.2 Punë praktike, Ekzekutimi i një programi në HTML me anë të Notepad++ .............................................................96
3.3 Punë praktike, Ndërtimi i një faqeje për agjenci turistike........................................................................................97
3.4 Editimi i tekstit WYSIWYG......................................................................................................................................100
3.5 Integrimi i HTML-së me CSS-në..............................................................................................................................102
3.6 Vendosja e tekstit, figurave, linkeve dhe tabelave me HTML/CSS.........................................................................104
3.7 Menaxhimi i listave, marxhinave dhe formularëve në faqen HTML ......................................................................107
3.8 Punë praktike, Përdorimi i formularëve.................................................................................................................111
3.9 Kornizat dhe bashkësia e tyre në HTML.................................................................................................................112
3.10 Faqet web statike dhe dinamike............................................................................................................................114
3.11 Bazat e JavaScript-it...............................................................................................................................................116
3.12 Integrimi i JS-së në HTML......................................................................................................................................119
3.13 Tiparet e gjuhës PHP dhe avantazhet e saj në web...............................................................................................122
3.14 Punë praktike, Elementet dhe hapat për publikimin e një faqeje web-i................................................................124
3.15 Applet-et e Java-s për krijimin e aplikacioneve në web ........................................................................................126
3.16 Kontroll njohurish..................................................................................................................................................129
TEMATIKA IV
PROGRAMIMI DHE ALGORITMIKA
4.1 Hyrje në problemet dhe algoritmet. Paraqitja e algoritmeve........................................................................... 134
4.2 Algoritmet lineare............................................................................................................................................. 137
4.3 Algoritmet e degëzuara.................................................................................................................................... 139
4.4 Punë praktike, Ndërtimi i algoritmeve lineare dhe të degëzuara..................................................................... 141
4.5 Algoritmet ciklike.............................................................................................................................................. 142
4.6 Punë praktike, Ndërtimi i algoritmeve ciklike................................................................................................... 144
4.7 Scratch.............................................................................................................................................................. 146
4.8 Projekt, Krijimi i një objekti që kërcen në Scratch............................................................................................. 150
4.9 Punë praktike, Animacion i emrit në Scratch.................................................................................................... 153
4.10 Gjuhët e programimit dhe konceptet bazë të tyre........................................................................................... 155
4.11 Fazat e ndërtimit të një programi..................................................................................................................... 158
4.12 Hyrje në gjuhën C. Zhvillimi i një programi....................................................................................................... 160
4.13 Variablat dhe konstantet. Tipat e të dhënave................................................................................................... 164
4.14 Operatorët........................................................................................................................................................ 167
4.15 Bazat e hyrjes dhe të daljes.............................................................................................................................. 170
4.16 Strukturat e kontrollit....................................................................................................................................... 172
4.17 Strukturat ciklike. Cikli for................................................................................................................................. 176
4.18 Ciklet while dhe do while.................................................................................................................................. 178
4.19 Ushtrime me ciklet në gjuhën C (2 orë)............................................................................................................ 181
4.20 Tabelat njëdimensionale................................................................................................................................... 183
4.21 Ushtrime për përsëritjen e tematikës............................................................................................................... 186
TEMATIKA V
JAVA
5.1 Gjuha e programimit Java dhe karakteristikat e saj.......................................................................................... 190
5.2 Platforma të ndryshme për ndërtimin e programeve në Java.......................................................................... 194
5.3 Programim i orientuar drejt objekteve............................................................................................................. 197
5.4 Krijimi i një programi në Java............................................................................................................................ 200
5.5 Projekt, Zhvillimi i programeve në Java duke përdorur NetBeans.................................................................... 203
5.6 Llojet e programeve të Java-s. Applet-et ......................................................................................................... 206
5.7 Ushtrime programimi....................................................................................................................................... 211
BOTA E KOMPJUTERIT
TEMATIKA I
BOTA E KOMPJUTERIT
Në këtë tematikë, nxënësi/ja:
• vlerëson rëndësinë e ruajtjes së informacionit në
kompjuter;
• koncepton rëndësinë e backup-it dhe mbron të
dhënat nëpërmjet tij;
• identifikon problemet e shfaqura në kompjuter dhe
jep zgjidhjet e duhura për to;
• përdor mjedisin Help Center për zgjidhjen e
problemeve;
• koncepton funksionin e Ergonomisë;
• praktikon rregullat e Ergonomisë;
• lehtëson procesin e punës në kompjuter;
• vlerëson rëndësinë e rrjetit të komunikimit;
• identifikon llojet e rrjeteve kompjuterike;
• koncepton topologjinë e rrjetit dhe identifikon llojet e
saj;
• koncepton funksionet e pajisjeve hyrëse dhe dalëse të
kompjuterit;
• identifikon pajisjet e magazinimit të informacionit;
• vlerëson tipat e ndryshëm të kanaleve të
transmetimit;
• koncepton mediat e transmetimit;
• thellon njohuritë mbi kompjuterin dhe llojet e tij;
• thellon njohuritë mbi konceptet hardware dhe
software;
• identifikon dhe koncepton pjesët e brendshme të
njësisë qendrore;
• identifikon komponentët e rrjetit;
• dallon funksionet e tyre.
1.1BOTA E KOMPJUTERIT Ruajtja e informacioneve në kompjuter dhe
protokollet backup
Nxënësi/ja: Situatë
Shpesh, gjatë
• vlerëson rëndësinë e ruajtjes së punës në
informacionit në kompjuter; kompjuter, na ka
ndodhur që informacione të ndryshme të kenë humbur, pasi
• koncepton rëndësinë e backup-it; kompjuteri është prishur në çast. Çfarë duhet të bëjmë për t’i
• krahason llojet e backup-it; ruajtur këto informacione?
• mbron të dhënat nëpërmjet
backup-it.
Fjalët kyç:
protokollet backup.
Rëndësia e ruajtjes së informacionit në kompjuter
Sot, kompjuterat luajnë një rol të rëndësishëm në jetën tonë të përditshme, na lehtësojnë: marrjen e
informacioneve, përpunimin dhe shkëmbimin e informacioneve të ndryshme, për të cilat do të na duhej
shumë kohë pa këto pajisje kompjuterike. Zhvillimet e teknologjisë kanë bërë të mundur që çdo informacion
të rëndësishëm ta kalojmë te pajisje, si: smartfon (smartphone), tablet, kompjuter etj.
Kompjuterat nuk janë të përsosur dhe ky fakt na përball me një problem tepër të rëndësishëm, i cili është
siguria e këtij informacioni që mbajnë këto pajisje. Kush na e siguron ruajtjen dhe moscenimin e këtij
informacioni kaq të rëndësishëm për ne?
Imagjinoni një kompjuter në bankë që mban të gjitha të dhënat financiare të klientëve dhe, papritur, ky
kompjuter të prishej. Të dhënat e klientëve do të humbisnin. Kjo do ishte një katastrofë për bankën dhe
klientët e saj. Po ashtu mendoni që në kompjuterin tuaj keni fotografi të të gjitha udhëtimeve që keni bërë
gjatë jetës suaj dhe çdo gjë do të humbte për arsye se kompjuteri juaj do të prishej në çast.
Në vitin 2014, kompania e njohur “Sony” ra pre e një sulmi kibernetik, ku piratët fshinë një masë të madhe
të dhënash nga serverat e kësaj kompanie. Dëmi llogaritej në miliona dollarë, por ky dëm i shkaktuar u
kufizua shumë nga fakti që kompani serioze, si “Sony”, kryejnë praktikat më të mira për sa i përket ruajtjes
së të dhënave (backup) dhe menaxhimit të tyre.
Në vitin 2011, 8.3 milionë qytetarëve britanikë iu kompromentuan të dhënat e tyre personale për arsye se
një laptop i Shërbimit të Shëndetit Kombëtar ra pre e një vjedhjeje.
Të dhënat në kompjuter na humbasin për shkaqe të ndryshme, siç mund të jenë: dëmtimi fizik i pajisjes
elektronike; vjedhja e saj; fshirja gabimisht e të dhënave; futja e një virusi në sistem etj.
Mbrojta e të dhënave nëpërmjet backup-it
Mbrojtjen më të mirë për ruajtjen e informacionit dhe rikuperimin e tij e mundëson backup-i.
Backup do të thotë ruajtja e një kopjeje të informacionit, e cila mund të përdoret në rast të humbjes së
informacionit origjinal.
6
Llojet e backup-eve BOTA E KOMPJUTERIT
1. Local backup - ruajtja e të dhënave bëhet lokalisht në hard
Procesi i backup-it
diskun e kompjuterit ose në një pajisje të jashtme, si: hard disk,
USB drive, CD, DVD etj. 7
2. Internet backup - ruajtja e të dhënave bëhet në një server diku
në internet (cloud).
Ajo që ne duhet të zgjedhim varet nga disa faktorë, ndër të
cilët po përmendim: siguria, koha dhe çmimi. Të dyja mënyrat
e sipërpërmendura kanë avantazhet dhe disavantazhet e tyre.
Local backup
Avantazhet: shpejtësi e lartë e ruajtjes së informacionit dhe çmim
i ulët.
Disavantazhet: siguri e ulët e ruajtjes së informacionit, pasi pajisjet
kompjuterike mund të vidhen ose prishen fizikisht. Nëse jemi të
detyruar të bëjmë backup local, atëherë është mirë që pajisjen në
të cilën kemi bërë backup mos ta mbajmë në të njëjtin vend ku
janë të dhënat tona origjinale. Kjo për faktin se, e njëjta arsye që
bën humbjen e të dhënave origjinale, mund të bëjë dhe humbjen
e backup-it. Për shembull, nëse USB-në në të cilën kemi bërë
backup-in (ruajtjen) e të dhënave, e mbajmë në të njëjtën çantë
me laptopin tonë, një humbje e laptopit na sjell edhe humbjen e
backup-it.
Internet backup (cloud)
Avantazhet: siguri e lartë për arsye se, çfarëdo që të ndodhë në
ambientin tonë lokal, të dhënat gjenden diku në internet dhe mund
të aksesohen nga çdo pajisje e jona.
Disavantazhet: ky lloj backup-i, shpesh, është më i kushtueshëm
dhe më i ngadaltë, për arsye se përdor internetin si mënyrë
transmetimi dhe varet nga cilësia e tij.
Mënyrat e ruajtjes së të dhënave
Mësuam pse backup-i dhe ruajtja e herëpashershme e të dhënave
është kaq kritike në botën e teknologjisë. Si ruhen të dhënat?
Backup-i i të dhënave mund të kryhet me anë të komandave Copy
dhe Paste. Kjo është mënyra më e thjeshtë, por është e kufizuar,
sepse na e vështirëson shumë mënyrën e rikthimit të të dhënave
në rast humbjeje.
Ka mënyra më efikase për ruajtjen e të dhënave, që përfshijnë
shërbime të integruara në sistemin tonë të operimit, po ashtu dhe
programe që mund të instalohen në kompjuterin tonë.
BOTA E KOMPJUTERIT
Një nga aplikacionet e integruara është Windows Backup, i cili
ndodhet në çdo sistem operimi Windows; ose Time Machine
në Mac. Nga programet që mund të instalohen po përmendim:
Acronis True Image, EaseUS Todo Backup, Norton Ghost etj.
Për sa i përket Internet backup kemi disa kompani që e ofrojnë
si shërbim, ku ndër më kryesoret përmendim: Google Drive,
Microsoft SkyDrive, Apple iCloud, DropBox.
Veprimtari
• Klikoni nga kompjuteri juaj në menunë Start - Control
Panel - Backup and Restore.
• Në opsionin Set up backup ruani të dhënat në një
folder të kompjuterit tuaj, në një particion tjetër ose
në USB.
• Fshini folderin nga kompjuteri dhe bëni rikthimin e
këtij folderi me shërbimin Backup and Restore, që
ndodhet në Control Panel.
Aftësi që zhvillohen
Nxënësi/ja: aftësohet në mbrojtjen e të dhënave në kompjuter, duke përdorur
protokollin backup.
Kontroll njohurish
• Flisni për rëndësinë e ruajtjes së informacionit në
kompjuter.
• Pse nevojitet backup-i?
• Dalloni dhe tregoni veçoritë e dy llojeve të backup-it.
• Përmendni disa nga mënyrat për të kryer backup-in.
8
BOTA E KOMPJUTERIT
1.2Problemet që shfaqen gjatë punës në kompjuter
dhe zgjidhja e tyre
Nxënësi/ja: Situatë
Gjatë punës në
• identifikon problemet e shfaqura kompjuter, na
në kompjuter; ka rastisur që
kompjuteri: të
• jep zgjidhjet e duhura për mbyllet vetë, të punojë ngadalë, të “ngrijë” apo mos t’i
problemet e shfaqura; përgjigjet komandave. Si duhen zgjidhur këto probleme?
• përdor mjedisin Help Center për
zgjidhjen e problemeve.
Fjalët kyç:
defragmentim i diskut, cookies.
Në mësimin e parë folëm për mënyrat e ruajtjes së informacionit në kompjuter dhe sigurimin e tij.
Nëse pajisjet tona elektronike do të kishin probleme, zgjidhja e këtyre është një detyrë absolute për sigurinë
e informacionit dhe funksionimin e pajisjes sonë në mënyrën më të mirë.
Sot, problemet e kompjuterave janë të llojeve nga më të ndryshmet, por, me arritjet e fundit të teknologjisë,
janë lehtësuar shumë mënyrat e zgjidhjes dhe gjetjes së ndihmës për këto probleme.
Më poshtë do diskutojmë disa nga problemet kryesore që mund të hasim, duke dhënë shkurtimisht edhe
zgjidhjen.
Problemet e shfaqura në kompjuter dhe zgjidhjet respektive
a. Kompjuteri punon ngadalë
Një nga problemet më të shpeshta në ditët e sotme është kur
kompjuteri ynë punon në mënyrë të ngadaltë, duke e bërë gati të
pamundur punimin normal në të. Shkaku kryesor për këtë problem
është mungesa e mirëmbajtjes nga ana jonë. Ndër shkaqet e tjera
përmendim:
• të dhënat në kompjuter janë të fragmentuara; • në sistem janë futur viruse, spyware, adware etj.;
• regjistri i kompjuterit është i korruptuar; • prezenca e programeve të tjera që nuk i përdorim.
Zgjidhja e problemeve
Zgjidhjet për këto probleme janë të shumta, por ne do përmendim më kryesoret:
• defragmentimi i hard diskut të kompjuterit tonë me shërbimin nëpërmjet sistemit të operimit (Disk
Defragmenter) ose me një program të instalueshëm, si: Disk Defrag, Pririform Defraggler, MyDefrag etj.;
• pastrimi i regjistrave me një nga programet e shumta, si: Ccleaner, Auslogics Registry Cleaner, Reg Seeker etj.;
9
BOTA E KOMPJUTERIT
• instalimi në kompjuter i një aplikacioni për pastrimin e programeve:
spyware, adware, malware. Këtu mund të përmendim disa nga
programet: Malware bytes, Adware Removal Tool, Spybot Search &
Destroy etj.;
• ngarkimi i programeve të panevojshme, të cilat hapen bashkë me
sistemin e operimit gjatë ndezjes së kompjuterit. Për këtë qëllim,
klikojmë në Start - Run - Msconfig - Startup dhe më pas çaktivizojmë programet që nuk na nevojiten.
b. Kompjuteri “ngrin” herë pas here
Në shumicën e rasteve ndodh që kompjuteri “ngrin” dhe nuk na përgjigjet, shkaku kryesor për këtë mund
të jenë: viruset, spyware, adware, malware etj.
Zgjidhja e problemeve
• Instalimi i programeve antivirus në kompjuter. Këtu mund të përmendim: Norton AntiVirus, Kaspersky,
McAfee, BitDefender, Antivirus Pro, Nod 32, Avast (ky i fundit ofrohet pa pagesë) etj.
• Skanimi i herëpashershëm i sistemit kompjuterik dhe i pajisjeve të tij, si: hard disk, particione, USB etj.
• Update (përditësimi) i programit antivirus në kompjuter.
• Çinstalimi i pajisjeve kompjuterike ose përditësimi i driver-ave të tyre.
• përditësimi i sistemit të operimit. Në këtë rast, kompjuterit duhet t’i bëjmë Restore për ta kthyer
kompjuterin tonë në gjendjen e mëparshme.
c. Kompjuteri mbyllet vetvetiu
Kur jemi duke punuar me kompjuter, na ndodh që ai të na mbyllet vetvetiu. Arsyet më të shpeshta për këtë
lloj problemi janë:
• burimi i fuqisë (i elektricitetit) • bateria mund të ketë • kompjuteri mbinxehet
është me defekt; probleme në rastet e si pasojë e prishjes së
laptopëve; ventilatorit freskues.
Zgjidhja e problemeve
• Verifikojmë të gjithë kabllot nëse janë në rregull.
• Kontrollojmë ventilatorin freskues nëse ka nevojë për pastrim.
• Provojmë lidhjen direkte me energjinë, për të parë nëse bateria është funksionale apo jo (në rastet e
laptopëve).
d. Lundrim (navigim) i ngadaltë në internet
Kërkimi për informacione të ndryshme në internet na merr kohë dhe na vonon.
Zgjidhja e problemeve
• Përditësim i vazhdueshëm i browser-it (shfletuesit) që përdorim për lundrim në internet.
• Fshijmë cookies dhe file-t e përkohshme të browser-it.
e. Shkëputje të herëpashershme të internetit
Shkëputja e linjës së internetit ndodh për këto arsye:
• kablli LAN (Local Area Network), i cili lidh kompjuterin me rrjetin, mund të jetë prishur;
10
BOTA E KOMPJUTERIT
• mund të ketë problem routeri që lidh kompjuterin me internetin;
• karta e rrjetit kompjuterik mund të jetë dëmtuar.
Zgjidhja e problemeve
• Ndërrimi i kabllit LAN.
• Zëvendësimi i pajisjeve të dëmtuara (router dhe karta e rrjetit).
Ndihma Help Center
Problemet me të cilat ne përballemi në përditshmërinë tonë janë të llojeve të ndryshme, por këtu
përmendëm ato më kryesoret. Për sa i përket problemeve që nuk i kemi prekur në këtë libër, ka mënyra
shumë të thjeshta ku të marrim informacion dhe të kërkojmë ndihmë për çdo lloj rasti që na shfaqet.
Për të adresuar çdo nevojë që mund të ketë përdoruesi, kompanitë e pajisjeve elektronike kanë krijuar atë
që quhet Help Center, ku mund të marrim informacion për çdo pajisje të kompanisë dhe çdo problem që del
nga përdorimi i asaj pajisjeje. Help Center mund të aksesohet në forma të ndryshme, si lokalisht nga pajisja,
ashtu dhe në faqen online të kompanisë përkatëse.
Nëse në kompjuterin tonë (PC) do të shtypim tastin F1, automatikisht na hapet Windows Help Center. Nëse
ky tast shtypet brenda një programi të caktuar, do të na shfaqet ndihma për atë program specifik. Help
Center gjendet dhe online në çdo faqe të kompanisë përkatëse, për shembull:
Microsoft: https://windows.microsoft.com/en-us/windows/support; Apple: https://support.apple.com/ etj.
Në këto faqe mund të kërkojmë për çdo problem që na shfaqet në kompjuter, ku eksperti i kompanisë do të
na japë ndihmën e kërkuar brenda një kohe të shkurtër.
Veprimtari
Bëjuni një kontroll kompjuterave në laboratorin e informatikës duke kryer këto veprime:
1. Defragmentoni kompjuterin tuaj: për këtë klikoni në menunë Start – All Programs – System Tool –
Disk Defragmenter. Zgjidhni particionet (C:) (D:) (E:) në kompjuter dhe klikoni butonin Defragment.
2. Pastroni regjistrat e Windows-it, për shembull nëpërmjet programit Ccleaner, i cili duhet të jetë i
instaluar paraprakisht.
3. Përditësoni programin antivirus dhe bëjini një skanim kompjuterit.
4. Çaktivizoni programet e panevojshme në kompjuter, që të mos ngarkohen bashkë me hapjen e
kompjuterit. Për këtë klikoni në menunë Start - Run - Msconfig - Startup.
Aftësi që zhvillohen
Nxënësi/ja: heton, analizon dhe zgjidh problemet e mundshme që dalin gjatë punës me kompjuter.
Kontroll njohurish
1. Përmendni disa nga problemet kryesore që shfaqen gjatë punës në kompjuter.
2. Jepni sugjerimet e duhura nëse kompjuteri punon ngadalë.
3. Tregoni hapat që duhet të ndjekë një përdorues kompjuteri nëse interneti punon ngadalë.
4. Çfarë duhet bërë nëse linja e internetit nuk punon?
5. Përse na shërben Help Center?
11
1.3BOTA E KOMPJUTERIT Ergonomia në mjediset TIK
Nxënësi/ja: Situatë
Shumica e njerëzve kalojnë orë të tëra
• koncepton funksionin e para kompjuterit, pa menduar dhe
Ergonomisë; kuptuar se çfarë ndodh me trupin e tyre.
Kjo lloj praktike, nëse nuk veprohet siç duhet, rezulton kritike
• praktikon rregullat e Ergonomisë; për shëndetin tonë, duke na sjellë: lodhje muskujsh, dhimbje
• lehtëson procesin e punës në të shpinës, stres, ulje të rendimentit në punë etj.
kompjuter.
Fjalët kyç: Koncepti dhe rregullat e Ergonomisë
fusha e Ergonomisë. Ergonomia është një fushë studimi, e cila merret me reduktimin e
rreziqeve të mësipërme duke përmirësuar mjedisin e punës dhe
përdorimin e pajisjeve të saj. Në këtë formë, ne përftojmë një
ambient të qetë dhe jo të rrezikshëm për shëndetin, edhe pse punojmë për disa orë.
Përpara se të fillojmë punën në kompjuter, 6 7 6
duhet të sigurohemi që të kemi të sistemuar 2 7
vendin e punës dhe pajisjet e duhura për
këtë punë. Si rrjedhim duhet të njihemi 2
me rregullat e sugjeruara nga studimi i 91 11 19
Ergonomisë për punën në kompjuter.
Këto rregulla do t’i listojmë dhe ilustrojmë 8 8
më poshtë, ku jepen mënyrat më efikase
të krijimit të një vendi sa më të qetë dhe të
shëndetshëm. 55
Rregullat e Ergonomisë:
1. Bërrylat – vendosen mbi me orë ta gjata sugjerohet 9. Mbështetësja – mbahet
tavolinë, në pozicionin 90-110°. mbajtëse. në kënd 90-110°, thuajse e
6. Koka – mbahet në vijë të puthitur me kurrizin.
2. Supet – mbahen drejt dhe jo drejtë me trupin.
të përkulur. 7. Sytë – mbahen në distancë 10. Tastiera dhe mausi – të jenë
50-70 cm nga monitori. në pozicion të përshtatshëm
3. Kyçet – mbahen në vijë të 8. Gjatësia e ndenjëses – duhet për punim normal pa u
drejtë me parakrahët. të jetë e gjatë mjaftueshëm përkulur.
për të siguruar mbështetjen e
4. Gjunjët – në qëndrimin ulur 11. Laptopi – sugjerohet të
mbahen në këndin 90°. plotë të trupit. punohet me maus të jashtëm.
5. Këmbët – mbahen drejt me
dyshemenë. Për qëndrimin
Siç e shikojmë edhe në imazhin më lart, janë shumë gjëra të cilat shumica e njerëzve i neglizhojnë, por
në Ergonomi ato kanë një rëndësi të veçantë. Edhe pse në fillim mund të duket e lodhshme të kujdesemi
për çdo detaj sa herë punojmë në kompjuter, kjo është një gjë e domosdoshme për funksionimin sa më të
12
BOTA E KOMPJUTERIT
shëndetshëm të trupit tonë. Në këtë mënyrë shmangim: dëmtimin e syve, dhimbjen e shpinës, dhimbjen e
muskujve, krijimin e stresit dhe shumë efekte negative që na vijnë nga puna e vazhdueshme në kompjuter.
Zgjidhja më e mirë do të ishte të pakësonim orët e punës në kompjuter, por, kur kjo nuk është e mundur,
duhet të praktikojmë Ergonominë për zgjidhjen më optimale.
Ushtrime çlodhëse gjatë punës në kompjuter
Rregullimi i vendit të punës nuk na i zgjidh të
gjitha problemet, sepse, nëse koha që kalojmë
në kompjuter do të ishte e gjatë, përsëri do të
dilnin disa nga problemet që kemi diskutuar më
sipër. Për këtë arsye, fusha e Ergonomisë ka dalë
në përfundimin që është e nevojshme kryerja e
pushimeve të herëpashershme dhe kryerja e disa
ushtrimeve të caktuara, siç tregohet në figurë.
Këto ushtrime sugjerohen të kryhen çdo
20-30 minuta dhe të zgjasin rreth 1-2 minuta.
Gjithashtu, e këshillueshme është të çlodhim sytë
duke u përqendruar diku tjetër dhe jo te monitori
i kompjuterit.
Nëse praktikojmë atë që na sugjeron fusha e
Ergonomisë, sigurisht që ulim rrezikun e dëmtimit
në masë të madhe dhe kemi një produktivitet
tepër të lartë.
Ushtrime çlodhëse gjatë punës në kompjuter
Veprimtari
• Demonstroni në klasë qëndrimet e duhura në kompjuter dhe praktikojini ato në jetën e
përditshme gjatë punës në kompjuter derisa t’ju bëhen shprehi të saj.
• Duke iu referuar skicave në tekst për ushtrimet ergonomike, zbatojini ato në laboratorin tuaj të
informatikës.
Aftësi që zhvillohen
Nxënësi/ja: është i vetëdijshëm për parimet ergonomike; ndërgjegjësohet se çfarë e përbën një mjedis të
shëndetshëm dhe të sigurt TIK.
Kontroll njohurish
1. Çfarë është Ergonomia?
2. Flisni për rëndësinë e fushës së Ergonomisë në mjediset e TIK-ut.
3. Sa shpesh këshillohet që të kryhen ushtrimet ergonomike?
13
1.4BOTA E KOMPJUTERIT Rrjetet kompjuterike dhe topologjia e tyre
Nxënësi/ja:
• vlerëson rëndësinë e rrjetit të Situatë
komunikimit; Një nga rrjetet më të mëdha të komunikimit është sistemi
i telefonisë në shtëpi, i cili, siç mund ta keni parë, përbëhet
• identifikon llojet e rrjeteve nga kabllo që shtrihen në çdo shtëpi dhe qytet të Shqipërisë.
kompjuterike; Këto kabllo transportojnë zërin tonë, duke na mundësuar që
të bëjmë telefonata brenda dhe jashtë vendit.
• koncepton topologjinë e rrjetit;
• identifikon llojet e topologjive.
Fjalët kyç:
rrjet kompjuterik, topologjia e
rrjetit.
Rëndësia e rrjetit të komunikimit
Ka lloje të ndryshme rrjetesh, por ne do të përqendrohemi te rrjetet e komunikimit, të cilat zënë pjesën më
të rëndësishme në fushën TIK.
Rrjetet nuk janë absolutisht të kufizuara nga lidhjet fizike. Nëse shikojmë telefonat tanë personalë, vëmë re se
ata nuk kanë asnjë kabëll që lidhet me ta dhe përsëri ne mund të bëjmë telefonata, të aksesojmë internetin,
të çojmë mesazhe (sms) etj. Në këtë rast, lidhja në rrjet bëhet pa kabëll, ose siç e quajmë ndryshe, wireless.
Rrjetet kanë ndihmuar të gjithë botën të afrohet virtualisht, duke bërë të mundur atë që para disa kohësh
shihej si e pamundur nga gjithë njerëzimi. Sot, ne kemi komunikim dhe shkëmbejmë informacion të
menjëhershëm me këdo, edhe pse mund të ndodhet në anën tjetër të botës.
Duke thyer çdo kufizim fizik, rrjetet luajnë një rol kryesor në jetën tonë dhe kanë një sërë avantazhesh në
çdo aspekt, si ato: financiare, kohore, informative, produktive, fleksibël etj.
Rrjetet kompjuterike
Një rrjet kompjuterik përbëhet nga e pakta dy kompjutera, të cilët, në shumicën e rasteve, lidhen me kabëll
që quhet UTP (Unshielded Twisted Pair). Ka disa lloje kabllosh, si: STP (Shielded Twisted Pair), Fiber, Coaxial.
Në shumicën e rasteve, ne përdorim më shumë se dy kompjutera në rrjetet tona dhe për këtë arsye përdorim
një pajisje që quhet switch, e cila bën lidhjen e këtyre pajisjeve në rrjet, që mund të jenë: kompjutera,
printera, telefona VOIP, smartfon, smart TV etj.
Si lidhen pajisjet tona me switch-in në mënyrë që të jenë pjesë e rrjetit?
Kemi dy mënyra lidhjeje:
• pajisje që lidhen fizikisht;
• pajisje që bëhen pjesë e rrjetit tonë pa lidhje fizike.
Pajisjet që lidhen fizikisht, përdorin atë që ne e quajmë kartë e rrjetit ose NIC (Network Interface Card), e
cila është e instaluar në çdo pajisje rrjeti, si p.sh.: kompjutera, printera, telefona VOIP, smart TV etj.
Pajisjet wireless ose pa kabllo përdorin atë që quhet Wireless Network Card ose Wireless Adapter, i cili vjen
i instaluar në këto pajisje, si: smartfon, tablet, laptop etj.
14
BOTA E KOMPJUTERIT
Llojet e rrjeteve dhe ndarja e tyre
Përgjithësisht, llojet e rrjeteve ndahen nga shpërndarja e tyre gjeografike. Një rrjet mund të jetë i vogël aq
sa distanca e telefonit tuaj dhe e kufjeve me bluetooth, por mund të jetë aq i madh sa gjithë globi, që është
Interneti.
Llojet e rrjeteve janë: PAN (Personal Area Network), LAN (Local Area Network), MAN (Metropolitan Area
Network), WAN (Wide Are Network), INTERNETWORK.
• PAN (Personal Area Network) PAN (Personal Area Network)
PAN është një rrjet shumë i vogël dhe personal, që mund Switch Printer
të përfshijë pajisje me bluetooth ose infrared, dhe ka një
rreze prej 10 metrash. Nëse shikoni një person që flet në Kompjuter
telefon me kufjet e tij të lidhura me bluetooth, ai është
një PAN. Në PAN përfshihen: tastiera, mausi (mouse), File Server
wireless, kufje me bluetooth, printer wireless etj. LAN (Local Area Network)
• LAN (Local Area Network) Metro Area Network
LAN është një nga rrjetet më të përhapura, duke përfshirë: MAN (Metropolitan Area Network)
organizata, shkolla, zyra, shtëpi etj.
LAN është një rrjet i shpërndarë brenda një godine dhe që Wide Area Network
në shumicën e rasteve administrohet lokalisht. Ai mund
të jetë i lidhur fizikisht me kabëll ose wireless (pa kabëll). WAN (Wide Area Network)
Nëse shkoni te laboratori i informatikës së shkollës suaj,
ju do të jeni të pranishëm në një rrjet LAN, që përfshin të
gjithë kompjuterat dhe pajisjet e tjera në laborator.
• MAN (Metropolitan Area Network)
MAN bën lidhjen e disa LAN-eve që shtrihen në kufijtë
e një qyteti ose zone të caktuar. Mendoni rrjetin e një
kompanie e cila ka disa degë të saj të shtrira në qytetin e
Tiranës. Ky lloj rrjeti është një MAN.
• WAN (Wide Area Network)
WAN është një rrjet i cili ka shtrirje në disa qytete dhe
deri në kufijtë e një shteti. Mendoni, për shembull, një
kompani që ofron internet, e cila shtrihet në çdo cep të
Shqipërisë, ky rrjet është një WAN.
• Internetwork
Internetwork është një rrjet i përbërë nga disa lloje
rrjetesh të tjera. Është rrjeti më i madh që ekziston në
botë. Interneti lidh të gjitha rrjetet WAN kudo që janë dhe
ofron lidhje për rrjetet LAN dhe shtëpitë tona.
15
BOTA E KOMPJUTERIT
Topologjia e rrjetit
Sigurisht që të gjitha pajisjet që janë pjesë e një rrjeti kanë një mënyrë të caktuar lidhjeje me njëra-tjetrën,
të cilën në gjuhën TIK të rrjeteve e quajmë topologji.
Topologjia e rrjetit na tregon aspektin fizik dhe logjik të një rrjeti, duke parë mënyrën se si pajisjet e këtij
rrjeti janë të lidhura me njëra-tjetrën.
Llojet e topologjive
• Point-to-Point Kompjuter
Kjo lloj topologjie përbëhet saktësisht nga dy Kompjuter Point-to-Poinntt
pajisje që janë të lidhura me një kabëll të vetëm. Server Kompjuter
• Topologjia Bus Terminator Terminator
Në rastin e topologjisë Bus, të gjitha pajisjet e Printer
lidhura ndajnë një kanal transmetimi të përbashkët.
Kjo gjë na sjell probleme kur dy pajisje duan të Topologjia Bus
çojnë informacion njëkohësisht, duke bërë të
mundur krijimin e një përplasjeje të informacionit.
Topologjia Bus përdor teknologjinë CSMA/CD për
ta zgjidhur këtë problem, por në rrjetet e sotme
nuk është efikase kjo lloj topologjie.
• Topologjia Star Topologjia Star
Të gjitha pajisjet fundore në këtë topologji lidhen
Point-to-Point me një pajisje hub qendror, i cili
mund të jetë switch ose router. Kjo lloj topologjie
na shfaq një problem duke pasur një pikë të dobët,
nëse pajisja qendrore prishet, i gjithë rrjeti nuk
komunikon.
• Topologjia Ring Topologjia Ring
Në topologjinë Ring, çdo pajisje lidhet saktësisht
me dy të tjera, duke krijuar një strukturë rrethore.
Nëse njëra nga pajisjet do të komunikojë me
një tjetër, informacioni kalon dhe te pajisjet
ndërmjetëse. Në këtë topologji, nëse njëra nga
pajisjet prishet, i gjithë rrjeti nuk komunikon.
• Topologjia Mesh Topologjia Mesh
Në këtë lloj topologjie, çdo pajisje lidhet me një
ose më shumë pajisje të tjera. Nëse çdo pajisje ka
lidhje me çdo pajisje tjetër e quajmë Mesh i plotë,
në rast të kundërt quhet Mesh jo i plotë.
16
• Topologjia Tree BOTA E KOMPJUTERIT
Topologjia Tree, që ndryshe njihet
si topologjia hierarkike, është më e Topologjia Tree
përdorura në rrjetet e sotme. Kjo lloj
topologjie e ndan rrjetin në disa nivele
ose shtresa. Shtresa më e poshtme
ku lidhen kompjuterat quhet shtresa
access. Shtresa e mesme njihet si
shtresa e shpërndarjes (distribution
layer), që shërben si ndërmjetëse për
shtresat e sipërme dhe të poshtme.
Shtresa e sipërme njihet si Core layer
dhe është qendra e të gjithë rrjetit
tonë.
• Topologjia Hibride
Një strukturë rrjeti e cila përbëhet nga
disa lloje topologjish, quhet topologji
Hibride.
Topologjia Hibride
Veprimtari
Analizoni rrjetin e laboratorit tuaj informatik dhe nxirrni përfundimet:
• Çfarë lloj rrjeti është?
• Cila është topologjia e këtij rrjeti?
• Çfarë lloj kablli është përdorur për këtë rrjet?
Aftësi që zhvillohen
Nxënësi/ja: aftësohet në konceptimin dhe identifikimin e rrjetit kompjuterik.
Kontroll njohurish
1. Çfarë është një rrjet?
2. Cilat janë llojet e rrjeteve?
3. Ku ndryshon LAN nga MAN?
4. Cili është rrjeti më i madh në botë?
5. Përmendni katër topologji rrjeti.
6. Cili është problemi i topologjisë BUS?
17
1.5BOTA E KOMPJUTERIT Pajisjet input, output dhe të
magazinimit të informacionit
Nxënësi/ja: Kujtesë! Përmendni
• koncepton funksionet e pajisjeve pajisjet hyrëse dhe
dalëse të informacionit
hyrëse dhe dalëse të kompjuterit; në kompjuter.
• identifikon pajisjet e magazimit të
Situatë Pajisjet Proceset Pajisjet
informacionit. Përpara se kompjuteri hyrëse Çfarë shkon dalëse
ynë të përpunojë të ͳͳkablli dhe ku? ͳͳͳͳͳͳͳͳͳͳpzdDimëriVsriankDizsthehRirkOirMuesi (DVD ROM)
Fjalët kyç: dhënat tona, duhet një ͳͳtastiera
ͳͳmikrofoni
input, output, pajisjet e magazinimit. ͳͳinterneti
mënyrë për t’i futur
këto të dhëna në kompjuter dhe pastaj të marrim rezultatin
e dalë nga këto të dhëna. Ky rezultat mund të na shfaqet në
monitor, në letër (print), në format audio, në format video etj.
Pajisjet hyrëse dhe dalëse (input dhe output). Funksionet e tyre
Termat input/output në fushën e teknologjisë së informacionit dhe të komunikimit kanë kuptimin e futjes
(input) të të dhënave për t’u përpunuar dhe marrjen e një rezultati (output), në bazë të instruksioneve që i
kemi dhënë kompjuterit.
Pajisjet input
Tastiera
Tastiera është një nga pajisjet input më të përdorshme dhe të nevojshme në përpunimin e informacionit.
Me anë të tastierës fusim të dhëna të tipit tekst ose komanda që përmbajnë karaktere të ndryshme. Këto
instruksione ekzekutohen më pas nga kompjuteri. Tastiera komunikon me kompjuterin tonë me anë të
lidhjes PS/2, USB ose wireless (pa kabëll), ndërsa, në rastet e kompjuterave portabël (laptop), tastiera është
e integruar.
Mausi
Shumica e komandave që mund t’i japim kompjuterit tonë përfshin butona të cilat ekzekutohen me anë
të mausit. Mausi është një nga pajisjet më të përdorshme për të ndërvepruar me ndërfaqen grafike. Duke
përdorur kursorin, klikojmë në vendin në të cilin duam të japim komandën. Mjafton një klikim me maus dhe
komanda ekzekutohet. Mausi përdor të njëjtat lidhje si në rastin e tastierës.
Touch Screen
Touch Screen është një metodë multifunksionale për të futur informacion në pajisjen
tonë. Kjo metodë përdoret në shumicën e rasteve në smartfona dhe tableta.
Mikrofoni
Mikrofoni lidhet me kompjuterin në mënyrë që të regjistrojmë tinguj, duke i ruajtur në kompjuter për
përpunim dhe dëgjim të mëtejshëm. Lidhja bëhet me anë të kartës së zërit dhe, në shumicën e rasteve,
pjesa e mikrofonit është me ngjyrë rozë.
Skanerat
Skaneri është një pajisje e cila bën të mundur futjen e një faqeje grafike, që mund të jetë dokument i
18
BOTA E KOMPJUTERIT
printuar ose fotografi, duke e ruajtur në kompjuter si informacion elektronik.
Në shumicën e rasteve, skaneri përdoret kur kemi një dokumentacion të
printuar dhe duam ta përpunojmë në kompjuter. E fusim këtë informacion në
kompjuter me anë të skanerit dhe bëjmë përpunimin e tij.
Webcam
Webcam është një pajisje input, e cila regjistron në kohë reale pamjen që
mund ta ruajmë dhe mund ta përdorim për komunikim online etj.
Kamera digjitale
Kamera digjitale, gjithashtu, është një pajisje hyrëse e të dhënave. Kur hedhim
fotografi, që i kemi bërë me kamerën tonë digjitale, në kompjuter për t’i
ruajtur ose përpunuar më tej, ne kryejmë një funksion input.
Pajisjet output:
Monitori
Monitori është një nga pajisjet output, pa të cilën asnjë pajisje elektronike
sot nuk do të mund të ishte produktive dhe funksionale. Monitori na bën
shfaqjen e pothuajse çdo informacioni që ne i japim si input kompjuterit tonë.
Monitori, në shumicën e rasteve, lidhet me kompjuterin me anë të lidhjes VGA
ose HDMI në kartën grafike që përmban kompjuteri ynë.
Projektori
Projektori është një pajisje optike që shfaq (output) një imazh (shpesh imazhin
e kompjuterit tonë) në një sipërfaqe.
Printeri
Për një kopje fizike (të prekshme) të informacionit tonë, kemi nevojë për një
printer, që informacionin elektronik të na e shfaqë të shkruar në letër. Sot,
printerat janë nga format më të ndryshme, duke filluar nga Ink Jet (printer me
bojë), Laser Jet (Printer me laser) deri tek 3D Printer (Printer tredimensional).
Printerat Ink Jet përdorin bojë të lëngshme për të printuar dhe kjo është
arsyeja që rekomandohen për printim fotografish.
Laser Jet përdorin toner, që është i mbushur me pluhur dhe është shumë
efikas për dokumentet. Printerat Laser Jet janë më të shpejtë se Ink Jet, më
funksional kur ka shumë informacion për t’u printuar, toneri ka kosto më të
ulët për faqe sesa boja e Ink Jet dhe, për këtë arsye, është mirë që të përdoren
për zyra dhe ambiente ku si qëllim kryesor është printimi i dokumenteve.
Kohët e fundit kemi printerat 3D, të cilët përdorin një material të veçantë
(kryesisht plastik, por mund të jetë edhe tjetër) për të formuar objekte 3D
shtresë pas shtrese deri në formimin përfundimtar.
Altoparlantët (bokset)
Altoparlantët janë pajisje që bëjnë të mundur daljen (output) e zërit nga
kompjuteri ynë, kur kryejmë funksione të ndryshme, si dëgjimi i muzikës,
video chat etj.
19
BOTA E KOMPJUTERIT
Pajisjet input dhe output, funksionet e tyre të përbashkëta
Me zhvillimin gjithmonë në rritje të teknologjisë, vëmë re se nevojshmëria për pajisje multifunksionale
është po ashtu në rritje. Njerëzit kërkojnë që një pajisje e cila zë një vend të caktuar në vendin e punës së
tyre, ose një pajisje të cilën ata e mbajnë gjithmonë më vete, të kryejë disa funksione. Prandaj, në ditët e
sotme vëmë re se shumica e pajisjeve që përmendëm më sipër janë integruar në një të vetme, që kryen të
dyja funksionet, input dhe output.
Monitorët me prekje (touch monitors)
Këto pajisje shërbejnë për të futur informacion (input), duke dhënë komanda me anë të prekjes, por edhe
ta shfaqin (output) atë informacion pas procesimit.
Printerat
Shumica e printerave sot shërbejnë dhe si skaner, duke kryer dy funksione: skanim (input) dhe printim
(output).
Kufjet
Kufjet janë të pajisura dhe me mikrofon, i cili bën futjen (input) e zërit, dhe me minialtoparlantë për të
dëgjuar atë që del (output) nga kompjuteri ynë.
CD/DVD
Mund t’i përdorim për futjen (input) e informacionit dhe për të shkruar (burn, output) informacion nga
kompjuteri ynë te CD/DVD-të.
Pajisjet e magazinimit
Sigurisht, që nga pajisjet më multifunksionale dhe më të rëndësishme në botën e sotme TIK, janë pajisjet e
magazinimit, që përfshijnë nga një USB (Flash Drive) të vogël, deri te pajisjet e përdorura për të ruajtur sasi
të mëdha të dhënash. Kur ne hedhim disa këngë që kemi në kompjuter në një USB, kryejmë një funksion
output, duke përdorur USB-në. Po ashtu, nëse këtë USB ia japim një mikut tonë, për t’i hedhur këto këngë
në kompjuterin e tij, ai kryen një funksion input, pra nga USB-ja jonë te kompjuteri i tij.
Pajisjet e magazinimit janë dy formash: të brendshme dhe të jashtme.
Të brendshme janë ato pajisje që ndodhen brenda kompjuterit tonë dhe shërbejnë për të ruajtur të dhënat
tona, ndërsa të jashmet, që në shumicën e rasteve lidhen me anë të USB-së, i kemi portabël dhe mund t’i
lidhim shumë kollaj nga një kompjuter në një tjetër.
Veprimtari
Hapni kompjuterin tuaj dhe shkruani në një faqe të Microsoft Word-it një dokument.
Më pas ruajeni këtë dokument dhe printojeni. Sqaroni se cilat pajisje input dhe output përdoren për
këtë qëllim?
Aftësi që zhvillohen
Nxënësi/ja: është i vetëdijshëm se si pajisjet hyrëse, dalëse dhe të magazinimit punojnë së bashku.
Kontroll njohurish
1. Përmendni disa nga pajisjet input.
2. Cili është funksioni i skanerit?
3. Emërtoni pajisjet që i kryejnë të dyja funksionet input/output.
20
Kanalet e transmetimit. Llojet e tyre 1.6BOTA E KOMPJUTERIT
Nxënësi/ja:
• vlerëson llojet e ndryshme të
kanaleve të transmetimit;
• koncepton mediat e transmetimit.
Fjalët kyç:
kanal transmetimi, lidhjet me Kanalet e transmetimit
kabëll, lidhjet wireless.
Komunikimi ndërmjet kompjuterave mund të jetë në forma
të ndryshme, duke filluar nga mënyra më e thjeshtë, që është lidhja e dy kompjuterave me një kabëll të
thjeshtë, deri te mënyrat më të avancuara, si në rastin e një kompjuteri në NASA. Ky tip kompjuteri, me anë
të satelitëve, i çon mesazhe një roboti që ndodhet në planetin Mars.
Të gjitha këto mënyra përdorin atë që ne e quajmë kanal komunikimi, i cili mund të jetë në forma të
ndryshme, si: kabëll, antena tokësore ose satelitë hapësinorë.
Një kanal komunikimi (i quajtur ndryshe linjë komunikimi) është rruga që ndjekin të dhënat gjatë transmetimit
nga një kompjuter te një tjetër.
Mënyrat e ndryshme të transmetimit
Në figurë kemi një kompjuter që ndodhet në Tiranë, i cili i dërgon një kërkesë komunikimi një serveri që
ndodhet në Nju - Jork. Vëmë re mënyrat e ndryshme të metodave të transmetimit:
Në zonën 1 është linja e telefonit. Në zonën 2 kemi një antenë satelitore të vendosur në Tokë.
Në zonën 3 kemi komunikimin nga Toka drejt një
sateliti në hapësirë.
Në zonën 4 kemi komunikimin nga sateliti hapësinor
në një antenë marrëse tokësore. Në zonën 5 kemi
komunikimin nga antena tokësore te kullat e telefonit.
Në zonën 6 kemi komunikimin nga kulla në kullë.
Në zonën 7 kemi komunikimin nga kulla tek antenat
telefonike. Në zonën 8, me anë të linjës telefonike, Nju - Jork
shkon kërkesa te serveri. Tiranë
Media e transmetimit Mënyrat e transmetimit
Media e transmetimit është pjesë e kanaleve të
komunikimit dhe saktësisht ajo pjesë e materialeve fizike që përdoren për të transmetuar të dhënat.
Në figurën më sipër pamë mënyrën e komunikimit të thjeshtuar ndërmjet një kompjuteri dhe një serveri,
por, sigurisht, që është më e ndërlikuar sesa shfaqet në figurë. Këtu na lind nevoja të kuptojmë limitet dhe
aftësitë e çdo lloji medie transmetimi.
Ndarjen kryesore do ta bëjmë për lidhjet me kabëll dhe ato wireless.
21
BOTA E KOMPJUTERIT
• Lidhjet me kabëll:
1. Kabëll twisted pair
Avantazhet: çmimi i lirë.
Disavantazhet: mund të kenë pasoja në ambiente ku ka interferencë.
2. Fibër optike
Avantazhet: e shpejtë, distancë e madhe komunikimi, jo interferencë.
Disavantazhet: çmimi i shtrenjtë, vështirë për t’u instaluar.
3. Kabëll Coaxial
Avantazhet: nuk ka probleme interference.
Disavantazhet: distancë e shkurtër, i rëndë si masë.
• Lidhjet wireless (pa kabëll)
1. Antena wireless
Avantazhet: fleksibilitet përdorimi kudo.
Disavantazhet: shpesh, shpejtësi më të vogël se lidhjet me kabëll,
interferencë.
2. Kullat telefonike 3G dhe 4G
Avantazhet: punon kudo ku ka valë telefoni dhe shpesh përdor të
njëjtën paketë si për telefon dhe për internet.
Disavantazhet: problemi i mospasjes së valëve në vende të largëta.
3. Satelitët hapësinorë
Avantazhet: sinjal kudo në botë.
Disavantazhet: shumë të shtrenjtë në çmim.
Për ta kuptuar më qartë idenë e kanaleve të transmetimit dhe se si të
dhënat tona kalojnë në kanale të ndryshme, do marrim rastin e një personi
që shkon në një lokal dhe nga telefoni i tij futet në rrjetin wireless të lokalit
dhe akseson internetin.
• Kur ne aksesojmë internetin, kërkesa shkon nga telefoni ynë te pajisja wireless e lokalit, duke
përdorur valë (media e transmetimit).
• Pastaj, nga kjo pajisje, kërkesa shkon me anë të kabllit (media e transmetimit) te qendra e kompanisë
që na ka ofruar internetin.
• Nga kjo qendër me media transmetimi të ndryshme, kërkesa shkon deri në serverin e faqes që ne
kemi kërkuar kudo që ndodhet.
Parashikojmë që edhe në komunikime që duken të thjeshta, ne jemi pjesë e disa tipave të ndryshëm të
mediave dhe kanaleve të transmetimit.
Aftësi që zhvillohen
Nxënësi/ja: aftësohet me konceptin e formave të ndryshme të transmetimit.
Kontroll njohurish
1. Çfarë kuptoni me kanal transmetimi?
2. Përmendni llojet e ndryshme të transmetimit.
3. Cilat pajisje përfshihen në lidhjet me kabëll?
4. Çfarë kanë lidhjet wireless?
5. Flisni dhe diskutoni në klasë mbi avantazhet dhe disavantazhet e tyre.
22
Konceptet bazë të kompjuterit 1.7BOTA E KOMPJUTERIT
Nxënësi/ja: Kujtesë!
• thellon njohuritë mbi kompjuterin
Çfarë është një kompjuter? Ç’kuptoni me konceptet
dhe llojet e tij; hardware dhe software? Cilat janë pjesët përbërëse të
• thellon njohuritë mbi konceptet kompjuterit? Ç’kuptoni me sistem operimi?
hardware dhe software; Çfarë është një kompjuter?
• identifikon dhe koncepton pjesët e
Kompjuteri është një pajisje elektronike që manipulon të dhënat
brendshme të njësisë qendrore. ose informacionin që merr si input.
Fjalët kyç: Kompjuteri ka aftësinë për të ruajtur të dhënat në memorien e tij,
desktop PC, All in one PC, laptop, të procesojë/të përpunojë të dhënat në bazë të komandave që
server, motherboard, telefon, smart, i japim dhe të nxjerrë të dhënat si output. Kompjuteri sot është
TV smart, orë smart. multifunksional. Ai përdoret për: dokumente, e-maile, internet,
muzikë, video, lojëra, mjekësi etj.
Desktop PC Kur shumica e njerëzve dëgjojnë fjalën kompjuter, mendja u shkon
për kompjuterat desktop ose laptop. Kompjuterat janë të formave
All in one PC të ndryshme dhe kryejnë funksione nga më të ndryshmet. Kur ne
tërheqim para në një ATM (Automated Teller Machines), përdorim
Laptop një lloj kompjuteri; kur shkojmë në supermarket dhe kalojmë
ushqimet në skaner, përdorim përsëri një lloj kompjuteri; kur
përdorim makinën llogaritëse, po ashtu, përdorim kompjuterin.
Llojet e kompjuterave
Desktop PC
Këto lloj kompjuterash, shpesh, përdoren duke u vendosur mbi
një tavolinë dhe gjejnë përdorim në: zyra, shtëpi, shkolla etj.
Pjesët kryesore të këtyre kompjuterave janë: njësia qendrore,
monitori, mausi dhe tastiera.
All in one PC (Të gjitha në një)
Këta lloj kompjuterash funksionojnë si desktop, por me ndryshimin
që njësia qendrore dhe monitori janë të integruara në një.
Laptopi
Laptopi është një lloj kompjuteri portabël me bateri, duke na
dhënë mundësinë ta përdorim kudo. Laptopi është shumë më i
komandueshëm sesa desktopi, por nuk sugjerohet për punime të
gjata.
23
BOTA E KOMPJUTERIT
Tabletat
Tabletat janë gjithashtu portabël. Në vend të tastierës dhe mausit, ato përdorin
ekranin me prekje për të lundruar dhe vendosur komanda.
Serveri
Serveri është një kompjuter që i ofron informacion kompjuterave të tjerë. Kur ne
navigojmë te një faqe në internet nga kompjuteri ynë, faqja na ofrohet nga një
server. Serverat janë të pajisur me pjesë hardware dhe software profesionale,
dhe për përdorim të vazhdueshëm pa pasur nevojë për fikje.
Pajisje të tjera elektronike
Telefoni Smart
Kryen shumicën e funksioneve që ka çdo kompjuter, si: internet, fotografi, video,
dokumente etj.
TV Smart
Televizorët sot përmbajnë aplikacione për funksione nga më të ndryshmet, si
video call në Skype, internet etj.
Orë Smart
Orët smart u përdorën fillimisht për matjen e parametrave trupore, si: pulsi,
hapat e kryer, shpejtësia e vrapit, por edhe për shumë funksione të tjera të
integruara në modelet e fundit, si: sms, internet, telefonata etj.
Më shumë rreth hardware dhe software
Hardware
Hardware është çdo pjesë e kompjuterit që ka strukturë fizike (që është e
prekshme fizikisht), si: mausi, tastiera dhe pjesët e brendshme të njësisë qendrore, si në fotografinë përbri.
Software
Software është një grup instruksionesh (komandash), të cilat bëjnë procesimin e të dhënave dhe
informacionit që ne i japim kompjuterit tonë. Çdo gjë që ne bëjmë me kompjuterin tonë është një
bashkëpunim i hardware me software.
Ju dëshironi të aksesoni faqen www.google.com. Hapni një Browser, që është software, dhe pastaj, me anë
të tastierës dhe mausit që janë hardware, shkruani adresën dhe lundroni. Shembuj të tjerë software-ësh
kemi: Microsoft Word, PowerPoint, Excel, Google Chrome, Photoshop, Solitaire dhe shumë të tjera.
Kuptimi i sistemit të shfrytëzimit, llojet dhe veçoritë e tij
Sistemi i shfrytëzimit është një program që mundëson vënien në punë të një kompjuteri. Kjo do të thotë se
çdo veprim që i kërkohet kompjuterit kryhet nëpërmjet një sistemi.
Një sistem shfrytëzimi:
- administron të gjitha pajisjet, si: kujtesat, pajisjet hyrëse dhe dalëse;
- drejton hapjen dhe punën e programeve të zbatimit;
- mundëson instalimin dhe çinstalimin e tyre;
- është gjithashtu përgjegjës për mbrojtjen e kompjuterit. Ai siguron mosfutjen e përdoruesve të
paautorizuar.
24
BOTA E KOMPJUTERIT
Në anglisht, sistem shfrytëzimi do të thotë Operating System, shkurt OS.
Në fushën e PC-ve, sistemet më të përdorshme të shfrytëzimit janë variantet e ndryshme, duke filluar që
nga DOS, Microsoft Windows, Apple Mas-OS, Linux, ZETA, OS/2, ComStatiton.
Pjesët e brendshme të kompjuterit dhe funksioni i tyre
Figura më poshtë është pamja e brendshme e një kompjuteri, pasi i kemi hapur kasën që e rrethon.
Në pamje të parë është shumë vështirë të kuptohet saktësisht se cilat pajisje janë të instaluara në
kompjuterin e mëposhtëm, prandaj ne do të bëjmë një çmontim të pjesëve përbërëse të kompjuterit për të
sqaruar funksionin e secilës prej tyre.
Ventilator i sistemit Karta e rrjetit
Furnizues energjie Shpërndarës nxehtësie
Hard disk
CD/DVD
Motherboard
Procesor CPU
Modulet RAM
Motherboard-i
Si fillim kemi board-in (qarkun) kryesor, që quhet motherboard, i cili ka lidhje direkte ose indirekte me çdo
pjesë të kompjuterit tonë.
Procesori (CPU)
Njësia qendrore e procesimit, ose ndryshe procesori, ndodhet i instaluar në motherboard dhe, shpeshherë,
quhet dhe truri i kompjuterit. Detyra kryesore e procesorit është të marrë komanda dhe t’i procesojë ato
në bazë të instruksioneve. Sa herë që klikojmë në kompjuterin tonë ose shtypim një tast në tastierë, po
komunikojmë dhe po i japim instruksione procesorit të kompjuterit.
Modulet RAM
RAM-i është memoria afatshkurtër e kompjuterit, e cila përdoret sa herë që kompjuteri ynë do të ruajë
të dhëna përkohësisht dhe t’i tërheqë kur ka nevojë. Quhet afatshkurtër për arsye se, nëse e mbyllim
kompjuterin, të dhënat që ndodhen në memorien RAM zhduken.
Hard disku
Hard disku është memoria afatgjatë e kompjuterit, që do të thotë se, nëse e fikim kompjuterin, përsëri
i kemi të ruajtura të dhënat tona. Kjo është arsyeja që hard disku është vendi ku ne ruajmë programet,
dokumentet, fotografitë dhe çdo gjë tjetër në kompjuterin tonë.
25
BOTA E KOMPJUTERIT
Furnizuesi i energjisë
Kjo pajisje konverton fuqinë e marrë nga një burim energjie (prizë muri) në energji të favorshme për
kompjuterin tonë dhe, me anë të kabllove përbërëse, i çon energji motherboardit dhe komponentëve të
tjerë të kompjuterit. Nëse kjo pajisje ka një problem, i gjithë kompjuteri është i papërdorshëm deri kur të
bëjmë zëvendësimin e furnizuesit të energjisë.
Karta grafike
Karta grafike është një nga pajisjet kryesore të instaluara në kompjuter. Këto karta konsistojnë në GPU
(Graphic Processing Unit) në brendësi të tyre dhe shfaqin imazhe, veçanërisht grafika 3D.
Karta grafike siguron pamje me ngjyra dhe qartësi vizuale të cilësisë së lartë duke procesuar dhe ekzekutuar
të dhënat grafike.
Karta e rrjetit
Karta e rrjetit është ajo pajisje që bën të mundur lidhjen e kompjuterit tonë në rrjet. Në këtë kartë përfundon
kablli (media e transmetimit), i cili bën lidhjen e rrjetit tonë.
CD/DVD (Optical Drive)
Kjo është një pajisje e cila bën leximin dhe shkrimin e CD-ve ose DVD-ve. Nëse keni një CD me këngë në
shtëpinë tuaj, të jeni të sigurt që është përdorur kjo lloj pajisje për t’i hedhur këngët në CD.
Ventilatori i sistemit
Kompjuterat tanë punojnë me orar të zgjatur, madje ka raste ku ne harrojmë ta mbyllim kompjuterin. Mund
të kalojë një ditë e tërë që kompjuteri ka qenë i ndezur dhe është ventilatori i sistemit ai që bën të mundur
ruajtjen nga prishja e pajisjeve tona nga nxehtësia e kohëzgjatjes së punës. Puna kryesore e këtij ventilatori
është të freskojë duke kaluar ajër në pajisjet që ndodhen brenda kompjuterit tonë.
Shpërndarësi i nxehtësisë
Pamë më sipër që procesori kishte rol shumë të rëndësishëm në kompjuterin tonë, saqë e quajmë dhe trurin
e kompjuterit. Për këtë arsye duhet të bëjmë çmos që ta ruajmë nga një defekt i mundshëm. Shpërndarësi i
nxehtësisë e ruan procesorin nga mbinxehtësia, duke bërë shpërndarjen e saj dhe duke e ftohur procesorin.
Aftësi që zhvillohen
Nxënësi/ja: merr në konsideratë pajtueshmërinë e software-ve dhe hardware-ve; koncepton
funksionalitetet e pajisjeve kompjuterike.
Kontroll njohurish
1. Përmendni katër lloje kompjuterash.
2. Cili është avantazhi i një laptopi nga desktop PC?
3. Çfarë janë hardware dhe software?
4. Përmendni disa nga pjesët e kompjuterit.
5. Ku i ruajmë të dhënat tona dhe pse?
6. Përmendni disa nga tipat e kompjuterave që keni përdorur dhe cilin nga ata preferoni më shumë, pse?
26
Komponentët e rrjetit 1.8BOTA E KOMPJUTERIT
Nxënësi/ja: Situatë
• identifikon komponentët e rrjetit; Në fotografi
• dallon funksionet e tyre. kemi pamjen e
laboratorit të
Fjalët kyç: informatikës së
një shkolle. Siç
pajisjet fundore, switch, router, e shohim, aty
Wireless Access Point. kemi një rrjet kompjuterash që komunikojnë me njëri-tjetrin,
duke dhënë dhe marrë informacion. Si realizohet kjo?
Komponentët e rrjetit dhe funksionet e tyre
Nëse dëshirojmë të dimë se si është shtrirë një rrjet, do të vërejmë që mbrapa kompjuterave tanë është
një kabëll i lidhur. Ky kabëll shkon nga kompjuteri ynë nëpërmjet kartës së rrjetit te një pajisje diku në
dhomë (switch). Nëse shkojmë deri te kjo pajisje, vërejmë që të gjithë kabllot që vijnë nga kompjuterat tanë
përfundojnë në këtë pajisje (switch), ku vetë kjo pajisje lidhet me një pajisje tjetër (router).
Komponentët e parë të rëndësishëm të rrjetit janë pajisjet fundore (në rastin tonë, kompjuterat e nxënësve),
që mund të jenë: kompjuter, printer, smartfon, tablet etj. Këto pajisje lidhen në rrjet me atë që quhet karta
e rrjetit. Nga karta e rrjetit në kompjuterin tonë shtrihet një kabëll (media e transmetimit) deri te një switch.
Switch-i lidhet me një pajisje, që quhet router.
Komponentët kryesorë të rrjetit janë:
• pajisjet fundore, • media e transmetimit,
• switch-i, • Wireless Access Point,
• router-i, • NIC (Network Interface Card).
Pajisjet fundore
Në botë ka disa kompani që merren me prodhimin e pajisjeve të rrjetit, ku si lider mund të përmendim
kompaninë CISCO, e cila ofron një gamë të gjerë të pajisjeve që kërkohen nga rrjetet më të avancuara sot.
Ndër kompanitë e tjera që mund të përmendim, janë: HP, Netgear, Alcatel etj. Pajisjet fundore përfshijnë
çdo pajisje që klientët tanë përdorin për t’u bërë pjesë e rrjetit. Komunikimi në rrjet nga klientët kryhet me
anë të këtyre pajisjeve, që mund të jenë: kompjuter, smartfon, tablet, IP, kamera, printer etj.
27
BOTA E KOMPJUTERIT Switch
Router
Switch
Switch grupon të gjitha pajisjet fundore, duke bërë të mundur ko-
munikimin e tyre me anë të MAC adresave. Switch është lidhja e
parë e pajisjes së klientit me rrjetin, për këtë arsye switch-et kanë
përdorim të gjerë në rrjetet e sotme. Kemi disa lloje switch-esh të
cilat dallojnë si nga funksioni, ashtu dhe nga kostoja.
Switch normal (layer 2)
Switch-i normal është nga më të përdorshmit në ditët e sotme
për arsye të kostos së ulët dhe është më i favorshëm për:
kompani të vogla, zyra, shtëpi etj. Komunikimi ndodh me anë të
MAC adresave.
Switch (layer 3)
Në shumicën e rasteve përdoret në pjesën kryesore të rrjetit dhe
ka përdorim të gjerë në kompani të mesme ose të mëdha. Për
arsye se kostoja e tyre është më e lartë se switch-et layer 2, nga
vetitë që e dallojnë këtë switch është aftësia e komunikimit me
anë të adresave IP.
Switch POE (Power Over Ethernet)
Me futjen e teknologjive VOIP, IP camera dhe shumë llojeve të
tjera në kompanitë e sotme, lindi problemi se ku do ta merrnin
këto pajisje energjinë elektrike, duke mos cenuar fleksibilitetin
e secilës pajisje. Me zhvillimin e teknologjisë POE (Power Over
Ethernet), një pajisje rrjeti e merr energjinë elektrike nga një
Switch POE me anë të kabllit të rrjetit, pa pasur nevojë për prizë
ose diçka tjetër. Kjo lloj alternative e shton koston për çdo switch,
për këtë arsye përdoret nga kompani të mesme dhe të mëdha.
Router
Router-i është një pajisje rrjeti që bën lëvizjen e të dhënave
(paketave) nga një rrjet në tjetrin. Router-at janë pajisje pa të
cilat ne kurrë nuk do të mund të aksesonim internetin. Kur në
kompjuterin tonë duam të aksesojmë internetin, është router-i ai
që bën të mundur kalimin e informacionit nga rrjeti ynë personal
në rrjetin e madh global, që quhet internet.
Ndryshe nga switch-et, router-at janë vetëm layer 3 dhe, ndryshe
nga switch-et, që vendndodhjen në rrjet e kanë pranë pajisjeve
fundore, router-at në shumicën e rasteve ndodhen në pjesët e
kufirit të rrjetit tonë dhe shërbejnë si përfaqësues të rrjetit tonë
në kontakt me rrjetet e jashtme.
28
BOTA E KOMPJUTERIT
Media e transmetimit
Median e transmetimit e kemi diskutuar më parë dhe është një nga komponentët më të rëndësishëm të
rrjetit. Imagjinoni sa i vështirë do të ishte komunikimi ndërmjet qyteteve të Shqipërisë, nëse rrugët që
ndërlidhin këto qytete do të ishin të prishura. Rrugët tona në TIK janë media e transmetimit. Kablli apo vala
duhet që të jenë sa më cilësorë për komunikim, pa ndërprerje dhe të shpejtë.
Wireless Access Point (WAP)
WAP është një pajisje rrjeti, e cila dita-ditës vazhdon të zërë vend shumë të rëndësishëm në rrjetet tona.
Kjo për arsye të rritjes së numrit të pajisjeve që përdorin wireless për të aksesuar internetin ose për t’u bërë
pjesë e rrjetit të brendshëm. Qëllimi kryesor i një WAP-i është të bëjë lidhjen e pajisjeve wireless me rrjetin
tonë.
NIC (Network Interface Card)
Karta e rrjetit është pajisja e instaluar në çdo pajisje fundore, e cila shërben për lidhjen e këtyre pajisjeve
me rrjetin.
Veprimtari
Shikoni në laboratorin tuaj të informatikës dhe shënoni se çfarë komponentësh rrjeti
nga ata që përmendëm janë prezentë.
Aftësi që zhvillohen
Nxënësi/ja: demonstron kuptimin e koncepteve bazë të rrjeteve (network).
Kontroll njohurish
1. Çfarë është një switch?
2. Cilët janë disa nga komponentët e rrjetit?
3. Ku dallon router dhe switch?
4. Cila pajisje përdoret për të lidhur telefonat në rrjet?
29
1.9BOTA E KOMPJUTERIT Punë praktike
Ndërtimi i një rrjeti të thjeshtë
Qëllimi:
Të aftësohen nxënësit për të ndërtuar një rrjet kompjuterik duke përdorur njohuritë e
marra në këtë tematikë.
Zhvillimi i punës:
Në laboratorin e informatikës.
1. Referuar figurës së mëposhtme, ndërtoni një rrjet dhe përcaktoni: komponentët e tij, tipin
e rrjetit, topologjinë e rrjetit dhe kanalet e transmetimit.
2. Gjithashtu shikoni se çfarë pajisjesh të tjera fundore mund të shtojmë në rrjetin e dhënë.
Internet
3. Vizitoni faqen e internetit më poshtë për të llogaritur se si duhet ta rregullojmë
vendin e punës në bazë të gjatësisë trupore. Mos harroni të vendosni si masë cm.
http://www.ergotron.com/tabid/305/language/en-US/default.aspx
4. Në linkun më poshtë, që mund të aksesohet online, jepet një tour 3D, ku nxënësit hapin
kompjuterin, heqin ose vendosin pjesë brenda dhe jashtë tij.
Vizitoni faqen dhe zbërtheni kompjuterin për të parë se si janë të instaluara pjesët.
http://umhelena.edu/VirtualComputers/Desktop/en_ITEPC_VA_Desktop_v40/RootMovie.
swf?
30
Kontroll njohurish 1.10BOTA E KOMPJUTERIT
1. Çfarë është një backup dhe pse është e nevojshme që të bëjmë atë? 2 pikë
2. Përmendni disa nga arsyet pse të dhënat tona mund të humbasin? 3 pikë
3. Ku dallon Local backup nga Internet backup? 1 pikë
4. Një përdorues do të shtojë një tabelë në Word, por nuk ka informacion se si 2 pikë
bëhet. Ku mund të kërkojë ndihmë përdoruesi? 3 pikë
5. Punonjësit e një kompanie janë të detyruar të punojnë tetë orë para
1 pikë
kompjuterit. Ata shfaqin ankesa për dhimbje në pjesë të ndryshme të trupit. 1 pikë
Ҫfarë do t’u sugjeronit si zgjidhje këtyre punonjësve?
6. Çfarë është një rrjet? 1 pikë
7. Një kompani do të zgjerohet në disa qytete në mbarë Shqipërinë. Çfarë lloj 1 pikë
rrjeti duhet të përdorë kompania? 2 pikë
8. Një kompani ofron shërbim interneti për qytetin e Tiranës, çfarë lloj rrjeti
përdor kompania? 2 pikë
9. Ku dallojnë pajisjet input nga output?
10. Cilat pajisje input dhe output përdorni më shpesh gjatë ditës suaj? 2 pikë
11. Në kompjuterin PC1 marrim një dokument dhe e hedhim në USB, pastaj në 1 pikë
PC2 hedhim dokumentin që ndodhet në USB. Në cilën pjesë e kemi përdorur 1 pikë
USB-në për output dhe në cilën për input?
12. Në sa tipa i kemi pajisjet e magazinimit? 1 pikë
13. Çfarë është një kanal transmetimi? 1 pikë
14. Kur ne lidhemi me wireless në një qendër tregtare, cila është media e 1 pikë
transmetimit që ne përdorim për t’u futur në rrjet?
15. Një kompjuter zyre e ka njësinë qendrore dhe monitorin bashkë me mausin 2 pikë
dhe tastierën. Çfarë lloj kompjuteri është?
16. Cila pjesë furnizon me energji të gjithë komponentët e kompjuterit? 3 pikë
17. Në cilën pjesë të kompjuterit i ruajmë të dhënat tona? 2 pikë
18. Një përdorues ishte duke punuar në kompjuter, papritur iu fik kompjuteri, 2 pikë
kur e ndezi atë, vuri re që dokumenti ishte fshirë. Cila është arsyeja dhe çfarë
duhet të bënte përdoruesi? 31
19. Përmendni disa nga komponentët e rrjetit.
20. Në cilët komponentë rrjeti bëjnë pjesë kompjuterat dhe smartfonat?
21. Ku dallon switch layer 2 nga layer 3?
35 pikë
PËRPUNIMI DIGJITAL I TË DHËNAVE
TEMATIKA II
PËRPUNIMI DIGJITAL I TË DHËNAVE
Në këtë tematikë, nxënësi/ja:
• koncepton rolin e të dhënave digjitale dhe vlerëson
rëndësinë e tyre;
• identifikon llojet e të dhënave digjitale dhe formatet
e tyre;
• analizon veçoritë e formateve të të dhënave digjitale;
• përpunon të dhënat e tipit tekst, audio dhe imazhet;
• koncepton planifikimin e një projekti digjital dhe e
krijon atë;
• identifikon elementet e projektit digjital;
• identifikon elementet e programit PowerPoint;
• prezantohet me programin Adobe Flash dhe
identifikon elementet e këtij programi;
• krijon dhe modifikon projekte me anë të programit;
• liston veglat e punës së programit;
• praktikon veglat e programit Adobe Flash;
• aplikon veglat e animacionit të programit Adobe
Flash;
• ndërton animacionin me metodën Classic Tween
dhe Shape Tween;
• ndërton një slideshow;
• identifikon tipa skedarësh video që mund të
importohen në Flash;
• vendos videot brenda një faqeje interneti;
• realizon importimin e skedarëve Word në faqe
interneti.
33
2.1PËRPUNIMI DIGJITAL I TË DHËNAVE Bota e të dhënave digjitale
Nxënësi/ja:
• koncepton rolin e të dhënave Situatë
digjitale; Sa të domosdoshme e shihni
përdorimin e celularit në
• vlerëson rëndësinë e të dhënave jetën e përditshme?
digjitale. Sa ju shërben kompjuteri gjatë procesit të të nxënit?
Fjalët kyç:
të dhëna digjitale. Roli dhe rëndësia e të dhënave digjitale
Të dhënat digjitale përfaqësojnë forma të ndryshme të dhënash
duke përdorur gjuhën e kompjuterit, e cila mund të kuptohet dhe interpretohet nga teknologji të ndryshme.
Të dhënat digjitale kanë si qëllim kryesor transformimin e elementeve të botës fizike në botën teknologjike.
Kjo gjë bëhet në forma të ndryshme duke përdorur teknika specifike për kapjen e ngjarjeve të botës reale
dhe konvertimin e tyre në atë digjitale.
Një shembull konkret është konvertimi i një peizazhi natyror, i cili është fizik në botën reale, duke e kthyer
në një fotografi digjitale. Prezantimi i këtij peizazhi fizik bëhet në bazë të teknikave specifike që ndiqen nga
pajisja me të cilën bëmë fotografinë. Fotografia digjitale shfaqet në kompjuterin tonë në bazë të rregullave
që kompjuteri ka të integruara për të dhëna digjitale të tipit
imazh. Gjithashtu, teknika të njëjta përdoren dhe për të dhëna
audio ose tipa të tjerë.
Të dhënat digjitale kanë bërë të mundur të kuptojmë me të
vërtetë fuqinë dhe rëndësinë e kompjuterave në jetën tonë.
Rrallë mund të hasim ndonjë fushë të jetës sonë që nuk përdor të
dhënat digjitale, për arsye se revolucioni teknologjik arriti bashkë
me këto të dhëna. Sot, fusha e muzikës dhe e televizionit janë
fushat më të prekshme për këto që thamë më sipër. Pa të dhënat
digjitale, sot do të kishim muzikë të regjistruar në kasetat e vjetra,
të cilat nuk përdoren më, dhe televizorë me cilësi të ulët. Këto të dhëna bënë të mundur revolucionin
multimedial (të muzikës dhe televizionit), për sa i përket ruajtjes së këtyre të dhënave, përpunimit të tyre,
cilësisë deri në standardin HD (High Definition) 3D (për TV) etj.
Një fushë tjetër ku efekti i të dhënave digjitale është mëse i prekshëm, është fusha e mjekësisë. ADN-ja e një
qelize të vetme përmban rreth 3 bilionë çifte bazë. Për një qelizë të vetme të njeriut, nëse do t’i shfaqnim
të printuara çiftet bazë, do të na duheshin mbi 1.5 milionë faqe tekst. Për të gjithë trupin, sigurisht, kjo do
të ishte e pamundur. Duke përdorur ndihmën e të dhënave digjitale, i gjithë informacioni i asaj qelize na
shfaqet në kompjuter, ku ne mund ta ruajmë, ta ndryshojmë dhe ta testojmë si të dëshirojmë.
Siç thamë dhe më sipër nuk ka fushë, sado e rëndësishme të jetë, që të mos përdorë të dhënat digjitale.
Përpunimi i informacionit në mënyra primitive nuk është efikas dhe na vështirëson shumë produktivitetin.
34
PËRPUNIMI DIGJITAL I TË DHËNAVE
Mendoni, për shembull, nëse ju japin një letër në të cilën janë shkruar rreth 100 numra treshifrorë dhe ju
kërkohet që të bëni veprime mbledhjeje me to.
Në radhë të parë, mbledhja në mënyrë manuale do të na merrte shumë kohë; së dyti, mundësia për të
gabuar është e lartë, për arsye se mjafton që njërin nga numrat të mos e shohim mirë dhe rezultati do të na
dalë totalisht gabim; së treti, rezultatin e këtyre numrave ne e ruajmë diku në letër. Nëse kemi nevojë për
të, do të na duhet të gjejmë letrën e duhur. Mendoni 500 letra apo 2 000 letra. Do ta kishim të pamundur
të gjenim atë që kërkojmë.
A nuk do të ishte ideale që ata numra t’i
mblidhnim me një klikim? Nëse do të na
duhej rezultati, do ta gjenim shumë shpejt.
Kjo është “magjia” e të dhënave digjitale,
e cila sot e ka bërë botën reale të ecë me
hapa madhështorë në: shkencë, mjekësi,
muzikë, grafikë dhe shumë e shumë fusha
të tjera.
Në rastin më sipër mjafton që numrat t’i
hedhim në kompjuter (t’i digjitalizojmë)
dhe me një funksion të thjeshtë të bëjmë
mbledhjen, pastaj e ruajmë veprimin. Nëse më vonë do të na duhet, mjafton ta kërkojmë dhe e gjejmë.
Në mësimet në vijim do të diskutojmë se si ta përdorim në avantazhin tonë këtë botë digjitale, e cila na jep
pushtet kaq të madh për sa i përket: të dhënave, menaxhimit, përpunimit të tyre, si dhe mundësinë për
t’i përdorur këto të dhëna për çfarëdo qëllimi që kemi në rrugën drejt teknologjisë së informacionit dhe
komunikimit.
Veprimtari
Një person, çdo muaj, paguan faturat e dritave dhe të ujit. Nëse do të donte të shikonte se sa ka
paguar për të gjithë vitin, atij do t’i duhej të gjente librezën, pastaj të bënte mbledhjen muaj pas
muaji. Mund t’i sugjeroni ndonjë mënyrë më të thjeshtë personit në fjalë?
Aftësi që zhvillohen
Nxënësi/ja: përdor programet kumpjuterike për përpunimin e të dhënave.
Kontroll njohurish
1. Çfarë janë të dhënat digjitale?
2. Përmendni disa nga fushat ku të dhënat digjitale kanë bërë revolucion.
3. Cilat janë avantazhet e të dhënave digjitale?
35
2.2PËRPUNIMI DIGJITAL I TË DHËNAVE
Llojet e të dhënave digjitale dhe menaxhimi i tyre
Nxënësi/ja: Situatë
• identifikon llojet e të dhënave Çfarë ju sjellin ndërmend këto
digjitale; simbole? Diskutoni ku dhe për
• identifikon formatet e të dhënave çfarë përdoren.
digjitale;
• analizon veçoritë e formateve të
të dhënave digjitale. Fatmirësisht, çdo kompjuter na ofron në ditët e sotme disa
Fjalët kyç: mjete të cilat e lehtësojnë shumë punën tonë me të dhënat
digjitale. Këto mjete janë të integruara në sistemin e operimit të
tekst dhe hipertekst, imazhe, video, kompjuterit tonë dhe na ofrojnë mundësinë që të punojmë me të
audio. dhënat duke i: modifikuar, ruajtur, nxjerrë ato si output në pajisje
të ndryshme (USB, CD, DVD) etj.
Për përdoruesin normal, këto programe që na ofron kompjuteri janë të mjaftueshme, por, në rastet
profesionale, do të duhej të mbështeteshim në programe të treta, që janë të përshtatura për profesionistët
dhe mund t’i instalojmë.
Përpara se t’i shohim vetë mjetet që përdoren për të menaxhuar të dhënat digjitale, në fillim duhet të
kuptojmë nëse kompjuteri është në gjendje t’i përpunojë këto të dhëna dhe të bëjë ruajtjen e tyre.
Llojet e të dhënave digjitale
Më poshtë do të merremi me llojet më të përdorshme të të dhënave kryesore digjitale, që kryesisht janë:
1. tekst;
2. imazhe;
3. video;
4. audio.
1. Tekst
Nga të gjitha llojet e të dhënave, këta tipa të dhënash janë ato që kanë kërkesat më të pakta kompjuterike,
duke filluar me hapësirën e vogël që zënë në hard disk e deri duke mos
angazhuar shumë procesorin.
Formatet e tekstit TXT
• Dokumente tekst
Ky lloj formati mund të përpunohet shumë lehë me çfarëdo programi. .txt
Një nga mjetet që kompjuteri na ofron për këtë format është programi
Notepad. Dokumentet e këtij formati mbarojnë me .txt.
• Dokumente Word-i (Microsoft Word)
Ky lloj formati përpunohet duke përdorur programin Microsoft Word.
Dokumentet e këtij formati mbarojnë me .docx.
36
PËRPUNIMI DIGJITAL I TË DHËNAVE
• Dokumente PDF
Ky lloj formati dokumentesh ka përdorim të gjerë në ditët e sotme.
Kompjuteri nuk na ofron program për leximin e këtij formati, por
mund të shkarkojmë dhe të instalojmë programin Acrobat Reader,
që është falas dhe na plotëson shumicën e nevojave që kemi për të
kryer mbi PDF. Zakonisht, skedarët ruhen në këtë format për të mos
i përpunuar më tutje. Dokumente të këtij formati mbarojnë me .pdf.
2. Imazhe
Këta tipa të dhënash kanë kërkesa më të larta se ato më sipër. Programet profesionale që përdoren për
përpunimn e këtyrë të dhënave kërkojnë fuqi kompjuterike të lartë dhe pajisje bashkëkohore.
Formatet e imazheve
• JPG
Dallimi kryesor në formatet e imazheve është cilësia e imazhit dhe madhësia e tij. JPG ka qenë dhe është
formati më i përdorur në internet dhe kudo. Duhet treguar kujdes të mos e përdorim në imazhe ku detajet
janë të rëndësishme, si në: imazhet e artit, tipografi, imazhe me viza të qarta etj. Imazhet e këtij formati
mbarojnë me .jpg ose .jpeg.
• PNG
PNG është një format shumë i mirë kur duam të përdorim imazhe me pjesë transparente. Duke qenë
transparente, këto pjesë marrin ngjyrën e sfondit ku ndodhen, duke na dhënë fleksibilitet në përdorim dhe
mundësinë të arrijmë gjëra që me formatet e tjera do të ishte e pamundur. Ky format mund të kompresohet,
por madhësia e imazhit do të jetë më e madhe se në formatet e tjera. Imazhet e këtij formati mbarojnë me
.png.
• GIF
Edhe formati GIF përdor kompresim për të ulur madhësinë e imazhit dhe, për këtë arsye, ka gjetur përdorim
në pjesën e internetit. GIF i përket së kaluarës dhe nuk përdoret në fushën e fotografisë moderne. Një nga
specifikimet që e dallojnë formatin GIF, është mundësia e animacionit ose, më qartë, e një fotografie që
lëviz. Imazhet e këtij formati mbarojnë me .gif.
• BPG
Ky është një format i ri dhe qëllimi kryesor është të zëvendësojë formatin JPG. Specifika kryesore e këtij
formati është që, për të njëjtën cilësi, ofron madhësi më të vogël se formati JPG. Imazhet e këtij formati
mbarojnë me .bpg.
image.bpg: 160.3K image.jpg: 776.7K image.gif: 3.84M image.png: 4.34M
37
PËRPUNIMI DIGJITAL I TË DHËNAVE
3. Video
Të dhënat digjitale të tipit video janë ato që kanë kërkesat më të larta kompjuterike, këto lloje të dhënash
kërkojnë procesor dhe RAM të fuqishëm, po ashtu sugjerohet kartë grafike e dedikuar.
Përsa i përket hard diskut, këto të dhëna zënë pjesën më të madhe, me rritjen e cilësisë në HD (High
Definiton), një video njëminutëshe e regjistruar nga një iPhone shkon rreth 1GB në madhësi.
Formatet e videove
• AVI
AVI është një format videoje i prezantuar nga Microsoft dhe në shumicën e rasteve është ideal në pajisje
Windows. Formati AVI nuk i mbështet pajisjet Apple dhe, nëse duam të shohim një video në ato pajisje, do
të duhet të përdorim format tjetër. Për sa i përket madhësisë së skedarit AVI, ai është i pakompresuar dhe
zë shumë hapësirë në hard disk (1 orë video AVI zë rreth 33 GB hapësirë). Videot e këtij formati mbarojnë
me .avi.
• MPEG
Ndryshe nga AVI, MPEG mbështet çdo lloj pajisje, qoftë Apple, Android, Microsoft etj., dhe përdor kompresim
duke e ulur në mënyrë drastike madhësinë e skedarit dhe në mënyrë të papërfillshme cilësinë e videos. Nëse
në rastin më sipër do të kishim formatin MPEG, videoja njëorëshe do të ishte vetëm 650 MB. Madhësia më
e vogël na rrit performancën kur duam të modifikojmë videon. Videot e këtij formati mbarojnë me .mpg.
• MP4
MP4 është aktualisht formati më i përdorur në botë, duke pasur si përdorim primar internetin. Për këtë
arsye gjen përdorim pothuajse në çdo pajisje që përdoret nga konsumatorët sot. MP4 përdor kompresim,
kështu që madhësia që përdor në hard disk është deri diku e vogël. Videot e këtij formati mbarojnë me .mp4.
• FLV
FLV është konkurrenti më i afërt i formatit MP4. Të dyja këto formate e kanë përdorimin kryesor në internet
dhe përdoren nga kompani të mëdha, si: Youtube, Hulu dhe shumë të tjera. FLV ka kufizime për sa i përket
përdorimit në pajisjet mobile; Apple nuk e suporton si format në pajisjet e saj.
Për të luajtur formatet video të mësipërme, kompjuteri na ofron programin Windows Media Player, por një
alternativë tjetër që na jep mundësinë për të luajtur pothuajse çdolloj formati video që ekziston është VLC
Player.
4. Audio
Audio përmban formate të ndryshme, ku secili prej tyre ka avantazhet e tij. Formatet audio ndahen në
lossless (jo i kompresuar) dhe lossy (i kompresuar). Dallimi kryesor ndërmjet tyre është që formati lossless
ruan cilësinë origjinale të regjistrimit, duke na ofruar cilësi tepër të lartë dhe madhësia e skedarit, gjithashtu,
është e lartë; lossy bën kompresimin e audios, duke ulur madhësinë e skedarit, por duke ulur edhe cilësinë.
• WAV
Formati WAV bën pjesë në tipin e pakompresuar (lossless). Ky format përdoret shumë në studiot
muzikore, për arsye të cilësisë së lartë që ruan. Sigurisht që me cilësinë kemi rritje madhësie.
38
PËRPUNIMI DIGJITAL I TË DHËNAVE
• MP3
MP3 është formati më i përdorshëm në botë për arsye se përdor kompresim (lossy), që e bën të
favorshëm për internet dhe të suportueshëm nga shumica e pajisjeve. MP3 është kthyer në sinonim për
muzikën, falë përdorimit të gjerë të tij.
• AAC
AAC është si MP3, por pak më efikas, në kuptimin që mund të kemi skedarë që zënë më pak hapësirë
duke ruajtur cilësinë. AAC u bë e famshme nga Apple Itunes dhe po fiton popullaritet dita-ditës.
Veprimtari
Hapni kompjuterin tuaj dhe shikoni disa nga fotografitë dhe audiot që keni. Tregoni në çfarë
formati janë dhe me çfarë programi hapen ato.
Aftësi që zhvillohen
Nxënësi/ja: eksploron burime mësimore TIK mbi formatin e të dhënave digjitale.
Kontroll njohurish
1. Cilët janë disa tipa të dhënash?
2. Përmendni disa nga formatet tekst.
3. Cili nga tipat e të dhënave të përmendura më sipër ka nevojë për shumë hapësirë në hard disk?
4. Nga se dallohet MP3 nga WAV?
39
2.3PËRPUNIMI DIGJITAL I TË DHËNAVE
Përpunimi i të dhënave digjitale
(tekst, audio, imazhe)
Nxënësi/ja: Situatë
• përpunon të dhënat e tipit tekst; Përmendni dhe diskutoni mbi programet që njihni për
• përpunon të dhënat e tipit audio; përpunimin e të dhënave digjitale.
• përpunon imazhet dhe fotografitë.
Përpunimi i tekstit
Fjalët kyç: Teksti është pjesë e rëndësishme e çdo produkti; një tekst i bukur
programet Movie Maker, Audacity. tërheq konsumatorin të shfaqë interes për produktin tonë. Një
përdorim të gjerë, ku vihet re rëndësia e tekstit, zënë faqet e
internetit. Është vërtetuar që njerëzit vizitojnë ato faqe që kanë tekst të tillë, që ndihmojnë leximin dhe
pamjen vizuale. Një rast tjetër mund të përmendim sloganet e kompanive, ku lloji i tekstit duhet të shprehë
imazhin e kompanisë. Ka shumë programe që merren me përpunimin e tekstit, por programi më popullor
dhe më profesional në këtë fushë është Microsoft Word.
Rubrikat Font dhe Paragraph
Në pjesën më të madhe të rasteve të përpunimit të tekstit do të kemi të bëjmë me komandat që ndodhen
në grupin Font dhe Paragraph. 1 25 6
1. Bëjmë zgjedhjen e llojit të shkrimit (fontit). 3 4 78
2. Zgjedhim madhësinë e shkrimit.
3. Zgjedhim mënyrën e shkrimit nëse e duam:
të pjerrët, të theksuar, të nënvizuar.
4. Zgjedhim ngjyrën e shkrimit. Përshëndetje!
5. Mund të transformojmë shkrimin me germa
të vogla apo të mëdha.
6. Realizojmë ndarje të tekstit në formë liste, si lista që aktualisht po lexoni.
7. Zgjedhim ku duam ta vendosim tekstin: majtas, në qendër, djathtas ose të shpërndarë në të gjithë faqen.
8. Zgjedhim hapësirën ndërmjet rreshtave.
Përpunimi i audiove
Për përpunimin e audios do të përdorim programin Audacity, që mund ta shkarkojmë në linkun: http://
www.audacityteam.org/download/windows/. Për imazhet do të përdorim setin e programeve falas që na
ofrohen nga Microsoft dhe që quhet Windows Essentials. Atë mund ta shkarkojmë online në linkun: http://
windows.microsoft.com/en-us/windows/essentials. Ky set përmban programet Photo Gallery që shërbejnë
për: menaxhimin, përpunimin dhe prezantimin e fotografive. Gjithashtu përmban programin Movie Maker,
që shërben për përpunimin dhe krijimin e videove nga fotografi dhe video që ndodhen në kompjuterin tonë.
Dritarja kryesore e programit Audacity shfaqet më poshtë.
Në pjesën sipër kemi menunë kryesore, ku ndodhet pjesa më e madhe e komandave:
Në pikën 1 kemi komandat bazë për audio play, pause, stop.
Në pikën 2 kemi mundësinë e regjistrimit të audios.
40
PËRPUNIMI DIGJITAL I TË DHËNAVE
Kjo pjesë përdoret kur ende nuk e kemi skedarin audio, të cilin duam ta regjistrojmë dhe pastaj të punojmë mbi të.
Elementet e dritares së programit Audacity
Bëjmë hapjen e një skedari audio në formatin MP3, duke shkuar në File - Open, në menunë e pikës 1.
Më poshtë është dritarja e programit Audacity, pasi kemi hapur një skedar audio.
Në pikën 1 kemi minutazhin e audios. Me maus mund të selektojmë
çdo pjesë të minutazhit për të bërë ndryshimet. Nëse shkojmë në
menunë Edit, kemi mundësinë për të: fshirë, prerë, kopjuar dhe shumë
funksione të tjera për pjesën e selektuar.
Programi Audacity është një nga programet më popullore për arsye të
nivelit profesional dhe faktit që është pa pagesë.
Menuja Edit
41
PËRPUNIMI DIGJITAL I TË DHËNAVE
Përpunimi i imazheve
Photo Gallery është një program që kryen të gjitha funksionet bazë për menaxhimin dhe editimin e fotografive.
3 45
2
1
Më sipër kemi dritaren kryesore të programit, kurse më poshtë do të përmendim me anë të pikave
funksionet kryesore.
1 - Ndodhen të gjithë folderat që përmbajnë imazhet në kompjuterin tonë.
2 - Duke klikuar në butonin Import, ne bëjmë hedhjen e fotografive nga aparatet digjitale.
3 - Kjo pikë është më e rëndësishmja në program dhe bën editimin e fotografive.
4 - Përdorim opsionin e shfaqjes së fotografive në mënyrë automatike.
5 - Më pas bëjmë ndarjen (share) të fotografive tona në rrjetet më popullore sociale.
Përpunimi i fotografive
Siç shihet, nga menuja Photo Gallery përpunohet imazhi ynë.
Në pikën 1 kemi komandat bazë, ku mund të: kopjojmë, fshijmë dhe të rrotullojmë fotografitë.
Në pikën 2 mund të ndryshojmë përmasat e fotografisë dhe ta emërtojmë atë.
Në pikën 3 përcaktohen kontrasti, ngjyrat etj.
Në pikën 4, në opsionin Effects, kemi efekte të gatshme që përmban programi të cilat aplikohen në fotografi.
14
23
42
PËRPUNIMI DIGJITAL I TË DHËNAVE
Përpunimi i videove
Programi Movie Maker është programi më i njohur për krijimin e videove. Dritarja kryesore e këtij programi
përmban:
1. Butoni Add Videos and Photos. Këtu mund të shtojmë imazhe dhe video që ndodhen në kompjuterin
tonë, si dhe audio (muzikë), që shërben si sfond për videon që do të krijojmë.
2. Auto Movies Themes. Këtu mund të përdorim disa sfonde (themes) që përmban vetë programi.
3. Opsioni Share. Me anë të kësaj komande shpërndajmë videon tonë në rrjetet sociale.
Animacionet e programit Movie Maker
Ato çfarë e bëjnë videon tonë të këndshme dhe dinamike janë animacionet që përmban programi Movie
Maker. Këto janë animacione të ndryshme për situata të ndryshme. Mund të përdorim një animacion për
të gjithë videon ose animacione të veçanta për çdo pjesë.
Veprimtari
• Hapni programin Microsoft Word në kompjuterin tuaj dhe përpunoni një dokument me anë të
komandave të përpunimit të tekstit sipas një modeli të dhënë.
• Shkarkoni programin Audacity dhe shkurtoni një nga këngët tuaja të preferuara.
Aftësi që zhvillohen
Nxënësi/ja: përdor programet kompjuterike në përpunimin e të dhënave (video, imazhe).
Kontroll njohurish
1. Përmendni elementet e dritares së Microsoft Word-it.
2. Nëse duam të shkurtojmë një këngë, çfarë programi përdorim?
3. Çfarë programi përdorim për menaxhimin e fotografive?
4. Çfarë realizohet me anë të programit Movie Maker?
43
2.4PËRPUNIMI DIGJITAL I TË DHËNAVE
Planifikimi dhe organizimi i një projekti digjital
Nxënësi/ja: Situatë
• koncepton planifikimin e një Para se të zhvillojmë çfarëdo projekti, duhet të bëjmë
projekti digjital; planifikimin dhe organizimin e tij.
“Më jepni 6 orë për të prerë një pemë dhe do të
• identifikon elementet e projektit harxhoj 4 orë duke mprehur sëpatën.”
digjital;
Abraham Linkoln (Abraham Lincoln)
• krijon projekte digjitale.
Fjalët kyç: Në mësimet e mëparshme mësuam se çfarë janë të dhënat
projekt digjital. digjitale dhe avantazhet e panumërta që na sillnin në botën e
sotme elektronike. Gjithashtu mësuam se si t’i përpunojmë këto
të dhëna nëpërmjet programeve respektive.
Planifikimi i një projekti digjital
Nga momenti që nis një projekt, duhet të merremi me planifikimin e tij, duke menduar mirë për materialet
digjitale që do të përdoren gjatë gjithë projektit. Kjo do të na e lehtësojë shumë kryerjen e projektit dhe
arritjen e rezultateve sa më të larta.
Procesi fillon me një përmbledhje të shkurtër të projektit, që ju ndihmon të kuptoni problemet, cili është
mesazhi që doni të përçoni, te cilët persona doni ta përçoni këtë mesazh etj.
Për shembull, ju zhvilloni një projekt ku, me anë të një videoje që keni krijuar, informoni publikun për një
produkt për moshat 55-70 vjeç. Këtë video e shpërndani vetëm në rrjetet sociale. Kjo përbën problem, për
arsye se ato mosha pothuajse nuk i përdorin rrjetet sociale, për rrjedhojë duhen gjetur mënyra të tjera
informimi, siç mund të jenë: televizioni, gazeta etj. Mendoni sikur në fund të videos të keni harruar të
vendosni numrat e kontaktit, atëherë i gjithë procesi do të ishte një humbje kohe. Planifikimi i mirë na bën
të mundur të mos hasim këto lloj problemesh, duke e organizuar paraprakisht projektin.
Krijimi i projekteve digjitale
Diagrami i mëposhtëm na shfaq një planifikim të shkurtër të shembullit që përmendëm më sipër. Diagrami
është krijuar në faqen online https://www.draw.io/, e cila është shumë popullore për sa i përket krijimit të
diagrameve. Projekt X
Përmbajtja Prezantimi
Imazhe të Audio të Në fund të Fotografitë
formatit .jpg formatit .mp3 videos tekst kryesore dhe
me kontaktet TV kontaktet në Online
gazetë
44
PËRPUNIMI DIGJITAL I TË DHËNAVE
Në krijimin e projekteve digjitale duhet të kemi parasysh:
a. emrin e folderave;
b. kontrollin e versionit;
c. strukturat e folderave;
d. backup-in e të dhënave;
e. ruajtjen e të dhënave nga viruset.
Emri i folderave/direktorive
Gjëja e parë që bën të mundur që të dhënat të jenë të kuptueshme, është emri me të cilin i emërtojmë ato.
Duhet të përdoret një emër kuptimplotë, në mënyrë që të lehtësojmë përpunimin e tyre. Imagjinoni sikur
në kompjuterin tuaj të kishit një këngë të emërtuar muzikë.mp3. Siç shikohet, nuk e dallojmë dot se çfarë
kënge është thjesht duke parë emërtimin. Nëse do të kishim 400 këngë në këtë formë, atëherë do të ishte
e pamundur të kuptonim se cila është ajo që na duhet.
Sugjerime për emërtimin e folderave:
• nuk duhet të përdoren si emra llojet e formateve, p.sh.: pdf.pdf, testdocx.docx, audiomp3.mp3;
• nuk duhet të përdoret pika, p.sh.: dokument.test.docx, image.panorama.jpg.;
• duhet të shmangim hapësirën gjatë emërtimit të folderave, sepse në disa sisteme operimi shkakton
probleme;
• përdorni vizën poshtë për të bërë ndarjen;
• emri duhet të jetë sa më kuptimplotë;
• përdorni versionin e folderit në emërtim, dokument_2016.docx, test_v2.pdf.
Kontrolli i versionit
Kur punojmë me të dhënat, mund të ripunojmë një folder herë pas here dhe duhet të cilësojmë se cilin
version të dokumentit po punojmë.
Shembull. Nëse po punojmë në dokumentin me emër klasa.docx, në muajin maj, bëjmë shtimin e
informacionit në këtë dokument. Nëse të dy folderat do t’i ruanim me emrin klasa.docx, gabimisht mund të
punonim në folderin e vjetër dhe jo në atë të cilin punuam në maj. Problemi do të zgjidhej duke emërtuar
folderin klasa_maj.docx dhe kështu do ta kishim më të lehtë që të punonim me këtë folder. Gjithmonë
sugjerohet të cilësohet data dhe versioni i folderit.
45
PËRPUNIMI DIGJITAL I TË DHËNAVE
Struktura e folderave
Një pjesë të rëndësishme në planifikimin e projekteve zë struktura e folderave dhe e skedarëve. Folderi
kryesor ka brenda tij nënfoldera të tjerë. Skedarët janë pjesë e tyre.
Shembull
Folderi kryesor Shkolla, pastaj mund të krijojmë nënfoldera: klasa X, klasa XI, klasa XII e me radhë.
Rregullat për folderat, nënfolderat dhe skedarët janë si më poshtë:
• folderat duhet të emërtohen në mënyrë sa më kuptimplotë;
• duhet të shmangen emrat shumë të gjatë;
• ashtu si te skedarët, edhe te folderat duhet të shmanget hapësira dhe të zëvëndësohet me vijën poshtë _.
Backup-i i të dhënave
Pjesa më e rëndësishme e një projekti janë të dhënat që përbëjnë projektin, për këtë arsye ruajtja (backup)
e të dhënave është pjesë kritike e çdo projekti. Mënyrat dhe avantazhet e backup-it i kemi diskutuar në
mësimet më parë.
Ruajtja nga viruset
Një nga gjërat më të rrezikshme që mund t’u ndodhë të dhënave tona
është infektimi me viruse, duke i bërë ato të papërdorshme. Për këtë
arsye duhet të bëhen kontrolle të herëpashershme për viruse.
Struktura e folderave
Veprimtari
Vizitoni faqen online www.draw.io dhe krijoni një diagram të tipit si më poshtë.
Aftësi që zhvillohen
Nxënësi/ja: përdor aftësitë e të menduarit kritik për të planifikuar, hulumtuar dhe menaxhuar projekte.
Kontroll njohurish
1. Cilat janë avantazhet e planifikimit të projektit?
2. Çfarë sugjerohet për emërtimin sa më të saktë të skedarëve?
3. Pse është i nevojshëm kontrolli i versionit?
4. Me çfarë duhet ta zëvendësojmë hapësirën në emërtimin e emrave të skedarëve dhe
folderave?
46
2.5PËRPUNIMI DIGJITAL I TË DHËNAVE
Prezantimi i të dhënave digjitale
Nxënësi/ja: Situatë
• prezanton të dhënat digjitale. Sa i rëndësishëm është
prezantimi i të dhënave
Fjalët kyç: përpara një grupi njerëzish
prezantim interaktiv. të caktuar? Sa interaktiv dhe
mbresëlënës duhet të jetë një prezatim? Si do ta komentonit
fotografinë në fjalë? Përmendni dhe diskutoni mbi programet
e përpunimit të të dhënave digjitale që njihni.
Prezantimi i të dhënave digjitale
Deri tani jemi marrë me ato që ndodhin në prapaskenën e të dhënave digjitale, duke kuptuar formatet
e ndryshme, duke parë se si mund të bëjmë përpunimin e të dhënave dhe cilat programe janë më të
përshtatshme për këtë qëllim.
Prezantimet shfaqen para një grupi të caktur njerëzish, të cilët mund të jenë: punonjës të një kompanie,
shokët dhe shoqet e klasës, grupe studentësh etj. Kur arrijmë te pjesa e prezantimit, një rol të rëndësishëm
merr pamja vizuale, e cila na lehtëson arritjen e qëllimeve, duke i ofruar konsumatorit një kuptim të shpejtë
dhe të qartë të mesazhit që duam të përçojmë.
Këshillat për prezantim sa më të suksesshëm:
1. Duhet të përdorim llojet e të dhënave në varësi të mesazhit që duam të japim
Kur diskutojmë dhe shfaqim të dhënat tona në një prezantim, kemi për qëllim të japim një mesazh në
bazë të këtyre të dhënave. Për shembull, nëse krijojmë një imazh ku duam të paraqesim ofertën verore
të një bar-restoranti, nuk mund të vendosim si sfond një pamje të një mali, sepse na bie ndesh me
mesazhin që duam të paraqesim.
2. Duhet të përdorim sa më pak numra
Çdo numër që ndodhet në prezantimin tonë duhet të jetë aty për një arsye të fortë dhe jo thjesht
informacion jo i rëndësishëm. Kur një numër shfaqet në prezantim, duhet ta sqarojmë se cili është
kuptimi i atij numri dhe pse i kemi kushtuar rëndësi. Si përfundim duhet të përdorim tabela vetëm nëse
është shumë e nevojshme, përndryshe nuk sugjerohet të përdoren.
3. Duhet t’i ndajmë të dhënat në disa faqe
Një nga gabimet e shpeshta që mund të ndodhë në një prezantim është vendosja e tepërt e informacionit
në një faqe. Kjo gjë e lodh syrin e audiencës (ndjekësve të prezantimit), duke sjellë si pasojë humbjen e
përqendrimit dhe një prezantim jo të vlefshëm.
Në fotografinë e mëposhtme do të ishte më mirë që të bënim katër faqe për çdo grafik dhe jo të gjithën
në një faqe.
47
PËRPUNIMI DIGJITAL I TË DHËNAVE
4. Përdorimi i imazheve
Sa herë që kemi mundësi, duhet të përdorim imazhe. Imazhet tërheqin vëmendjen, ndërsa shifrat
shpesh e humbin atë. Imazhet duhet të përzgjidhen në mënyrë që të shfaqin atë që duam të shprehim.
Ofertë verore
30% ulje
5. Të dhëna sa më tërheqëse
Të dhënat tona mund të jenë në disa forma, si: numër, tekst, imazhe etj. Mënyra se si do t’i shfaqim
këto të dhëna, është ajo që bën ndryshimin nëse do të kemi apo jo sukses. Duhet t’i kushtojmë rëndësi
ngjyrës që përdorim për tekstin dhe numrat.
Duhet pasur kujdes edhe lloji i shkrimit, në mënyrë që të jetë sa i qartë dhe tërheqës.
Lexohet qartësisht Lexohet qartësisht
Lexohet me vështirësi Lexohet me vështirësi
48
PËRPUNIMI DIGJITAL I TË DHËNAVE
6. Roli i prezantuesit
Jo gjithmonë problemi qëndron te të dhënat ose te prezantimi, por, shpeshherë, qëndron te personi
që bën prezantimin.
• Prezantuesi duhet të jetë njohës shumë i mirë i informacionit që prezanton.
• Duhet të jetë karizmatik (i këndshëm).
• Të përdorë intonacionin e duhur gjatë prezantimit.
• Duhet të përcjellë besim te dëgjuesi.
7. Prezantimin bëjeni sa më thjeshtë
Ndonjëherë duam të vendosim aq shumë informacion në një prezantim, saqë i gjithë prezantimi bëhet i
lodhshëm. Nëse do të praktikonim të gjitha pikat që diskutuam më sipër, përsëri do të kishim probleme.
Mundohuni të prezantoni të dhënat më të rëndësishme dhe kryesore duke e ruajtur thjeshtësinë e
prezantimit. Kjo gjë do t’ju lehtësojë edhe juve si prezantues gjatë prezantimit, për arsye se është më e
thjeshtë të flasësh në mënyrë përmbledhëse sesa të detajuar.
Veprimtari
Vizitoni faqen http://www.slideshare.net/, e cila është një faqe ku profesionistë nga e gjithë bota
publikojnë të dhëna me anë të prezantimit. Shikoni mënyrën se si këta profesionistë ndjekin
rregullat (këshillat) që kemi përmendur në këtë libër.
Aftësi që zhvillohen
Nxënësi/ja: krijon, promovon dhe paraqet një transmetim për një audiencë të gjerë.
Kontroll njohurish
1. Përse është e rëndësishme shfaqja sa më e mirë e të dhënave?
2. Çfarë këshillohet për përdorimin e numrave?
3. Si mund t’i bëjmë të dhënat tërheqëse?
4. Çfarë sugjerohet për prezantuesin?
49
2.6PËRPUNIMI DIGJITAL I TË DHËNAVE Realizimi i prezantimeve
me anë të PowerPoint-it
Nxënësi/ja: Situatë
• identifikon elementet e programit
Një agjenci udhëtimesh dëshiron t’i njohë turistët e huaj
PowerPoint; me zonat turistike të Shqipërisë, duke u bërë shkurtimisht
• koncepton dhe përdor funksionet një përshkrim për secilin vend. Si mendoni, cilat do të ishin
format e duhura të prezantimit?
e menuve të programit.
PowerPoint është programi më i përdorur në botë për krijimin e
Fjalët kyç: prezantimeve (slideshow) dinamike. Vetë programi është pjesë
PowerPoint. e paketës Microsoft Office.
Prezantimet në PowerPoint përbëhen nga faqe (slide) të cilat
mund të përmbajnë animacione, imazhe, video etj. Kur hapim
PowerPoint-it për herë të parë, do të na shfaqet dritarja kryesore.
Klikojmë në opsionin Blank Presentation për të krijuar një
prezantim të ri bosh.
Elementet dhe funksionet e dritares PowerPoint
Le të rikujtojmë disa nga komandat kryesore të programit PowerPoint.
50
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
TIK klasa 10
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search