Оқу Сауаттылық 100 нұсқа

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

сценарийін түсіре алмаймын. Тек қана өзімдікін түсіремін. Егер бір жерден қате
кетсе, тек өзіңнен көресің. Ең бастысы – жауапкершілік. Өзіңе, өз ісіңе деген
жауапкершілік. Ешқандай тапсырыспен жұмыс істемеу керек. Жұмысты қолға
алдың ба, оны жоғары кәсіби дәрежеде істеу керек. Өз шығармашылығыма баға
бере алмаймын. Бірақ, кәсіби дайындықпен келгенім анық.

3. Жауапкершілік дегеннен туады, бір киноға шамамен екі жылдай уақыт
кетеді. Бұл аз уақыт емес. Ал менің досым Тимур Бекмамбетов жылына төрт кино
түсіреді. Тимурды жақсы көремін. Мәскеуде жүргенде жақын араласатынбыз. Өте
дарынды, мықты жігіт. Бірақ, оның кинолары жеңілтек. Көбінесе компьютерге
сүйене отырып жасалады. Бұл адамның интеллектісіне байланысты нәрсе емес.
Мұнда техникалық, технологиялық интеллект басымдыққа ие болып тұр.

4. Қазір кино түсіру еріккеннің ермегіне айналып кетті. Жақсы кино көргенде
адам қуануы керек. Ал қазіргі біздің киноларды көргенде қуана алмайсың. Өйткені,
деңгей түсіп кетті. Еліктеу көп. Өз ойымыз жоқ. Жұртты күлдіргіміз келеді.
Күлкінің өзі де түкке тұрмайтын болып шығады. Ойсыз. Күлкінің өзінің ар
жағында ой болуы керек. Ал қазіргі кинолардағы күлкі – «аха-ха, иха-ха». Бұл
дүниелер, яғни соңғы жылдары кино деп түсіріліп, кино ретінде көрсетіліп жүрген
дүниелер – кино емес. Баян Есентаева, Нұртас Адамбайлардың түсіріп жүргендері
кино деуге келмейді. Мейлі ғой, түсіре берсін. Бірақ, басын ашып алу керек,
олардікі ешқандай да кино емес. Басқа нәрсе. Жанрын өзгерту керек шығар,
бәлкім. Бұлардың ең басты ойы – ақша жинау. Ал нағыз өнер адамы ақша үшін
жазбайды. Мұхтар Әуезов Абайды ақша үшін жазған жоқ. Шәкен Айманов, Сұлтан
Қожықовтар ақшаның құнын білетін, бірақ ақша үшін жазбайтын. Ал қазіргілер о
бастан-ақ ақшаны бірінші орынға қояды. Қазіргі кинолардың кино дегеннен гөрі
бизнес жобаға келетіні сондықтан болса керек. Киноның аты да өзгерді қазір. Кино
түсіруге бел будың ба, бүкіл жан-дүниеңмен соған берілесің, үлкен дайындықпен
кірісесің. Басында қорқасың. Ылғи сол. Ал кино біткеннен кейін ауырасың. Өзім әр
кинодан кейін 3-4 айдай ауырамын.

13.Отандық кино жағдайы туралы қай бөлімде ой қозғайды:
A)Барлығы
B)Төртінші
C)Бірінші
D)Екінші
E)Үшінші
14.Сұхбат қандай мақсатпен алынды?
A)Ермек Тұрсыновтың фильдерін жарнамалау үшін
B)Баян Есентаева мен Нұртас Адамбайға сын айтқызу үшін
C)Ермек Тұрсыновтың кино туралы ойын білу үшін
D)Отандық фильмдерге талдау жасау үшін
E)Ермек Тұрсыновты таныстыру үшін
15.Ермек Тұрсыновтың адами қасиеттері туралы қандай ой түюге болады?
A)Ол – Америкада тәжірибе жинақтаған режиссер.
B)Ол – өз сценарийлеріне кино түсіріп жүрген танымал режиссер.

151

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

C)Ол – білімі мен тәжірибесін ұштастыра білген адам.
D)Ол – жауапкершілігі жоғары және өз ісіне адал адам.
E)Ол –отандық киноиндустрия саласын дамытуға күш салған адам.
16.Ермек Тұрсыновтың айтуынша, неге кинодраматургтың дайын фильмге
көңілі толмайды?
A)Бар атақ режиссерге тиеселі болғандықтан
B)Кинода режиссердің көзқарасы басым болғандықтан
C)Драматургтің жауапкершілігі басым болғандықтан
D)Режиссер жұмысын өте жоғары бағалағандықтан
E)Актерлердің ойыны ұнамағандақтан
17.Қай жауап 1-бөліміннің мазмұнына сәйкес келіп тұр.
1. Ермектің режиссер болуына сценарийді өзі жазуы септік болды.
2. Ермектің режиссер болуына кездейсоқ жағдай себепкер болды.
3. Ермек Тұрсынов еркінен тыс режиссер атанды.
A)Үшеуі де дұрыс
B)Біріншісі
C)Екіншісі
D)Үшіншісі
E)Үшеуі де бұрыс
18.3-бөлімде Ермек Тұрсынов Тимур Бекмамбетовке қатысты не айтады?
A)алаңдау
B)күмән
C)мақтау
D)сын
E)ой-пікір
19.Берілген мақал-мәтелдердің қайсысы Ермек Тұрсыновтың айтқан сын
сөзіне сәйкес келеді?
A)Михнат болмай, рахат болмас.
B)Қорыққан мен қуанған бірдей.
C)Ер сыншысы – елі.
D)Көз – қорқақ, қол – батыр.
E)Жылтырдың бәрі күміс емес.
20.4-бөлімде автор кімге кино туралы ойын өзгерту керек деп кеңес береді?
A)Ақтан Арым Құбатқа
B)Тимур Бекмамбетовке
C)Нұртас Адамбаевқа
D)Американдық Стивке
E)Анар Қашағановаға

28-НҰСҚА
Құмырсқа – әлемдегі ең көп тараған жәндіктің бірі. Қазақ «құмырсқадай
қажырлы», «құмырсқадай құжынаған», «құмырсқадай еңбекқор» деген тіркестерді
бекер айтпаған. Олардың біз білмейтін қызық қыры көп. Оны ғалымдар зерттеп,
бұқараға жеткізіп отыр.

152

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

Құмырсқалардызерттейтінғылым – мирмекологиядепаталады. Осы
мирмекологмамандардыңқұмырсқадайтынбайталаптанып,
қайнағантіршіліктізерттеуінәтижесіндебізгеолартуралыкөптегенқызықтыдеректерб
елгіліболды. Құмырсқажержүзіндееңкөптарағанжәндік.
Әлемдегіеңқұрметтімимекологтардыңбірі Эдвард Уилсонныңесебібойынша,
бүгінжербетінде 10 квадрилиион, яғнионның 15 дәрежесіндейқұмырсқа бар екен.
Жан басынашаққанда, бірадамға миллион құмырсқадан келеді, ал
жалпыүлесібарлықадамныңүлесіндей.

1. «Құмырсқадай құжынаған» тіркесінің мағынасына сай келмейтін қатарды
көрсетіңіз.

A)Көп, қарақұрым
B)Қаптап кетті, қайнады
C)Нөпір болды, ығы-жығы
D)Қайнаған, қалың
E)Қажырлы, еңбекқор
2.Мәтіннің тақырыбы қандай?
A)Жәндіктер туралы
B)Құмырсқалар еңбегі
C)Құмырсқалар достығы
D)Құмырсқалар илеуі туралы
E)Мирмекологтар туралы
Гүл ‒ жер бетіндегі ең сұлу жаратылыс. Гүлдердің ешкімге зияны
жоқ, керісінше, айналасындағыларға шаттық пен қуаныш, көтеріңкі көңіл күй
сыйлап, адам жанын жадыратып жіберетін қасиетке ие.

Есте жоқ ерте замандарда, яғни көркемсөз өнері дамымаған, хат жазу
дәстүрі кең тарамаған кезде адамдар өздерінің сезімдерін гүл арқылы жеткізетін
болған деседі. Одан бері қанша ғасыр өтсе де, бұл дәстүр сақталып келеді.
Гүлдердің сырына үңіліп көрейік.

Мысалы, қызғалдақ ‒ дүние жүзінде кең тараған әдемі гүлдердің бірі.
Қызғалдақтың отаны туралы пікірталастар өте көп. Шын мәнінде, қызғалдақтың
отаны ‒ Қазақстан!

Сакура ‒ Жапонияның символы болып табылатын гүл. Оның гүлдеуі
адамның сана-сезімін еріктен тыс әдемі нәрселерді ойлауға жетелейді.

Раушан гүлінің отаны ‒ Иран, ол ертеректе Персия елі болып есептелетін.
Өз тілдерінде оны «гюл» деп атайды. Сонымен бірге елінде оны «гюлистан» дейді,
аударғанда «раушандар бағы» деген мағынаны білдіреді. Ал Үнді еліне раушан
гүлі Бабуру басшысының арқасында жерсіндірілген. Грекияға гүлді батыс
елдерден келгендер әкелген, кейін гүл махаббат пен әдеміліктің символы саналады.

Дицентра ‒ Германияда «жүрек гүлі» ретінде танымал болса, поляктар
оны «Құдай-Ананың туфлиі» деп атайды, ал француздар «Жаннетта жүрекшесі»
деп атаса, орыстар «жаралы жүрек» деп атайды. Ал барлық ағылшын тілділер оны
«қанды жүрек» деп атайтын көрінеді. Қалай атаса да, әр елдің осы гүлмен
байланысты өз тарихтары бар.

153

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

Орхидеялар әлемнің ең әдемі гүлі болып табылады. Адамдар орхидеяға
өте ертеден-ақ қызығушылық танытып келеді. Бұл гүл туралы тарихи әңгімелер
мен жазбалар өте көп. Чарлз Дарвиннің өзі бұл гүлдің құпиясы мол гүл деп
сипаттап жазған болатын.

3.Қызғалдақтың отаны
A)Франция
B)Ресей
C)Германия
D)Қазақстан
E)Жапония
4.Француздар «Жаннетта жүрекшесі» деп атаған гүл
A)Қызғалдақ
B)Раушан
C)Орхидея
D)Дицентра
E)Сакура
5. «Раушандар бағы» атауының шыққан жері
A)Жапония
B)Үндістан
C)Қазақстан
D)Германия
E)Персия
6.«Құпиясы мол гүл» деген сипатқа лайық
A)Қызғалдақ
B)Дицентра
C)Раушан
D)Сакура
E)Орхидея
2014 жылғы Қазақстандық кинолардың шымылдығын ашқан «Фуга»-дан
кейін Баян Есентаеваның «Абайлаңыз, сиыр!» атты фильмі көпшілік қауымның
назарына ұсынылды. Сол кинокартина жайында жазылған мәліметтермен
мұқият танысып шығып, төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз.
Нұрлан. Фильмнің прокаты 8, 9, 10 наурыз күндері мерекелік демалысқа
келгеннен соң, сол күні дәл оған ғана емес барлық киноларға, барлық
кинотеатрларда түнгі 12-ге дейін билет болмай, «Ханшатырда» ең соңғы сеансқа
билет барын біліп, соған кіруге тура келді.
«Абайлаңыз, сиырдың!» жарнамасы әлеуметтік желілерде біраз сайрап тұрды.
Пиар қадамдардың бірі болу керек, «Абайлаңыз, сиырға!» мүлдем билет жоқ»
деген жазбалары бар суреттерді де көрген боларсыздар. Содан халық «бұл неткен
кино екен» деп мерекеден кейін де кинотеатрға ағылып жатты. Мен де соның бірі
болдым...
Жанерке. Қазіргі уақытта отандық фильмдердің сапасы «уааау» деуге
келмейді ғой. Бірақ осы олқылықтың орнын толтырып, орысша-қазақша аралас

154

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

болса да қолына алып жатқан Баян Есентаеваға тек рақмет айтамыз! Не дегенімен,
фильм түсіру кез келгеннің қолынан келе бермейді, үлкен еңбекті, шыдамдылықты
қажет етеді. Оны түсінетін бар, түсінбейтін бар.

Гүлмайра. Шетелдік фильмдерді көріп өскен ұрпақ бәрібір шетелмен
салыстырамыз да, «жаман, нашар» деп бағалай саламыз. Әрине қазір 3D-ны қойып
шетелдік фильмдер Imax-тан көрсетіп жатқанда, іштері ашып солай бағалайды да:
«Неге біздікілер солай жасай алмады?» деген ой келеді. «Қазақфильм» бастаған
Қазақстанның киногерлері бұған: «Техника жоқ, маман жоқ, қаржы жоқ» – деп
ақталады да қояды. Бірақ біз жыл өткен сайын үмітімізді үзбейміз, әр қазақстандық
фильм шыққан сайын ол алдыңғысынан жақсы болар деп барудамыз. Кино
түсірушілер жылдан-жылға көрермендердің көңілін қалдыра бермейтін шығар
деген үміттеміз. Әлеуметтік желілерде «Ел арна» жабылып, содан үнемделген ақша
жаңа керемет бір фильмге жұмсалғалы жатыр деген шын-өтірігі аралас әңгіме
тарады. Сол шын болса, келесі жылы 8 наурызда керемет бір рецензия жазатын
шығармын!

P.S. Фильмді көргеніме бір аптадай уақыт өтсе де рецензия жазуға деген
шабытым қазір ғана ашылды. Шындығында бұған бүгін желіге шыққан Арман
Дүйсеновтің «Сен жайлы» туындысы әсер етті.

7.Қандай жауап Жанеркенің берген бағасымен сәйкес келеді?
1.Баян Есентаеваның бұл картинасының сәтті шыққаны – сөзсіз.
2.Фильмге түскен актерлер өз кейіпкерлерінің образын аша алды.
3. «Абайлаңыз, сиыр!» атты фильмі тіл мәселесін көтерді.
A)Бірінші мен үшінші
B)Барлығы теріс
C)Тек үшінші
D)Барлығы дұрыс
E)Тек бірінші
8.Нұрланның пікірінен «Абайлаңыз, сиыр!» фильмі туралы нені білуге
болады?
A)Фильмінің өте сәтті көрсетілім болғанын
B)Фильм жарнамасынан да мықты болғанын
C)Фильм көп көрермен жинай алғанын
D)Фильмге жиналған қауымның риза болғанын
E)Фильмінің көрерменнің көңілінен шыққанын
9.Берілген мәтіндер не туралы?
A)«Қазақфильм» киностудиясының жетістігі туралы
B)Баян Есентаеваның жетістігі туралы
C)Отандық киноиндустриясының бүгінгі жағдайы туралы
D)«Абайлаңыз, сиыр» тұсаукесерінің сәтті өтуі туралы
E)«Абайлаңыз, сиыр» фильміне берілген баға
10.Қазақ киноиндустриясының қандай жағдайы туралы сөз қозғалды?
A)Киноның сапасынан гөрі желілердегі жарнамаға көп көңіл бөлу
B)Салаға бөлінетін қаржының дұрыс игерілмейтіні

155

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

C)Қазіргі қазақ фильмдерінің өзекті мәселелерді көтергені
D)Отандық кинолардың шетелдік туындылардан кем еместігі
E)Кино саласының қажетті деңгейде дамып келе жатқанын
11.Отандық фильмдердің сапасына түсінушілікпен қараған көрермен
A)Нұрлан мен Жанерке
B)Гүлмайра
C)Нұрлан мен Гүлмайра
D)Нұрлан
E)Жанерке
12.Үшінші пікірден Гүлмайраны қалай сипаттауға болады?
A)Гүлмайра «Абайлаңыз, сиыр!» фильмін мүлде көрген жоқ.
B)Гүлмайра – отандық киноның жанашыры.
C)Гүлмайраның «Абайлаңыз, сиыр!» атты фильміне көңілі толды.
D)Гүлмайра – кино майталманы.
E)Гүлмайра – қазақстандық фильмдер туралы бейхабар.
1. Мидия, Лидия, Вавилония және Египетті басып алған парсы патшасы Кир
ендігі кезекте өзіне көмектескен сақ жеріне көзін алартады. Кең далада емін-еркін
жүріп өскен сақтардың күш-қуатын білетін Кир массагеттер жерін айламен өз
қарамағына өткізуді қарастырады.
2. Бұл кезде сақ патшасы қайтыс болып, елді оның жесірі Томирис басқарып
тұрған еді. Осы сәтті жақсы пайдаланғысы келген Кир елшісі арқылы Томириске
құда түсіп, әйел қылып алғысы келетінін білдіреді. Бірақ Томирис Кир өзіне емес,
массагеттер патшалығына құда түсіп отырғанын түсініп, оның ұсынысынан бас
тартады.
3. Тарихи аңыздарға қарағанда, Кир Томиристің жауабына қанағаттанбай,
әскерлеріне жарлық беріп, соғысқа дайындала бастайды. Жауынгерлеріне қажетті
азық-түлік, қару-жарақ өткізу үшін Аракс (қазіргі Арыс немесе Сыр өзені болуы
мүмкін) өзеніне көпір салуға құрылысшыларына әмір береді. Өзенге көпір
салынып, жеріне қауіп төнгенін сезген сақ патшасы:
– Мидия патшасы! Сен өз патшалығыңды билеп алсаң да жетеді. Біздің жерге
көзіңді тікпе. Соғыспай-ақ қояйық. Ал бұл айтқанға көнбесең, көпір салып әуре
болмай-ақ қой. Егер сақ жерінде соғысқың келсе, біз үш күндік жерге шегінейік.
Сендер еш алаңсыз өзеннен өтіп алыңдар. Оған да көнгің келмесе, онда сендер үш
күндік жерге шегініңдер, біз сендердің жерлеріңе өтіп, сонда соғысайық, – деп
елші арқылы сәлем айтады.
4. Уәзірлерімен ақылдаса келе Кир сақ жерінде соғысуды қалайды. Томирис
айтқан уәдесі бойынша үш күндік жерге шегініп, парсы әскерлеріне Аракс өзенінен
өтуге мүмкіндік береді. Бірнеше күндерден кейін парсылар мен сақтардың
барлаушы топтары кездесіп, қиян-кескі арпалыс басталады. Қайшыласқан айқаста
Томиристің ұлы Спаргапис бастаған сақ жауынгерлері жеңіске жетеді. Бірақ бұл
уақытша жеңіс еді. Спаргапистің ержүрек сарбаздары парсы әскерлерінің аз ғана
тобымен қақтығысқан болатын.
5. Алғашқы жеңісті тойлап отырған Спаргапис әскерінің үстіне Кирдың негізгі
қолы келіп, көбін қырып жіберіп, біразын тұтқынға алады. Тұтқындардың

156

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

арасында Спаргапис те бар еді. Мұны естіген Томирис шұғыл түрде Кирге елші
жіберіп:

– Мидия патшасы! Сен мына болмашы жеңісіңе мақтанба! Сендер ашық
айқастан қашқақтап, менің ұлымды айламен алдыңдар. Кир, енді сен менің
ақылымды тыңда. Тұтқынға түскен ұлымды кайтар да, аман-есеніңде еліңе қайт.
Бұған құлақ аспасаң, Тәңірімнің атынан ант етемін, қанша қомағай болсаң да мен
сені қанға тұншықтырамын, – деп өз сәлемін жеткізеді.

Кир Томиристің сөзіне мән бермейді. Парсы патшасының жарлығымен алдына
алып келген сақ ханзадасы қынабындағы қанжарын өзінің жүрегіне қадайды.
Парсылардың мазағына тапталғысы келмеген Спаргапис ажалдан намысты жоғары
қояды.

6. Баласының мерт болғанын естіген Томирис парсыларға қарсы жорығын
бастайды. Екі жақтың да жауынгерлері шегінбестен ұзақ уақыт соғысады.
Ақырында сақтар жеңіп, парсы әскерінің тас-талқанын шығарады. Жан алып, жан
беріскен осы қақтығыста Кир патшаның өзі де бақилық болады. Парсы
патшасының мәйітін тапқызып, басын алдырған Томирис: «Сен менің ұлымды
зұлымдықпен мерт етіп, мені тірідей өлтірдің. Сондықтан да сені қанға
тұншықтыруға ант берген едім. Енді сол қанды тойғаныңша іш», – деп, кесілген
басты қанға толы торсыққа салуды әмір етеді. Сақтардың әйел патшасы өз антын
еш бұзбастан орындаған екен.

13.Спаргапистің намысшылдығы қай азатжолдан көрінеді?
A)Екінші
B)Бесінші
C)Төртінші
D)Үшінші
E)Бірінші
14.Автордың мәтінді жазудағы мақсаты қандай?
A)Сақ патшасының ержүректілігін өнеге тұту
B)Мидия патшасының ақылдылығын дәріптеу
C)Парсы патшасының батылдығын насихаттау
D)Спаргапистің соғыстағы жеңісін үлгі тұту
E)Кирдің жеңісін мақтан ету
15.Екінші азатжолдың үшінші азатжолға қатысы қандай?
A)Ойды қорытындылайды
B)Ойды дамытады
C)Ойды пайымдайды
D)Ойды салыстырады
E)Ойды тұжырымдайды
16.Неліктен Томирис Кирдің ұсынысынан бас тартты?
A)Кирді ұнатпағандықтан
B)Елінің тәуелсіздігін ойлағандықтан
C)Соғысқа дайын болғандықтан
D)Өзі ешкімге тәуелді болғысы келмегендіктен

157

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

E)Парсы жерінде тұрғысы келмегендіктен
17.Кир қандай патша?
A)Ашкөз
B)Ержүрек
C)Ақымақ
D)Ақылды
E)Батыл
18.Томирис неліктен парсы патшасының мәйітін іздетті?
1. Патшаның өлгеніне көз жеткізу үшін
2. Сертін орындау үшін
3. Ұлының кегін алу үшін
A)Біріншісі дұрыс
B)Екіншісі дұрысC)
Барлығы дұрыс
D)Үшіншісі дұрыс
E)Барлығы бұрыс
19.Кир неліктен Томириске құда түсті?
A)Спаргаписті қолға түсіру үшін
B)Байлығына қызықты
C)Сұлулығына көзі түсті
D)Қамқор болғысы келді
E)Сақ елін иеленгісі келді
20.Спаргапистің жеңісі неліктен уақытша жеңіс саналды?
A)Қиян-кескі ұрыс болғандықтан
B)Соғыс күші жетіспегендіктен
C)Соғысқа азғана әскерін қатыстырғандықтан
D)Жаудың шағын тобымен соғысқандықтан
E)Батырлар жеңісін тойлағандықтан

29-НҰСҚА
Айнабұлақ! Мыңбұлақ!
Өміргетұңғышкелгенімдедүниедетеңдесіжоқнәрлісуыменменішомылдырған,
меніжуындырғанбұлақ. Мен алғашсуынішкен, меніәлдилепсүйген, мағансенген,
туғанжерімМыңбұлақ... Біз де сүйек, еттенжаралғанжанбыз.
Біздіңжанымыздытебірентесоққанжүрекболаттанқұралғанемес, бірақбіздіңжүрек –
оттыжүрек. Оныңотыболаттыерітіп, жаңқадайжандыратын от.
Біздіңжүрегіміздеқауіп-қатердікөтеріп, өлімдіжеңетінбіржарық – анасүтінақтап,
туғанелді, Отанымыздысүюсезімі. Бізде ер атасы – махаббат, өміртасы – халық, ел
намысы – ер қолында. Бізнамыстыелдіңұлымыз. Жеңілмескүшімізсонда.
1. Берілген мақалдардың қайсысы мәтіннің түйінін ашып тұр?
A)Ерлік пен еңбек – егіз
B)Атадан ұл туса игі, ата жолын қуса игі
C)Талапты ерге нұр жауар

158

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

D)Туған елдей ел болмас, туған жердей жер болмас
E)Ерлік тәрбиеден туады
2. Мәтінде «жаңқадай жандыратын от» дегені не?
A)Мыңбұлақ
B)Айнабұлақ
C)Жүрек
D)Намыс
E)Махаббат
1.Айдостың туфлиі жыртылып қалды. Ертесі сабаққа киіп баратын туфли
табыла қоймады. Ауылдағылар ауданға себепсіз бара бермейді. Әкесі жыртылған
туфлиінің табанын алып, басқа табаны тозған аяқ киімге тігіп берді. Көзге қораш
көрінеді. Оны қарап тұрған әкесі жоқ. «Тамаша емес пе?» деп қояды.
2.Ертесіне еріксіз әлгі аяқ киіммен мектепке барды. Галош секілді бірдеме өзі.
Әшейінде партаның үстімен жүгіріп жүретін Айдос осы жолы тыныш отырды.
Сұрағандарға «ауырып отырмын» дей салды. Аяғына бәрі қарап отырғандай.
Партаның астына тығып әлектенді. Мұғалімдер сабақ сұрайды, бұл дайын емеспін
дей салады. Олар да журналға тиісті бағаларын қонжитып жатыр.Тақтаға да
шықпады. Өзін қор санады. Тамағына өксік тығылды. 4 сабақ біткенше орнынан
тапжылмай отырды.
3.Сабақ аяқталысымен мектептен жүгіре шықты. Еңіреп жылап үйге
келді.Үйге кірсе, жаңа туфли әкеліп қойыпты.
3. Қандай мақал-мәтел Айдостың қылығына сәйкес келеді?
A)Базарда бәрі бар, ақшасыз ешкім бермейді.
B)Қалауын тапса қар жанар.
C)Жылай-жылай жар қазсаң, күле-күле су ішерсің.
D)Өтірік айтқаннан өлген артық.
E)Қырсыққан жігіт мал таппас.
4.Айдос неліктен жылап жіберді?
A)Ата-анасына сенбегеніне ренжіп.
B)Туфлисіз қалғанына ренжіп.
C)Бүгін басынан өткен жағдайға төзгеніне.
D)Жаңа туфли әпергеніне қуанып.
E)Сабақты айтпай, тисті баға алғанына.
5. 2-бөлімде қандай жағдай туралы айтылды?
1. Айдос келеңсіз жағдайға тап болды.
2. Сыныптастарының барлығы Айдостың аяқ киіміне күлді.
3. Айдос бүгінгі сабағын әдеттегідей оқыды.
A)Барлығы теріс
B)Екінші
C)Барлығы дұрыс
D)Үшінші
E)Бірінші
6. 1-бөлім бойынша Айдос қандай әрекетке ыза болды?
A)Әкесі Айдостың пікірін сұрамағанына

159

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

B)Туфлиінің жыртылғанына
C)Ертең сабаққа баратынына
D)Әкесінің басқа табан тігіп бергеніне
E)Ауданға баратын адамның болмағанына
Түһ, түн неткен қараңғы еді! Жұлдыздар да шілде ортасындағыдай шүпірлей
қапты. Анау – темірқазық, анау – жетіқарақшы. Анау – ақбоз, көкбоз... Анау...
Апырау, ат құлағының арасынан қылаңытқан күлдей бозаң шоғыр Үркер ғой!
Жарықтық, бұдан ұсақ, бұдан солғын жұлдыз жоқ шығар. Бірақ, соған қарамастан,
қаншама самала шырақтар самғаған түнгі аспанда оны көзің бірден шалып тұр-ау!
Оның сиқыры неде екен? Әлде жұп ажыратпай бірге туып, бірге бататынынан ба?
Жұлдыз екеш жұлдыз да неғұрлым саны аз, неғұрлым жарығы солғын болған
сайын жиі тұрмаса, көзге түсе алмайтындарын білген ғой! Өздері неткен ыңғайтөк
еді! Жаздың жаңбырлы, құрғақ, қыстың жайлы, жайсыз боларын жұрт осы Үркерге
қарап біле қояды. Бәрін алдын ала осы бір шөкім солғын шырақтар сезіп
қоятындай. Бәлкім, мынау бірін-бірі иықтап, бірін-бірі төбеден нұқып жатқан
әумесер дүниеде аз халықтарға да осы Үркер мінез керек шығар! Бәлкім, олар
мынау ұйтқымасы көп аласапыран дүниеде тек Үркердей тығыз тұрып, дауыл мен
боранды Үркердей алдын ала біліп, алдын ала ыңғайға аунап отыра алса ғана, аман
қала алатын шығар...
Жолға шыққанда Үркердің маңдайынан туғанын жақсылыққа жорымаушы ма
еді! «Үміт артсаң, Үркерге қара!» деуші еді ғой. Желтоқсанда да Үркердің ат
құлағынан асып көтерілмегені алдағы қыстың жайлылығы шығар. Алдыңда
жақсылықтан асқан бақыт бар дейсің бе!
Үркердің қарсы алдыңнан туғаны маңдайынан ашылайын дегені ме екен?!
Не де болса үміт бар ғой. Қаршадай Ералы көз көрмеген алыс жолға сол
үмітпен аттанды ғой. Бұрын қайда аттап басса да, үрей анталап тұрмаушы ма еді.
Жоңғар қайтер екен, қалмақ қайтер екен, башқұрт қайтер екен деп қаралай
қылпылдап бітуші едік қой. Енді, не де болса, бір үміт бар емес пе.
Ендеше, мынау Үркер де жақсылығымен туған шығар. Тек бұның, тек мынау
талайды көріп, талай тауға басын соққан көнтері жұртының алдынан ылғи осылай
үміт шырағы туып тұрғандай!
7. «Халық не себептен «Үміт артсаң, Үркерге қара!» деген?
A)Түн жылы болатындықтан
B)Жақсылыққа жорығандықтан
C)Түн жарық болатындықтан
D)Бағыт сілтеуші болғандықтан
E)Дәстүрді құрметтеген
8. Автордың «...Тек бұның, тек мынау талайды көріп, талай тауға басын
соққан көнтері жұртының алдынан ылғи осылай үміт шырағы туып тұрғандай!»
деп аяқтауының мақсаты қандай?
A)Халқына қамқор болу
B)Халқының жолын ашу
C)Халқына сенім арту
D)Халқына жанашыр болу

160

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

E)Халқының қамын ойлау
9. Мәтіннің тақырыбы қандай?
A)Жақсылық нышаны
B)Ырымшыл халық
C)Жұлдыз сыры
D)Үміт шырағы
E)Дала аспаны
10. Мәтіннің бірінші азатжолы қандай үлгіде жазылған?
A)Суреттеу
B)Пайымдау
C)Сипаттау
D)Әңгімелеу
E)Баяндау
11. «Не де болса үміт бар ғой. Қаршадай Ералы көз көрмеген алыс жолға сол
үмітпен аттанды ғой» деп кейіпкердің қандай қасиетін көрсетіп тұр?

A)Тәуекелшілдігін
B)Ұстамдылығын
C)Мақсатшылдығын
D)Жігерлілігін
E)Сабырлылығын
12. Мәтін мазмұнына сәйкес «Бәлкім, мынау бірін-бірі иықтап, бірін-бірі
төбеден нұқып жатқан әумесер дүниеде аз халықтарға да осы Үркер мінез керек
шығар!» деу арқылы автор қандай нәрсеге назар аудартады?
A)Шынайылыққа
B)Болжампаздыққа
C)Турашылдыққа
D)Сенімділікке
E)Сабырлыққа
Аптап ыстықта саялайтын жер іздеп саябақтағы отырғыштардың біріне
бұрылдым. Орындыққа отырмақ болып беттегенімде, көзім сұмдық жағдайдың
куәгері болды. 3-4 жасар ұл бала қоқыс тастағыш жәшікті тіміскілеп жүр. «Бұл
кім? Не қылған бала?» деген сауалдарға жауап іздеу мақсатында баланы бақылап
біраз отырдым. Қарасам, бұл бала жалғыз емес екен. Әр-әр жерде орналасқан
қоқыс жәшігін ақтарып, азық іздеп жүрген тағы да екі ұл бала мен кішкентай қызға
көзім түсті. Киген киімнің олпы-солпысы шыққан, кір қожалақ. Көкейде маза
бермей тұрған сансыз сұрақ мені бір орында отырғызбады. Қолыма бір-екі нәрсе
алған соң, аяңдап біреуінің қасына бардым. Жемге келген көгершіндей қалған
үшеуі де қасыма жетіп келді. Қастарында тұрып асқазандарының шұрылын естуге
болады. Қолымдағыны ұсынған соң, бұл балалардың ата-анасының қайда жүргенін
білгім келді. Сұрасам, «Білмеймін...» деп күмілжіп мұңды дауыспен жауап қатты.
Осыдан соң жағдайдың бәрін түсіндім. Басымды еріксіз изедім де орындыққа қайта
отырып, ары қарай бақыладым. Төртеуі азды-көпті алған азықтарын көк шөптің
үстіне отыра сап, жапа-тармағай жеуге кірісті. Кішкентай қыз тоғын арықтағы

161

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

сумен басты. Іштеріне сәл де болса бірдене барған соң, қайтадан «жұмыстарына»
кірісті.

Мұндай оқиғаны алғаш көруім. Бұдан кейін не ойларыңды да білмейді екенсің.
Ата-анасы ащы судың жетегіне еріп, балаларды ақша табуға, азық табуға
мәжбүрлейді екен, бұл – сол жерде жүрген қала тұрғынының сөзі. Айтуынша, бұл
жер балалардың тұрақты мекеніне айналған. Күнделікті елдің қалған-құтқанын
жеп, қарындарын тойдыратын көрінеді.

Бұған дейін көшедегі бомждарды көріп, осындай өмірді таңдаған өзі, енді
өзінен көрсін деуші едік. Ал ендімынабалаларға не айтуғаболады?! Адам ата-
ананытаңдапалмайды.
Солбіржауапсызжандардыңкесіріненбақыттышақтарынкөшеденазықіздеуменалмас
тырыпжүргендеріөтеөкінішті-ақ...
Оқушыбіткенжазғыдемалыстыңаяқталмауынтілеуде. Ал,
мынабалалардыңекеуімектептерінаңсапжүр.
Арнаулымектепкебаратындардыңолжердекиеркиіміұқыпты, тамақтарытоқ,
жатарорны таза. Мектеп жасынатолмағанқалғанекеуіше? Олар не күнкөреді?
Жазда, жарайды, әрбірқарағашоларғасая, кез-келгеншүбереккиім. Қысташе?
Қақағанаяздаүсіпөлсе, бұлардыіздейтінжан бар ма? Жоқәлде, көмусізаң-
құстыңазығынаайналармаекен? Бұлтұстақылыштыкімгесілтерімді де
білмеймін. Бала тәрбиесіне қарамайтын ата-анағама, жоқәлде тек
екеудіқамқорлығынаалғанүкіметкеме? Ата-анадан ендіқайыржоқ, олбелгіліжайт!
Үкіметендімынаекеуді де далағақаңғытпайқарамағынаалсаекен.
Мендегіжалызтілек осы!

13. «Төртеуі азды-көпті алған азықтарын көк шөптің үстіне отыра сап, жапа -
тармағай жеуге кірісті. Кішкентай қыз тоғын арықтағы сумен басты» деген сөйлем
кішкентай қыздың қандай әрекетін көрсететінін болжаңыз.

A)Өкініші
B)Жек көрушілігі
C)Жиіркеніші
D)Шарасыздығы
E)Сенімділігі
14. Мәтіннен кейіпкердің ой толғамын білдіретін сөйлемді көрсетіңіз.
A)Қастарында тұрып асқазандарының шұрылын естуге болады.
B)Бұл жер балалардың тұрақты мекеніне айналған.
C)Қақаған аязда үсіп өлсе, бұларды іздейтін жан бар ма?
D)Іштеріне бірдене барған соң, қайтадан «жұмыстарына» кірісті.
E)Кішкентай қыз тоғын арықтағы сумен басты.
15. Мәтіндегі «жауапсыз жандар» тіркесі кімдерге бағытталған?
A)Қоғамдық ұйым басшыларына
B)Әлеуметтік орталық өкілдеріне
C)Балалардың әке-шешелеріне
D)Үкімет басындағы азаматтарға
E)Мектеп мұғалімдеріне

162

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

16. Мәтіннің үшінші абзац мазмұнына сай келетін тақырыпты көрсетіңіз
A)Тұрақты мекен
B)Шынайы тілек
C)Жолы болмаған балалар
D)Күнкөріс
E)Саябақ
17. Саябақ балалардың өмір сүру мекеніне айналғандығы туралы көзқарас
кімнің атынан айтылады?
A)Өздері қатарлас балалар айтады
B)Демалушылардан естиді
C)Жергілікті тұрғындар айтады
D)Қаңғыбас адамдар айтады
E)Саябақтың күзетшісі айтады
18. «Үкімет енді мына екеуді де далаға қаңғытпай қарамағына алса екен.
Мендегі жалыз тілек осы!» деген сөйлем автордың қандай сезімін көрсетеді?
A)Балаларға қол ұшын беру
B)Үкіметке үміт арту
C)Балаларға жақсы тілек айту
D)Балалардың өміріне алаңдау
E)Балалардың тағдырын шешу
19. Мәтіннің екінші абзацына қандай тақырып сәйкес келеді?
A)Қараусыз қалған балалар
B)Азық іздеген төртеу
C)Саябақтағы оқиға
D)Жас балалар
E)Мейірімсіз ана
20. Кейіпкер не себептен балаларды бақылап отырды?
A)Балалар әрекеттеріне қызыққандықтан
B)Балалардың кім екендігін анықтау үшін
C)Балаларға қол ұшын беру үшін
D)Балалардың әрекеттерін құптағандықтан
E)Балалар әрекеттерінен жиіркенгендіктен

30-НҰСҚА
Құмырсқа – әлемдегі ең көп тараған жәндіктің бірі. Қазақ «құмырсқадай
қажырлы», «құмырсқадай құжынаған», «құмырсқадай еңбекқор» деген тіркестерді
бекер айтпаған. Олардың біз білмейтін қызық қыры көп. Оны ғалымдар зерттеп,
бұқараға жеткізіп отыр.
Құмырсқалардызерттейтінғылым – мирмекологиядепаталады. Осы
мирмекологмамандардыңқұмырсқадайтынбайталаптанып,
қайнағантіршіліктізерттеуінәтижесіндебізгеолартуралыкөптегенқызықтыдеректерб
елгіліболды. Құмырсқажержүзіндееңкөптарағанжәндік.
Әлемдегіеңқұрметтімимекологтардыңбірі Эдвард Уилсонныңесебібойынша,
бүгінжербетінде 10 квадрилиион, яғнионның 15 дәрежесіндейқұмырсқа бар екен.

163

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

Жан басынашаққанда, бірадамға миллион құмырсқадан келеді, ал
жалпыүлесібарлықадамныңүлесіндей.

1. «Құмырсқадай құжынаған» тіркесінің мағынасына сай келмейтін қатарды
көрсетіңіз.

A)Көп, қарақұрым
B)Қаптап кетті, қайнады
C)Қажырлы, еңбекқор
D)Нөпір болды, ығы-жығы
E)Қайнаған, қалың
2. Мәтіннің тақырыбы қандай?
A)Құмырсқалар еңбегі
B)Құмырсқалар достығы
C)Жәндіктер туралы
D)Мирмекологтар туралы
E)Құмырсқалар илеуі туралы
1. Сізге, ардақты және құрметті, жақсы көретін аяулы ініміз Халиулла
мырзаға, бізден, ағаңыз Ибраһимнен және барлық ата-аналарыңыздан, аға-іні,
жеңгелеріңізден көп-көп дұғай сәлемдер жолдадық.
2. Құдайға шүкір, осы күнде өзің көрген жандар тегіс аманбыз.
Сізбен бірге бізге хат жазған Қамаридден моллаға көптен-көп сәлем дегейсіз.
Сізге хат жазуға уақытын бөлген және басқа да әрбір жақсылықтары алла
тағаладан қайтсын, Аягөзге келген уақытта почта жүргелі тұр екен, сіздің
хаттарыңызды көрген соң, көңіліміз жай тапты және сізге жол қаржыға отыз теңге
жібердім.
3. Жаңа Семейге мағлұм еткен уақытыңызда құдайтағала қаласа ат
тағайындармыз. Тәтеңіз 1 білімнің қайнар бұлағын үйренгенің турасында
бекқуанып жатыр. Әрқашан құдайтағалаға сиынып талап қыла көрсін дейді.
Хатыңыз тиісімен ешбір тоқтамайынша Аягөзге келіп осы хатты жаздық.
Әрдайым деніңіз сау болып, абыройлы болыңыз. Ғұмырыңызды тілеп хат жазушы
ағаңыз Ибраһим Құнанбайұлы деп білесіз. Тағы да көп-көп сәлем.
3. Берілген мәтін қай стильде жазылған?

A)Ғылыми стиль
B)Көркем әдебиет стилі
C)Ресми ісқағаз стилі
D)Публицистикалық стиль
E)Ауызекі сөйлеу стиль
4. Халиулланың ісі туралы қандай бөлімде айтылған?
A)Үшінші
B)Екінші және үшінші
C)Бірінші
D)Екінші
E)Барлығында
5. Неге хатта Қамаридден моллаға алғыс айтылды?

164

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

A)Себебі Халиулла молламен бірге тұрады.
B)Себебі Қамариден молла хат тасиды.
C)Себебі хат Қамариден моллаға арналған.
D)Себебі молла Халиуллаға хат жазуға көмектеседі.
E)Себебі Қамариден молладан ат мінеді.
6. Хаттың 1-бөлімі арқылы жазған адам туралы не айтуға болады?
A)Ардақты адам
B)Құрметті адам
C)Бауырмал адам
D)Танымал адам
E)Талапшыл адам

Түһ, түн неткен қараңғы еді! Жұлдыздар да шілде ортасындағыдай шүпірлей
қапты. Анау – темірқазық, анау – жетіқарақшы. Анау – ақбоз, көкбоз... Анау...
Апырау, ат құлағының арасынан қылаңытқан күлдей бозаң шоғыр Үркер ғой!
Жарықтық, бұдан ұсақ, бұдан солғын жұлдыз жоқ шығар. Бірақ, соған қарамастан,
қаншама самала шырақтар самғаған түнгі аспанда оны көзің бірден шалып тұр-ау!
Оның сиқыры неде екен? Әлде жұп ажыратпай бірге туып, бірге бататынынан ба?
Жұлдыз екеш жұлдыз да неғұрлым саны аз, неғұрлым жарығы солғын болған
сайын жиі тұрмаса, көзге түсе алмайтындарын білген ғой! Өздері неткен ыңғайтөк
еді! Жаздың жаңбырлы, құрғақ, қыстың жайлы, жайсыз боларын жұрт осы Үркерге
қарап біле қояды. Бәрін алдын ала осы бір шөкім солғын шырақтар сезіп
қоятындай. Бәлкім, мынау бірін-бірі иықтап, бірін-бірі төбеден нұқып жатқан
әумесер дүниеде аз халықтарға да осы Үркер мінез керек шығар! Бәлкім, олар
мынау ұйтқымасы көп аласапыран дүниеде тек Үркердей тығыз тұрып, дауыл мен
боранды Үркердей алдын ала біліп, алдын ала ыңғайға аунап отыра алса ғана, аман
қала алатын шығар...

Жолға шыққанда Үркердің маңдайынан туғанын жақсылыққа жорымаушы ма
еді! «Үміт артсаң, Үркерге қара!» деуші еді ғой. Желтоқсанда да Үркердің ат
құлағынан асып көтерілмегені алдағы қыстың жайлылығы шығар. Алдыңда
жақсылықтан асқан бақыт бар дейсің бе!

Үркердің қарсы алдыңнан туғаны маңдайынан ашылайын дегені ме екен?!
Не де болса үміт бар ғой. Қаршадай Ералы көз көрмеген алыс жолға сол
үмітпен аттанды ғой. Бұрын қайда аттап басса да, үрей анталап тұрмаушы ма еді.
Жоңғар қайтер екен, қалмақ қайтер екен, башқұрт қайтер екен деп қаралай
қылпылдап бітуші едік қой. Енді, не де болса, бір үміт бар емес пе.
Ендеше, мынау Үркер де жақсылығымен туған шығар. Тек бұның, тек мынау
талайды көріп, талай тауға басын соққан көнтері жұртының алдынан ылғи осылай
үміт шырағы туып тұрғандай!
7. Мәтіннің тақырыбы қандай?
A)Үміт шырағы
B)Жұлдыз сыры
C)Ырымшыл халық
D)Дала аспаны

165

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

E)Жақсылық нышаны
8. «Не де болса үміт бар ғой. Қаршадай Ералы көз көрмеген алыс жолға сол
үмітпен аттанды ғой» деп кейіпкердің қандай қасиетін көрсетіп тұр?
A)Тәуекелшілдігін
B)Сабырлылығын
C)Ұстамдылығын
D)Жігерлілігін
E)Мақсатшылдығын
9. Мәтіннің бірінші азатжолы қандай үлгіде жазылған?
A)Әңгімелеу
B)Баяндау
C)Суреттеу
D)Пайымдау
E)Сипаттау
10. Мәтін мазмұнына сәйкес «Бәлкім, мынау бірін-бірі иықтап, бірін-бірі
төбеден нұқып жатқан әумесер дүниеде аз халықтарға да осы Үркер мінез керек
шығар!» деу арқылы автор қандай нәрсеге назар аудартады?
A)Шынайылыққа
B)Сабырлыққа
C)Болжампаздыққа
D)Сенімділікке
E)Турашылдыққа
11. «Халық не себептен «Үміт артсаң, Үркерге қара!» деген?
A)Дәстүрді құрметтеген
B)Түн жылы болатындықтан
C)Бағыт сілтеуші болғандықтан
D)Жақсылыққа жорығандықтан
E)Түн жарық болатындықтан
12. Автордың «...Тек бұның, тек мынау талайды көріп, талай тауға басын
соққан көнтері жұртының алдынан ылғи осылай үміт шырағы туып тұрғандай!»
деп аяқтауының мақсаты қандай?
A)Халқына жанашыр болу
B)Халқына сенім арту
C)Халқының қамын ойлау
D)Халқына қамқор болу
E)Халқының жолын ашу
Жуықта Шығыс Қазақстанның Катонқарағай және Күршім аудандарында 50-
ден астам сұңқар мен ителгі еркіндікке жіберілді. Кезінде контрабандалық жолмен
шетелдерге өтіп кеткен құстар аймаққа Біріккен Араб Әмірлігінен әкелініп отыр.
Дубай қаласындағы экологиялық агенттіктің бұл жобасы әлемде 18 жыл көлемінде
жүзеге асырылып келеді. Осыған байланысты құрылған арнайы қор «Қызыл
кітапқа» енген және жылдан-жылға азайып бара жатқан сұңқарлардың санын
қалпына келтірумен айналысады. Арабтар аңшылыққа пайдаланатын құстарды
еркіндікке жіберу жөніндегі жобасын бұған дейін Қырғызстан және Пәкістан

166

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

елдерінде жүргізген. Соңғы бірнеше жыл ішінде бұл ауқымды экологиялық шараға
Қазақстан да қатысып отыр. Басына сәлде киіп, ақ киімге оранған арабтардың
Алтай өңіріне келуі – күнде бола бермейтін оқиға. Сондықтан болар, қонақтардың
әрбір әрекеті мен жүріс-тұрысын бақылау көпшілік үшін қызықты болды.
Саятшылық пен құсбегілік қазақтың қанына сіңген өнер болса да, арабтардан
үйренетін тәжірибе көп. Олар сұңқарды аса қасиетті құс санағандықтан, Араб
Әмірлігінде онымен тек ақсүйектер ғана саятшылық құратын көрінеді. Сонымен
бірге, арабтың ежелгі дәстүрі бойынша, аңшылыққа 2 жыл пайдаланылған құс
міндетті түрде еркіндікке жіберіліп отырған. Өйткені, адамзат баласы жабайы
табиғаттағы сұңқар мен ителгі санының азаюына залал келтірмеуі тиіс. Қазір
әлемнің бірқатар елдерінде жүзеге асырылып отырған осы экологиялық бағдарлама
да дәстүрдің негізінде жасалыпты.

Біріккен Араб Әмірлігіне құдай көптеген табиғат ресурстарын берген.
Сондықтан да біз жабайы табиғатқа зиян келтірмеуіміз және құстың санын
көбейтуге болашақта да өз үлесімізді қосуымыз қажет. Арабтардың аңға шығу
дәстүрі бойынша сұңқарлар екі жылдан кейін бостандыққа жіберіліп тұрған.
Өйткені соңғы 10 жылда сұңқарды браконьерлік жолмен аулап, шетелге
сататындар көбейіп кетті.

– Мәселен, бүгін біз бостандыққа ұшырып жатқан құстардың барлығы біздің
елдегі контрабандашылардан тәркіленген, – деді бізге берген сұхбатында
экологиялық жобаның үйлестірушісі Мұхаммед Салих.

Араб Әмірлігінде сұңқар мен ителгіні әлемдік деңгейде қорғау жөніндегі
бағдарламаға мемлекет жан-жақты қолдау жасап тұрады. Құстарды бостандыққа
жіберуге осы экологиялық жобаның жетекшісі, жоғары мәртебелі шейх Мухаммед
Ахмет Аль Баварди Шығыс Қазақстанға арнайы келіпті. Ол Күршім және
Катонқарағай өңірінің таулы, өзенді жерлеріне ұшырылған сұңқарды жеке
бақылап, әрқайсысын суретке түсіріп отырды. Акцияны ұйымдастырушылар, ең
бастысы, еркіндікке жіберілген құстар қайтадан браконьерлердің қолына түспесе
дейді. Өйткені, өткен жылы ғана Шығыс Қазақстанның дәл осы аймақтарында 17
сұңқарды ұстап, шетелге өткізбек болған Египет пен Сирия мемлекетінің
азаматтары ұсталған болатын.

– Біз бұл жобаны Қазақстанда жүзеге асырудың тиімді екендігіне көз
жеткіздік. Бұл өңірдің табиғаты сұңқар және ителгі сияқты құстарға өте қолайлы.
Олардың жабайы ортаға бейімделіп, өз қорегін табуына барлық жағдай бар. Ең
бастысы, құстар табиғат жауларының қолына түспесе болғаны, – дейді
экологиялық жобаның жетекшісі, жоғары мәртебелі шейх Мухаммед Ахмет Аль-
Баварди.

Жалпы Араб елдері бұл жобаны халықаралық деңгейде жүзеге асыруға қыруар
қаржы жұмсап келеді. Мәселен, мына сұңқарлар осыған дейін Дубайдағы арнайы
құстардың емханасында сауығып шыққан. Арабтар оның әрқайсысына құны 2 мың
доллар тұратын электрондық қондырғылар тақты. Салмағы бар-жоғы 9 грамдық
күннен қуат алатын спутниктік жабдық арқылы сұңқарларды болашақта да
бақылауға болады. Дәстүр бойынша әрбір сұңқардан кейін оның соңынан көгершін

167

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

ұшырылды. Бұл әдіс жыртқыш құстың аңшылық машығын есіне түсіруі үшін
қажет.

13. Мәтін мазмұнына сәйкес ақпаратты көрсетіңіз.
A)Құсбегілікпен арабтар сәндік үшін айналысты
B)Жоба қаражат тартуды көздеді
C)Бұл жер табиғаты құс өсіруге қолайсыз
D)Құстардың арнайы емделу орталықтары бар
E)Аңшылықпен тек қазақ халқы айналысады
14. Мәтін не туралы?
A)Саятшылық
B)Аңшылық
C)Құстарды қорғау
D)Сұңқарлар өмірі
E)Ителгілердің өмірі
15. Соңғы азатжолдың төртінші азатжолға қатысы қандай?
A)Ойды қорытындылайды
B)Ойды суреттейді
C)Ойды сипаттайды
D)Ойды баяндайды
E)Ойды дамытады
16. Мәтіннің реттілігін көрсетіңіз
1.Қаржылық көмек
2.Мемлекеттік қолдау
3.Жоба жетекшісінің көзқарасы
4.Еркіндікке босату
5.Экологиялық жоба

A)5.3.1.2.4.

B)5.4.2.3.1.

C)1.4.5.2.3.

D)2.4.1.3.5.

E)3.1.5.4.2.
17. Мәтінде кейіпкер көзқарасы қай азатжолда бейнеленген?

A)5

B)3

C)2

D)1

E)4
18. Мәтіннің бірінші азатжолы қандай мақсатта берілген?
A)Құстарды еркіндікке жіберу туралы мәлімет беру
B)Экологиялық бағдарламаның жүзеге асырылуы туралы мәлімет беру
C)Ақсүйектердің саятшылық өнерін дәріптеу
D)Құсбегілік қазақтың ұлттық өнері екендігін жеткізу
E)Араб Әмірлігімен бірге жұмыс жасауды насихаттау
19. Неліктен сұңқарды ұшырғаннан кейін соңынан көгершінді ұшырған?

168

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

A)Сұңқарға көмектесу үшін
B)Оларды жарыстыру үшін
C)Машығын еске түсіру үшін
D)Көгершінмен салыстыру үшін
E)Құстардың серіктесіп ұшуы үшін
20. Неліктен Араб елдері бұл жобаны халықаралық деңгейде жүзеге асыруға
қыруар қаржы жұмсап келеді?
A)Құстардың бостандықта таралуы үшін
B)Құстардың ортаға бейімделуі үшін
C)Құстардың жасыл алқапқа тигізер пайдасы үшін
D)Құстарды табиғи жолмен тамақтандыру үшін
E)Құстарға қолайлы жағдай туғызу үшін

31-НҰСҚА
Айнабұлақ! Мыңбұлақ! Өмірге тұңғыш келгенімде дүниеде теңдесі жоқ нәрлі
суымен мені шомылдырған, мені жуындырған бұлақ. Мен алғаш суын ішкен, мені
әлдилеп сүйген, маған сенген, туған жерім Мыңбұлақ... Біз де сүйек, еттен
жаралған жанбыз. Біздің жанымызды тебіренте соққан жүрек болаттан құралған
емес, бірақ біздің жүрек – отты жүрек. Оның оты болатты ерітіп, жаңқадай
жандыратын от. Біздің жүрегімізде қауіп-қатерді көтеріп, өлімді жеңетін бір жарық
– ана сүтін ақтап, туған елді, Отанымызды сүю сезімі. Бізде ер атасы – махаббат,
өмір тасы – халық, ел намысы – ер қолында. Біз намысты елдің ұлымыз. Жеңілмес
күшіміз сонда.
1. Мәтінде «жаңқадай жандыратын от» дегені не?
A)Айнабұлақ
B)Мыңбұлақ
C)Махаббат
D)Намыс
E)Жүрек
2. Берілген мақалдардың қайсысы мәтіннің түйінін ашып тұр?
A)Туған елдей ел болмас, туған жердей жер болмас
B)Ерлік пен еңбек – егіз
C)Ерлік тәрбиеден туады
D)Талапты ерге нұр жауар
E)Атадан ұл туса игі, ата жолын қуса игі
Арқар – қой тұқымдасына жататын жануар. Өзінің денесі сымбатты, биіктігі
125 сантиметрге, салмағы 200 килограмға дейін жетеді. Жазда арқасы мен бүйірі
қоңыр, бауыр жағы ақшыл түсті келеді. Еркегінде де, ұрғашысында да мүйіз
болады. Құлжасының мүйізі ірі, бұралып иілген, айшықты, аналығынікі нәзік, өте
қысқа, бозғылт қоңыр түсті болады. Мүйізіндегі сақинаға қарап жасын анықтайды.
Арқар негізінен Орта және Орталық Азияның тауларын, Азияның
оңтүстігіндегі тауларды мекендейді. Арқар – биік тауларда тіршілік етуге бейім,
аязға өте төзімді жануар.

169

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

Арқар көбінесе үйір-үйірімен жүреді. Көбіне, көгалды шоқылардың
арасындағы далалы өңірде жайылады. Қыста салқын түссе, таудың етегіне, көктем
мен жазда таудың субальпілік белдеуіне қарай аударылады. Бұл мезгілде олар 10-
15-тен топтанып жүреді. Тек жазда көбею кезінде бөліне бастайды, көбіне егіз
туады. Арқарлардың басты жауы – қасқыр мен барыс.

Арқар дәмді ет, сапалы тері беретін аң болып саналады. Алайда саны жылдан-
жылға азайып барады. Сондықтан қазір оны аулауға тыйым салынған. Қазақстан
Ғылым академиясының бір топ ғалымдары арқарды меринос қойымен
будандастыру арқылы қазақтың асыл тұқымды арқар-меринос қойын шығарды.

3. Неліктен арқарды аулауға тыйым салынған?
A)Мүйізі үлкен болғандықтан
B)Суыққа төзімді болғандықтан
C)Саны жылдан-жылға азайып бара жатқандықтан
D)Меринос қойымен будандастыратындықтан
E)Егіз төл беретіндіктен
4. Қазақстан ғалымдары қандай ғылыми жаңалық ашты?
A)Арқардың тіршілік ету ортасын айқындады
B)Арқардан төрт түлік түрін шығарды
C)Арқар терісінің сапалылығын дәлелдеді
D)Арқардың төлдеу ерекшелігін көрсетті
E)Арқардың мүйізіне қарап жасын анықтады
5. Арқар қандай жерлерді мекендейді?
A)Шөлейт жерлерді
B)Құмдауыт ойпаттарды
C)Жазық даланы
D)Егіс алқаптарын
E)Тау бөктерлерін
6. Арқардың негізгі жауы нелер?
A)Қос аяқтылар.
B)Үй жануарлары.
C)Шөп қоректілер.
D)Ет қоректілер.
E)Сүт қоректілер.
1. Балаға ат қоюдың қаншалықты маңызды екеніне мән бермейтіндер көп. Сол
себепті де, әдемі естілетініне қызығып, көбінесе мағынасыз аттарды қоя салады.
2. Бір қызығы, сәбидің қай мезгілде, қай айда дүниеге келгендігі де оның
мінезінің қалыптасуына ықпал ететін көрінеді. Деректерге сүйенсек, қыста ынталы,
талапты балалар дүниеге келеді. Кілең жуан дыбыстардан тұратын қатқыл есімнің
қойылуы олардың осы қасиетін одан әрі ұштап, дамыта түседі. Желтоқсанда туған
балалар тік мінезді, өте өктем, ал қаңтар мен ақпанда туған балалар байсалдырақ
болады. «Бірақ қыста туған сәбилер есейгенде өздерінің қырсықтығының кесірінен
ешкіммен сыйыса алмай қиналады. Олар әрдайым елдің алдында болғысы келеді.
Егер сіз оның табиғат берген қатал мінезін жұмсартқыңыз келсе, жұмсақ есім
таңдаңыз» дейді экстрасенс Заман Сыпатаев.

170

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

3. Сыпатаевтың айтуынша, көктемде туған балалар тез ренжігіш, сезімтал,
әсершіл. Олардың көбі тумасынан дарынды, бірақ өздеріне сенімді емес. Осы
жасқаншақ, жігерсіз жұмсақ мінезі олардың көшбасшы болуына кедергі.
Сондықтан қайраттандыру үшін оларға қатқыл есім таңдаған жөн.

4. Жазда туған балаларға, негізінен белсенділік пен тәкаппарлық, батылдық
тән.

5. Күзде туған балалар өте әмбебап, алғыр және сабырлы. Не істесе де, көп
ойланып-толғанады. Бірақ мінездері жеңілтектеу. Оларға ат таңдау соншалықты
қиын емес, себебі күзгі балалардың табиғатына ештеңе әсер етпейді.

6. Заман мырза жалпы балаға ат қоюда есімдер құпиясын ескеру керектігін
айтады. Біріншіден, есім қалай дыбысталады, соған мән берген жөн. Ары қарай,
мағынасына көңіл бөлу керек. Мәселен, қыз балаға сұлулық, парасаттылық,
ақылдылық қасиеттерін қамтитын есімдер лайық. Ал балаңыз ұл болса және сіз
оның болашақта қажырлы да қайратты, дәулетті және ер мінезді азамат болып
өскенін қаласаңыз, есімін де соған орайластырып қойғаныңыз абзал. Ең бастысы,
өз балаңыздың қандай болғанын қалайсыз? Есімін де соған қарай таңдаңыз. Ат қою
– өте жауапты іс. Сонымен қатар әр бір ата-ана өз баласының бақытты, табысты
болуына және үйлесімді өмір сүруіне ықпал ете алады.

7. Қандай пікір мәтіндегі негізгі ойға сәйкес келеді?
A)Есімнің мағынасына назар аударған жөн.
B)Есімді құрметті адамдарға қойдырған жөн.
C)Есімді заманына сәйкестендіріп қойған жөн.
D)Балаға әдемі естілетін есім таңдаған жөн.
E)Есімді ай атауына байланысты қойған жөн.
8. Мәтіндегі мәліметке сәйкес балаға ат қояр кезде нені ескеру керек?
A)Сөздердің тіркесуін
B)Есімнің әдемілігін
C)Әріптердің санын
D)Сөздің жаңалығын
E)Есімнің дыбысталуын
9. Қандай мезгілде туған балалардың мінездері бір-біріне қарама-қайшы?
A)Қыс-жаз
B)Қыс-көктем
C)Көктем-күз
D)Жаз-күз
E)Күз-қыс
10. Баланың мінезінің қалыптасуына әсер ететіндер
A)Есімі мағынасы мен дыбыс саны
B)Ай атауы мен есімінің дыбысталуы
C)Жыл мезгілі мен есімінің дыбысталуы
D)Ауа райы мен жыл мезгілі
E)Ата-ана таңдауы мен ауа-райы
11. Үшінші бөлімнің соңғы сөйлемі бойынша есім таңдаңыз
A)Жібек, Меруерт

171

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

B)Қайсар, Батырхан
C)Дана, Сабыржан
D)Қымбат, Әсем
E)Жамал, Ақылгүл
12. Қай кезеңде туған балалардың мінезін қатқыл есім өзгерте алады?
A)барлық мезгілде
B)көктемде
C)жазда
D)күзде
E)қыста
Аптап ыстықта саялайтын жер іздеп саябақтағы отырғыштардың біріне
бұрылдым. Орындыққа отырмақ болып беттегенімде, көзім сұмдық жағдайдың
куәгері болды. 3-4 жасар ұл бала қоқыс тастағыш жәшікті тіміскілеп жүр. «Бұл
кім? Не қылған бала?» деген сауалдарға жауап іздеу мақсатында баланы бақылап
біраз отырдым. Қарасам, бұл бала жалғыз емес екен. Әр-әр жерде орналасқан
қоқыс жәшігін ақтарып, азық іздеп жүрген тағы да екі ұл бала мен кішкентай қызға
көзім түсті. Киген киімнің олпы-солпысы шыққан, кір қожалақ. Көкейде маза
бермей тұрған сансыз сұрақ мені бір орында отырғызбады. Қолыма бір-екі нәрсе
алған соң, аяңдап біреуінің қасына бардым. Жемге келген көгершіндей қалған
үшеуі де қасыма жетіп келді. Қастарында тұрып асқазандарының шұрылын естуге
болады. Қолымдағыны ұсынған соң, бұл балалардың ата-анасының қайда жүргенін
білгім келді. Сұрасам, «Білмеймін...» деп күмілжіп мұңды дауыспен жауап қатты.
Осыдан соң жағдайдың бәрін түсіндім. Басымды еріксіз изедім де орындыққа қайта
отырып, ары қарай бақыладым. Төртеуі азды-көпті алған азықтарын көк шөптің
үстіне отыра сап, жапа-тармағай жеуге кірісті. Кішкентай қыз тоғын арықтағы
сумен басты. Іштеріне сәл де болса бірдене барған соң, қайтадан «жұмыстарына»
кірісті.
Мұндай оқиғаны алғаш көруім. Бұдан кейін не ойларыңды да білмейді екенсің.
Ата-анасы ащы судың жетегіне еріп, балаларды ақша табуға, азық табуға
мәжбүрлейді екен, бұл – сол жерде жүрген қала тұрғынының сөзі. Айтуынша, бұл
жер балалардың тұрақты мекеніне айналған. Күнделікті елдің қалған-құтқанын
жеп, қарындарын тойдыратын көрінеді.
Бұған дейін көшедегі бомждарды көріп, осындай өмірді таңдаған өзі, енді
өзінен көрсін деуші едік. Ал енді мына балаларға не айтуға болады?! Адам ата-
ананы таңдап алмайды. Сол бір жауапсыз жандардың кесірінен бақытты шақтарын
көшеден азық іздеумен алмастырып жүргендері өте өкінішті-ақ... Оқушы біткен
жазғы демалыстың аяқталмауын тілеуде. Ал, мына балалардың екеуі мектептерін
аңсап жүр. Арнаулы мектепке баратындардың ол жерде киер киімі ұқыпты,
тамақтары тоқ, жатар орны таза. Мектеп жасына толмаған қалған екеуі ше? Олар
не күн көреді? Жазда, жарайды, әрбір қарағаш оларға сая, кез-келген шүберек киім.
Қыста ше? Қақаған аязда үсіп өлсе, бұларды іздейтін жан бар ма? Жоқ әлде,
көмусіз аң-құстың азығына айналар ма екен? Бұл тұста қылышты кімге сілтерімді
де білмеймін. Бала тәрбиесіне қарамайтын ата-анаға ма, жоқ әлде тек екеуді
қамқорлығына алған үкіметке ме? Ата-анадан енді қайыр жоқ, ол белгілі жайт!

172

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

Үкімет енді мына екеуді де далаға қаңғытпай қарамағына алса екен. Мендегі жалыз
тілек осы!

13. «Үкімет енді мына екеуді де далаға қаңғытпай қарамағына алса екен.
Мендегі жалыз тілек осы!» деген сөйлем автордың қандай сезімін көрсетеді?

A)Балалардың өміріне алаңдау
B)Балаларға жақсы тілек айту
C)Балалардың тағдырын шешу
D)Үкіметке үміт арту
E)Балаларға қол ұшын беру
14. Мәтіннің екінші абзацына қандай тақырып сәйкес келеді?
A)Саябақтағы оқиға
B)Мейірімсіз ана
C)Жас балалар
D)Қараусыз қалған балалар
E)Азық іздеген төртеу
15. «Төртеуі азды-көпті алған азықтарын көк шөптің үстіне отыра сап, жапа -
тармағай жеуге кірісті. Кішкентай қыз тоғын арықтағы сумен басты» деген сөйлем
кішкентай қыздың қандай әрекетін көрсететінін болжаңыз.
A)Жек көрушілігі
B)Өкініші
C)Сенімділігі
D)Жиіркеніші
E)Шарасыздығы
16. Саябақ балалардың өмір сүру мекеніне айналғандығы туралы көзқарас
кімнің атынан айтылады?
A)Демалушылардан естиді
B)Өздері қатарлас балалар айтады
C)Жергілікті тұрғындар айтады
D)Саябақтың күзетшісі айтады
E)Қаңғыбас адамдар айтады
17. Мәтіндегі «жауапсыз жандар» тіркесі кімдерге бағытталған?
A)Әлеуметтік орталық өкілдеріне
B)Балалардың әке-шешелеріне
C)Мектеп мұғалімдеріне
D)Қоғамдық ұйым басшыларына
E)Үкімет басындағы азаматтарға
18. Кейіпкер не себептен балаларды бақылап отырды?
A)Балаларға қол ұшын беру үшін
B)Балалар әрекеттерінен жиіркенгендіктен
C)Балалардың әрекеттерін құптағандықтан
D)Балалардың кім екендігін анықтау үшін
E)Балалар әрекеттеріне қызыққандықтан
19. Мәтіннің үшінші абзац мазмұнына сай келетін тақырыпты көрсетіңіз
A)Жолы болмаған балалар

173

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

B)Саябақ
C)Тұрақты мекен
D)Шынайы тілек
E)Күнкөріс
20. Мәтіннен кейіпкердің ой толғамын білдіретін сөйлемді көрсетіңіз.
A)Қақаған аязда үсіп өлсе, бұларды іздейтін жан бар ма?
B)Кішкентай қыз тоғын арықтағы сумен басты.
C)Қастарында тұрып асқазандарының шұрылын естуге болады.
D)Іштеріне бірдене барған соң, қайтадан «жұмыстарына» кірісті.
E)Бұл жер балалардың тұрақты мекеніне айналған.

32-НҰСҚА
Жиһанкез өзінің қыпшағын еш уақыт тастаған емес. Қыпшағының қос ішегі
алыста қалған туған жердің шерменді үнін қозғап, өткен күндерді, албырт жас
шағын, от басында тұрып ән салған қыпшақтың жас сұлуларының әсем әндерін,
айлы түндердегі жер солқылдатқан сарбаздар биін еске салатын. Сондайда ол
музыка жайлы кітабын бітірсе, туған жерін есіне түсірер осынау сұлу сезімді
мұңлы саздардан айырылып қалатындай боп қорқатын.
Туған жерін еске алғанда оның көңілін ылғи жабырқау мұң басатын. Әсіресе
соңғы жылдарда мүлде торлап алды. Туған жеріне бір қиялмен шарлап келмей
көңілі орнына түспейді. Әрине, жер ортасынан асқан шақта ғұмырының жартысын
білім қуып жат өлкеде тентіреумен өткізген жанның көкірегінде болар табиғи
сағыныш еді бұл.
1.Мәтіннің 1-ші бөлімінде не туралы айтылған.
A)аспап туралы
B)би туралы
C)қыздар туралы
D)кітап туралы
E)ән туралы
2. Мәтіндегі ойға сәйкес келетін мақал-мәтелді табыңыз.
A)Туған жердей жер болмас.
B)Жамандық қөрмей жақсы болмас.
C)Мың асауға бір тосу.
D)Көшерін жел, қонарын сай біледі.
E)Ерді ел теңгерер.
Гүл ‒ жер бетіндегі ең сұлу жаратылыс. Гүлдердің ешкімге зияны
жоқ, керісінше, айналасындағыларға шаттық пен қуаныш, көтеріңкі көңіл күй
сыйлап, адам жанын жадыратып жіберетін қасиетке ие.

Есте жоқ ерте замандарда, яғни көркемсөз өнері дамымаған, хат жазу
дәстүрі кең тарамаған кезде адамдар өздерінің сезімдерін гүл арқылы жеткізетін
болған деседі. Одан бері қанша ғасыр өтсе де, бұл дәстүр сақталып келеді.
Гүлдердің сырына үңіліп көрейік.

174

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

Мысалы, қызғалдақ ‒ дүние жүзінде кең тараған әдемі гүлдердің бірі.
Қызғалдақтың отаны туралы пікірталастар өте көп. Шын мәнінде, қызғалдақтың
отаны ‒ Қазақстан!

Сакура ‒ Жапонияның символы болып табылатын гүл. Оның гүлдеуі
адамның сана-сезімін еріктен тыс әдемі нәрселерді ойлауға жетелейді.

Раушан гүлінің отаны ‒ Иран, ол ертеректе Персия елі болып есептелетін.
Өз тілдерінде оны «гюл» деп атайды. Сонымен бірге елінде оны «гюлистан» дейді,
аударғанда «раушандар бағы» деген мағынаны білдіреді. Ал Үнді еліне раушан
гүлі Бабуру басшысының арқасында жерсіндірілген. Грекияға гүлді батыс
елдерден келгендер әкелген, кейін гүл махаббат пен әдеміліктің символы саналады.

Дицентра ‒ Германияда «жүрек гүлі» ретінде танымал болса, поляктар
оны «Құдай-Ананың туфлиі» деп атайды, ал француздар «Жаннетта жүрекшесі»
деп атаса, орыстар «жаралы жүрек» деп атайды. Ал барлық ағылшын тілділер оны
«қанды жүрек» деп атайтын көрінеді. Қалай атаса да, әр елдің осы гүлмен
байланысты өз тарихтары бар.

Орхидеялар әлемнің ең әдемі гүлі болып табылады. Адамдар орхидеяға
өте ертеден-ақ қызығушылық танытып келеді. Бұл гүл туралы тарихи әңгімелер
мен жазбалар өте көп. Чарлз Дарвиннің өзі бұл гүлдің құпиясы мол гүл деп
сипаттап жазған болатын.

3. Француздар «Жаннетта жүрекшесі» деп атаған гүл
A)Дицентра
B)Раушан
C)Қызғалдақ
D)Орхидея
E)Сакура
4. «Раушандар бағы» атауының шыққан жері
A)Персия
B)Қазақстан
C)Жапония
D)Үндістан
E)Германия
5. «Құпиясы мол гүл» деген сипатқа лайық
A)Қызғалдақ
B)Раушан
C)Дицентра
D)Сакура
E)Орхидея
6. Қызғалдақтың отаны
A)Жапония
B)Ресей
C)Франция
D)Германия
E)Қазақстан

175

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

І. Еліміздің әр қаласында театр бар. Бір Алматының өзінде 10 мемлекеттік
және он шақты жекеменшік театр бар екен. Ал осы мәдениет ошақтарына
оқушыларымыз барып жүр ме? Қазір театрға көрерменді көбіне әкімшілік жолмен
жинайтыны жасырын емес. Ал егер балаларға арналған қойылымдарға көрерменді
арнайы жинап әкелмесе ше? Қанша адам келер екен?

Театрдағы көрермен мәселесі төңірегінде Астана қалалық «Жастар»
театрының әдеби қызметкері Назерке Жұмабайды әңгімеге тартқан едік.

− Қазір театрға балалар өз еріктерімен келеді дей алмаймын. Әрдайым
ұйымдастырумен жинаймыз. Әсіресе, қуыршақ театрларына қазақ балаларының
қызыққанын көрмеппін.

ІІ. Баланың таным-түйсігін кеңейтуде қуыршақ театрларының алар орны
үлкен. Бізде де, өзге елдерде де балабақша жасынан бастап, бүлдіршіндерге
қуыршақтармен көрініс қою бағдарламаға енгізіледі. Аты солай аталып тұрған соң,
бұл театрларда тек қуыршақтармен жұмыс жасайды деп ойлайтындар бар. Олай
емес. Бұл өнер ошақтары балалардың санасына отбасына деген сүйіспеншілікті,
еліне, жеріне патриоттық сезімді қалыптастыратын қойылымдарды да сахналайды.
Бірақ осы қуыршақтар әлеміне қазақ балаларының көптеп ағылып жатқанын
байқай алмадық. Мысалы, Алматыдағы Мемлекеттік қуыршақ театрының 200
адамдық орны бар. Қойылымдары екі тілде де қойылады. Орысша
қойылымдарында залдың кем дегенде жартысы толып отырады. Ең қызығы,
алдыңғы қымбат билеттер бірінші сатылып кетеді. Ал қазақша қойылымдарға ары
кетсе 30 адам келеді. Оның өзінде де ата-аналар ең арзан билеттерді алуға
тырысады. «Арзан билетті алып, алдыңғы бос орындарға отыра саламыз» деген
түсінік қалыптасқан.

ІІІ. Бүгінде қазақтар шетелге жиі саяхаттайды. Біріккен Араб Әмірліктерінен
Алматыға қарай ұшаққа отырарда қасымдағы жеткіншек қазақ баланы сөзге
тарттым. «Ал, арабтардың әмірліктерінен не көріп қайттың?» деп сұрадым. Сол
кезде 12-13 жас шамасындағы баланың жауабына көңілім толмай қалған еді. Бар
айтқаны – ана шетіндегі жағажай, мына шетіндегі жағажай, биік-биік ғимараттар,
дүкендер… Өзім танысқан бірнеше мұражайды атап едім, «бармадық» деп басын
шайқады. «Сонда бұл халық туралы не біліп қайттың?» деп сұрадым. Тағы да
мардымды жауап бере алмады. Сонда бір елге барып тұрып, мәдениеті мен
тарихымен танысуға қызықпағандары қалай? Тіпті, тілін түсінбейтін болсаң да,
шетелдің театрына бас сұғып қайтсаң, көп жайды аңғарып қайтуға болады.
Мәселен, Сеулде фольклорлық «Nanta» атты театр бар. Билетінің бағасы біздің
театрлардан он есе қымбат тұрады. Алматыдағы балалар спектакльдерінің билет
құны – 400-600 теңге, Астананың Жастар театрында балалар билеті – 300 теңге. Ал
«Nanta» билеті шамамен 5000 теңге көлемінде. Соның өзінде, екі барғанымда да
үлкен залда бос орын болмады. Атауы «ретсіз дыбыстар» деген мағынаны беретін
бұл театрға кәрістер үш жасар баласын да ертіп келеді. Ал бізде актер болуды
армандайтын кей бала театр көрмей өседі…

IY. Шыны сол, қазақтар бала тәрбиесіне мәдени ошақтарға бару мәселесін
қоса бермейді. Күнделікті күйбең тірлікпен жүріп, ұл-қыздарын анда-санда болса
да, театрға ертіп баруды ойластырмайды. Қажет көрмейтіндері де бар.

176

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

7. Мәтіннің негізгі ойы қай сөйлеммен сәйкес келеді?

A)Бала тәрбиесіне мәдени ошақтарға бару мәселесін қою керек.
B)Шетелде демалудың өзі – бір бақыт
C)Елімізде театр санын арттыру керек
D)Қуыршақ театрының қойылымдары сапасыз.
E)Театр билетінің құнын өсіру керек
8. Үшінші азатжолда автордың қандай көңіл күйі берілген
A)Немқұрайлық
B)Күмәнданады
C)Алаңдаушылық
D)Таңқалушылық
E)Дегбірсізденеді
9. Екінші азатжолдың үшінші азатжолға қатысы қандай?
A)Суреттейді
B)Дәлелдейді
C)Зерттейді
D)Нақтылайды
E)Сипаттайды
10. «Арзан билетті алып, алдыңғы бос орындарға отыра саламыз» деген
түсініктің орын алуына не себеп?
Ата-аналардың...
A)Қаражатының жоқтығынан
B)Немқұрайлық танытуынан
C)Мәдени орынды сыйламауынан
D)Бағасы бір деп ойлауынан
E)Өресінің таяздығынан
11. Автордың мақаласына түрткі болған жағдай
A)Өнер ошақтарының санының аздығы туралы
B)Театрдың ішкі тіршілігімен танысу
C)Ата-аналардың қамқорлығын көрсету
D)Өнер ордасына балалардың сирек баруы
E)Театр қызметкерін таныту
12. «Ал бізде актер болуды армандайтын кей бала театр көрмей өседі…»
Автордың айтпақ ойы қандай?
A)Кез келген арманға қол жеткізуге болады.
B)Кішкентай балаға театр қызық емес.
C)Өнер ошағына үлкейген кезде бару керек.
D)Актер болу үшін театрға бару міндет емес.
E)Баланы жасынан мәдениетке үйрету керек.
Сіздің назарыңызға 2 мәтін ұсынылады. Бірінші мәтін – әлем чемпионы,
қазақстандық Геннадий Головкиннің журналистерге берген сұхбаты. Екіншісі –
Геннадий туралы танымал спортшылардың айтқан пікірлері.
Геннадий Головкиннің сұхбатынан

177

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

(1)«Рингтен тыс жерде менің басқа өмірім бар. (2)Рингтен басқа жерде мен
жай ғана қарапайым жігітпін. (3)Ал, спорт менің жұмысым, сондықтан мен оған
өте жауапкершілікпен қараймын. (4)Мәселен, мен кеңседе қызмет етсем, ол жерде
де дәл солай істер едім. (5)Шаршы алаңға шығу – бұл ойын емес. (6)Мен өз
жұмысымда 100 пайыз қырағы болуым керек. (7)Өзімді осы 34 жасымда 25
жасымдағыдай сезінемін. (8)Ал 40 жасымда осы спортта қала алам ба? (9)Мен
Құдай емеспін. (10)Мүмкін, мен осы кездесуден кейін спорттық мансабымды
аяқтайтын шығармын. (11)Бұл – бокс. (12)Ал дәл қазір мен өзімді өте жайлы әрі
сергек сезінемін», – деген боксшының сөздерін Daily Mail басылымы келтірді.

Былғары қолғап шеберлерінің сөзінен
Леннокс Льюис, ауыр салмақтағы әлемнің экс-чемпионы: Геннадий әлемдегі
үздік үштікке кіретін боксшы. Олар – Мэйвезер, Уорд және Головкин.
Шугар Рэй Леонард, америкалық боксшы: Головкин – бұл күш. Егер, ол
Коттоға қарсы жекпе-жек өткізсе, жанкүйерлерге нағыз сыйлық болар еді.
Адриан Гонсалез: америкалық танымал бейсбол ойыншысы: Хулио Сезар
Чавес менің әр уақыттағы сүйікті боксшым болған. Ал қазір маған Геннадий GGG
Головкиннің боксы ұнайды. Ол – жақсы боксшы.
Сауль Альварес: WBC нұсқасы бойынша әлем чемпионы: Головкин – әлемнің
үздік боксшысы. Алдағы уақытта онымен жекпе-жек өткізгім келеді.
Джим Лэмпли, HBO телеарнасының комментаторы: Геннадий Головкин –
Майк Тайсонға ұқсайтын жалғыз боксшы.
Кіші Рой Джонс, 4 салмақ бойынша кәсіпқой бокстан Әлем чемпионы:
Геннадий Головкин бокстағы – «құбыжық». Ол орта салмақтағы – жас Майк
Тайсон.
Андре Берто, орта салмақтағы әлемнің экс-чемпионы: Геннадийдің қолы –
балға секілді. Қарсыластарын тек нокаутқа жіберуге арналған сияқты. Оның
қарсыластары қанша жерден бетін жауып қорғанғанымен, бәрібір нокаутқа
ұшырайды.
Кен Хершман, HBO президенті: Меніңше, Геннадий Головкин – бокс әлемінің
жұлдызы. Геннадийде қазір барлық мүмкіндік бар. Біріншіден, ол өте мықты,
екіншіден ол кез-келген боксшымен салмақ дәрежесіне қарамай жұдырықтасуға
дайын.
13. Сұхбаттағы қандай жауап Геннадийдің бойындағы негізгі қасиетті
сипаттайды?

A)Тәуекелшіл.
B)Тым қарапайым
C)Қырағы
D)Аса ұғымтал
E)Еңбекқор
14. Бірінші мәтіндегі 7-сөйлемге сәйкес келетін тұжырым?
1. Шынықсаң, шымыр боласың
2. Денсаулық – байлықтан да қымбат
3. Ақылды орнымен сөйлер де, жауабын күтер.

178

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

A)Екеуі де бұрыс
B)Тек екіншісі
C)Тек үшіншісі
D)Тек біріншісі
E)Бірінші мен екіншісі
15. 1-мәтіндегі 8-10-сөйлемдер автордың қандай көңіл күйін білдіреді?
A)СенімділігінB)
Ренішін
C)Болжағыштығын
D)Қорқынышын
E)Алаңдаушылығын
16. Берілген мәтіндерді публицистика стиліне жатқызуға бола ма?
A)Екеуі де жатады
B)Екеуі де жатпайды
C)Бұл дидарластық сөз
D)Тек екіншісін
E)Тек біріншісін
17. Қандай спортшылар Г.Головкинді М.Тайсонға ұқсатты?
A)Владимир Кличко, Фредди Роуч
B)Андре Берто, Фредди Роуч
C)Леннокс Льюис, Адриан Гонсалез
D)Кіші Рой Джонс, Джим Лэмпли
E)Шугар Рэй Леонард, Джим Лэмпли
18. Геннадий қай спортшының талғамының өзгеруіне себепкер болды?
A)Шугар Рэй Леонард
B)Владимир Кличко
C)Адриан Гонсалез
D)Андре Берто
E)Джим Лэмпли
19.Спортшының парызы туралы бірінші мәтіннің қай сөйлемінде берілген?
A)Он екінші
B)Оныншы
C)Бірінші.
D)Үшінші
E)Төртінші
20.Келесі тұжырымдардың қайсысы мәтіндерге сәйкес келеді?
1. Осы кездесудің жеңіспен аяқталатыны айқын.
2. Осы кездесудің жеңіліспен аяқталатыны айқын.
3. Геннадийдің өз қабілеті мен күшіне сенімі мол
A)барлығы дұрыс
B)2-ші дұрыс
C)1-ші мен 3-ші дұрыс
D)1-ші дұрыс
E)3-ші дұрыс

179

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

33-НҰСҚА
Жиһанкез өзінің қыпшағын еш уақыт тастаған емес. Қыпшағының қос ішегі
алыста қалған туған жердің шерменді үнін қозғап, өткен күндерді, албырт жас
шағын, от басында тұрып ән салған қыпшақтың жас сұлуларының әсем әндерін,
айлы түндердегі жер солқылдатқан сарбаздар биін еске салатын. Сондайда ол
музыка жайлы кітабын бітірсе, туған жерін есіне түсірер осынау сұлу сезімді
мұңлы саздардан айырылып қалатындай боп қорқатын.
Туған жерін еске алғанда оның көңілін ылғи жабырқау мұң басатын. Әсіресе
соңғы жылдарда мүлде торлап алды. Туған жеріне бір қиялмен шарлап келмей
көңілі орнына түспейді. Әрине, жер ортасынан асқан шақта ғұмырының жартысын
білім қуып жат өлкеде тентіреумен өткізген жанның көкірегінде болар табиғи
сағыныш еді бұл.
1.Мәтіндегі ойға сәйкес келетін мақал-мәтелді табыңыз.
A)Көшерін жел, қонарын сай біледі.
B)Мың асауға бір тосу.
C)Ерді ел теңгерер.
D)Жамандық қөрмей жақсы болмас.
E)Туған жердей жер болмас.
2.Мәтіннің 1-ші бөлімінде не туралы айтылған.
A)қыздар туралы
B)кітап туралы
C)аспап туралы
D)ән туралы
E)би туралы

Бұрын бір тышқан болыпты. Ол өте ақкөңіл, достарымен тату екен. Бірақ жаңа
келген мысық оған тыныштық бермепті.

Бір күні оның ұйықтап жатқанын көрген мысық байқамаған болып жалпақ
табанымен жаншып өтті. Шошыған тышқан орнынан қарғып тұрып мысыққа:

– Мен ешқашан басқаларға жамандық жасаған емеспін. Сен неге маған өшігіп
жүрсің? – дейді. Мысық тәкаппарлана:

– Саған тышқан бол деген кім? Тышқан екенсің, жеуге тиіспіз! –
дейді.

Оның түпкі ниетін байқаған тышқан содан былай сақтанып, бұрыш- бұрышта
тығылып жүретін болыпты.

Бір тәуірі мысық өте ұйқышыл екен. Басы жастыққа тиді болды, қорылдай
кетіп, қанша оятса да оянбайды екен. Мұны білген ақылды тышқан ебін тауып,
ұйықтап жатқан дұшпанының мойнына қоңырау байлап қойыпты. Сөйтіп, жүрген
сайын сылдырайтын қоңыраудың арқасында алаңсыз ұйықтап, еркін жүретін
болыпты.

3.Мәтін мазмұнына сай тақырыпты таңдаңыз.
A)Тату-тәтті өмір

180

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

B)Мысық пен тышқан
C)Ұйқышыл мысық
D)Жаңа дос
E)Қулығын асырған тышқан
4.Тышқанның алаңсыз өмір сүруіне негіз болған жағдай
A)Ептілігі
B)Шыдамдылығы
C)Тапқырлығы
D)Батылдығы
E)Шапшаңдығы
5.Тышқанның дұшпанын анықтаңыз
A)Батыл
B)Айлакер
C)Өркөкірек
D)Жалқау
E)Мақтаншақ
6.Мәтін мазмұнына сай мақалды табыңыз.

A)Жалғыз қаздың үні шықпас
B)Ежелгі дұшпан ел болмас
C)Досы көпті жау алмайды
D)Екі қошқардың басы бір қазанда піспес
E)Диірменде туған тышқан тарсылдан қорықпас
Әмір Темір тарихтағы жер жүзін бағындырған ең ірі қолбасшылардың бірі.
1336 ж. Кеш ауылында туылған. Жақсы тәлім алған Әмір Темір 1370 ж.
Самарқантта таққа отырып Мәуренахрдың билігін қолына алды. Қытаймен Делиге
дейінгі бүкіл Азияны, Ирак, Сирия және Измирге дейінгі Анадолыны басып алды.
Қытайға жорыққа бара жатып 1405 ж 20 ақпанда қайтыс болды. Қабірі
Самарқантта. Өте данышпан және ұлы әмірші болған. Өте көп медресе және
кітапханалар аштырған.
Шағатай мемлекетінің құрамындағы Ташкенттің әкімі болған әкесі Тарағай –
атақты Нақши шейхы Әмір Күлалды құрметпен жақсы көретін. Әмір Күлал Әмір
Темірге шәкірттерінен Шәмсәддин Күлалды ұстаз қылып тағайындады.
Самарқанттағы кесенесінде бас жағында ешқашан жанынан ажырамаған ұстазы
Мир Береке, дәл алдында Әмір Күлалдың баласы Омар жатыр. Әмір Темірдің
жастық шағында бір қақтығыс кезінде аттан құлап оң аяғы зақымданып, жарамай
қалады. Оң қолының екі кіші саусағы сынады. Осыған байланысты, әсіресе
дұшпандары оны Тимур – Ланг (парсыша –Ақсақ Темір) деп атап кетеді. Оның
үстіне 1941 жылы Кеңес Үкіметі тарапынан қабірі ашылған кезде, 1,70 метр
бойымен, оң аяғы ақсақ болған денесін көреді. Қабірінің сыртында «Мазарымды
ашқан адам менен де қорқынышты бір дұшпанға тап болады» деп жазылғаны
айтылады. Қазба жұмыстарының ертесіне Гитлер Кеңес үкіметіне шабуылдайды.
Әмір Темір 34 жасында Белх билеушісі болды. Шыңғыс ханның ұрпағынан
болған бір қызға үйленгені үшін Гурган (Күреган – ханның күйеу баласы)

181

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

атағымен танылды. Отбасылық абыройын арттырды. Жұрттың өзін Шыңғыс
ханның ізбасары деп танығаны үшін, бүкіл Түркістанға (Орта Азияға) билеуші
болып Ұлы Түрік хандығының тағына отырды. Сонымен қатар Шыңғыс ханның
орынсыз жойып талқандаған қалаларын қалпына келтірді. Басында қолдау
көрсеткен Алтын Орда ханы Тоқтамыс оған қиянат еткен кезде барып мемлекетін
құлатты. Бұл, тарихшылардың айтуынша, Әмір Темірдің ең үлкен қателігі болды.
Осының арқасында орыстар осы жерлерге дейін жайылып үлкен мемлекет құра
алғаны айтылады.

7.Мәтіннің стилі қандай?

A)Ресми іс-қағаздар стилі
B)Ғылыми стиль
C)Ауызекі сөйлеу стилі
D)Көркем әдебиет стилі
E)Публицистикалық стиль
8.Әмір Темірге неліктен Гурган атағы берілді?
A)Шыңғыс ханның ұрпағына үйленгендіктен
B)Түрік қағанатын басқарғандықтан
C)Қиратқан қалаларын қалпына келтіргендіктен
D)Белх билеушісі болғандықтан
E)Жошы ұрпағымен отбасын құрғандықтан
9.Мәтінге сәйкес орыстар неліктен жер көлемін ұлғайтып, үлкен мемлекет
құра алды?
A)Әмір Темір Анадолыны басып алғандықтан
B)Әмір Темір Ұлы Түрік хандығын басқара алмағандықтан
C)Әмір Темір орыстарға жаулап алған жерлерін бергендіктен
D)Әмір Темір Алтын Орданы құлатқандықтан
E)Әмір Темір Орта Азияны билей алмағандықтан
10.Үзіндіден Әмір Темірдің қандай қасиетін көруге болады?
«Мазарымды ашқан адам менен де қорқынышты бір дұшпанға тап болады»
A)Ақылды
B)Саясаткер
C)Білімді
D)Батыр
E)Көріпкел
11.Әмір Темірдің қабірі қай жерде орналасқан?
A)Қайтыс болған жерінде
B)Туған жерінде
C)Жорықта жүрген жерінде
D)Таққа отырған жерінде
E)Басып алған жерінде
12.Әмір Темірге неліктен Ақсақ Темір аты берілген?
A)Егде шағында соғыста аттан құлап, аяғын жарақаттағандықтан
B)Аяғы кем болып туылғандықтан

182

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

C)Соғыс кезінде аяғына оқ тигендіктен
D)Дұшпандары жек көргендіктен
E)Соғыста аттан құлап, аяғын жарақаттағандықтан
Жуықта Шығыс Қазақстанның Катонқарағай және Күршім аудандарында 50-
ден астам сұңқар мен ителгі еркіндікке жіберілді. Кезінде контрабандалық жолмен
шетелдерге өтіп кеткен құстар аймаққа Біріккен Араб Әмірлігінен әкелініп отыр.
Дубай қаласындағы экологиялық агенттіктің бұл жобасы әлемде 18 жыл көлемінде
жүзеге асырылып келеді. Осыған байланысты құрылған арнайы қор «Қызыл
кітапқа» енген және жылдан-жылға азайып бара жатқан сұңқарлардың санын
қалпына келтірумен айналысады. Арабтар аңшылыққа пайдаланатын құстарды
еркіндікке жіберу жөніндегі жобасын бұған дейін Қырғызстан және Пәкістан
елдерінде жүргізген. Соңғы бірнеше жыл ішінде бұл ауқымды экологиялық шараға
Қазақстан да қатысып отыр. Басына сәлде киіп, ақ киімге оранған арабтардың
Алтай өңіріне келуі – күнде бола бермейтін оқиға. Сондықтан болар, қонақтардың
әрбір әрекеті мен жүріс-тұрысын бақылау көпшілік үшін қызықты болды.
Саятшылық пен құсбегілік қазақтың қанына сіңген өнер болса да, арабтардан
үйренетін тәжірибе көп. Олар сұңқарды аса қасиетті құс санағандықтан, Араб
Әмірлігінде онымен тек ақсүйектер ғана саятшылық құратын көрінеді. Сонымен
бірге, арабтың ежелгі дәстүрі бойынша, аңшылыққа 2 жыл пайдаланылған құс
міндетті түрде еркіндікке жіберіліп отырған. Өйткені, адамзат баласы жабайы
табиғаттағы сұңқар мен ителгі санының азаюына залал келтірмеуі тиіс. Қазір
әлемнің бірқатар елдерінде жүзеге асырылып отырған осы экологиялық бағдарлама
да дәстүрдің негізінде жасалыпты.
Біріккен Араб Әмірлігіне құдай көптеген табиғат ресурстарын берген.
Сондықтан да біз жабайы табиғатқа зиян келтірмеуіміз және құстың санын
көбейтуге болашақта да өз үлесімізді қосуымыз қажет. Арабтардың аңға шығу
дәстүрі бойынша сұңқарлар екі жылдан кейін бостандыққа жіберіліп тұрған.
Өйткені соңғы 10 жылда сұңқарды браконьерлік жолмен аулап, шетелге
сататындар көбейіп кетті.
– Мәселен, бүгін біз бостандыққа ұшырып жатқан құстардың барлығы біздің
елдегі контрабандашылардан тәркіленген, – деді бізге берген сұхбатында
экологиялық жобаның үйлестірушісі Мұхаммед Салих.
Араб Әмірлігінде сұңқар мен ителгіні әлемдік деңгейде қорғау жөніндегі
бағдарламаға мемлекет жан-жақты қолдау жасап тұрады. Құстарды бостандыққа
жіберуге осы экологиялық жобаның жетекшісі, жоғары мәртебелі шейх Мухаммед
Ахмет Аль Баварди Шығыс Қазақстанға арнайы келіпті. Ол Күршім және
Катонқарағай өңірінің таулы, өзенді жерлеріне ұшырылған сұңқарды жеке
бақылап, әрқайсысын суретке түсіріп отырды. Акцияны ұйымдастырушылар, ең
бастысы, еркіндікке жіберілген құстар қайтадан браконьерлердің қолына түспесе
дейді. Өйткені, өткен жылы ғана Шығыс Қазақстанның дәл осы аймақтарында 17
сұңқарды ұстап, шетелге өткізбек болған Египет пен Сирия мемлекетінің
азаматтары ұсталған болатын.
– Біз бұл жобаны Қазақстанда жүзеге асырудың тиімді екендігіне көз
жеткіздік. Бұл өңірдің табиғаты сұңқар және ителгі сияқты құстарға өте қолайлы.

183

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

Олардың жабайы ортаға бейімделіп, өз қорегін табуына барлық жағдай бар. Ең
бастысы, құстар табиғат жауларының қолына түспесе болғаны, – дейді
экологиялық жобаның жетекшісі, жоғары мәртебелі шейх Мухаммед Ахмет Аль-
Баварди.

Жалпы Араб елдері бұл жобаны халықаралық деңгейде жүзеге асыруға қыруар
қаржы жұмсап келеді. Мәселен, мына сұңқарлар осыған дейін Дубайдағы арнайы
құстардың емханасында сауығып шыққан. Арабтар оның әрқайсысына құны 2 мың
доллар тұратын электрондық қондырғылар тақты. Салмағы бар-жоғы 9 грамдық
күннен қуат алатын спутниктік жабдық арқылы сұңқарларды болашақта да
бақылауға болады. Дәстүр бойынша әрбір сұңқардан кейін оның соңынан көгершін
ұшырылды. Бұл әдіс жыртқыш құстың аңшылық машығын есіне түсіруі үшін
қажет.

13.Мәтінде кейіпкер көзқарасы қай азатжолда бейнеленген?

A)2

B)5

C)1

D)3

E)4
14.Неліктен сұңқарды ұшырғаннан кейін соңынан көгершінді ұшырған?
A)Құстардың серіктесіп ұшуы үшін
B)Көгершінмен салыстыру үшін
C)Машығын еске түсіру үшін
D)Оларды жарыстыру үшін
E)Сұңқарға көмектесу үшін
15.Неліктен Араб елдері бұл жобаны халықаралық деңгейде жүзеге асыруға
қыруар қаржы жұмсап келеді?
A)Құстардың ортаға бейімделуі үшін
B)Құстарды табиғи жолмен тамақтандыру үшін
C)Құстарға қолайлы жағдай туғызу үшін
D)Құстардың жасыл алқапқа тигізер пайдасы үшін
E)Құстардың бостандықта таралуы үшін
16.Соңғы азатжолдың төртінші азатжолға қатысы қандай?
A)Ойды сипаттайды
B)Ойды баяндайды
C)Ойды дамытады
D)Ойды қорытындылайды
E)Ойды суреттейді
17.Мәтіннің бірінші азатжолы қандай мақсатта берілген?
A)Араб Әмірлігімен бірге жұмыс жасауды насихаттау
B)Ақсүйектердің саятшылық өнерін дәріптеу
C)Экологиялық бағдарламаның жүзеге асырылуы туралы мәлімет беру
D)Құсбегілік қазақтың ұлттық өнері екендігін жеткізу
E)Құстарды еркіндікке жіберу туралы мәлімет беру
18.Мәтін не туралы?

184

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

A)Сұңқарлар өмірі
B)Саятшылық
C)Құстарды қорғау
D)Ителгілердің өмірі
E)Аңшылық
19.Мәтіннің реттілігін көрсетіңіз
1.Қаржылық көмек
2.Мемлекеттік қолдау
3.Жоба жетекшісінің көзқарасы
4.Еркіндікке босату
5.Экологиялық жоба

A)2.4.1.3.5.

B)5.4.2.3.1.

C)3.1.5.4.2.

D)5.3.1.2.4.

E)1.4.5.2.3.
20.Мәтін мазмұнына сәйкес ақпаратты көрсетіңіз.
A)Жоба қаражат тартуды көздеді
B)Құсбегілікпен арабтар сәндік үшін айналысты
C)Құстардың арнайы емделу орталықтары бар
D)Аңшылықпен тек қазақ халқы айналысады
E)Бұл жер табиғаты құс өсіруге қолайсыз

34-НҰСҚА
Зайсан көлін ертеде монғолша Хуно-Хуто-Нор – «Қоңыраулы көл» деп атапты.
Бұл атау алыстан көк толқынның қоңырауша сылдырлап естілуіне байланысты
айтылған болар.
Зайсан көлі, әсіресе жаздыгүні өте әдемі болады. Ол жаздың тымық күнінде
шексіз теңізге ұқсайды. Көл өте үлкен, жағалай біткен көк құрақ.
Құсы көп, әсіресе жазғытұрым қаз қаптап кетеді. Жұмыртқаларын қамыс
құраққа салады. Қайықпен аралап жүріп қаптап алуға болатын. Қамыстарда
шағала, үйрек, қаз, бірқазан, әупілдектер, суында құндыз, ондатрлар мекен етеді.
Мұнда шабақ балық көп, одан кейін шортан, қарабалық, сазан, алабұға. Міне,
Зайсан көлі бұрын осындай еді.

1. Көлдің «Қоңыраулы көл» аталуының себебі неде?
A)Көлден шыққан ерекше дыбысқа байланысты
B)Көл толқындарының бұйралығына байланысты
C)Көк толқындардың жылдамдығына байланысты
D)Көлде жүзген құс үнінің жағымдылығына байланысты.
E)Көлдің әдемілігіне байланысты
2. Екінші абзацта не туралы айтылған?
A)Көлдегі балықтар туралы

185

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

B)Көл атауы туралы
C)Қамысты құрақтағы құстар туралы
D)Көлді мекендейтін жәндіктер туралы
E)Көлдің көлемі туралы
Гүл ‒ жер бетіндегі ең сұлу жаратылыс. Гүлдердің ешкімге зияны
жоқ, керісінше, айналасындағыларға шаттық пен қуаныш, көтеріңкі көңіл күй
сыйлап, адам жанын жадыратып жіберетін қасиетке ие.

Есте жоқ ерте замандарда, яғни көркемсөз өнері дамымаған, хат жазу
дәстүрі кең тарамаған кезде адамдар өздерінің сезімдерін гүл арқылы жеткізетін
болған деседі. Одан бері қанша ғасыр өтсе де, бұл дәстүр сақталып келеді.
Гүлдердің сырына үңіліп көрейік.

Мысалы, қызғалдақ ‒ дүние жүзінде кең тараған әдемі гүлдердің бірі.
Қызғалдақтың отаны туралы пікірталастар өте көп. Шын мәнінде, қызғалдақтың
отаны ‒ Қазақстан!

Сакура ‒ Жапонияның символы болып табылатын гүл. Оның гүлдеуі
адамның сана-сезімін еріктен тыс әдемі нәрселерді ойлауға жетелейді.

Раушан гүлінің отаны ‒ Иран, ол ертеректе Персия елі болып есептелетін.
Өз тілдерінде оны «гюл» деп атайды. Сонымен бірге елінде оны «гюлистан» дейді,
аударғанда «раушандар бағы» деген мағынаны білдіреді. Ал Үнді еліне раушан
гүлі Бабуру басшысының арқасында жерсіндірілген. Грекияға гүлді батыс
елдерден келгендер әкелген, кейін гүл махаббат пен әдеміліктің символы саналады.

Дицентра ‒ Германияда «жүрек гүлі» ретінде танымал болса, поляктар
оны «Құдай-Ананың туфлиі» деп атайды, ал француздар «Жаннетта жүрекшесі»
деп атаса, орыстар «жаралы жүрек» деп атайды. Ал барлық ағылшын тілділер оны
«қанды жүрек» деп атайтын көрінеді. Қалай атаса да, әр елдің осы гүлмен
байланысты өз тарихтары бар.

Орхидеялар әлемнің ең әдемі гүлі болып табылады. Адамдар орхидеяға
өте ертеден-ақ қызығушылық танытып келеді. Бұл гүл туралы тарихи әңгімелер
мен жазбалар өте көп. Чарлз Дарвиннің өзі бұл гүлдің құпиясы мол гүл деп
сипаттап жазған болатын.

3. «Раушандар бағы» атауының шыққан жері
A)Персия

B)Жапония
C)Германия
D)Қазақстан
E)Үндістан
4. «Құпиясы мол гүл» деген сипатқа лайық
A)Раушан
B)Сакура
C)Қызғалдақ
D)Дицентра
E)Орхидея
5. Қызғалдақтың отаны

186

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

A)Германия
B)Қазақстан
C)Ресей
D)Франция
E)Жапония
6. Француздар «Жаннетта жүрекшесі» деп атаған гүл
A)Раушан
B)Сакура
C)Орхидея
D)Қызғалдақ
E)Дицентра
2014 жылғы Қазақстандық кинолардың шымылдығын ашқан «Фуга»-дан
кейін Баян Есентаеваның «Абайлаңыз, сиыр!» атты фильмі көпшілік қауымның
назарына ұсынылды. Сол кинокартина жайында жазылған мәліметтермен
мұқият танысып шығып, төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз.
Нұрлан. Фильмнің прокаты 8, 9, 10 наурыз күндері мерекелік демалысқа
келгеннен соң, сол күні дәл оған ғана емес барлық киноларға, барлық
кинотеатрларда түнгі 12-ге дейін билет болмай, «Ханшатырда» ең соңғы сеансқа
билет барын біліп, соған кіруге тура келді.
«Абайлаңыз, сиырдың!» жарнамасы әлеуметтік желілерде біраз сайрап тұрды.
Пиар қадамдардың бірі болу керек, «Абайлаңыз, сиырға!» мүлдем билет жоқ»
деген жазбалары бар суреттерді де көрген боларсыздар. Содан халық «бұл неткен
кино екен» деп мерекеден кейін де кинотеатрға ағылып жатты. Мен де соның бірі
болдым...
Жанерке. Қазіргі уақытта отандық фильмдердің сапасы «уааау» деуге
келмейді ғой. Бірақ осы олқылықтың орнын толтырып, орысша-қазақша аралас
болса да қолына алып жатқан Баян Есентаеваға тек рақмет айтамыз! Не дегенімен,
фильм түсіру кез келгеннің қолынан келе бермейді, үлкен еңбекті, шыдамдылықты
қажет етеді. Оны түсінетін бар, түсінбейтін бар.
Гүлмайра. Шетелдік фильмдерді көріп өскен ұрпақ бәрібір шетелмен
салыстырамыз да, «жаман, нашар» деп бағалай саламыз. Әрине қазір 3D-ны қойып
шетелдік фильмдер Imax-тан көрсетіп жатқанда, іштері ашып солай бағалайды да:
«Неге біздікілер солай жасай алмады?» деген ой келеді. «Қазақфильм» бастаған
Қазақстанның киногерлері бұған: «Техника жоқ, маман жоқ, қаржы жоқ» – деп
ақталады да қояды. Бірақ біз жыл өткен сайын үмітімізді үзбейміз, әр қазақстандық
фильм шыққан сайын ол алдыңғысынан жақсы болар деп барудамыз. Кино
түсірушілер жылдан-жылға көрермендердің көңілін қалдыра бермейтін шығар
деген үміттеміз. Әлеуметтік желілерде «Ел арна» жабылып, содан үнемделген ақша
жаңа керемет бір фильмге жұмсалғалы жатыр деген шын-өтірігі аралас әңгіме
тарады. Сол шын болса, келесі жылы 8 наурызда керемет бір рецензия жазатын
шығармын!
P.S. Фильмді көргеніме бір аптадай уақыт өтсе де рецензия жазуға деген
шабытым қазір ғана ашылды. Шындығында бұған бүгін желіге шыққан Арман
Дүйсеновтің «Сен жайлы» туындысы әсер етті.

187

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

7. Берілген мәтіндер не туралы?
A)«Абайлаңыз, сиыр» тұсаукесерінің сәтті өтуі туралы
B)«Қазақфильм» киностудиясының жетістігі туралы
C)«Абайлаңыз, сиыр» фильміне берілген баға
D)Баян Есентаеваның жетістігі туралы
E)Отандық киноиндустриясының бүгінгі жағдайы туралы
8. Отандық фильмдердің сапасына түсінушілікпен қараған көрермен
A)Нұрлан мен Гүлмайра
B)Нұрлан мен Жанерке
C)Нұрлан
D)Жанерке
E)Гүлмайра
9. Үшінші пікірден Гүлмайраны қалай сипаттауға болады?
A)Гүлмайраның «Абайлаңыз, сиыр!» атты фильміне көңілі толды.
B)Гүлмайра – кино майталманы.
C)Гүлмайра – отандық киноның жанашыры.
D)Гүлмайра «Абайлаңыз, сиыр!» фильмін мүлде көрген жоқ.
E)Гүлмайра – қазақстандық фильмдер туралы бейхабар.
10. Нұрланның пікірінен «Абайлаңыз, сиыр!» фильмі туралы нені білуге
болады?
A)Фильм көп көрермен жинай алғанын
B)Фильмінің көрерменнің көңілінен шыққанын
C)Фильмге жиналған қауымның риза болғанын
D)Фильм жарнамасынан да мықты болғанын
E)Фильмінің өте сәтті көрсетілім болғанын
11. Қазақ киноиндустриясының қандай жағдайы туралы сөз қозғалды?
A)Отандық кинолардың шетелдік туындылардан кем еместігі
B)Киноның сапасынан гөрі желілердегі жарнамаға көп көңіл бөлу
C)Салаға бөлінетін қаржының дұрыс игерілмейтіні
D)Қазіргі қазақ фильмдерінің өзекті мәселелерді көтергені
E)Кино саласының қажетті деңгейде дамып келе жатқанын
12. Қандай жауап Жанеркенің берген бағасымен сәйкес келеді?
1. Баян Есентаеваның бұл картинасының сәтті шыққаны – сөзсіз.
2. Фильмге түскен актерлер өз кейіпкерлерінің образын аша алды.
3. «Абайлаңыз, сиыр!» атты фильмі тіл мәселесін көтерді.
A)Бірінші мен үшінші
B)Барлығы теріс
C)Тек үшінші
D)Тек бірінші
E)Барлығы дұрыс
Сіздің назарыңызға 2 мәтін ұсынылады. Бірінші мәтін – әлем чемпионы,
қазақстандық Геннадий Головкиннің журналистерге берген сұхбаты. Екіншісі –
Геннадий туралы танымал спортшылардың айтқан пікірлері.

188

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

Геннадий Головкиннің сұхбатынан
(1)«Рингтен тыс жерде менің басқа өмірім бар. (2)Рингтен басқа жерде мен
жай ғана қарапайым жігітпін. (3)Ал, спорт менің жұмысым, сондықтан мен оған
өте жауапкершілікпен қараймын. (4)Мәселен, мен кеңседе қызмет етсем, ол жерде
де дәл солай істер едім. (5)Шаршы алаңға шығу – бұл ойын емес. (6)Мен өз
жұмысымда 100 пайыз қырағы болуым керек. (7)Өзімді осы 34 жасымда 25
жасымдағыдай сезінемін. (8)Ал 40 жасымда осы спортта қала алам ба? (9)Мен
Құдай емеспін. (10)Мүмкін, мен осы кездесуден кейін спорттық мансабымды
аяқтайтын шығармын. (11)Бұл – бокс. (12)Ал дәл қазір мен өзімді өте жайлы әрі
сергек сезінемін», – деген боксшының сөздерін Daily Mail басылымы келтірді.

Былғары қолғап шеберлерінің сөзінен
Леннокс Льюис, ауыр салмақтағы әлемнің экс-чемпионы: Геннадий әлемдегі
үздік үштікке кіретін боксшы. Олар – Мэйвезер, Уорд және Головкин.
Шугар Рэй Леонард, америкалық боксшы: Головкин – бұл күш. Егер, ол
Коттоға қарсы жекпе-жек өткізсе, жанкүйерлерге нағыз сыйлық болар еді.
Адриан Гонсалез: америкалық танымал бейсбол ойыншысы: Хулио Сезар
Чавес менің әр уақыттағы сүйікті боксшым болған. Ал қазір маған Геннадий GGG
Головкиннің боксы ұнайды. Ол – жақсы боксшы.
Сауль Альварес: WBC нұсқасы бойынша әлем чемпионы: Головкин – әлемнің
үздік боксшысы. Алдағы уақытта онымен жекпе-жек өткізгім келеді.
Джим Лэмпли, HBO телеарнасының комментаторы: Геннадий Головкин –
Майк Тайсонға ұқсайтын жалғыз боксшы.
Кіші Рой Джонс, 4 салмақ бойынша кәсіпқой бокстан Әлем чемпионы:
Геннадий Головкин бокстағы – «құбыжық». Ол орта салмақтағы – жас Майк
Тайсон.
Андре Берто, орта салмақтағы әлемнің экс-чемпионы: Геннадийдің қолы –
балға секілді. Қарсыластарын тек нокаутқа жіберуге арналған сияқты. Оның
қарсыластары қанша жерден бетін жауып қорғанғанымен, бәрібір нокаутқа
ұшырайды.
Кен Хершман, HBO президенті: Меніңше, Геннадий Головкин – бокс әлемінің
жұлдызы. Геннадийде қазір барлық мүмкіндік бар. Біріншіден, ол өте мықты,
екіншіден ол кез-келген боксшымен салмақ дәрежесіне қарамай жұдырықтасуға
дайын.
Фредди Роуч, америкалық бапкер: Мен Головкин туралы жақсы сөздерді жиі
естимін. Ол үздік боксшы, бірақ оның жекпе-жектерін көрмеппін. Оның жекпе-
жектеріне HBO телеарнасы қызығушылық танытып, түсіріп жүр. Демек, ол –
әлемнің мықты боксшыларының бірі.
Владимир Кличко, украиналық боксшы: Меніңше, Геннадий сияқты адам
боксқа керек. Ол жеңіске өз күшімен жетіп жүр, ешқандай жасанды жеңісі жоқ.
Оны жұрттың бәрі біледі. Бокс жанкүйерлері оны құрметтейді.
13. 1-мәтіндегі 8-10-сөйлемдер автордың қандай көңіл күйін білдіреді?
A)Сенімділігін
B)Болжағыштығын
C)Ренішін

189

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

D)Алаңдаушылығын
E)Қорқынышын
14. Спортшының парызы туралы бірінші мәтіннің қай сөйлемінде берілген?
A)Төртінші
B)Бірінші.
C)Он екінші
D)Оныншы
E)Үшінші
15. Геннадий қай спортшының талғамының өзгеруіне себепкер болды?
A)Владимир Кличко
B)Шугар Рэй Леонард
C)Андре Берто
D)Джим Лэмпли
E)Адриан Гонсалез
16. Қандай спортшылар Г.Головкинді М.Тайсонға ұқсатты?
A)Кіші Рой Джонс, Джим Лэмпли
B)Шугар Рэй Леонард, Джим Лэмпли
C)Леннокс Льюис, Адриан Гонсалез
D)Андре Берто, Фредди Роуч
E)Владимир Кличко, Фредди Роуч
17. Берілген мәтіндерді публицистика стиліне жатқызуға бола ма?
A)Тек біріншісін
B)Екеуі де жатпайды
C)Бұл дидарластық сөз
D)Тек екіншісін
E)Екеуі де жатады
18. Келесі тұжырымдардың қайсысы мәтіндерге сәйкес келеді?
1. Осы кездесудің жеңіспен аяқталатыны айқын.
2. Осы кездесудің жеңіліспен аяқталатыны айқын.
3. Геннадийдің өз қабілеті мен күшіне сенімі мол
A)3-ші дұрыс
B)1-ші дұрыс
C)2-ші дұрыс
D)1-ші мен 3-ші дұрыс
E)барлығы дұрыс
19. Бірінші мәтіндегі 7-сөйлемге сәйкес келетін тұжырым?
1. Шынықсаң, шымыр боласың
2. Денсаулық – байлықтан да қымбат
3. Ақылды орнымен сөйлер де, жауабын күтер.
A)Тек біріншісі
B)Тек үшіншісі
C)Тек екіншісі
D)Бірінші мен екіншісі
E)Екеуі де бұрыс

190

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

20. Сұхбаттағы қандай жауап Геннадийдің бойындағы негізгі қасиетті
сипаттайды?

A)Еңбекқор
B)Тәуекелшіл.
C)Тым қарапайым
D)Қырағы
E)Аса ұғымтал

35-НҰСҚА
Зайсан көлін ертеде монғолша Хуно-Хуто-Нор – «Қоңыраулы көл» деп атапты.
Бұл атау алыстан көк толқынның қоңырауша сылдырлап естілуіне байланысты
айтылған болар.
Зайсан көлі, әсіресе жаздыгүні өте әдемі болады. Ол жаздың тымық күнінде
шексіз теңізге ұқсайды. Көл өте үлкен, жағалай біткен көк құрақ.
Құсы көп, әсіресе жазғытұрым қаз қаптап кетеді. Жұмыртқаларын қамыс
құраққа салады. Қайықпен аралап жүріп қаптап алуға болатын. Қамыстарда
шағала, үйрек, қаз, бірқазан, әупілдектер, суында құндыз, ондатрлар мекен етеді.
Мұнда шабақ балық көп, одан кейін шортан, қарабалық, сазан, алабұға. Міне,
Зайсан көлі бұрын осындай еді.
1. Көлдің «Қоңыраулы көл» аталуының себебі неде?
A)Көлде жүзген құс үнінің жағымдылығына байланысты.
B)Көлдің әдемілігіне байланысты
C)Көл толқындарының бұйралығына байланысты
D)Көлден шыққан ерекше дыбысқа байланысты
E)Көк толқындардың жылдамдығына байланысты
2. Екінші абзацта не туралы айтылған?
A)Көл атауы туралы
B)Көлдің көлемі туралы
C)Қамысты құрақтағы құстар туралы
D)Көлдегі балықтар туралы
E)Көлді мекендейтін жәндіктер туралы
1. Сізге, ардақты және құрметті, жақсы көретін аяулы ініміз Халиулла
мырзаға, бізден, ағаңыз Ибраһимнен және барлық ата-аналарыңыздан, аға-іні,
жеңгелеріңізден көп-көп дұғай сәлемдер жолдадық.
2. Құдайға шүкір, осы күнде өзің көрген жандар тегіс аманбыз.
Сізбен бірге бізге хат жазған Қамаридден моллаға көптен-көп сәлем дегейсіз.
Сізге хат жазуға уақытын бөлген және басқа да әрбір жақсылықтары алла
тағаладан қайтсын, Аягөзге келген уақытта почта жүргелі тұр екен, сіздің
хаттарыңызды көрген соң, көңіліміз жай тапты және сізге жол қаржыға отыз теңге
жібердім.

191

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

3. Жаңа Семейге мағлұм еткен уақытыңызда құдайтағала қаласа ат
тағайындармыз. Тәтеңіз 1 білімнің қайнар бұлағын үйренгенің турасында
бекқуанып жатыр. Әрқашан құдайтағалаға сиынып талап қыла көрсін дейді.

Хатыңыз тиісімен ешбір тоқтамайынша Аягөзге келіп осы хатты жаздық.
Әрдайым деніңіз сау болып, абыройлы болыңыз. Ғұмырыңызды тілеп хат жазушы
ағаңыз Ибраһим Құнанбайұлы деп білесіз. Тағы да көп-көп сәлем.

3. Халиулланың ісі туралы қандай бөлімде айтылған?
A)Бірінші
B)Екінші және үшінші
C)Үшінші
D)Барлығында
E)Екінші
4. Неге хатта Қамаридден моллаға алғыс айтылды?
A)Себебі хат Қамариден моллаға арналған.
B)Себебі Қамариден молла хат тасиды.
C)Себебі Қамариден молладан ат мінеді.
D)Себебі молла Халиуллаға хат жазуға көмектеседі.
E)Себебі Халиулла молламен бірге тұрады.
5. Хаттың 1-бөлімі арқылы жазған адам туралы не айтуға болады?
A)Талапшыл адам
B)Бауырмал адам
C)Танымал адам
D)Ардақты адам
E)Құрметті адам
6. Берілген мәтін қай стильде жазылған?
A)Ресми ісқағаз стилі
B)Көркем әдебиет стилі
C)Ауызекі сөйлеу стиль
D)Публицистикалық стиль
E)Ғылыми стиль
Әмір Темір тарихтағы жер жүзін бағындырған ең ірі қолбасшылардың бірі.
1336 ж. Кеш ауылында туылған. Жақсы тәлім алған Әмір Темір 1370 ж.
Самарқантта таққа отырып Мәуренахрдың билігін қолына алды. Қытаймен Делиге
дейінгі бүкіл Азияны, Ирак, Сирия және Измирге дейінгі Анадолыны басып алды.
Қытайға жорыққа бара жатып 1405 ж 20 ақпанда қайтыс болды. Қабірі
Самарқантта. Өте данышпан және ұлы әмірші болған. Өте көп медресе және
кітапханалар аштырған.
Шағатай мемлекетінің құрамындағы Ташкенттің әкімі болған әкесі Тарағай –
атақты Нақши шейхы Әмір Күлалды құрметпен жақсы көретін. Әмір Күлал Әмір
Темірге шәкірттерінен Шәмсәддин Күлалды ұстаз қылып тағайындады.
Самарқанттағы кесенесінде бас жағында ешқашан жанынан ажырамаған ұстазы
Мир Береке, дәл алдында Әмір Күлалдың баласы Омар жатыр. Әмір Темірдің
жастық шағында бір қақтығыс кезінде аттан құлап оң аяғы зақымданып, жарамай
қалады. Оң қолының екі кіші саусағы сынады. Осыған байланысты, әсіресе

192

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

дұшпандары оны Тимур – Ланг (парсыша –Ақсақ Темір) деп атап кетеді. Оның
үстіне 1941 жылы Кеңес Үкіметі тарапынан қабірі ашылған кезде, 1,70 метр
бойымен, оң аяғы ақсақ болған денесін көреді. Қабірінің сыртында «Мазарымды
ашқан адам менен де қорқынышты бір дұшпанға тап болады» деп жазылғаны
айтылады. Қазба жұмыстарының ертесіне Гитлер Кеңес үкіметіне шабуылдайды.

Әмір Темір 34 жасында Белх билеушісі болды. Шыңғыс ханның ұрпағынан
болған бір қызға үйленгені үшін Гурган (Күреган – ханның күйеу баласы)
атағымен танылды. Отбасылық абыройын арттырды. Жұрттың өзін Шыңғыс
ханның ізбасары деп танығаны үшін, бүкіл Түркістанға (Орта Азияға) билеуші
болып Ұлы Түрік хандығының тағына отырды. Сонымен қатар Шыңғыс ханның
орынсыз жойып талқандаған қалаларын қалпына келтірді. Басында қолдау
көрсеткен Алтын Орда ханы Тоқтамыс оған қиянат еткен кезде барып мемлекетін
құлатты. Бұл, тарихшылардың айтуынша, Әмір Темірдің ең үлкен қателігі болды.
Осының арқасында орыстар осы жерлерге дейін жайылып үлкен мемлекет құра
алғаны айтылады.

7. Үзіндіден Әмір Темірдің қандай қасиетін көруге болады?
«Мазарымды ашқан адам менен де қорқынышты бір дұшпанға тап болады»
A)Ақылды
B)Саясаткер
C)Көріпкел
D)Батыр
E)Білімді
8. Әмір Темірге неліктен Гурган атағы берілді?
A)Белх билеушісі болғандықтан
B)Шыңғыс ханның ұрпағына үйленгендіктен
C)Жошы ұрпағымен отбасын құрғандықтан
D)Қиратқан қалаларын қалпына келтіргендіктен
E)Түрік қағанатын басқарғандықтан
9. Мәтіннің стилі қандай?
A)Публицистикалық стиль
B)Ауызекі сөйлеу стилі
C)Ғылыми стиль
D)Көркем әдебиет стилі
E)Ресми іс-қағаздар стилі
10. Әмір Темірдің қабірі қай жерде орналасқан?
A)Таққа отырған жерінде
B)Басып алған жерінде
C)Қайтыс болған жерінде
D)Жорықта жүрген жерінде
E)Туған жерінде
11. Әмір Темірге неліктен Ақсақ Темір аты берілген?
A)Соғыста аттан құлап, аяғын жарақаттағандықтан
B)Аяғы кем болып туылғандықтан
C)Егде шағында соғыста аттан құлап, аяғын жарақаттағандықтан

193

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

D)Дұшпандары жек көргендіктен
E)Соғыс кезінде аяғына оқ тигендіктен
1. Мәтінге сәйкес орыстар неліктен жер көлемін ұлғайтып, үлкен мемлекет
құра алды?
A)Әмір Темір Ұлы Түрік хандығын басқара алмағандықтан
B)Әмір Темір Алтын Орданы құлатқандықтан
C)Әмір Темір Анадолыны басып алғандықтан
D)Әмір Темір орыстарға жаулап алған жерлерін бергендіктен
E)Әмір Темір Орта Азияны билей алмағандықтан
1. Мидия, Лидия, Вавилония және Египетті басып алған парсы патшасы Кир
ендігі кезекте өзіне көмектескен сақ жеріне көзін алартады. Кең далада емін-еркін
жүріп өскен сақтардың күш-қуатын білетін Кир массагеттер жерін айламен өз
қарамағына өткізуді қарастырады.
2. Бұл кезде сақ патшасы қайтыс болып, елді оның жесірі Томирис басқарып
тұрған еді. Осы сәтті жақсы пайдаланғысы келген Кир елшісі арқылы Томириске
құда түсіп, әйел қылып алғысы келетінін білдіреді. Бірақ Томирис Кир өзіне емес,
массагеттер патшалығына құда түсіп отырғанын түсініп, оның ұсынысынан бас
тартады.
3. Тарихи аңыздарға қарағанда, Кир Томиристің жауабына қанағаттанбай,
әскерлеріне жарлық беріп, соғысқа дайындала бастайды. Жауынгерлеріне қажетті
азық-түлік, қару-жарақ өткізу үшін Аракс (қазіргі Арыс немесе Сыр өзені болуы
мүмкін) өзеніне көпір салуға құрылысшыларына әмір береді. Өзенге көпір
салынып, жеріне қауіп төнгенін сезген сақ патшасы:
– Мидия патшасы! Сен өз патшалығыңды билеп алсаң да жетеді. Біздің жерге
көзіңді тікпе. Соғыспай-ақ қояйық. Ал бұл айтқанға көнбесең, көпір салып әуре
болмай-ақ қой. Егер сақ жерінде соғысқың келсе, біз үш күндік жерге шегінейік.
Сендер еш алаңсыз өзеннен өтіп алыңдар. Оған да көнгің келмесе, онда сендер үш
күндік жерге шегініңдер, біз сендердің жерлеріңе өтіп, сонда соғысайық, – деп
елші арқылы сәлем айтады.
4. Уәзірлерімен ақылдаса келе Кир сақ жерінде соғысуды қалайды. Томирис
айтқан уәдесі бойынша үш күндік жерге шегініп, парсы әскерлеріне Аракс өзенінен
өтуге мүмкіндік береді. Бірнеше күндерден кейін парсылар мен сақтардың
барлаушы топтары кездесіп, қиян-кескі арпалыс басталады. Қайшыласқан айқаста
Томиристің ұлы Спаргапис бастаған сақ жауынгерлері жеңіске жетеді. Бірақ бұл
уақытша жеңіс еді. Спаргапистің ержүрек сарбаздары парсы әскерлерінің аз ғана
тобымен қақтығысқан болатын.
5. Алғашқы жеңісті тойлап отырған Спаргапис әскерінің үстіне Кирдың негізгі
қолы келіп, көбін қырып жіберіп, біразын тұтқынға алады. Тұтқындардың
арасында Спаргапис те бар еді. Мұны естіген Томирис шұғыл түрде Кирге елші
жіберіп:
– Мидия патшасы! Сен мына болмашы жеңісіңе мақтанба! Сендер ашық
айқастан қашқақтап, менің ұлымды айламен алдыңдар. Кир, енді сен менің
ақылымды тыңда. Тұтқынға түскен ұлымды кайтар да, аман-есеніңде еліңе қайт.

194

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

Бұған құлақ аспасаң, Тәңірімнің атынан ант етемін, қанша қомағай болсаң да мен
сені қанға тұншықтырамын, – деп өз сәлемін жеткізеді.

Кир Томиристің сөзіне мән бермейді. Парсы патшасының жарлығымен алдына
алып келген сақ ханзадасы қынабындағы қанжарын өзінің жүрегіне қадайды.
Парсылардың мазағына тапталғысы келмеген Спаргапис ажалдан намысты жоғары
қояды.

6. Баласының мерт болғанын естіген Томирис парсыларға қарсы жорығын
бастайды. Екі жақтың да жауынгерлері шегінбестен ұзақ уақыт соғысады.
Ақырында сақтар жеңіп, парсы әскерінің тас-талқанын шығарады. Жан алып, жан
беріскен осы қақтығыста Кир патшаның өзі де бақилық болады. Парсы
патшасының мәйітін тапқызып, басын алдырған Томирис: «Сен менің ұлымды
зұлымдықпен мерт етіп, мені тірідей өлтірдің. Сондықтан да сені қанға
тұншықтыруға ант берген едім. Енді сол қанды тойғаныңша іш», – деп, кесілген
басты қанға толы торсыққа салуды әмір етеді. Сақтардың әйел патшасы өз антын
еш бұзбастан орындаған екен.

13. Неліктен Томирис Кирдің ұсынысынан бас тартты?
A)Соғысқа дайын болғандықтан
B)Парсы жерінде тұрғысы келмегендіктен
C)Елінің тәуелсіздігін ойлағандықтан
D)Өзі ешкімге тәуелді болғысы келмегендіктен
E)Кирді ұнатпағандықтан
14. Спаргапистің намысшылдығы қай азатжолдан көрінеді?
A)Үшінші
B)Төртінші
C)Бірінші
D)Бесінші
E)Екінші
15. Спаргапистің жеңісі неліктен уақытша жеңіс саналды?
A)Қиян-кескі ұрыс болғандықтан
B)Жаудың шағын тобымен соғысқандықтан
C)Батырлар жеңісін тойлағандықтан
D)Соғысқа азғана әскерін қатыстырғандықтан
E)Соғыс күші жетіспегендіктен
16. Кир неліктен Томириске құда түсті?
A)Сақ елін иеленгісі келді
B)Қамқор болғысы келді
C)Спаргаписті қолға түсіру үшін
D)Байлығына қызықты
E)Сұлулығына көзі түсті
17. Екінші азатжолдың үшінші азатжолға қатысы қандай?
A)Ойды тұжырымдайды
B)Ойды дамытады
C)Ойды пайымдайды
D)Ойды қорытындылайды

195

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

E)Ойды салыстырады
18. Томирис неліктен парсы патшасының мәйітін іздетті?
1. Патшаның өлгеніне көз жеткізу үшін
2. Сертін орындау үшін
3. Ұлының кегін алу үшін
A)Үшіншісі дұрыс
B)Барлығы дұрыс
C)Біріншісі дұрыс
D)Барлығы бұрыс
E)Екіншісі дұрыс
19. Автордың мәтінді жазудағы мақсаты қандай?
A)Мидия патшасының ақылдылығын дәріптеу
B)Кирдің жеңісін мақтан ету
C)Спаргапистің соғыстағы жеңісін үлгі тұту
D)Парсы патшасының батылдығын насихаттау
E)Сақ патшасының ержүректілігін өнеге тұту
20. Кир қандай патша?
A)Батыл
B)Ақымақ
C)Ашкөз
D)Ақылды
E)Ержүрек

36-НҰСҚА
Зайсан көлін ертеде монғолша Хуно-Хуто-Нор – «Қоңыраулы көл» деп атапты.
Бұл атау алыстан көк толқынның қоңырауша сылдырлап естілуіне байланысты
айтылған болар.
Зайсан көлі, әсіресе жаздыгүні өте әдемі болады. Ол жаздың тымық күнінде
шексіз теңізге ұқсайды. Көл өте үлкен, жағалай біткен көк құрақ.
Құсы көп, әсіресе жазғытұрым қаз қаптап кетеді. Жұмыртқаларын қамыс
құраққа салады. Қайықпен аралап жүріп қаптап алуға болатын. Қамыстарда
шағала, үйрек, қаз, бірқазан, әупілдектер, суында құндыз, ондатрлар мекен етеді.
Мұнда шабақ балық көп, одан кейін шортан, қарабалық, сазан, алабұға. Міне,
Зайсан көлі бұрын осындай еді.
Екінші абзацта не туралы айтылған?
A)Қамысты құрақтағы құстар туралы
B)Көлді мекендейтін жәндіктер туралы
C)Көлдегі балықтар туралы
D)Көл атауы туралы
E)Көлдің көлемі туралы
2. Көлдің «Қоңыраулы көл» аталуының себебі неде?
A)Көл толқындарының бұйралығына байланысты
B)Көлдің әдемілігіне байланысты
C)Көк толқындардың жылдамдығына байланысты

196

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

D)Көлден шыққан ерекше дыбысқа байланысты
E)Көлде жүзген құс үнінің жағымдылығына байланысты.
1.Айдостың туфлиі жыртылып қалды. Ертесі сабаққа киіп баратын туфли
табыла қоймады. Ауылдағылар ауданға себепсіз бара бермейді. Әкесі жыртылған
туфлиінің табанын алып, басқа табаны тозған аяқ киімге тігіп берді. Көзге қораш
көрінеді. Оны қарап тұрған әкесі жоқ. «Тамаша емес пе?» деп қояды.
2.Ертесіне еріксіз әлгі аяқ киіммен мектепке барды. Галош секілді бірдеме өзі.
Әшейінде партаның үстімен жүгіріп жүретін Айдос осы жолы тыныш отырды.
Сұрағандарға «ауырып отырмын» дей салды. Аяғына бәрі қарап отырғандай.
Партаның астына тығып әлектенді. Мұғалімдер сабақ сұрайды, бұл дайын емеспін
дей салады. Олар да журналға тиісті бағаларын қонжитып жатыр.Тақтаға да
шықпады. Өзін қор санады. Тамағына өксік тығылды. 4 сабақ біткенше орнынан
тапжылмай отырды.
3.Сабақ аяқталысымен мектептен жүгіре шықты. Еңіреп жылап үйге
келді.Үйге кірсе, жаңа туфли әкеліп қойыпты.
3. 1-бөлім бойынша Айдос қандай әрекетке ыза болды?
A)Әкесі Айдостың пікірін сұрамағанына
B)Әкесінің басқа табан тігіп бергеніне
C)Ертең сабаққа баратынына
D)Туфлиінің жыртылғанына
E)Ауданға баратын адамның болмағанына
4.Айдос неліктен жылап жіберді?
A)Сабақты айтпай, тисті баға алғанына.
B)Жаңа туфли әпергеніне қуанып.
C)Ата-анасына сенбегеніне ренжіп.
D)Туфлисіз қалғанына ренжіп.
E)Бүгін басынан өткен жағдайға төзгеніне.
5.2-бөлімде қандай жағдай туралы айтылды?
1. Айдос келеңсіз жағдайға тап болды.
2. Сыныптастарының барлығы Айдостың аяқ киіміне күлді.
3. Айдос бүгінгі сабағын әдеттегідей оқыды.
A)Екінші
B)Үшінші
C)Бірінші
D)Барлығы теріс
E)Барлығы дұрыс
6.Қандай мақал-мәтел Айдостың қылығына сәйкес келеді?
A)Жылай-жылай жар қазсаң, күле-күле су ішерсің.
B)Базарда бәрі бар, ақшасыз ешкім бермейді.
C)Қырсыққан жігіт мал таппас.
D)Өтірік айтқаннан өлген артық.
E)Қалауын тапса қар жанар.
І. Еліміздің әр қаласында театр бар. Бір Алматының өзінде 10 мемлекеттік
және он шақты жекеменшік театр бар екен. Ал осы мәдениет ошақтарына

197

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

оқушыларымыз барып жүр ме? Қазір театрға көрерменді көбіне әкімшілік жолмен
жинайтыны жасырын емес. Ал егер балаларға арналған қойылымдарға көрерменді
арнайы жинап әкелмесе ше? Қанша адам келер екен?

Театрдағы көрермен мәселесі төңірегінде Астана қалалық «Жастар»
театрының әдеби қызметкері Назерке Жұмабайды әңгімеге тартқан едік.

− Қазір театрға балалар өз еріктерімен келеді дей алмаймын. Әрдайым
ұйымдастырумен жинаймыз. Әсіресе, қуыршақ театрларына қазақ балаларының
қызыққанын көрмеппін.

ІІ. Баланың таным-түйсігін кеңейтуде қуыршақ театрларының алар орны
үлкен. Бізде де, өзге елдерде де балабақша жасынан бастап, бүлдіршіндерге
қуыршақтармен көрініс қою бағдарламаға енгізіледі. Аты солай аталып тұрған соң,
бұл театрларда тек қуыршақтармен жұмыс жасайды деп ойлайтындар бар. Олай
емес. Бұл өнер ошақтары балалардың санасына отбасына деген сүйіспеншілікті,
еліне, жеріне патриоттық сезімді қалыптастыратын қойылымдарды да сахналайды.
Бірақ осы қуыршақтар әлеміне қазақ балаларының көптеп ағылып жатқанын
байқай алмадық. Мысалы, Алматыдағы Мемлекеттік қуыршақ театрының 200
адамдық орны бар. Қойылымдары екі тілде де қойылады. Орысша
қойылымдарында залдың кем дегенде жартысы толып отырады. Ең қызығы,
алдыңғы қымбат билеттер бірінші сатылып кетеді. Ал қазақша қойылымдарға ары
кетсе 30 адам келеді. Оның өзінде де ата-аналар ең арзан билеттерді алуға
тырысады. «Арзан билетті алып, алдыңғы бос орындарға отыра саламыз» деген
түсінік қалыптасқан.

ІІІ. Бүгінде қазақтар шетелге жиі саяхаттайды. Біріккен Араб Әмірліктерінен
Алматыға қарай ұшаққа отырарда қасымдағы жеткіншек қазақ баланы сөзге
тарттым. «Ал, арабтардың әмірліктерінен не көріп қайттың?» деп сұрадым. Сол
кезде 12-13 жас шамасындағы баланың жауабына көңілім толмай қалған еді. Бар
айтқаны – ана шетіндегі жағажай, мына шетіндегі жағажай, биік-биік ғимараттар,
дүкендер… Өзім танысқан бірнеше мұражайды атап едім, «бармадық» деп басын
шайқады. «Сонда бұл халық туралы не біліп қайттың?» деп сұрадым. Тағы да
мардымды жауап бере алмады. Сонда бір елге барып тұрып, мәдениеті мен
тарихымен танысуға қызықпағандары қалай? Тіпті, тілін түсінбейтін болсаң да,
шетелдің театрына бас сұғып қайтсаң, көп жайды аңғарып қайтуға болады.
Мәселен, Сеулде фольклорлық «Nanta» атты театр бар. Билетінің бағасы біздің
театрлардан он есе қымбат тұрады. Алматыдағы балалар спектакльдерінің билет
құны – 400-600 теңге, Астананың Жастар театрында балалар билеті – 300 теңге. Ал
«Nanta» билеті шамамен 5000 теңге көлемінде. Соның өзінде, екі барғанымда да
үлкен залда бос орын болмады. Атауы «ретсіз дыбыстар» деген мағынаны беретін
бұл театрға кәрістер үш жасар баласын да ертіп келеді. Ал бізде актер болуды
армандайтын кей бала театр көрмей өседі…

IY. Шыны сол, қазақтар бала тәрбиесіне мәдени ошақтарға бару мәселесін
қоса бермейді. Күнделікті күйбең тірлікпен жүріп, ұл-қыздарын анда-санда болса
да, театрға ертіп баруды ойластырмайды. Қажет көрмейтіндері де бар.

7.Мәтіннің негізгі ойы қай сөйлеммен сәйкес келеді?

198

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

A)Қуыршақ театрының қойылымдары сапасыз.
B)Шетелде демалудың өзі – бір бақыт
C)Елімізде театр санын арттыру керек
D)Театр билетінің құнын өсіру керек
E)Бала тәрбиесіне мәдени ошақтарға бару мәселесін қою керек.
8.Автордың мақаласына түрткі болған жағдай
A)Өнер ошақтарының санының аздығы туралы
B)Өнер ордасына балалардың сирек баруы
C)Театр қызметкерін таныту
D)Ата-аналардың қамқорлығын көрсету
E)Театрдың ішкі тіршілігімен танысу
9.«Арзан билетті алып, алдыңғы бос орындарға отыра саламыз» деген
түсініктің орын алуына не себеп?
Ата-аналардың...
A)Мәдени орынды сыйламауынан
B)Бағасы бір деп ойлауынан
C)Өресінің таяздығынан
D)Немқұрайлық танытуынан
E)Қаражатының жоқтығынан
10.Екінші азатжолдың үшінші азатжолға қатысы қандай?
A)Суреттейді
B)Сипаттайды
C)Дәлелдейді
D)Зерттейді
E)Нақтылайды
11. «Ал бізде актер болуды армандайтын кей бала театр көрмей өседі…»
Автордың айтпақ ойы қандай?
A)Актер болу үшін театрға бару міндет емес.
B)Кез келген арманға қол жеткізуге болады.
C)Кішкентай балаға театр қызық емес.
D)Өнер ошағына үлкейген кезде бару керек.
E)Баланы жасынан мәдениетке үйрету керек.
12.Үшінші азатжолда автордың қандай көңіл күйі берілген
A)Алаңдаушылық
B)Дегбірсізденеді
C)Күмәнданады
D)Немқұрайлық
E)Таңқалушылық
Аптап ыстықта саялайтын жер іздеп саябақтағы отырғыштардың біріне
бұрылдым. Орындыққа отырмақ болып беттегенімде, көзім сұмдық жағдайдың
куәгері болды. 3-4 жасар ұл бала қоқыс тастағыш жәшікті тіміскілеп жүр. «Бұл
кім? Не қылған бала?» деген сауалдарға жауап іздеу мақсатында баланы бақылап
біраз отырдым. Қарасам, бұл бала жалғыз емес екен. Әр-әр жерде орналасқан
қоқыс жәшігін ақтарып, азық іздеп жүрген тағы да екі ұл бала мен кішкентай қызға

199

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ https://vk.com/mega_education

көзім түсті. Киген киімнің олпы-солпысы шыққан, кір қожалақ. Көкейде маза
бермей тұрған сансыз сұрақ мені бір орында отырғызбады. Қолыма бір-екі нәрсе
алған соң, аяңдап біреуінің қасына бардым. Жемге келген көгершіндей қалған
үшеуі де қасыма жетіп келді. Қастарында тұрып асқазандарының шұрылын естуге
болады. Қолымдағыны ұсынған соң, бұл балалардың ата-анасының қайда жүргенін
білгім келді. Сұрасам, «Білмеймін...» деп күмілжіп мұңды дауыспен жауап қатты.
Осыдан соң жағдайдың бәрін түсіндім. Басымды еріксіз изедім де орындыққа қайта
отырып, ары қарай бақыладым. Төртеуі азды-көпті алған азықтарын көк шөптің
үстіне отыра сап, жапа-тармағай жеуге кірісті. Кішкентай қыз тоғын арықтағы
сумен басты. Іштеріне сәл де болса бірдене барған соң, қайтадан «жұмыстарына»
кірісті.

Мұндай оқиғаны алғаш көруім. Бұдан кейін не ойларыңды да білмейді екенсің.
Ата-анасы ащы судың жетегіне еріп, балаларды ақша табуға, азық табуға
мәжбүрлейді екен, бұл – сол жерде жүрген қала тұрғынының сөзі. Айтуынша, бұл
жер балалардың тұрақты мекеніне айналған. Күнделікті елдің қалған-құтқанын
жеп, қарындарын тойдыратын көрінеді.

Бұған дейін көшедегі бомждарды көріп, осындай өмірді таңдаған өзі, енді
өзінен көрсін деуші едік. Ал ендімынабалаларға не айтуғаболады?! Адам ата-
ананытаңдапалмайды.
Солбіржауапсызжандардыңкесіріненбақыттышақтарынкөшеденазықіздеуменалмас
тырыпжүргендеріөтеөкінішті-ақ...
Оқушыбіткенжазғыдемалыстыңаяқталмауынтілеуде. Ал,
мынабалалардыңекеуімектептерінаңсапжүр.
Арнаулымектепкебаратындардыңолжердекиеркиіміұқыпты, тамақтарытоқ,
жатарорны таза. Мектеп жасынатолмағанқалғанекеуіше? Олар не күнкөреді?
Жазда, жарайды,әрбірқарағашоларға сая, кез-келгеншүбереккиім. Қысташе?
Қақағанаяздаүсіпөлсе, бұлардыіздейтінжан бар ма? Жоқәлде, көмусізаң-
құстыңазығынаайналармаекен? Бұлтұстақылыштыкімгесілтерімді де
білмеймін. Бала тәрбиесіне қарамайтын ата-анағама, жоқәлде тек
екеудіқамқорлығынаалғанүкіметкеме? Ата-анаданендіқайыржоқ, олбелгіліжайт!
Үкімет ендімынаекеуді де далағақаңғытпайқарамағынаалсаекен.
Мендегіжалызтілек осы!

13.Мәтіндегі «жауапсыз жандар» тіркесі кімдерге бағытталған?
A)Балалардың әке-шешелеріне
B)Қоғамдық ұйым басшыларына
C)Мектеп мұғалімдеріне
D)Әлеуметтік орталық өкілдеріне
E)Үкімет басындағы азаматтарға
14.Мәтіннің үшінші абзац мазмұнына сай келетін тақырыпты көрсетіңіз
A)Шынайы тілек
B)Саябақ
C)Жолы болмаған балалар
D)Күнкөріс
E)Тұрақты мекен

200