สัมมนา ดอกไม้กินได้ กับคุณประโยชน์ (Edible flowers with benefits) นางสาวชลธิชา พวงศรี รหัสนักศึกษา 6312410001081 นางสาวชุติมา นุตพงษ์ รหัสนักศึกษา 6312421000108 อาจารย์ที่ปรึกษา ดร.ชลิดา เลื่อมใสสุข รายงานนี้เป็นส่วนหนึ่งของวิชา MFB1511 สัมมนาทางธุรกิจอาหาร ภาคเรียนที่ 2 ปีการศึกษา 2565 คณะวิทยาการจัดการ มหาวิทยาลัยราชภัฏสุราษฎร์ธานี
สัมมนา ดอกไม้กินได้ กับคุณประโยชน์ (Edible flowers with benefits) นางสาวชลธิชา พวงศรี รหัสนักศึกษา 6312410001081 นางสาวชุติมา นุตพงษ์ รหัสนักศึกษา 6312421000108 อาจารย์ที่ปรึกษา ดร.ชลิดา เลื่อมใสสุข รายงานนี้เป็นส่วนหนึ่งของวิชา MFB1511 สัมมนาทางธุรกิจอาหาร ภาคเรียนที่ 2 ปีการศึกษา 2565 คณะวิทยาการจัดการ มหาวิทยาลัยราชภัฏสุราษฎร์ธานี
ก ค าน า รายงานฉบับนี้จัดทําขึ้นเพื่อเป็นส่วนหนึ่งของวิชา MFB1511 สัมมนาทางธุรกิจอาหาร โดยมี วัตถุประสงค์เพื่อเรียนรู้ในเรื่องราวของดอกไม้กินได้และคุณประโยชน์ของดอกไม้ได้ซึ่งรายงานวิชานี้ ประกอบด้วยข้อมูลจากหนังสือและแหล่งเว็บในไซต์ต่างๆ ผู้จัดทําได้มีการศึกษาค้นคว้าหาข้อมูลของดอกไม้กินได้และคุณประโยชน์ต่างๆ จนเกิดความสนใจที่ จะรวบรวมและนําข้อมูลมาจัดทําสัมมนาในหัวข้อ “เจาะประเด็นสู่ความหลากหลายขออาหาร” เพราะ เนื่องจากส่วนใหญ่คนเรามักใช้ประโยชน์จากดอกไม้เพราะรูปลักษณ์ภายนอกที่ดูสวยงาม มีสีสัน หลากหลาย หรือชื่นชมดอกไม้เพราะมีกลิ่นหอม เราจึงใช้ประโยชน์จากดอกไม่เป็นเพียงแค่ตกแต่งสิ่งต่างๆ เท่านั้น แต่การนําดอกไม้มาใช้รับประทานเป็นอาหาร และคุ้นเคยอาหารจากดอกไม้เพียงไม่กี่ชนิด เช่น ดอกกะหล่ํา ดอกกุยช่าย หรือดอกสะเดา เป็นต้น และยังมีดอกไม้อีกมากมายหลายชนิด ที่มีประโยชน์ มากกว่าเป็นไม้ประดับธรรมดาคือ สามารถนํามาใช้ประกอบอาหารรับประทานได้ใช้ชงเป็นชาดื่ม ใช้เป็น ยาบําบัดรักษาโรคต่างๆ รวมทั้งนํามาสกัดเป็นสีชรรมชาติเพื่อนําไปใช้แต่งสีอาหาร หรือสกัดสารแต่งกลิ่น อาหารให้มีกลิ่นหอมน่ารับประทานมากขึ้น รายงานฉบับนี้ทางผู้จัดทําหวังเป็นอย่างยิ่งว่าจะมีข้อมูลที่เป็นประโยชน์สูงสุดแก่ผู้ที่ได้อ่านและสนใจ ที่จะศึกษาเกี่ยวกับดอกไม้ที่สามารถรับประทานได้และคุณประโยชน์ต่างๆของดอกไม้เพื่อนําไปใช้ให้เกิด สัมฤทธิ์ผลตามที่คาดหวัง ผู้จัดท า นางสาวชลธิชา พวงศรี นางสาวชุติมา นุตพงษ์
ข ชื่อวิจัยภาษาไทย : ดอกไม้กินได้กับคุณประโยชน์ และความหลากหลายในการนํามาใช้ ชื่อผู้วิจัย : นางสาวชลธิชา พวงศรี รหัสนักศึกษา 6312410001081 : นางสาวชุติมา นุตพงษ์ รหัสนักศึกษา 6312410001082 สาขาธุรกิจอาหาร มหาวิทยาลัยราชภัฎสุราษฎร์ธานี อาจารย์ที่ปรึกษา : ดร.ชลิดา เลื่อมใสสุข ปีการศึกษา : 2565 บทคัดย่อ การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อการศึกษา 1.ประเภทของดอกไม้ 2.คุณประโยชน์และโทษจาก ดอกไม้ที่สามารถรับประทานได้ และ 3.การนําดอกไม้มาแปรรูปในรูปแบบของชา โดยจากการค้นคว้าและ ศึกษาจะสรุปได้ว่าดอกไม้ที่กินได้ต้องมากจากการปลูกด้วยวิธีที่ปลอดภัยและปลอดการใช้ยาฆ่าแมลงหรือ สารต่างๆที่ไม่ปลอดภัย ดอกไม้นั้นนอกจากมีรูปลักษณ์ภายนอกที่ดูสวยงามและสามารถนําใช้มาประดับ ตกแต่ง ยังมีดอกไม้อีกหลากหลายชนิดที่มีคุณประโยชน์และสารอาหารมากมายที่ดีต่อร่างกายไม่แพ้ส่วน อื่นๆของต้นไม้อย่างใบและผล ดอกไม้นั้นยังสามารถนํามาประกอบอาหารได้หลากหลายวิธี เช่น การทอด การต้ม หรือการทําให้แห้งเพื่อนํากลีบดอกมาชงชาหรือผสมลงในชา และดอกไม้ยังสามารถนํามาบําบัดใช้ เป็นยารักษาโรคต่างๆได้ นอกจากนี้ดอกไม้ยังสามารถนํามาใช้ในการแต่งสีอาหาร หรือนําไปสกัดแต่งกลิ่น ให้อาหารหอมน่ารับประทาน แต่ดอกไม้ที่กินได้นอกจากมีประโยชน์ก็ยังมีโทษหรือความเป็นพิษให้แก่กลุ่ม ผู้บริโภคบางกลุ่มเช่นกัน
ง กิตติกรรมประกาศ รายงานฉบับนี้สําเร็จลงได้ด้วยดี เนื่องจากได้รับความกรุณาอย่างสูงที่ได้รับคําแนะนํารวมถึงปรึกษา ตลอดปรับปรุงแก้ไขข้อบกพร่องต่างๆ ด้วยความเอาใจใส่อย่างยิ่งจาก ดร.ชลิดา เลื่อมใสสุข อาจารย์ที่ปรึกษา รายวิชาสัมมนาทางธุรกิจอาหาร ผู้จัดทําตระหนักถึงความตั้งใจจริงและความทุ่มเทของอาจารย์อย่างแท้จริง และขอกราบขอบพระคุณเป็นอย่างสูงไว้ ณ ที่นี้ อนึ่ง ผู้จักทําหวังว่ารายงานฉบับนี้จะมีประโยชน์อยู่ไม่น้อย และขอมอบความกตัญํูกตเวทีแด่บิดา มารดา ที่ส่งเสริมให้ผู้จักทําได้มีโอกาสได้ศึกษาเล่าเรียนจนทําให้ผู้วิจัยได้มีโอกาสจัดทํารายงานเล่มนี้อย่างเสร็จ สมบูรณ์และลุลวงไปด้วยดี สําหรับข้อบกพร่องต่างๆที่อาจจะเกิดขึ้นนั้น ผู้จัดทําขอน้อมรับผิดเพียงผู้เดียว และ ยินดีที่จะรับฟ๎งคําแนะนําจากทุกท่านที่เข้ามาศึกษา เพื่อเป็นประโยชน์ต่อการพัฒนารายงานนี้ต่อไป ผู้จัดท า นางสาวชลธิชา พวงศรี นางสาวชุติมา นุตพงษ์
จ สารบัญ บท หน้า คํานํา...........................................................................................................................................................................................................................................ก บทคัดย่อ....................................................................................................................................................................................................................................ข กิตติกรรมประกาศ..................................................................................................................................................................................................................ง สารบัญ.......................................................................................................................................................................................................................................จ บท หน้า......................................จ สารบัญตาราง.........................................................................................................................................................................................................................ญ หน้า............................................................................................................................................................................................................................................ญ สารบัญรูป.................................................................................................................................................................................................................................ฎ หน้า.............................................................................................................................................................................................................................................ฎ บทที่ 1 ความรู้เกี่ยวกับดอกไม้..........................................................................................................................................................................................1 1.1 ความหมาย “ดอกไม้”..............................................................................................................................................................................................2 1.1.1 ดอกไม้มีส่วนประกอบอยู่ 4 ส่วน................................................................................................................................................................2 1.1.2 ประเภทของดอกไม้.........................................................................................................................................................................................3 1.1.3 ลักษณะของดอกไม้..........................................................................................................................................................................................3 1.2 ดอกไม้ที่ใช้เป็นอาหาร.............................................................................................................................................................................................4 1.2.1 ข้อควรรู้ก่อนการใช้ดอกไม้............................................................................................................................................................................5 1. รู้จักพืช เก็บให้ถูกต้น ศึกษาข้อมูลความเป็นพิษ................................................................................................................................5 2. รู้จักส่วนของดอกที่นํามาใช้ทําเป็นอาหารและส่วนที่ต้องกําจัดทิ้ง..............................................................................................6 3. รู้จักพืชที่ดูดซับและสะสมโลหะหนักในเนื้อเยื่อ..................................................................................................................................7 4. รู้จักแหล่งเพาะปลูก วิธีการเพาะปลูก และหลีกเลี่ยงสิ่งปนเปื้อนต่างๆ.....................................................................................7 5. รู้จักใช้รสชาติ กลิ่นและสีของดอกไม้เพื่อเพิ่มอรรถรสและแรงจูงใจ...........................................................................................8 6. รู้จักผู้บริโภค.....................................................................................................................................................................................................8 บทที่ 2 ดอกไม้กินได้..............................................................................................................................................................................................................9 ชนิดของดอกไม้กินได้....................................................................................................................................................................................................9
ฉ ดอกกระเจียว............................................................................................................................................................................................................10 ดอกกะหล่ํา……………………………………………………………………………………..……………………………………………………………………………………………………..11 กาหลง.........................................................................................................................................................................................................................12 ดอกกล้วย หรือหัวปลี............................................................................................................................................................................................14 ดอกฟ๎กทอง...............................................................................................................................................................................................................15 ดอกกุ่มน้ํา..................................................................................................................................................................................................................17 ดอกบุ่กบก..................................................................................................................................................................................................................18 ดอกกุยช่าย................................................................................................................................................................................................................19 ดอกขาเขียด..............................................................................................................................................................................................................20 ดอกข้าวสารดอกเล็ก..............................................................................................................................................................................................22 ดอกขี้เหล็ก................................................................................................................................................................................................................23 ดอกเข็มแดง..............................................................................................................................................................................................................24 ดอกจมูกปลาหลด...................................................................................................................................................................................................25 ดอกซ่อนกลิ่น............................................................................................................................................................................................................26 ดอกดาหลา................................................................................................................................................................................................................27 ดอกไม้จีน...................................................................................................................................................................................................................28 ดอกติ้ว.........................................................................................................................................................................................................................29 ดอกผักตบชวา..........................................................................................................................................................................................................30 ดอกผักตบไทย..........................................................................................................................................................................................................31 ดอกพะยอม...............................................................................................................................................................................................................32 ดอกพวงชมพู............................................................................................................................................................................................................33 ดอกเฟื่องฟ้า..............................................................................................................................................................................................................34 ดอกมะขาม................................................................................................................................................................................................................35 ดอกมะรุม...................................................................................................................................................................................................................36 ดอกลั่นทมขาว..........................................................................................................................................................................................................37 ดอกสะเดา.................................................................................................................................................................................................................38 ดอกสะแล...................................................................................................................................................................................................................39
ช ดอกเล็บมือนาง........................................................................................................................................................................................................40 ดอกอโศกน้ํา..............................................................................................................................................................................................................41 บทที่ 3 ดอกไม้ใช้เป็นยา...................................................................................................................................................................................................43 ดอกกระเจี๊ยบแดง...................................................................................................................................................................................................44 ดอกกระทือ................................................................................................................................................................................................................45 ดอกกะเม็ง..................................................................................................................................................................................................................46 ดอกคูณ.......................................................................................................................................................................................................................47 ดอกแคบ้าน...............................................................................................................................................................................................................48 ดอกชุมเห็ดเทศ........................................................................................................................................................................................................50 ดอกทองกวาว...........................................................................................................................................................................................................51 ดอกฉัตรทอง.............................................................................................................................................................................................................53 ดอกชบา......................................................................................................................................................................................................................54 ดอกดาวเรือง.............................................................................................................................................................................................................55 ดอกปีบ........................................................................................................................................................................................................................56 ดอกท้อ........................................................................................................................................................................................................................57 ดอกบานเย็น .............................................................................................................................................................................................................59 ดอกเทียน...................................................................................................................................................................................................................60 ดอกทับทิม.................................................................................................................................................................................................................61 ดอกทานตะวัน..........................................................................................................................................................................................................62 ดอกบวบกลม............................................................................................................................................................................................................63 ดอกบานไม่รู้โรยดอกขาว.....................................................................................................................................................................................64 ดอกบุนนาค...............................................................................................................................................................................................................65 ดอกผกากรอง...........................................................................................................................................................................................................66 ดอกผักปลัง................................................................................................................................................................................................................68 ดอกพุทธรักษา.........................................................................................................................................................................................................69 ดอกพุดตาน...............................................................................................................................................................................................................70 ดอกมะเขือยาว.........................................................................................................................................................................................................71
ซ ดอกมะเฟือง..............................................................................................................................................................................................................72 ดอกมะยม..................................................................................................................................................................................................................73 ดอกมะระขี้นก..........................................................................................................................................................................................................74 ดอกมะลิ.....................................................................................................................................................................................................................75 ดอกมะพร้าว.............................................................................................................................................................................................................76 ดอกยี่เข่ง.....................................................................................................................................................................................................................77 ดอกลั่นทมแดง.........................................................................................................................................................................................................78 ดอกลําไย....................................................................................................................................................................................................................79 ดอกลิ้นมังกร.............................................................................................................................................................................................................80 ดอกหลิว.....................................................................................................................................................................................................................81 ดอกหงอนไก่ .............................................................................................................................................................................................................82 ดอกรัก.........................................................................................................................................................................................................................83 ดอกหมาก..................................................................................................................................................................................................................84 ดอกหมากผู้หมากเมีย............................................................................................................................................................................................85 บทที่ 4......................................................................................................................................................................................................................................87 ชาดอกไม้ และดอกไม้ให้สี...............................................................................................................................................................................................87 1.1 ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับชาดอกไม้.....................................................................................................................................................................87 ดอกกระดังงา............................................................................................................................................................................................................88 ดอกกานพลู...............................................................................................................................................................................................................89 ดอกแก้ว......................................................................................................................................................................................................................90 ดอกเก๊กฮวย..............................................................................................................................................................................................................91 ดอกกุหลาบมอญ.....................................................................................................................................................................................................93 ดอกคําฝอย................................................................................................................................................................................................................94 ดอกดาวเรืองฝรั่ง.....................................................................................................................................................................................................95 ดอกตะลิงปลิง...........................................................................................................................................................................................................96 ดอกบัวหลวง.............................................................................................................................................................................................................97 ดอกประยงค์.............................................................................................................................................................................................................98
ฌ ดอกพิกุล.....................................................................................................................................................................................................................99 ดอกลําดวน..............................................................................................................................................................................................................100 ดอกว่านกาบหอย..................................................................................................................................................................................................101 1.2 ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับดอกไม้ให้สี..............................................................................................................................................................103 ดอกโสน....................................................................................................................................................................................................................104 ดอกอัญชัน...............................................................................................................................................................................................................105 บทสรุป..................................................................................................................................................................................................................................107 1.รู้จักพืช เก็บให้ถูกต้น ศึกษาข้อมูลความเป็นพิษ..........................................................................................................................................108 2. รู้จักส่วนของดอกที่นํามาใช้ทําเป็นอาหารและส่วนที่ต้องกําจัดทิ้ง.......................................................................................................108 3. รู้จักแหล่งเพาะปลูก วิธีการเพาะปลูก และหลีกเลี่ยงสิ่งปนเปื้อนต่างๆ..............................................................................................108 อ้างอิง....................................................................................................................................................................................................................................110
ญ สารบัญตาราง หน้า ตารางที่ 4.1 การเตรียมเครื่องดื่มสมุนไพร……………………………………………………………………………..111
ฎ สารบัญรูป หน้า รูปภาพที่ 1.1 ส่วนประกอบของดอกไม้..............................................................................................2 รูปภาพที่ 1.2 TODD SEYFARTH ......................................................................................................5 รูปที่ 1.5 เปรียบเทียบ ก. ดอกลั่นทมที่พึ่งเด็ดจากต้น ซึ่งเห็นน้ํายางสียาวไหลออกมา (ลูกศรสีขาว) และ ข. ดอก 6 รูปที่ 1.3 ยางจากดอกรําเพย..............................................................................................................6 รูปที่ 1.4 ยางจากดอกรัก....................................................................................................................6 รูปภาพที่ 2.1 ดอกกระเจียว.............................................................................................................10 รูปภาพที่ 2.2 ดอกกะหล่ํา................................................................................................................11 รูปภาพที่ 2.3 ดอกกาหลง ................................................................................................................13 รูปภาพที่ 2.4 หัวปลี.........................................................................................................................14 รูปภาพที่ 2.5 ดอกฟ๎กทอง................................................................................................................15 รูปภาพที่ 2.6 ดอกกุ่มน้ํา..................................................................................................................17 รูปภาพที่ 2.7 ดอกกุ่มบก..................................................................................................................18 รูปภาพที่ 2.8 ดอกกุยช่าย................................................................................................................19 รูปภาพที่ 2.9 ดอกขาเขียด...............................................................................................................20 รูปภาพที่ 2.10 ดอกข้าวสารดอกเล็ก................................................................................................22 รูปภาพที่ 2.11 ดอกขี้เหล็ก..............................................................................................................23 รูปภาพที่ 2.12 ดอกเข็มแดง.............................................................................................................24 รูปภาพที่ 2.13 ดอกจมูกปลาหลด....................................................................................................25 รูปภาพที่ 2.14 ดอกซ่อนกลิ่น...........................................................................................................26 รูปภาพที่ 2.15 ดอกดาหลา..............................................................................................................27 รูปภาพที่ 2.16 ดอกไม้จีน ................................................................................................................28
ฏ รูปภาพที่ 2.17 ดอกติ้ว.....................................................................................................................29 รูปภาพที่ 2.18 ดอกผักตบชวา.........................................................................................................30 รูปภาพที่ 2.20 ดอกผักตบไทย.........................................................................................................31 รูปภาพที่ 2.21 ดอกพะยอม .............................................................................................................32 รูปภาพที่ 2.22 ดอกพวงชมพู...........................................................................................................33 รูปภาพที่ 2.23 ดอกเฟื่องฟ้า ............................................................................................................34 รูปภาพที่ 2.24 ดอกมะขาม..............................................................................................................35 รูปภาพที่ 2.25 ดอกมะรุม ................................................................................................................36 รูปภาพที่ 2.26 ดอกลั่นทมขาว.........................................................................................................37 รูปภาพที่ 2.27 ดอกสะเดา...............................................................................................................38 รูปภาพที่ 2.28 ดอกสะแล................................................................................................................39 รูปภาพที่ 2.29 ดอกเล็บมือนาง........................................................................................................40 รูปภาพที่ 2.30 ดอกอโศกน้ํา............................................................................................................41 รูปภาพที่ 3.1 ดอกกระเจี๊ยบแดง......................................................................................................44 รูปภาพที่ 3.2 ดอกกระทือ................................................................................................................45 รูปภาพที่ 3.3 ดอกกะเม็ง .................................................................................................................46 รูปภาพที่ 3.4 ดอกคูณ......................................................................................................................47 รูปภาพที่ 3.5 ดอกแคบ้าน................................................................................................................48 รูปภาพที่ 3.6 ดอกงิ้ว........................................................................................................................49 รูปภาพที่ 3.7 ดอกชุมเห็ดเทศ..........................................................................................................50 รูปภาพที่ 3.8 ดอกทองกวาว............................................................................................................51 รูปภาพที่ 3.8 ดอกฉัตรทอง..............................................................................................................53 รูปภาพที่ 3.9 ดอกชบา.....................................................................................................................54 รูปภาพที่ 3.10 ดอกดาวเรือง............................................................................................................55 รูปภาพที่ 3.11 ดอกปีบ....................................................................................................................56
ฐ รูปภาพที่ 3.12 ดอกท้อ....................................................................................................................57 รูปภาพที่ 3.13 ดอกบานเย็น............................................................................................................59 รูปภาพที่ 3.14 ดอกเทียน.................................................................................................................60 รูปภาพที่ 3.15 ดอกทับทิม...............................................................................................................61 รูปภาพที่ 3.16 ดอกทานตะวัน.........................................................................................................62 รูปภาพที่ 3.17 ดอกบวบกลม...........................................................................................................63 รูปภาพที่ 3.18 ดอกบานไม่รู้โรยดอกขาว.........................................................................................64 รูปภาพที่ 3.19 ดอกบุนนาค.............................................................................................................65 รูปภาพที่ 3.20 ดอกผกากรอง..........................................................................................................66 รูปภาพที่ 3.21 ดอกผักปลัง..............................................................................................................68 รูปภาพที่ 3.22 ดอกพุทธรักษา.........................................................................................................69 รูปภาพที่ 3.23 ดอกพุดตาน .............................................................................................................70 รูปภาพที่ 3.24 ดอกมะเขือยาว ........................................................................................................71 รูปภาพที่ 3.25 ดอกมะเฟือง.............................................................................................................72 รูปภาพที่ 3.26 ดอกมะยม................................................................................................................73 รูปภาพที่ 3.28 ดอกมะลิ..................................................................................................................75 รูปภาพที่ 3.29 ดอกมะพร้าว...........................................................................................................76 รูปภาพที่ 3.30 ดอกยี่เข่ง................................................................................................................77 รูปภาพที่ 3.31 ดอกลั่นทมแดง........................................................................................................78 รูปภาพที่ 3.32 ดอกลําไย................................................................................................................79 รูปภาพที่ 3.33 ดอกลิ้นมังกร ..........................................................................................................80 รูปภาพที่ 3.34 ดอกหลิว.................................................................................................................81 รูปภาพที่ 3.35 ดอกหงอนไก่...........................................................................................................82 รูปภาพที่ 3.36 ดอกรัก....................................................................................................................84 รูปภาพที่ 3.37 ดอกหมาก...............................................................................................................84
ฑ รูปภาพที่ 3.38 ดอกหมากผู้หมากเมีย.............................................................................................86 รูปภาพที่ 4.1 ดอกกระดังงา............................................................................................................88 รูปภาพที่ 4.2 ดอกกานพลู..............................................................................................................89 รูปภาพที่ 4.3 ดอกแก้ว...................................................................................................................90 รูปภาพที่ 4.4 ดอกเก๊กฮวย..............................................................................................................91 รูปภาพที่ 4.5 ดอกกุหลาบมอญ ......................................................................................................93 รูปภาพที่ 4.6 ดอกคําฝอย...............................................................................................................94 รูปภาพที่ 4.7 ดอกดาวเรืองฝรั่ง......................................................................................................95 รูปภาพที่ 4.8 ดอกตะลิงปลิง...........................................................................................................96 รูปภาพที่ 4.9 ดอกบัวหลวง.............................................................................................................97 รูปภาพที่ 4.10 ดอกประยงค์...........................................................................................................98 รูปภาพที่ 4.11 ดอกพิกุล................................................................................................................99 รูปภาพที่ 4.11 ดอกลําดวน...........................................................................................................100 รูปภาพที่ 4.12 ดอกว่านกาบหอย.................................................................................................101 รูปภาพที่ 4.13 ดอกโสน................................................................................................................104 รูปภาพที่ 4.14 ดอกอัญชัน............................................................................................................105
1 บทที่ 1 ความรู้เกี่ยวกับดอกไม้ ตั้งแต่อดีตเราได้นําดอกไม้มากินในฐานะสมุนไพร ไม่ว่าจะเป็นโลกตะวันออกอย่างบ้านเรา หรือโลก ตะวันตกก็ตาม เรื่องราวของดอกไม้กินได้ หรือ Edible Flower ไม่ใช่เรื่องที่เกิดเมื่อ 10 หรือ 20 ปีที่แล้ว แต่ เกิดมานานนับหมื่นปี แสนปี เนื่องจากในอดีตมีการนําพืชชนิดต่าง ๆ มาประกอบอาหารสําหรับมนุษย์ โดย แทบทุกส่วนของพืชสามารถนํามาใช้เป็นวัตถุดิบในการประกอบอาหารได้ ไล่ไปตั้งแต่ใบที่เรานิยมนํามากินกัน เป็นส่วนใหญ่ ส่วนลําต้น เช่น เผือก หรือมันฝรั่ง หรือแม้แต่ส่วนของรากอย่างพวกแครอทหรือพืชตระกูลหัวไช้ เท้า แต่ยังมีอีกส่วนหนึ่งที่คนส่วนใหญ่ไม่ค่อยรู้ว่าสามารถนํามากินได้ นั่นก็คือ ส่วนของดอก (ดอกไม้กินได้. 2565) ดอกไม้สามารถตกแต่งได้ทั้งของคาว และของหวาน บ้างก็นํามาประกอบอาหาร รวมไปถึงการตากแห้ง เพื่อที่จะนําไปดื่มบํารุงร่างกาย สกัดเอาสีของดอกไม้การนําดอกไม้กินได้มาตกแต่งบนจานอาหารหรือนํามา ประกอบอาหารจะต้องคํานึงถึงความปลอดภัยของผู้บริโภค ซึ่งผู้บริโภคบางรายจะไม่ชอบดอกไม่กินได้ เนื่องจากไม่ทราบชื่อและชนิดของดอกไม้ ไม่มั่นใจวิธีการปลูกดอกไม้ว่าเกิดการปนเปื้อนจากสารเคมีตกค้าง (ธิตยา อัดสูงเนิน. 2565 : 12) โครงการหลวงดอกไม้กินได้ ตั้งเพื่อช่วยเหลือชาวไทยภูเขาให้มีอาชีพสุจริต ให้อาชีพเกษตรบนพื้นที่สูงมี ความมั่นคง ปลูกดอกไม้กินได้ ที่ทําให้ผู้บริโภคมั่นใจว่าจะไม่มีสารตกค้าง และดีต่อสุขภาพของผู้บริโภค (มูลนิธิ โครงการหลวง. 2565) ด้วยป๎ญหาดังกล่าวข้างต้น นักศึกษาคณะวิทยาการจัดการ สาขาธุรกิจอาหาร จึงเห็นความสําคัญและ ตระหนักในป๎ญหาที่เกิดขึ้น จึงทําสัมมนาเล่มนี้เพื่อให้ความรู้การเลือกประเภทดอกไม้ที่นํามาประกอบอาหาร และคุณประโยชน์ รวมถึงวิธีการรับประทาน และโทษของดอกไม้กินได้ เพื่อที่จะเป็นวิทยาทานในนําไปใช้ ประโยชน์ในอนาคตได้
2 1.1 ความหมาย “ดอกไม้” ดอกไม้ (Flower) คือ อวัยวะหรือส่วนของพืช ซึ่งเจริญเปลี่ยนแปลงมาจากส่วนของกิ่งและใบ เพื่อทํา หน้าที่สืบพันธุ์ 1.1.1 ดอกไม้มีส่วนประกอบอยู่ 4 ส่วน 1. กลีบเลี้ยง (sepal) เป็นส่วนนอกสุด เจริญมาจากส่วนของใบ มักมีสีเขียว ทําหน้าที่ในการป้องกัน อันตรายให้กับดอกที่ยังตูม 2. กลีบดอก (petal) เป็นส่วนรองจากกลีบเลี้ยงถัดเข้าไป มักมีสีสันสวยงาม ทําหน้าที่ล่อแมลง กลีบ ดอกทั้งหมดรวมเลียกว่า วงกลีบดอก(corolla) 3. เกสรตัวผู้(stamen) เป็นอวัยวะสร้างเซลล์สืบพันธุ์ของตัวผู้ มีส่วนประกอบสําคัญดังนี้ 3.1 อับละอองเรณู (anther) ภายในมีถุงเรณูอยู่ 4 ถุง ในแต่ละถุงมีละอองเรณูอยู่มากมาย มี ลักษณะเป็นเม็ดเล็กๆ ละเอียดคล้ายผง มักมีสีเหลือง 3.2 ก้านเกสรตัวผู้ (filament) 4. เกสรตัวเมีย (pistil) เป็นอวัยวะสร้างเซลล์สืบพันธุ์ของตัวเมีย อยู่ส่วนในสุดของดอก มีส่วนประกอบ ดังนี้ 4.1 ยอดเกสรตัวเมีย (stigma) มักมีขนเล็กๆ และน้ําเหนียวๆ ทําหน้าที่คอยดักจับละอองเรณู 4.2 ก้านเกสรตัวเมีย (style) ทําหน้าที่ชูยอดเกสรตัวเมียให้อยู่ในระดับสูง เพื่อประโยชน์ในการผสม พันธุ์และเป็นทางให้เสปิร์มเข้าผสมกับไข่ 4.3 รังไข่ (ovary) ภายในมีโอวุลบรรจุอยู่ รูปภาพที่ 1.1 ส่วนประกอบของดอกไม้ (ที่มา : www.trueplookpanya.com)
3 1.1.2 ประเภทของดอกไม้ 1. ดอกสมบูรณ์เพศ (Perfect flower) คือ ดอกที่มีทั้งเกสรตัวผู้และเกสรตัวเมียอยู่ในดอกเดียวกัน เช่น ดอกพู่ระหง ดอกกุหลาบ ดอกมะเขือ เป็นต้น 2. ดอกไม่สมบูรณ์เพศ (Imperfect flower)คือ คือในดอกจะมีเพียงเกสรตัวผู้หรือเกสรตัวเมียเพียงอย่าง เดียวเท่านั้น ดอกที่มีแต่เกสรตัวผู้เรียก ดอกตัวผู้ ดอกที่มีแต่เกสรตัวเมียเรียก ดอกตัวเมีย ดอกที่ไม่มี ทั้งเกสรตัวผู้และตัวเมียเรียก ดอกเป็นกลางหรือดอกเป็นหมัน ดอกที่มีเกสรชนิดเดียวภายในดอก เช่น เกสรอยู่ดอกหนึ่ง เกสรตัวผู้อยู่อีกดอกหนึ่ง ถ้าตัวผู้และดอกตัวเมียอยู่ต้นเดียวกัน เราเรียกว่า โมนี เชียส (monoeciousplant) หรือ พืชกะเทย เช่น ข้าว โพด มะพร้าว บวบ แตงต่างๆ ถ้าอยู่คนละต้น เราเรียกไดอีเชียส (dioecious plant) หรือ พืชเพศแยก เช่นมะละกอ มะยม ตาล ต้นไม้ที่มีดอกตัวผู้ และดอกตัวเมียอยู่ในช่อเดียวกัน ดอกตัวผู้มักอยู่เหนือดอกตัวเมียเพื่อสะดวกในการผสมเกสร โดย ละอองเรณูหล่นลงมาถูกยอดเกสรตัวเมีย เช่น ข้าวโพด และละหุ่ง เป็นต้น (๑๐๘ พรรณไม้ไทย. 2566) 1.1.3 ลักษณะของดอกไม้ ลักษณะของดอกไม้ 1. ดอกเดี่ยว (Solitary flower) คือดอกที่ออกมาจากกิ่งเดียวเดียวๆ เช่น ดอกกุหลาบ ดอกบัว ดอกชบา 2. ดอกช่อ (Inflorescene) คือดอกหลายๆ ดอกออกมาจากกิ่งเดียวกันเช่น ดอกเข็ม ว่านสี่ทิศ ผกากรอง พลับพลึง ดอกช่อยังสามารถแบ่งย่อยออกเป็น 2.1 ดอกช่อเชิงเดี่ยว (Indeterminate inflorescene) คือ ดอกช่อที่ไม่ได้แตกออกเป็นช่ออีก เช่น ดอกพวงชมพู ดอกหางนกยูง 2.2 ดอกช่อประกอบ (Determinate inflorescene) คือ ดอกช่อที่แตกออกเป็นช่อแบบเดียวกัน ต่อไปอีก เช่น ดอกข้าว ดอกเข็ม 2.3 ดอกช่อผสม (Mixedinforescene) คือ ช่อดอกที่แตกออกเป็นช่ออีก แต่ว่าเป็นคนละแบบกับช่อ เดิม เช่น องุ่น (คมสัน หุตะแพทย์. 2546 : 6)
4 ดอกไม้แต่ละดอกมักมีขนาด รูปร่าง และสีสันแตกต่างกันไปตามชนิดของพันธุ์พืช ซึ่งส่วนใหญ่แล้ว เรา มักเห็นดอกไม้มีสีสันสวยงามและส่งกลิ่นหอม ดอกไม้ไม่เพียงทําให้เรารู้สึกสดชื่น แจ่มใส และผ่อนคลายแล้ว ดอกไม้หลายชนิดก็สามารถกินได้ มีสรรพคุณบํารุงร่างกายเป็นอย่างดี ควรเป็นดอกไม้ที่ปลูกเอง ไร้สารตกค้าง เลี่ยงดอกไม้ริมทางที่อาจปนเปื้อนสิ่งสกปรกและไม่ปลอดภัย ความเกี่ยวข้องระหว่างมนุษย์กับต้นไม้ดอกไม้ได้พัฒนาขึ้นทีละน้อยมาเป็นเวลานาน แต่โดยทั่วไป เรา ซึมซับคุณค่าของดอกไม้จากรูปลักษณะภายนอกที่แสดงออกถึงความสวยงาม แต่จริงๆแล้วดอกไม้ยังให้คุณค่า อีกมากมายหลายอย่าง ไม่ว่าจะใช้เป็นอาหาร ใช้เป็นยา ใช้เป็นชา ใช้เป็นสี และอีกมากมาย 1.2 ดอกไม้ที่ใช้เป็นอาหาร ดอกไม้ที่ใช้เป็นอาหาร หรือเรียกอีกอย่างว่า “ดอกไม้กินได้” คือ ดอกไม้ที่สามารถบริโภคได้อย่าง ปลอดภัย ดอกอาจกินเป็นผักเป็นอาหารหลักหรือใช้เป็นสมุนไพรก็ได้ ดอกไม้เป็นส่วนหนึ่งของอาหารประจํา ภูมิภาคมากมาย รวมถึงอาหารเอเชีย ยุโรป และตะวันออกกลาง (Edible flower. 2565) ดอกไม้กินได้ตามนิยามของ Todd Seyfarth นักโภชนาการ เชฟ หัวหน้าภาควิชาโภชนาการและ โภชนศาสตร์แห่งมหาวิทยาลัยจอห์นสันแอนด์เวลส์ คือ “คําว่า กินได้ บ่งบอกว่าดอกไม้นั้นปลูกด้วยวิธีที่ ปลอดภัยและสามารถนํามาประกอบอาหารได้ ซึ่งหมายความว่าไม่มีการใช้ยาฆ่าแมลงหรือสารกันบูดที่ไม่ ปลอดภัย นอกจากนี้ยังหมายความว่าดอกไม้นั้นต้องไม่มีสารประกอบใด ๆ ที่ระบุว่าเป็นอันตรายหรือมีพิษตาม ธรรมชาติ” ดอกไม้กินได้ คือ “ดอกไม้ที่เราสามารถนํามาบริโภคได้อย่างปลอดภัย โดยไม่มีการปนเปื้อนของยาฆ่า แมลงและสารที่จะทําให้เกิดอันตรายแก่มนุษย์” (Edible Flower. 2565)
5 รูปภาพที่ 1.2 TODD SEYFARTH (ที่มา : www.barramepirun.com) 1.2.1 ข้อควรรู้ก่อนการใช้ดอกไม้ การจําแนกกลุ่มของดอกไม้ที่รับประทานได้ แบ่งคอกไม้ออกเป็นสามกลุ่มตามความเป็นพิษและกรรมวิธี การเตรียมเป็นอาหาร ส่วนในบทความนี้นําเสนอถึงสิ่งที่ควรทราบในการใช้ดอกไม้รวมทั้งแหล่งข้อมูลเบื้องตัน เพื่อให้ผู้อ่านหรือผู้ที่สนใจสามารถค้นหาข้อมูลพืชไห้ด้วยคนเอง การใช้ดอกไม้เพื่อนํามาทําเป็นอาหารและตก แต่งานอาหารมีสิ่งที่ต้องสืบต้นและทําความรู้จักกับสิ่งต่างๆ ดังนี้ คือ 1. รู้จักพืช เก็บให้ถูกต้น ศึกษาข้อมูลความเป็นพิษ สืบประวัติการใช้ เรียนรู้วิธีการปรุงและกรรมวิธีการขจัดสารพิษการนําดอกไม้มาใช้เป็นอาหารจัดเป็นภูมิ ป๎ญญาอย่างหนึ่งที่สืบทอดกันมาหรือเป็นความรู้ที่เกิดขึ้นใหม่ ผู้บริโภคต้องเรียนรู้และรู้จักสืบกันข้อมูลการใช้ ผู้บริโภคต้องรู้จักชื่อและลักษณะของพืชที่ให้คอก เก็บมาต้องถูกค้นถูกคอก รวมทั้งช่วงเวลาที่สามารถเก็บเกี่ยว ได้ ผู้บริโภคต้องสืบค้นข้อมูลความเป็นพิษ หลีกเลี่ยงดอกไม้ที่มีรายงานความเป็นพิษหรือประกอบด้วยสารพิษ เคมีที่มีพิษ ดอกไม้ไดที่มีพิษก็ไม่ควรเก็บมารับประทานหรือปะปนมากับคอกไม้ที่รับประทานไห้อื่นๆ ผู้บริโภค ต้องศึกษาประวัติการนําไปใช้เป็นอาหาร วิธีการปรุง การขจัดพิษและการรับประทานที่ถูกต้อง แหล่งของ ข้อมูลสําหรับการสืบก้นมีหลากหลาย ได้แก่ หนังสือ ตําราอาหาร สื่อโทรทัศน์ สื่ออิเล็กทรอนิกส์ และการ สอบถามผู้เชี่ยวชาญหรือผู้รู้หรือผู้มีประสบการณ์การ คําแนะนําทั่วไปที่ได้ยินจากผู้ใช้ดอกไม้หรือเกษรตรกรผู้ปลูกดอกไม้กินได้มักให้หลีกเลี่ยงดอกไม้ที่มียางไว้ ก่อน เมื่อพิจารณาแล้วมีเหตุผลเพราะยางมักมีรสขม ประกอบกับพืชในวงศ์ Apocynaceae เช่น ดอกรําเพย ดอกยี่โถดอกชวนชม ดอกรัก มีน้ํายางสีขาว (milky sap) และ ในน้ํายางสีขาวนั้นประกอบด้วยสารคาร์ดิแอก ไกลโคไซด์ (cardiacglycosides) ซึ่งส่งผลต่อการทํางานของหัวใจ หรือพืชบางชนิดในวงศ์ Euphorbiaceae ตัวอย่างเช่น ดอกโป๊ยเซียน มีน้ํายางก่อให้เกิดอาการระคายเคืองและทางเดินอาหารอักเสบ แต่มีดอกไม้บาง
6 รูปที่ 1.5 เปรียบเทียบ ก. ดอกลั่นทมที่พึ่งเด็ดจาก ต้น ซึ่งเห็นน้ํายางสียาวไหลออกมา (ลูกศรสีขาว) และ ข. ดอกลั่น ทมที่หล่นจากต้นนานหลายชั่วโมง ชนิดที่นํามารับประทานได้ ถ้าทราบวิธีการเก็บและการกําจัดยางออกก่อน ตัวอย่างเช่น ดอกลั่นทม ดอกลั่นทม เป็นพืชที่อยู่ในวงศ์ Apocynaceae เช่นกัน แต่มีวิธีการเลือกสายพันธุ์ วิธีการเก็บ วิธีการเตรียมวัตถุดิบก่อน นํามาทําเป็นอาหาร ดอกลั่นทมที่นํามาชุบแป้งทอดนั้นใช้พันธุ์ขาวพวงและเก็บดอกลั่นทมที่ร่วงจากต้นแล้ว เท่านั้น เลือกเอาดอกที่มีกลีบดอกสีขาวและขอบของกลีบดอกยังไม่เปลี่ยนเป็นสีน้ําตาล ที่สําคัญอย่าลืมล้าง ดอกลั่นทมก่อนนํามาปรุงเป็นอาหาร หรือบางท่านแนะนําให้ห่อดอกลั่นทมที่ร่วงแล้วด้วยใบตองทิ้งค้างคืนไว้ หนึ่งคืน หลังจากนั้นแกะห่อใบตองออก ตัดก้านดอกลั่นทมออกประมาณ 1 เซนติเมตรแล้วนําดอกลั่นทมที่ตัด ก้านดอกแล้วไปลอยในน้ําเกลือ ให้ก้านดอกจุ่มในน้ําเกลือนาน 30 นาทีเพื่อให้คอกลั่นทมคายยางออก หลังจากนั้นนําดอกลั่นทมไปล้างในน้ําเย็น นําดอกลั่นทมขึ้นจากน้ําเย็นแล้วซับน้ําออกจากดอกลั่นทม หลังจาก นั้นจึงนําไปชุบแป้งทอด (ที่มา :https://pharm.tu.ac.th ) 2. รู้จักส่วนของดอกที่นํามาใช้ทําเป็นอาหารและส่วนที่ต้องกําจัดทิ้ง ดอกไม้บางชนิดต้องเด็ดบางส่วนของดอกทิ้งไปเพื่อกําจัดรสสัมผัสที่แข็งหยาบกระค้างและรสชาติที่ไม่พึง ประสงค์ ตัวอย่างเช่น ดอกเสี้ยวขาว ก่อนนําดอกเสี้ยวขาวไปปรุงเป็นอาหารนั้นให้เด็ดเอาเกสรเพศเมียออก ก่อน ดอกงิ้วมักเด็ดเอาส่วนกลีบเลี้ยง กลีบดอกและเกสรเพศเมียออกก่อนแล้วเอาเฉพาะเกสรเพศผู้ไปทําเป็น อาหารหรือนําไปผึ่งให้แห้งได้เป็นเกสรเพศผู้แห้งหรือที่รู้จักกันทั่วไปว่า ดอกงิ้วแห้ง ซึ่งนํามาใช้เป็นวัตถุดิบใน น้ําเงี้ยว รูปที่ 1.3 ยางจากดอกรําเพย รูปที่ 1.4 ยางจากดอก รัก
7 3. รู้จักพืชที่ดูดซับและสะสมโลหะหนักในเนื้อเยื่อ ดินบางแห่งปนเปื้อนโลหะหนักที่เป็นพิษ เช่น สารหนู (As) แกดเมียม (Cd) ตะกั่ว (Pd) เป็นต้นพืช สามารถดูดซับโลหะหนักได้ซึ่งเห็นได้จากข่าวที่รายงานว่า ข้าวที่เจริญเติบโตในเหมืองทองดูดซับโลหะหนัก ตะกั่วและสะสมตะกั่วในเนื้อเชื่อ นอกจากโลหะหนักสะสมในเนื้อเยื่อพืชแล้ว โลหะหนักยังสะสมในเนื้อเยื่อของ คนและสัตว์ได้ เมื่อถึงปริมาณที่ก่อให้เกิดพิษ ร่างกายแสดงภาวะผิดปกติที่เป็นผลมาจากโลหะหนัก เช่น ปวด ท้อง น้ําหนักลด เบื่ออาหารประสาทหลอน ชัก ตับอักเสบ ชาตามแขนขา เป็นต้น พืชแต่ละชนิดมี ความสามารถในการดูดซับโลหะหนักได้แตกต่างกันทําให้แบ่งได้ออกเป็น 3 ชนิด คือ ชนิดที่ 1 Metal accumulators (hyperaccumulators) เป็นพืชที่สามารถดูดซับโลหะหนักจากดินแล้วนําไปสะสมในเนื้อเยื่อ ต่างๆ จนมีปริมาณโลหะหนักในเนื้อเชื่อสูงกว่าปริมาน โลหะหนักที่อยู่ในดิน พืชชนิดนี้จึงมีประ โยชน์ในการ ฟื้นฟูสภาพแวดล้อม (Phytorcmediation) ปนเปื้อน โลหะหนัก ได้แก่ ผักตบชวา"' ชนิดที่ 2 Mctalexcluders เป็นพืชที่ดูดซับโลหะหนักแล้วสะสมไว้ที่รากและ ไม่มีการลําเลียงไปยังส่วนอื่นๆ ของพืช และชนิดที่ 3 Mctalindicators เป็นพืชที่ดูดซับโลหะหนักแล้วสะสมในส่วนอื่นๆ ของพืช พืชชนิดนี้ดูดซับโลหะ หนักได้ในปริมาณที่ใกล้เคียงหรือแปรผันตรงกับปริมาณ โลหะหนักที่อยู่ในดินที่พืชนั้นเจริญเติบโตอยู่ จึงนําพืช ชนิดนี้ไปใช้เป็นตัวบ่งชี้ถึงปริมาณ โลหะหนักในดินได้ 4. รู้จักแหล่งเพาะปลูก วิธีการเพาะปลูก และหลีกเลี่ยงสิ่งปนเปื้อนต่างๆ ด้วยดอกไม้บางชนิด ได้แก่ ดอกมะลิ ดอกกุหลาบ มีร้ายงานถึงการใช้สารกําจัดแมลงในปริมาณสูงเพื่อ กําจัดแมลงศัตรูพืชที่มากินดอกไม้ดังนั้นดอกไม้ที่ปนเปื้อนสารกําจัดแมลงจึงไม่เหมาะแก่การนํามาทําเป็น อาหาร พืชบางชนิดเจริญเติบโตในแหล่งน้ําที่สกปรกเต็มไปด้วยสิ่งปฏิกูล เชื้อจุลินทรีย์ก่อโรคและโลหะหนัก ดังนั้น การพิจารณาเลือกดอกไม้ที่นํามาบริโภคนั้นกรรพิจารณาถึงแหล่งเพาะปลูกและวิธีการเพาะปลูกของ คอกไม้ด้วย แหล่งเพาะปลูกต้องไม่มีป๎ญหาเรื่องสิ่งแวดล้อม การปนเปื้อนสารกําจัดแมลง โลหะหนักและ เชื้อจุลินทรีย์ก่อโรค แหล่งน้ําที่นํามาใช้รดพืชควรเป็นแหล่งน้ําที่สะอาดปราศจากสิ่งปนเปื้อนเพื่อความ ปลอดภัยของผู้บริโภค ป๎จจุบันการปลูกดอกไม้ในแนวทางเกษตรอินทรีย์ (Organic flower) จึงเป็นอีก ทางเลือกหนึ่งที่น่าสนใจ
8 5. รู้จักใช้รสชาติ กลิ่นและสีของดอกไม้เพื่อเพิ่มอรรถรสและแรงจูงใจ รสชาติ สีและกลิ่นของดอกไม้เป็นป๎จจัยหนึ่งที่ใช้ในการเลือกดอกไม้ให้เหมาะสมกับผู้บริโภคและอาหาร ดอกไม้บางชนิดมีรส เช่น รสขม รสเย็นขมหวาน รสเปรี้ยว เป็นต้น หรือบางชนิดไม่มีรสบางท่านว่า ออกรสจืด การเลือกดอกไม้ให้เหมาะสมกับรสอาหารหรือให้เข้ากันได้กับรสชาติของอาหารนั้นจัดเป็นศิลปะอย่างหนึ่ง ถ้า เลือกชนิดของดอกไม้ได้ลงตัวกับรสชาติของอาหารก็ถือเป็นการชูรสอาหาร ดังนั้นผู้ใช้ดอกไม้ควรทราบถึงรส ของดอกไม้ ดอกไม้ที่มีกลิ่นหอมช่วยเพิ่มความหอมให้แก่อาหารและเพิ่มความน่ารับประทานพร้อมทั้งความ อยากอาหารให้แก่ผู้บริโภค การปรุงกลิ่นอาหารด้วยดอกไม้เป็นการเติมเสน่ห์ให้กับอาหาร เช่น การแต่งกลิ่นน้ํา ลอยข้าวแช่ด้วยดอกชมนาคหรือดอกมะลิ การแต่งกถิ่นไอศกรีมด้วยดอกนมแมว การหุงข้าวด้วยหญ้าฝรั่นซึ่ง การหุงแบบนี้ทําให้ได้ทั้งกลิ่นและสี เป็นต้น การรู้จักใช้สีของดอกไม้ให้เป็นประ โยชน์ซึ่งอาจปฏิบัติตาม หลักการใช้สี ได้แก่ กรไล่ระดับของเฉดสี การใช้สีที่ตัดกัน การใช้สีให้เกิดจุดสนใจ การตกแต่งอาหารด้วย ดอกไม้จัดเป็นศิลปะบนจานอาหารอย่างหนึ่งซึ่งช่วยยกระดับอาหารให้ดูน่ารับประทานและเป็นการเพิ่มมูลค่า ให้กับอาหารด้วย เช่น การตกแต่งเค้กด้วยดอกไม้ การตกแต่งเครื่องดื่มด้วยดอกไม้ การจัดเครื่องเคียงผักคู่กับ น้ําพริกด้วยดอกไม้ การจัดจานอาหารหลักหรือสลัดด้วยดอกไม้ เป็นต้น 6. รู้จักผู้บริโภค รู้จักใช้ดอกไม้ให้ถูกกับวัยของผู้บริโภค ดอกไม้บางชนิดมีรสขมซึ่งเด็กไม่ชอบ แต่ผู้บริโภคบางวัยกลับ ชอบรสขมเพราะช่วยเจริญอาหาร ผู้บริโภคท่านใดที่แพ้เกสรดอกไม้ต้องหลีกเลี่ยงการรับประทานดอกไม้
9 บทที่ 2 ดอกไม้กินได้ ดอกไม้โดยเฉพาะกลีบของมัน คือ ใบไม้ที่ได้กลายรูปไปเป็นพิเศษ เพื่อเป็นอุปกรณ์อย่างหนึ่งในการผสม พันธุ์และการแพร่ขยายพันธุ์ของพืช ดังนั้นรสของดอกไม้ต้นใดต้นหนึ่งจึงคล้ายคลึงกับใบไม้ของต้นไม้นั้นๆ ต้นไม้ชนิดใดที่สามารถกินใบได้ ดอกของมันก็มักจะนําเอามารับประทานได้ด้วย แต่ดอกไม้มักจะมีรสมากกว่า ใบไม้ เนื่องจากทําหน้าที่ให้แก่ต้นไม้มากกว่า เช่น จะมีน้ํารสหวานที่เราเรียกว่า น้ําหวาน มีเนื้อซึ่งมีกลิ่นหอม ประโยชน์ที่คนเราได้จากการรับประทานดอกไม้ก็คือ ได้วิตามินบางชนิด ได้อาหารจําพวกแป้งบ้าง น้ํามันพืช บ้างและได้กากซึ่งจะช่วยทําให้ระบบขับถ่ายดียิ่งขึ้น (คมสัน หุตะแพทย์. 2546 : 7) ชนิดของดอกไม้กินได้ ดอกไม้ที่ใช้เป็นอาหารดอกไม้ที่ใช้กินเป็นอาหารมีมากมายหลายชนิด เช่น ดอกขี้เหล็ก ดอกสะเดา ดอก โสน ดอกขจร ดอกแค ดอกกุยช่าย ดอกฟ๎กทอง ดอกผักปลัง ดอกกระเจียวแดง ดอกกระเจียวแดง ดอกข่า ดอกเพกา ดอกผักคราดหัวแหวน ปลีกล้วย ดอกเหมียง ดอกผักขี้หูด ดอกมะขาม ดอกกระโดน ดอกกระพัง โหม ดอกกุ่มบก ดอกข้าวสาร ดอกเล็ก ดอกข้าวสารดอกใหญ่ ดอกต้างหลวง ดอกนางแลว ดอกผักเขียด ดอก ผักตบไทย ดอกผักตบชวา ดอกผักติ้ว ดอกผักปูย่า ดอกผักพาย ดอกผักเสี้ยน ดอกผักหวานป่า ดอกผักยั้วนหมู ดอกมะม่วงดอกมะรุม ดอกลีลาว ดอกสะแล ดอกสันตะวา ดอกหมุย ดอกกะหล่ํา ดอกบวบ ดอกค้างคาว ดอก อโศกดอกกุยช่าย ดอกนางนูน ดอกทุเรียน ดอกมะละกอดอกนุ่น ดอกทองกวาว ดอกงิ้ว ดอกเล็บมือนาง ดอก มะลิ ดอกเข็ม ดอกบัวหลวงอ่อน ดอกพะยอม ดอกบุกดอกหมาก ดอกลิ้น มังกร ดอกชมพู่ ดอกบานไม่รู้โรย ดอกลั่นทมขาว ดอกพวงชมพู ดอกกุหลาบมอญ ดอกดาวเรือง ดอกดาหลา ช่อมะม่วง ช่อมะกอก เป็นต้น นอกจากนี้ ยังมีดอกไม้อื่นๆ อีกที่เรากินกันอยู่ดอกไม้ที่นํามาจากต่างประเทศก็เช่น ดอกไม้จีน การ พิจารณาว่าดอกไม้ชนิดใดกินได้หรือไม่นั้นก็ถือเกณฑ์เช่นเดียวกับผลไม้ คือ สัตว์กินได้ คนก็ย่อมกินได้ แต่จะ อร่อยหรือมีประโยชน์เพียงใด ก็ต้องแล้วแต่ความนิยมของคน รสของดอกไม้มีทั้งรสจืดเย็นรสเปรี้ยว รสขม รส หวาน และรสเผ็ดซ่า แต่จูงใจในการกินดอกไม้โดยส่วนใหญ่นั้น มาจากกลิ่นที่หอมเสียเป็นส่วนใหญ่
10 ดอกกระเจียว รูปภาพที่ 2.1 ดอกกระเจียว (ที่มา :https://www.thaipost.net/tac/travel-news/159022/ ) ชื่อวิทยาศาสตร์ : Curcuma aeruqinosa Roxb. ชื่อท้องถิ่น : ดอกกระเจียว กระเจียวแดง ดอกอีเจียวกระเจียวโคก ลักษณะ : กระเจียวเป็นพืชป่า มีลําต้นอยู่ใต้ดิน ส่วนเหนือดินเป็นลําต้นเทียม เกิดจากกาบใบที่ห่อตัวกันแน่น เป็นไม้ล้มลุก สูง 30-40 เซนติเมตร ใบเดี่ยวคล้ายใบกระชายเรียวยาว 30-50 เซนติเมตรดอกมีกลีบซ้อนกัน เป็นชั้นๆ เวียนกันเป็นเกรียวรูปทรงกระบอก ดอกมีทั้งสีแดงและสีขาวแล้วแต่พันธุ์ มีมากในช่วงฤดูฝน รสชาติ: ดอกกระเจียวอ่อนมีรสเผ็ดร้อน การขยายพันธุ์: กระเจียวขยายพันธุ์โดยการเพาะเมล็ดและการแยกหัวหรือหน่อไปปลูก สรรพคุณ – บํารุงประสาท – แก้ขัดป๎สสาวะ – ช่วยเจริญอาหาร – ป้องกันโรคมะเร็งในลําไส้ – ป้องกัน และลดอาการหวัด – ลดไขมันในเส้นเลือด – ช่วยขับเหงื่อ
11 ดอกกะหล่ า รูปภาพที่ 2.2 ดอกกะหล่ํา (ที่มา : https://www.xn--l3ca8db.com ) ชื่อวิทยาศาสตร์ : Brassica oleracea L. ชื่อวงศ์: BRASSICACEAE (CRUCIFERAE) ลักษณะ : กะหล่ํา เป็นผักต่างประเทศมีถิ่นกําเนิดจาก เอเชียไมเนอร์ เมดิเตอร์เรเนียน เติบโตได้ดีในภาคเหนือ ของประเทศไทย หรือบริเวณที่มีอากาศเย็นจัดกะหล่ํามีหลายพันธุ์ พันธุ์เบามีอายุเก็บเกี่ยวระหว่าง 60-75 วัน พันธุ์กลางมีอายุเก็บเกี่ยว 80-90 วันและพันธุ์หนักอายุเก็บเกี่ยว 90-150 วัน เมื่อเติบโตเต็มที่ดอกกะหล่ําจะ เป็นลอน ผิวหน้าดอกติดกันแน่นเสมือนดอกเดียวกัน ก้านชูดอกมีจํานวนมากแตกออกจากด้านเดียวกัน ดอกมี สีครีม (kasettambon. 2564) รสชาติ: หวานกรอบ มีกลิ่นเฉพาะตัว การขยายพันธุ์: การเพาะเมล็ดแล้วย้ายต้นกล้าปลูก วิธีบริโภค หน่ออ่อน ดอกอ่อนและดอกแก่ทั้งกระเจียวดอกชาวและแดงนํามารับประทานได้ ถ้าเป็นดอกขนาด กลางหรือดอกแก่ ควรดึงกลีบแก่ด้านล่างของดอกออกไปเสียก่อน เพราะจะเหนียวมาก เมนูง่าย ๆ เช่น ลวก สุกจิ้มน้ําพริก ลาบปลาช่อน หรือจะนําไปแกงก็ได้
12 สรรพคุณ – รักษาโรคกระเพาะอาหาร – ช่วยลดความดันโลหิต – ช่วยลดน้ําตาลในเลือด ช่วยลดคอเลสเตอรอล – ช่วยบํารุงสมอง ป้องกันโรคอัลไซเมอร์ – ช่วยขับถ่าย แก้ท้องผูก แก้จุกเสียดแน่นท้อง – ช่วยป้องกันโรคมะเร็งเต้านม ช่วยป้องกันโรคมะเร็งรังไข่ ช่วยป้องกันโรคมะเร็งปากมดลูก – ช่วยบํารุงผิวพรรณ – ช่วยขับสารพิษ – ช่วยบํารุงไต – ช่วยลดอาการปวดศีรษะ – ช่วยป้องกันโรคมะเร็งลําไส้ใหญ่ – ช่วยบํารุงกระดูก – ช่วยบํารุงฟ๎น – มีภูมิคุ้มกัน – ช่วยป้องกันหวัด กาหลง วิธีบริโภค สามารถรับประทานได้ทั้งสดและสุก แต่มีข้อควรระวังเพื่อรักษาคุณค่าของวิตามินซีให้คงสภาพได้มาก ที่สุด คือ เมื่อต้องการนําไปประกอบอาหารจึงค่อยตัดหรือหันตามขนาดที่ต้องการ แล้วนําไปประกอบอาหาร ทันที ไม่ตัดหรือหันเอาไว้ล่วงหน้านานๆ และระวังไม่ให้ผ่านความร้อนนาน เมนูยอดนิยมคู่ครัว เช่น แกงส้ม ดอกกะหล่ํา ผัดผักรวมมิตร หรือผัดดอกกะหล่ํา ทานสดหรือลวกจิ้มน้ําพริก เป็นต้น
13 รูปภาพที่ 2.3 ดอกกาหลง (ที่มา : https://medthai.com ) ชื่อวิทยาศาสตร์ : Bauhinia acuminata, L ชื่อวงศ์ : Caesalpiniaceae ชื่อสามัญ : กาหลง Snowy Orchid Tree ชื่ออื่นๆ : เสี้ยวน้อย เสี้ยวดอกขาว (ภาคเหนือ) กาแจ๊ะกูโด (นราธิวาส) ลักษณะ :กาหลงเป็นไม้พุ่มขนาดกลางสูง 2-4 เมตรใบเดี่ยวรูปไข่เกือบกลมออกสลับตามข้อต้น โคนใบเป็นรูป หัวใจ ใบเว้าลงมาจนถึงครึ่งกลางใบดูคล้ายใบแฝดท้องใบมีขนละเอียด และตามกิ่งอ่อนมีขนขึ้นอยู่ทั่วไปดอกสี ขาวกลิ่นหอมเย็น ออกเป็นช่อที่ส่วนยอดของลําต้น หรือบริเวณโคนก้านใบตามลําข้อของต้น แต่ละช่อมีดอก ประมาณ 5-8 ดอก (กาหลง ปลูกประดับบ้านและ เป็นยาสมุนไพร. 2564) รสชาติ: ให้รสสุขุม การขยายพันธุ์: ใช้กิ่ง/ลําต้น/โดยการตอนกิ่ง เมล็ด ปลูกง่ายขึ้นได้ดีในดินทุกชนิด แต่ชอบดินร่วนซุยหรือดิน ร่วนทราย สรรพคุณ – แก้ปวดศีรษะ – ลดความ ดันเลือด – แก้เลือดออกตามไรฟ๎น – แก้เสมหะ – แก้อาเจียนเป็นเลือด ข้อควรระวังในการใช้บริเวณใบและกิ่งของต้นกาหลง จะมีขนอ่อน ๆ ขึ้นอยู่ประปราย หากสัมผัสกับผิวหนัง โดยตรงจะทําให้ระคายเคืองผิวหนังได้ (หมอชาวบ้าน. 2561) วิธีบริโภค นําดอกกาหลงไปซุปแป้งทอด แกงผักเสี้ยวใสกุ้งแห้ง ไข่เจียวดอกกาหลง
14 ดอกกล้วย หรือหัวปลี รูปภาพที่ 2.4 หัวปลี (ที่มา : https://dcg.wu.ac.th ) ชื่อวิทยาศาสตร์ : Musa paradisiaca L. var. sapientum O. Ktze., M. sapientum L. ชื่อวงศ์ : Musaceae ชื่อสามัญ : banana blossom ชื่ออื่นๆ : ปลีกล้วย ลักษณะ : ปลูกด้วยหน่อใบแคบ หรือต้นพันธุ์ที่ได้จากการเพาะปลูกเลี้ยงเนื้อเยื่อ หลังจากปลูกกล้วยไปแล้ว ประมาณ 5-6 เดือน กล้วยจะเจริญเติบโตมากขึ้น ช่วงนี้จะมีหน่อกล้วยเจริญขึ้นมาพร้อมกับต้นแม่ จํานวน 4-5 หน่อ เมื่อปลูกกล้วยไปประมาณ 6-8 เดือน กล้วยจะมีลําต้นขนาดใหญ่พร้อมที่จะออกปลี(ดอก)และหลังจาก นั้นกล้วยก็จะแทงปลีออกมาก กล้วยจะออกปลี และเครือกล้วยเมื่ออายุ 8-18 เดือน เมื่อกล้วยหวีสุดท้ายติดผล แล้วจึงควรตัดปลีทันที รสชาติ: มีรสชาติฝาด การขยายพันธุ์ : ใช้หัว/เหง้า/หน่อ กล้วยขยายพันธุ์โดยการนําเหง้าหรือหน่อที่แตกออกมาไปปลูก ชอบดิน ร่วนซุยและดินเหนียวที่อุ้มน้ําได้ดี ไม่ชอบดินที่มีน้ําขัง สรรพคุณ – ดอกกล้วยหรือหัวปลี – แก้โรคเกี่ยวกับลําไส้โรคโลหิตจาง
15 – ช่วยลดน้ําตาลในเลือด นอกจากนี้คนไทยนับแต่โบราณยังใช้เป็นอาหารบํารุงน้ํานมสําหรับสตรีที่ให้นมบุตรอีกด้วยโดยหัวปลี 100 กรัมให้พลังงาน 20 กิโลแคลอรี่ แคลเซียม 34 มิลลิกรัม ฟอสฟอรัส 52 มิลลิกรัม และวิตามินชี 12 มิลลิกรัม และมีผลวิจัยพบว่าหัวปลีนั้นยังช่วย รักษาโรคกระเพาะอาหาร ได้ด้วย โดยการทดลองนั้นพบว่าการ ใช้สารสกัดจากหัวปลีสามารถป้องกันการเกิดแผลในกระเพาะอาหารได้มากถึง 47.88-87.63% โดยเฉพาะใน กลุ่มที่เกิดแผลในกระเพาะอาหารจากการดื่มสุราอยู่เป็นประจํา (วิจัยโอสถสารจากหัวปลี ลดอักเสบใน กระเพาะอาหาร. 2551) ดอกฟักทอง รูปภาพที่ 2.5 ดอกฟ๎กทอง (ที่มา :https://th.pngtree.com ) ชื่อวิทยาศาสตร์ : Cucurbita moschata Duchesne ชื่อวงศ์ : CUCURBITACEAE ชื่อสามัญ : Cushaw, Pumpkin, Winter squash วิธีบริโภค สามารถรับประทานได้ทั้งแบบดิบหรือสุก แบบดิบก็มักจะมาในรูปของผักที่เป็นเครื่องเคียง เช่น ในผัด ไทยเป็นต้น รสชาติจะฝาดๆ แต่ถ้านําไปปรุงให้สุก ไม่ว่าจะเป็นต้มยําหัวปลี แกงไก่ใส่หัวปลี รสชาติก็จะนุ่ม มีรสหวานนิดๆ
16 ชื่ออื่นๆ ภาคเหนือ ฟ๎กเขียว, มะฟ๎กแก้ว กะเหรี่ยง-แม่ฮ่องสอน หมักคี้ส่า, เหลืองเคส่า เงี้ยว-แม่ฮ่องสอน หมากฟ๎กเหลือง ภาคกลาง ฟ๎กทอง เลย มะน้ําแก้ว เลย, ปราจีนบุรี หมักอื้อ ภาคใต้ น้ําเต้า ลักษณะ : ไม้เถาล้มลุก มีลําต้นเป็นเถาเลื้อยไปตามดินและต้องการหลักยึด ลําต้นมีขนนุ่ม ปกคลุม แข็งปาน กลาง ลักษณะกลมหรือเหลี่ยมมนๆ 5 เหลียม สีเขียว และมีมือเอาไว้เกาะ 3 - 4 แขนง ใบ เป็นใบเดี่ยว ออกตามเถาเรียงตัวสลับกัน ลักษณะใบรูปร่างกลมหรือรูปไต ปลายใบมน โคนใบเว้าเป็นรูป หัวใจกว้างๆ ขอบใบหยักเล็กๆ เว้าเป็นแฉกตื้นๆ หรือเป็นเหลี่ยมห้าเหลี่ยม มีขนปกคลุมอยู่ทั่วทั้งใบสองด้าน ดอก เป็นดอกเดี่ยว มีสีเหลืองหรือสีเหลืองอมส้ม ออกตามซอกใบ ดอกเพศผู้และดอกเพศเมียเกิดอยู่บนต้น เดียวกัน และมีกลีบรองกลีบดอกเชื่อมติดกันเป็นรูประฆัง ปลายแยกกันเป็น 5 กลีบ ดอกเพศผู้จะมีก้านดอก ยาวกว่าดอกเพศเมีย ผล เป็นผลเดี่ยวตามซอกใบ ก้านผลมีลักษณะเป็น 5 เหลี่ยม เปลือกนอกของผลแข็ง ผลมีรูปร่างและขนาด แตกต่างกัน ตลอดจนสีสันและรสชาติซึ่งขึ้นอยู่กับพันธุ์ ลักษณะผลเป็นพูเล็กๆ ตลอดโดยรอบ บ้างก็มีรูปร่าง กลมแป้น รูปแจกัน หรือรูปถ้วย สีของผลมีตั้งแต่ สีเขียวอ่อน สีเหลืองเข้ม สีเขียวเข้มอมน้ําเงินหรืออมเทา อาจ ด่างเหลืองเป็นทาง หรือแต้มเป็นจุดกระจายทั่วไป เนื้อในผลมีสีเหลือง สีเหลืองอมเขียวหรือสีส้ม ตรงกลางผล ฟูพรุนมีเมล็ดติดอยู่จํานวนมาก เมล็ด มีจํานวนมากอยู่ระหว่างเนื้อฟูๆ ตรงกลางของผล ลักษณะแบน ขอบแข็งเป็นสัน (โชติอนันต์ และคณะ. 2551 : 160) รสชาติ: ดอกมีรสหวานมัน การขยายพันธุ์: ฟ๎กทองขยายพันธุ์โดยการใช้เมล็ดปลูก ชอบดินร่วนซุย และแสงแดดจัด
17 สรรพคุณ ช่วยบํารุงสุขภาพร่างกาย มีสารต่อต้านอนุมูลอิสระที่มีส่วนช่วยในการชะลอวัยและความแก่ชรา ช่วยบํารุงรักษาสายตา และป้องกันโรคตาบอดกลางคืนได้ดีมาก ดอกกุ่มน้ า รูปภาพที่ 2.6 ดอกกุ่มน้ํา (ที่มา :https://www.disthai.com ) ชื่อวิทยาศาสตร์ : Crateva religiosa G.Forst. ชื่อวงศ์ : CAPPARACEAE ชื่อสามัญ : Crataeva ชื่ออื่นๆ : ผักกุ่ม (ภาคเหนือ,ภาคอีสาน) กุ่ม (เลย) , อําเภอ (สุพรรณบุรี) ,เหาะเถาะ(กะเหรี่ยง , กาญจนบุรี) , ด่อต้า (ปะหล่อง) ลักษณะ : กุ่มน้ําเป็นพืชยืนต้นผลัดใบ สูงประมาณ 4-20 เมตร ชอบขึ้นอยู่ใกล้น้ําบริเวณริมตลิ่ง แม่น้ําลําคลอง จึงเรียกว่ากุ่มน้ํา ใบออกเป็นช่อลักษณะเป็นรูปหอกหรือ ขอบขนาน ปลายใบแหลมเรียว โคนใบสอบดอกสีขาว ออกเป็นช่อที่ปลายกิ่ง ก้านเกสรตัวผู้ยาวสีม่วง ยอดเกสรตัวเมียสีม่วงเข้ม ออกเดือนมกราคม-เมษายน วิธีบริโภค ดอกตูมใช้ทําแกงส้ม แกงเลียง แกงอ่อม แกงหน่อไม้ ผัดน้ํามันหอย หรือลวกสุกทานกับน้ําพริก
18 รสชาติ: รสดอกเย็น การขยายพันธุ์: การเพาะเมล็ด, การป๎กชําและการตอนกิ่ง สรรพคุณ – ช่วยแก้อาการเจ็บในตา – ช่วยแก้อาการเจ็บในลําคอ – ช่วยแก้อาการครั่นเนื้อครั่นตัว ข้อแนะนําและข้อควรระวัง 1. เปลือกต้นสดมีสารไซยาโนเจเนติกไกลโคไซด์ ที่สลายตัวและทําให้เกิดก๊าซไซยาไนด์ได้ ในการนํามาทํายา จึงต้องใช้เปลือกแห้งเท่านั้น จึงจะไม่เกิดอันตรายต่อร่างกาย 2. กิ่งและใบมีสารไฮโดรเจนไซยาไนด์ ซึ่งเป็นพิษจึงไม่ควรใช้รับประทานสดๆ แต่ควรทําให้สุกก่อนด้วยการ นํามาดองหรือต้มเพื่อกําจัดพิษก่อนนํามารับประทาน ส่วนใบแก่มีพิษ มีฤทธิ์ต่อระบบการไหลเวียนโลหิต ทํา ให้อาเจียน มึนงง ไม่รู้สึกตัว มีอาการหายใจลําบาก กล้ามเนื้ออ่อนเปลี้ย กระดูก ชัก ก่อนจะหมดสติ และ หากรับในปริมาณมาก อาจเกิดอาการรุนแรงได้ภายใน 10-15 นาที(กุ่มน้ํา งานวิจัยและสรรพคุณ 24 ข้อ.) ดอกบุ่กบก รูปภาพที่ 2.7ดอกกุ่มบก (ที่มา :https://www.disthai.com ) วิธีบริโภค นําดอกและยอดอ่อน มาดองเกลือตากแดด
19 ชื่อวิทยาศาสตร์ : Crateva adansonii DC. ชื่อวงศ์ : CAPPARACEAE ชื่อสามัญ : Caper tree, Temple plant ,Sacred barnar. ชื่ออื่นๆ : ผักกุ่ม (ภาคเหนือ) , ผักก่าม , ก่าม (ภาคอีสาน) , กุ่ม (ภาคกลาง) , ถะงัน , ทะงัน (เขมร) ลักษณะ : กุ่มบกเป็นไม้ทรงพุ่มยืนต้นขนาดเล็ก สูง 6-10 เมตร ใบออกเป็นช่อช่อหนึ่งมี 3 ใบ ลักษณะเป็นรูป ไข่รีหรือขอบขนาน ปลายใบแหลมเรียวมีติ่งสั้น ๆ โคนใบสอบแคบ ก่อนออกดอกจะผลัดใบ ผลิตดอกพร้อมผลิ ใบใหม่ ดอกมีกลิ่นหอมเมื่อเริ่มบานจะมีสีเขียวอ่อนแล้วเปลี่ยนเป็นสีขาวนวลจนกระทั่งเหลืองหรือชมพูอ่อน ดอกออกเป็นช่อเช่นกัน ออกเดือนกุมภาพันธ์-มิถุนายน รสชาติ: มีรสเย็น ขม การขยายพันธุ์: กุ่มบกขยายพันธุ์โดยการเพาะเมล็ด ป๎กชําหรือตอนกิ่ง สรรพคุณ ดอกใช้เป็นยาเจริญอาหาร รสเย้น บรรเทาอาการครั่นเนื้อตัว แก้เจ็บคอ ดอกกุยช่าย รูปภาพที่ 2.8 ดอกกุยช่าย (ที่มา :https://www.bloggang.com ) ชื่อวิทยาศาสตร์ : Allium tuberosum Rottl. ex Spreng วิธีบริโภค ดอกนําไปดอง หรือนําไปทําแกงอ่อม ลักษณะการปรุงคล้ายกับแกงขี้เหล็ก
20 ชื่อวงศ์ : Amaryllidaceae ชื่อสามัญ : Garlic chives,Oriental garlic,Chinese leek ชื่ออื่นๆ : ผักไม้กวาด (ภาคกลาง) หอมแป้น (ภาคเหนือ) ผักแป้น (ภาคอีสาน) กูไฉ่(จีน) ลักษณะ : กุยช่ายเป็นพืชล้มลุกอายุหลายปี มีหัวใต้ดินลําต้นแตกเป็นกอ ใบรูปแถบยาวคล้ายๆ ใบหญ้า มีกลิ่น แรง ช่อดอกอยู่ที่ปลายก้าน ก้านช่อดอกยาว ส่วนปลายเป็นตุ่มดอกเล็กๆ สีขาวอมเขียว รสชาติ: มีรสชาติเผ็ดร้อน มีกลิ่นฉุนแรง การขยายพันธุ์: การเพาะเมล็ดหรือแยกกอ ชอบดินร่วนชุยและน้ําชุ่มฉ่ํา สรรพคุณ ดอกกุยช่ายให้สารเบต้าแคโรทีน ฟอสฟอรัสวิตามินชี และกากใยสูง นอกจากนี้ตามตํารับยา ดอก กุยช่ายยังช่วยเพิ่มน้ํานมสตรีหลังคลอดบุตรอีกด้วย ดอกขาเขียด รูปภาพที่ 2.9 ดอกขาเขียด (ที่มา :https://www.disthai.com ) วิธีบริโภค คอกกุยช่ายนิยมนําไปผัดกับหมูหรือตับหมู สําหรับเมนูในการเพิ่มน้ํานมแม่นั้นมักนําไปแกงเลียง
21 ชื่อวิทยาศาสตร์ : Monochoria vaginalis (Burm.f.) C.Presl ex Kunth ชื่อวงศ์ : pickerel weed ชื่อสามัญ : pickerel ชื่ออื่นๆ : นิลบล,ขาเขียด,ขากบขาเขียด (ภาคกลาง),ผักฮิ้น , ผักฮิ้นน้ํา(ภาคเหนือ),ผักอีฮิน ,ผักอีฮินใหญ่ (ภาค อีสาน ผักริ้น(ภาคใต้),ผักเผ็ด(โคราช),ผักเป็ด (ชลบุรี) ลักษณะ : ขาเขียดเป็นพืชน้ําอายุปีเดียว ลําต้นเป็นกอที่แตกจากเหง้าใต้ดิน ใบเป็นรูปหัวใจ ดอกสีม่วงอมฟ้า ออกเป็นช่อกระจุกบริเวณกึ่งกลางค่อนไปทางปลายก้านใบ มีดอกย่อย 6-16 ดอกต่อช่อ ออกตลอดปี รสชาติ: รสจืดเย็น การขยายพันธุ์: ผักเขียดสามารถขยายพันธุ์ได้โดยการใช้เมล็ด และการแยกเหง้า สรรพคุณ - ช่วยลดความร้อนในร่างกาย - ช่วยขับพิษร้อน - ช่วยถอนพิษไข้ - ช่วยขับป๎สสาวะ - แก้ไอ - แก้พิษเห็ดเมา - ใช้รักษาแผลอักเสบ ฝี หนอง - แก้เมาค้าง ข้อแนะนําและข้อควรระวัง ในการนําผักเขียดมาใช้เป็นสมุนไพรตามตํารายาต่างๆนั้น เนื่องจากยังไม่มีการศึกษาวิจัย และรายงานความ เป็นพิษมากพอ ดังนั้นในการใช้จึงควรระมัดระวังในการใช้ เช่นเดียวกันกับสมุนไพรอีกหลายชนิด โดยควรใช้ใน ปริมาณตามที่กําหนดไว้ในตํารับตํารายาต่างๆ รวมถึงไม่ควรใช้ติดต่อกันเป็นระยะเวลานานจนเกินไป เพราะ อาจส่งผลกระทบต่อสุขภาพได้ สําหรับ เด็ก สตรีมีครรภ์ ผู้ป่วยโรคเรื้อรัง รวมถึงผู้ที่ต้องรับประทานยาต่อเนื่อง เป็นประจํา ก่อนจะใช้ผักเขียดเป็นสมุนไพรสําหรับบําบัดรักษาโรค ควรปรึกษาแพทย์ก่อนใช้เสมอ (ผักเขียด งานวิจัยและสรรพคุณ 10ข้อ.)
22 ดอกข้าวสารดอกเล็ก รูปภาพที่ 2.10 ดอกข้าวสารดอกเล็ก (ที่มา :https://www.disthai.com ) ชื่อวิทยาศาสตร์ : Raphistemma hooperianum Decne. ชื่อวงศ์ : ASCLEPIADACEAE ชื่อสามัญ : - ชื่ออื่นๆ : ข้าวสาร เครือข้าวสาร (ภาคกลาง) ข้าวสารดอกเล็ก (กรุงเทพฯ) เมือยสาร (ชุมพร) เคือคิก (สกลนคร) ปลายสาน ดอกข้าวสาร ผักข้าวสาร (อุดรธานี-อีสาน) ลักษณะ : ข้าวสารดอกเล็กเป็นไม้เลื้อยล้มลุก ลําต้นมียางสีขาว ใบรูปไข่หรือรูปหัวใจออกเป็นคู่ตรงข้ามกันฐาน มีใบเว้าปลายใบแหลม ดอกมีกลิ่นหอม เมื่อแรกจะมีสีขาวต่อมาเปลี่ยนเป็นสีเหลืองอ่อน ออกเป็นช่อตามง่าม ใบ แต่ละช่อมีดอกย่อย 4-7 ดอก ออกช่วงฤดูฝน รสชาติ: ดอกรสหวาน วิธีบริโภค ใช้ดอกยอดอ่อนและใบรับประทานเป็นผักสด หรือใส่ในแกงปลา
23 การขยายพันธุ์: การเพาะเมล็ด สรรพคุณ บํารุงกําลัง ดอกขี้เหล็ก รูปภาพที่ 2.11 ดอกขี้เหล็ก (ที่มา :https://www.kasettambon.com ) ชื่อวิทยาศาสตร์ : . Cassia siamea Lamk. ชื่อวงศ์ : LEGUMINOSAE ชื่อสามัญ : - ชื่ออื่นๆ : ขี้เหล็กแก่น (ราชบุรี) ขี้เหล็กบ้าน (ลําปาง สุราษฎร์ธานี) ขี้เหล็กหลวง ขี้เหล็กเผือก (ภาคเหนือ) ขี้เหล็กใหญ่ (ภาคกลาง) ยะหา (มาเลเซีย ป๎ตตานี) ผักจี้ลี้ (ฉาน แม่ฮ่องสอน) แมะขี้เหละ- พะโคะ (กะเหรี่ยงแม่ฮ่องสอน) ลักษณะ : ขี้เหล็กเป็นไม้ยืนต้นขนาดกลาง สูง 10-20เมตร ใบดกหนาทึบเป็นใบประกอบแบบขนนก มีใบย่อย 8-12 คู่ ดอกสีเหลืองออกเป็นช่อที่ปลายกิ่ง มีดอกย่อย 10-60 ต่อช่อ ออกตลอดปีแต่มีมากในช่วงฤดูฝน รสชาติ: รสขม วิธีบริโภค ดอกใช้แกงส้ม ส่วนดอกตูมลวกจิ้มน้ําพริก นําดอกสดไปผัดหรือแกงส้มได้
24 การขยายพันธุ์: ใช้เมล็ด สรรพคุณ ดอกตูม นํามาประกอบอาหาร ช่วยเจริญอาหาร ช่วยให้หลับสบาย แก้โรคประสาท แก้นอนไม่ หลับ แก้หืด แก้รังแค เป็นยาระบาย ดอกเข็มแดง รูปภาพที่ 2.12ดอกเข็มแดง (ที่มา :https://www.samunpri.com ) ชื่อวิทยาศาสตร์ : Ixora chinensis lamk. . ชื่อวงศ์ : RUBIACEAE ชื่อสามัญ : Zephyranthes ชื่ออื่นๆ : West Indian Jasmine ลักษณะ : เข็มแดงเป็นไม้พุ่มขนาดเล็กถึงขนาดกลางแตกกิ่งก้านมาก ใบหนายาวและแข็งปลายใบแหลมดอกสี แตงออกเป็นช่อใหญ่เป็นกระจุกที่ปลายกิ่ง โคนกลีบเป็นหลอดเล็ก ปลายกลีบแยกเป็น 4 แฉก ออกตลอดปี วิธีบริโภค นําดอกและใบไปต้มเทน้ําทิ้ง 23 ครั้ง หรือใส่ มะเขือพวงขณะต้มเพื่อลดความรม แล้วนําไปแกงกะทิ ใส่เนื้อย่างหรือหมูย่างรับประทานไว้ 2-3 วัน ดองเป็นผักจิ้มน้ําพริก หรือนําไปปรุงอาหารโดยนําดอกสดไป ผัดหรือแกงส้มได้
25 รสชาติ: รสหวาน การขยายพันธุ์: ขยายพันธุ์โดยการตอนกิ่ง ทามกิ่งหรือป๎กชํา ขึ้นได้ดีในดินทุกชนิด สรรพคุณ ดอก แก้โรคตาแดง ตาแฉะ แก้ท้องผูก ดอกจมูกปลาหลด รูปภาพที่ 2.13 ดอกจมูกปลาหลด (ที่มา :https://medthai.com ) ชื่อวิทยาศาสตร์ :Sarcostemma secamone ชื่อวงศ์ : ASCLEPIADOIDEAE ชื่อสามัญ :Rosy Milkweed ชื่ออื่นๆ : สะอึก(กลาง) ตะมูกปลาไหล (นครราชสีมา) จมูกปลาไหลดง (เพชรบูรณ์) ผักไหม (เชียงใหม่) ลักษณะ : จมูกปลาหลดเป็นไม้เถามียาง ใบเดี่ยวแถบยาวออกเรียงกันเป็นคู่ๆ ตรงข้ามกัน ดอกสีขาวประสีม่วง แดงออกเป็นช่อตามซอกใบ ช่อละ 39 ดอก โดนกลืบเชื่อมติดกัน ปลายแยก 5 แฉก เวลาบานคล้ายรูปจาน ออกเดือนพฤศจิกายน-มกราคม วิธีบริโภค นํามาชุบแป้งหรือไข่ทอดทาน นํามายํา
26 รสชาติ: รสขม การขยายพันธุ์: การเพาะเมล็ดและป๎กชํา ชอบความชื้นและที่ร่มรําไร สรรพคุณ ระบายความร้อนในร่างกาย ใช้เป็นยาแก้ไข้รากสาด ดอกซ่อนกลิ่น รูปภาพที่ 2.14 ดอกซ่อนกลิ่น (ที่มา :https://www.disthai.com ) ชื่อวิทยาศาสตร์ :Polianthes tuberosa Linn. ชื่อวงศ์ : AMARYLLIDACEAE ชื่อสามัญ :Tuberose ชื่ออื่นๆ : ดอกลีลา ดอกซ่อนชู้ดอกรวงข้าว หอมไก๋หอมไกล (ภาคเหนือ), ดอกเข่า (ภาคอีสาน) ลักษณะ : ซ่อนกลิ่นเป็นไม้อายุยืน แตกหัวเป็นกระจุกอยู่ใต้ดิน ใบรูปแถบเรี่ยวยาว ดอกออกเป็นช่อเหงออกมา กลางทอต้นแต่ละช่อมีดอกบ่อย 2-3 ดอก ดอกซ่อนกลิ่นมีลักษณะที่พิเศษคือ หากอากาศเย็นดอกจะมีสี วิธีบริโภค ใช้รับประทานเป็นผักสดจิ้มกับน้ําพริก
27 ออกชมพู แต่ถ้าอากาศร้อนตอกจะมีสีขาว รสชาติ: รสชาติคล้ายหน่อไม้ฝรั่งแต่มีความหอม การขยายพันธุ์: แยกหัว สรรพคุณ ช่วยลดกาอักเสบ บรรเทาความผิดปกติของอารมณ์ ช่วยลดความเครียด สรรพคุณ ช่วยลดการอักเสบ บรรเทาความผิดปกติของกระดูก ช่วยให้ผ่อนคลายอารมณ์ ดอกดาหลา รูปภาพที่ 2.15 ดอกดาหลา (ที่มา : https://www.disthai.com ) ชื่อวิทยาศาสตร์ :Etlingera elatior (Jack) R.M. Smith ชื่อวงศ์ : Zingiberales ชื่อสามัญ :Torch ginger. ชื่ออื่นๆ : กาหลา, กะลา, กาลา, จินตะหลา, ข่าน้ํา, หน่อกะลา (ทั่วไป), ปุด, ปุดกะลา (ภาคใต้) ลักษณะ : ตาหลาเป็นพืชตระกูลเดียวกับขิง ขํา มีลําต้นอยู่ใต้ดิน ใบเดี่ยวขนาดใหญ่รูปชอบขนาน ดอก ออกเป็นช่อแทงก้านดอกจากเหง้าใต้ดินมีหลายสี เช่น แดง ขาวชมพู ที่พบมากเป็นสีชมพูแดง ออกตลอดปี วิธีบริโภค ใช้ดอกตูมผัดใส่น้ํามันหอย แกงจืด ผัดใส่หมูสับ ชุบแป้งทอด
28 รสชาติ: เผ็ดร้อน การขยายพันธุ์: ดาหลาขยายพันธุ์โดยการแยกหน่อ โดยเลือกหน่อที่สมบูรณ์สูงประมาณ 60-100 เซนติเมตร มีใบติด 45 ใบ มีรกติดอยู่พอประมาณ เมื่อนําไปปลูกจะใช้เวลาประมาณ 6 เดือนจึงให้ดอกหรือแยกเหง้าที่เกิด ใหม่ไปชํา วิธีนี้จะใช้เวลาประมาณ 1 ปี จึงให้ดอก ดาหลาเป็นพืชที่ชอบดินร่วนซุยและความขึ้น ขึ้นได้ดีในที่ร่ม สรรพคุณ ช่วยแก้ลมพิษ แก้โรคผิวหนัง ช่วยขับลม แก้ท้องอืดท้องเฟ้อได้ ดอกไม้จีน รูปภาพที่ 2.16 ดอกไม้จีน (ที่มา :https://vegetweb.com ) ชื่อวิทยาศาสตร์ : Hemerocalli spp. ชื่อวงศ์ : LILIACEAE ชื่อสามัญ : COMMON ORANGE DAY LILY, TAWNY DAY LILY ชื่ออื่นๆ : จําเช่า, จําไฉ่ และ กิมจําเฉ่า วิธีบริโภค ใช้ดอกตูมลวกจิ้มน้ําพริก แกงจืด หรือหั่นเป็นชิ้นเล็กๆ ผสมกับข้าวยํา
29 ลักษณะ : ดอกไม้จีนเป็นไม้หัวอายุหลายปี ใบรูปแถบยาว ดอกสีส้มหรือส้มอมแดง และชนิดสีเหลืองและสี ชมพู มีมากในภาคเหนือ รสชาติ: มีรสหวาน การขยายพันธุ์: เพาะเมล็ด หรือแบ่งหัว สรรพคุณ แก้ร้อนใน บํารุงเลือด ป้องกันโรคโลหิตจาง ป้องกันโรคดีซ่าน ขับป๎สสาวะ และบรรเทาริดสีดวง ทวาร เกสรดอกไม้จีนมีสรรพคุณช่วยบํารุงประสาท ช่วยให้ผ่อนคลายทําให้สดชื่น และมีฤทธิ์เป็นยานอน หลับอ่อนๆ จึงช่วยให้หลับสบาย ข้อแนะนําและข้อควรระวัง – ไม่ควรนําดอกไม้จีนที่บริเวณรากมีพิษหรือดอกบานมารับประทาน เพราะอาจทําให้เกิดการ อาเจียนและท้องเสียขึ้นได้ – ไม่ควรนําดอกไม้จีนที่ยังไม่ได้ล้างน้ําให้สะอาดมารับประทานเด็ดขาด เนื่องจากอาจทําให้เกิด อาการแพ้ผดผื่นคัน หรืออาการหอบหืดขึ้นได้ เนื่องจากมีสารกํามะถันอยู่ (ดอกไม้จีน สรรพคุณ และประโยชน์ของดอกไม้จีน 2565.) ดอกติ้ว รูปภาพที่ 2.17 ดอกติ้ว (ที่มา :https://medthai.com ) วิธีบริโภค ใช้ดอกตูมผัดน้ํามันหอย หรือตากแห้งแล้วนํามาผสมกับแกงจืด
30 ชื่อวิทยาศาสตร์ : Cratoxylum formosum (Jacq.) Benth. & Hook.f. ex Dyer ชื่อวงศ์ : HYPERICACEAE ชื่อสามัญ : - ชื่ออื่นๆ : ตาว (สตูล) ติ้วส้ม (นครราชสีมา); ติ้วแดง ติ้วยาง ติ้วเลือด (เหนือ) ; แต้วหิน (ลําปาง) ติ้วเหลือง (เหนือ กลาง); ติ้วขน (กลาง และนครราชสีมา); เตา (เลย) ลักษณะ : ติ้วหรือแต้วเป็นไม้ป่าเบญจพรรณยืนต้น สูงประมาณ 8-12 เมตร เรือนยอดกลมโปร่ง ใบออกเป็น คู่ๆ ตรงข้ามกัน ใบแก่ก่อนผลัดใบจะเป็นสีแดง ดอกสีชมพูอ่อนถึงสีแดง มีกลิ่นหอมอ่อนๆ ออกตามกิ่ง เมื่อ ออกดอกจะออกดอกเต็มต้นไม่มีใบเลย ออกเดือนมกราคม - เมษายน รสชาติ: มีรสเปรี้ยว การขยายพันธุ์: เพาะเมล็ด สรรพคุณ บํารุงโลหิต ฟอกโลหิต แก้ปวดตามข้อ แก้ไขข้อพิการ แก้ประดง ขับลม ดอกผักตบชวา รูปภาพที่ 2.18 ดอกผักตบชวา (ที่มา :https://th.wikipedia.org/wiki ) วิธีบริโภค ดอกและยอดอ่อนรับประทานเป็นผักสด จิ้มน้ําพริก แกล้มลาบ ก้อย หมี่กะทิ หรือนําไปแกงได้
31 ชื่อวิทยาศาสตร์ :Eichornia crassipes (Mart.) Solms ชื่อวงศ์ : Pontederiaceae ชื่อสามัญ :ผักตบชวา Water hyacinth, Floating water hyacinth ชื่ออื่นๆ : ผักปอด, สวะ, ผักโรค, ผักตบชวา, ผักยะวา, ผักอีโยก, ผักป่อง ลักษณะ : ผักตบชวามีลําต้นสั้นแตกใบเป็นกอลอยไปตามน้ํา มีไหล ซึ่งเกิดตามซอกใบแล้วเจริญเป็นต้นอ่อนที่ ปลายไหล ถ้าน้ําตื้นก็จะหยั่งรากลงดิน ใบเป็นใบเดี่ยวรูปไข่หรือเกือบกลม ก้านใบกลมอวบน้ําตรงกลางพอง ออกภายในเป็นช่องอากาศคล้ายฟองน้ําช่วยให้ลอยน้ําได้ ดอกเกิดเป็นช่อที่ปลายยอดมีดอกย่อย 3-25 ดอก สี ม่วงอ่อน มีกลีบดอก 6 กลีบ กลีบบนสุดขนาดใหญ่กว่ากลีบอื่น ๆ และมีจุดเหลืองที่กลางกลีบ รสชาติ: รสจืด การขยายพันธุ์: แยกกอ สรรพคุณ แก้พิษในร่างกาย ขับลม ตําพอกแก้แผลอักเสบ ช่วยระบายความร้อนในร่างกาย ดอกผักตบไทย รูปภาพที่ 2.20 ดอกผักตบไทย (ที่มา :https://medthai.com ) ชื่อวิทยาศาสตร์ : Monochoria hastata (L.) Solms วิธีบริโภค ลวกจิ้มน้ําพริก หรือนําไปแกงส้มได้
32 ชื่อวงศ์ : Pontederiaceae ชื่อสามัญ : Monochoria arrowleaf falsepickerel weed ชื่ออื่นๆ : ผักตบ ผักตบเขียด ผักโป่ง ลักษณะ : ผักตบไทยเป็นไม้น้ํา ขึ้นตามโคลนเลนใต้ผิวน้ําตื้น ใบรูปหัวใจเรียวแหลมออกสลับในแนวระนาบ ดอกออกเป็นช่อกระจุกกลมใกล้แผ่นใบ ดอกย่อยขนาดเล็ก 21-26 ดอก กลีบดอกสีม่วงอมฟ้า มี 6 กลีบ ออก ดอกในช่วงฤดูฝน รสชาติ: รสจืด การขยายพันธุ์: แยกต้นอ่อน สรรพคุณ ช่วยขับพิษร้อน ขับป๎สสาวะ ดอกพะยอม รูปภาพที่ 2.21 ดอกพะยอม (ที่มา :https://adeq.or.th/%E0%B8%9E%E0%B8%B0%E0%B8%A2%E0%B8%AD%E0%B8%A1/ ) ชื่อวิทยาศาสตร์ :Shorea roxburghii G.Don วิธีบริโภค ดอกอ่อนนําไปปรุงแกงส้ม แกงเลียง หรือผัดน้ํามัน หรือรับประทานกับน้ําพริก ส้มตํา ต ารับยา นําดอกสดคั้นเอาน้ํา ผสมกับน้ําคั้นผักกระเฉด รับประทานถอนพิษ :
33 ชื่อวงศ์ : DIPTEROCARPACEAE ชื่อสามัญ :Shorea, White meranti ชื่ออื่นๆ : กะยอม ขะยอมดง แคน พะยอมดง พะยอมทอง ยางหยวก สุกรม ลักษณะ : พะยอมเป็นไม้ยืนตันขนาดใหญ่ สูงประมาณ15-30 เมตร ใบมนรีปลายใบแหลมโคนใบสอบ ใต้ใบมี ขนอ่อนนุ่ม ดอกกลิ่นหอมออกเป็นช่อแขนงที่ปลายกิ่งหรือตามกิ่ง สีขาว สีครีม หรือสีเหลืองอ่อน ออกดอกช่วง เดือนตุลาคม-พฤศจิกายน รสชาติ: รสหวาน การขยายพันธุ์: การเพาะเมล็ด, การตอนกิ่ง สรรพคุณ แก้ไข้ ยาหอมไว้แก้ลม บํารุงหัวใจ ดอกพวงชมพู รูปภาพที่ 2.22ดอกพวงชมพู (ที่มา :https://pantip.com/topic/31865200 ) ชื่อวิทยาศาสตร์ : Antigonon leptopus Hook วิธีบริโภค ผัดกับไข่ ชุบแป้งทอด แกงส้ม พล่า
34 ชื่อวงศ์ : POLYGONACEAE ชื่อสามัญ : Coral Vine ชื่ออื่นๆ : ชมพูพวง (กรุงเทพฯ) หงอนนาก (ป๎ตตานี) พวงนาก (ภาคกลาง) ลักษณะ : พวงชมพูเป็นไม้เถาเลื้อยอายุหลายปี ที่เถาและใบมีขนอ่อนคายมือ ใบเดี่ยวรูปหัวใจ ดอกออกเป็น ช่อสีชมพูหรือขาว ออกที่ซอกใบหรือปลายยอด ออกดอกตลอดทั้งปี รสชาติ: รสมัน ฝาด การขยายพันธุ์: การเพาะเมล็ด, การตอน, การป๎กชํากิ่ง สรรพคุณ เป็นยากล่อมประสาทและช่วยทําให้นอนหลับ ดอกเฟื่องฟ้า รูปภาพที่ 2.23 ดอกเฟื่องฟ้า (ที่มา : https://skm.ssru.ac.th/news/view/wut071 ) ชื่อวิทยาศาสตร์ :Bougainvillea spectabilis Willd ชื่อวงศ์: NYCTAGINACEAE. วิธีบริโภค นึ่งหรือลวกจิ้มน้ําพริก หรือผัดไข่ ชุบแป้งทอด
35 ชื่อสามัญ : Paper Flower ชื่ออื่นๆ : ดอกกระดาษ ดอกโคม (ภาคเหนือ)/ ดอกต่างใบ ศรีราชา (กรุงเทพฯ)/ ตรุษจีน (ภาคกลาง) ลักษณะ : เฟื่องฟ้าเป็นไม้ยืนต้นทรงพุ่มประเภทเถาเลื้อย มีหนามแหลมติดอยู่ตามลําต้นเป็นระยะๆ ใบเดี่ยว แตกตามเถารูปไข่ปลายใบแหลม โคนโบมน ขอบใบเรียบ ดอกขนาดเล็กสีขาวออกเป็นช่อตามส่วนยอด มีกลีบ ดอกหรือใบประดับ 3 กลีบ มีหลากสี เช่น ชาว ชมพูแดง ม่วง ส้ม และเหลือง รสชาติ: รสชาติค่อนข้างฝาด การขยายพันธุ์: เพาะเมล็ด ป๎กชํา หรือเสียบยอด สรรพคุณ ช่วยบํารุงหัวใจและระบบขับถ่ายได้เป็นอย่างดี ใช้เป็นยาแก้ประจําเดือนมาไม่เป็นปกติ เพราะทํา ให้เลือดไหลเวียนได้ดี ดอกมะขาม รูปภาพที่ 2.24 ดอกมะขาม (ที่มา : https://www.bloggang.com ) ชื่อวิทยาศาสตร์ :Tamarindus indice L. ชื่อวงศ์ : FABACEAE (LEGUMINOSAE-CAESALPINIOIDEAE) วิธีบริโภค นํามาชุบแป้งทอด รับประทานคู่กับน้ําจิ้ม