Судьянинг онгида - адолат, тилида - ҳақиқат,
дилида - поклик бўлиши шарт.
Шавкат МИРЗИЁЕВ
10/2020 ISSN 2181-8991
ОДИЛ СУДЛОВ
Ҳуқуқий, илмий-амалий нашр
Муассис: Бош муҳаррир
Ўзбекистон Республикаси Камол УБАЙДИЛЛОЕВ
Олий суди Масъул котиб
Муталиф СОДИҚОВ
ТАҲРИР ҲАЙЪАТИ:
Козимджан КАМИЛОВ Журнал 2015 йилда «Жамият ва мен» рес
Робахон МАХМУДОВА публика танловида «Энг яхши ёритилган
Икрам МУСЛИМОВ ҳуқуқий мавзулар» йўналиши бўйича ғолиб
Холмўмин ЁДГОРОВ деб топилган.
Бахтиёр ИСАКОВ
Мирзоулуғбек АБДУСАЛОМОВ ТАҲРИРИЯТ МАНЗИЛИ:
Ибрагим АЛИМОВ 100097, Tошкент шаҳри, Чилонзор тумани,
Олим ХАЛМИРЗАЕВ
Акмал МУРОДОВ Чўпонота кўчаси, 6-уй
Шахноза АХАТОВА Ҳ/р 20210000300101763001
Омонбой ОҚЮЛОВ ХАБ «Tрастбанк» Tошкент филиали
Азиз МИРЗАЕВ МФО 00850, СТИР 201403038
Музаффаржон МАМАСИДДИҚОВ
ТЕЛЕФОН: 278-96-54, 278-91-96,
K Реклама нашри ва тижорий йўл билан 278-25-96, ФАКС: 273-96-60
босилган матнлар.
Email: [email protected]
Таҳририят фикри муаллиф фикридан ўзгача Веб-сайт: www: odilsudlov.sud.uz
бўлиши мумкин.
Босишга 2020 йил 22 октябрда рухсат
Қўлёзмалар, суратлар тақриз қилинмайди ва этилди. Қоғоз бичими 60Х84 1/8. 10 босма
қайтарилмайди. табоқ. Офсет усулида чоп этилди. Журнал
таҳририят компьютерида терилди ва саҳи-
Кўчириб босилганда «Одил судлов» ‒ фаланди. Буюртма ‒50.
«Правосудие» нашри кўрсатилиши шарт. Нашр адади 4650 нусха.
Журнал Ўзбекистон Республикаси Ва- Навбатчи муҳаррир
зирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Олий аттес Муталиф СОДИҚОВ
тация комиссияси Раёсатининг 2013 йил
30 декабрдаги 201/3-сонли қарори билан ИНДЕКС:
докторлик диссертациялари бўйича илмий якка тартибдаги обуначилар
мақолалар чоп этиладиган нашрлар рўйха-
тига киритилган. учун ‒ 908;
ташкилотлар учун ‒ 909.
2017 йил 29 ноябрда Ўзбекистон матбу-
от ва ахборот агентлигида 0026-рақам би- Сотувда келишилган нархда
лан рўйхатга олинган. 1996 йилдан чиқа
б ошлаг ан. «SILVER STAR PRINT» МЧЖ
босмахонасида чоп этилди.
C «Одил судлов» Босмахона манзили: 100 139,
Тошкент шаҳри, Учтепа тумани, 22-д аҳа, 17-уй
2 МУНДАРИЖА
ҚОНУНЧИЛИК ВА РАСМИЙ ҲУЖЖАТЛАР
Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Суд ҳокимияти органлари фаолиятини рақам-
лаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори......................................................................3
ДОЛЗАРБ МАВЗУ
М. Рустамбаев. Шахс ҳуқуқларининг кафолатларини кучайтириш – замон талаби..........7
Н. Салаев. Жиноятларни фош этиш фаолиятини такомиллаштиришнинг муҳим омили......10
ЖИНОЯТ-ПРОЦЕССУАЛ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН
Д. Миразов. Жиноят ишлари бўйича судга қадар иш юритув устидан суд назорати
(контроли) ва уни амалга ошириш субъектлари.........................................................................12
МУНОСАБАТ
И. Толибов. Тарихий фармон.................................................................................................17
Л. Мамаражабов. Очиқлик ва шаффофликни таъминлаш йўлида........................................20
Ш. Хамидов. Суд мустақиллигини таъминлаш муҳим омил..............................................22
ФАРМОН ВА ИЖРО
С. Солиев. Одил судловни амалга оширишда ахборот-коммуникация технологияларининг
аҳамияти....................................................................................................................................................24
ЎЗБЕКИСТОН ВА ДУНЁ
И. Саидов. Судлар фаолиятида ахборот-коммуникация технологиялари: Британия
т ажрибаси.....................................................................................................................................26
ҚИЁСИЙ ШАРҲ
М. Раджапова. Судларда прокурор иштирокини таъминлашнинг процессуал жиҳатлари
ва халқаро стандартлар................................................................................................................28
ЖИНОЯТ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН
У. Самандаров. Судланганлик қандай олиб ташланади?....................................................33
МАЪМУРИЙ ҲУҚУҚ ВА ЖАРАЁН
М. Эшимбетов. Маъмурий орган актлари (қарорлари) ва улар юзасидан судда низолашиш:
муаммо ва ечимлар.......................................................................................................................35
Ж. Сувонқулов. Ерга оид муносабатларда фуқаролар ўзини ўзи бошқариш орган
ларининг иштироки......................................................................................................................39
ФАОЛИЯТ
Н. Файзиев. Фарзандликка олиш ҳақидаги қонун ҳужжатларини такомиллаштириш
з арур..............................................................................................................................................42
КОРПОРАТИВ ҲУҚУҚ ВА ЖАРАЁН
Д. Акрамова. Корпоратив муносабатлар билан боғлиқ ишлар............................................44
МУЛК ҲУҚУҚИ
Ғ. Мирзаев. Умумий мулк ҳуқуқининг вужудга келиши, унинг тасарруф этилиши..........47
1 ОКТЯБРЬ – ЎҚИТУВЧИ ВА МУРАББИЙЛАР КУНИ
З. Исматуллаев. Ширин сўз соҳиби........................................................................................51
ЮРИСТ КАРТОТЕКАСИ/КАРТОТЕКА ЮРИСТA....................................................79
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
ҚОНУНЧИЛИК ВА 3
РАСМИЙ ҲУЖЖАТЛАР
Ўзбекистон Республикаси Президентининг
ҚАРОРИ
СУД ҲОКИМИЯТИ ОРГАНЛАРИ
ФАОЛИЯТИНИ РАҚАМЛАШТИРИШ
ЧОРА-ТАДБИРЛАРИ ТЎҒРИСИДА
Сўнгги йилларда судлар фаолиятида за- борот-коммуникация технологияларини жо-
монавий технологияларни кенг жорий этиш рий этиш дастурининг ижроси натижасида
бўйича амалга оширилган тадбирлар фуқа- судларга масофадан туриб мурожаат қилиш,
ролар ва тадбиркорлик субъектларига ўз суд мажлисларида видеоконференцалоқа ти-
ҳуқуқлари ва манфаатларини ҳимоя қилиш зимидан фойдаланиб иштирок этиш, судья
учун судга мурожаат қилишни эркинлашти- лар ўртасида ишларни автоматик тарзда
риш, умуман, одил судловга эришишни оши- тақсимлаш, суд қарорларини Интернет тар-
риш ҳамда судлар фаолиятида очиқлик ва моғида эълон қилиш, ижро ҳужжатларини
шаффофликни таъминлаш имконини берди. электрон шаклда мажбурий ижрога юбориш
тизимлари жорий этилганлиги маълумот
Шу билан бирга, бугунги кунда судлар- учун қабул қилинсин.
да ишларни кўришда кўпгина вазирлик
ва идоралар билан маълумот алмашину- 2. Қуйидагилар суд ҳокимияти органлари
ви уларнинг ахборот тизимлари ўзаро ин- фаолиятини рақамлаштиришнинг кейинги
теграция қилинмаганлиги сабабли асосан босқичдаги вазифалари этиб белгилансин:
қоғоз шаклида амалга оширилмоқда. Бун-
дан ташқари, судлар томонидан фуқаролар фуқаролар ва тадбиркорлик субъектлари-
ва тадбиркорларга кўрсатиладиган интерак- га кўрсатиладиган интерактив электрон
тив хизматлар турини кенгайтириш бўйича хизматлар турларини кенгайтириш, ҳар
ишларни жадаллаштириш талаб этилади. бир мурожаатни кўриб чиқиш жараёнининг
онлайн кузатиб борилишини таъминлаш,
Суд ҳокимияти органлари фаолиятини суд биноларида интерактив хизматлардан
рақамлаштириш, судлар ва бошқа идоралар эркин фойдаланиш имкониятини яратиш;
ўртасида маълумот алмашинувини яхши-
лаш, шунингдек Ўзбекистон Республикаси судларда одил судловни амалга ошириш
Президентининг 2020 йил 24 июлдаги «Суд- учун зарур бўлган маълумотларнинг тезкор-
лар фаолиятини янада такомиллаштириш лик билан олинишини таъминлаш учун ва-
ва одил судлов самарадорлигини оширишга зирликлар, идоралар ва бошқа ташкилотлар
доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»- билан электрон маълумотлар алмашину-
ги ПФ–6034-сон Фармони ижросини таъ- вини янада кенгайтириш;
минлаш мақсадида:
махсус ахборот дастурларини жорий
1. Ўзбекистон Республикаси Президенти- этиш орқали судьялар ҳамжамияти органла-
нинг 2017 йил 30 августдаги ПҚ–3250-сон ри фаолиятининг очиқлиги ва шаффофли-
қарори билан тасдиқланган 2017 – 2020 гини таъминлаш;
йилларда Судлар фаолиятига замонавий ах-
суд мажлисларида масофадан туриб,
жумладан мобил қурилмалар ва электрон
Ушбу Фармон «Халқ сўзи» газетасида 2020 йил 4 сентябрда эълон қилинган.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
4 ҚОНУНЧИЛИК ВА РАСМИЙ ҲУЖЖАТЛАР
ҳамкорликнинг бошқа шакллари орқали никация технологиялари инфратузилмаси-
иштирок этиш имкониятини кенгайтириш, ни янада яхшилаш.
шунингдек иш бўйича тарафлар учун суд
қарорларини онлайн тарзда олиш имкони- 4. Қуйидагиларни назарда тутувчи Суд-
ятини яратиш; ларнинг ахборот тизимларини давлат орган-
лари ва ташкилотларининг ахборот тизим-
суднинг ахборот тизимлари, маълумотлар лари билан интеграция қилиш бўйича «Йўл
базалари ва бошқа дастурий маҳсулотлари харитаси» (кейинги ўринларда – «Йўл ха-
ахборот ва киберхавфсизлигини таъмин- ритаси») 2-иловага мувофиқ тасдиқлансин:
лаш, хизмат ахборотлари ва маълумотлари-
ни комплекс ҳимоя қилиш бўйича чоралар- 28 та давлат органлари ва ташкилотла-
ни кучайтириш. ри, шу жумладан Ўзбекистон Республикаси
Президентининг Виртуал қабулхонаси, Бош
3. Қуйидагиларни назарда тутувчи 2020 – вазирининг Тадбиркорлар мурожаатларини
2023 йилларда суд ҳокимияти органлари фа- кўриб чиқиш қабулхоналари ахборот ти-
олиятини рақамлаштириш дастури (кейин зимларини Олий суднинг ахборот тизимига
ги ўринларда – Дастур) 1-иловага мувофиқ босқичма-босқич улаш;
тасдиқлансин:
судлар томонидан давлат органлари ва
2021 йил 1 январдан бошлаб барча суд- ташкилотларига тақдим этиладиган маълу-
ларда суд мажлисларини иш бўйича та- мотларни электрон шаклда юбориш;
рафларнинг илтимосномаси ва раислик
қилувчининг розилиги билан аудиоёзув- муайян ишни кўриш жараёнида зарур
дан фойдаланган ҳолда қайд этиб бориш бўлган маълумотлар ва ҳужжатларни фуқа-
ҳамда суд мажлислари баённомаларини роларни овора қилмаган ҳолда судлар томо-
ушбу тизимдан фойдаланган ҳолда шакл- нидан бевосита давлат органлари ва таш-
лантириш; килотларидан электрон шаклда олиш;
2021 йил 1 июлдан бошлаб апелляция ва судлар томонидан жарималарни камай-
кассация инстанцияси судларида ишларни тириш ёки уларни қўлламаслик масалалари-
судьялар ўртасида автоматик равишда ни кўриб чиқишда «Ижтимоий ҳимоя ягона
тақсимлаш; реестри» ва бошқа ахборот тизимларининг
интеграцияси орқали фуқаронинг мулкий
2021 йил 1 октябрдан бошлаб барча ишти- ҳолати ва ижтимоий аҳволи ҳақидаги
рокчиларни суд мажлисларининг вақти ва ишончли маълумотлар билан танишиш;
жойи ҳақида «SMS» хабар орқали бепул
асосда хабардор қилиш; судлар томонидан алимент миқдорини
белгилашда туманлар кесимида ўртача ой-
2022 йил 1 январдан бошлаб суд қарорла- лик иш ҳақлари тўғрисида маълумотларни
рини иш бўйича тарафларга онлайн тарзда, ахборот тизими орқали электрон шаклда
уларнинг илтимосномаси бўйича эса қоғоз олиш.
шаклида тақдим этиш;
Белгилансинки, Олий суд ахборот тизи-
2022 йил 1 июлга қадар суд ҳокимияти ми билан давлат органлари ва ташкилотла-
органлари фаолиятида, шу жумладан фуқа- рининг ахборот тизимларини интеграция
ролар ва тадбиркорлик субъектларига одил қилиш орқали жисмоний ва юридик шахс
судловга эришишда қулайлик яратиш мақ- лар ҳақидаги мавжуд маълумотлар судлар-
садида 10 га яқин интерактив хизматлар нинг электрон сўрови бўйича бепул асосда
кўрсатишни йўлга қўйиш; тақдим этилади.
2023 йил 1 январдан бошлаб суд ишлари- 5. 2022 йил 1 январдан бошлаб судлар
ни давлат архивига электрон шаклда топши- фаол иятига қуйидаги имкониятларни берув-
риш ва қабул қилиш; чи «Адолат» ахборот тизимлари комплек-
си жорий этилсин:
судлар, Судьялар олий кенгаши ҳамда
Судьялар олий мактабида ахборот-комму- давлат ҳокимияти ва бошқаруви органла-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
ҚОНУНЧИЛИК ВА РАСМИЙ ҲУЖЖАТЛАР 5
ри, маҳаллий давлат ҳокимияти органлари, 8. «UNICON.UZ» фан-техника ва марке-
хўжалик бошқаруви органлари, адвокатлар тинг тадқиқотлари маркази» давлат унитар
томонидан судларга даъво, ариза ва ши- корхонаси ҳамда унинг ташкилий тузилма-
коятларни фақат электрон шаклда тақ- сидаги корхоналар зиммасига суд ҳокими-
дим этиш; яти органлари фаолиятига жорий этилиши
режалаштирилган ахборот тизимларини
манфаатдор шахслар томонидан даъво, ишлаб чиқиш ҳамда уларнинг ахборот ва
ариза ва шикоятларни кўриб чиқиш жараё- киберхавфсизлигини таъминлаш вази-
нини онлайн тарзда кузатиб бориш; фалари юклатилсин.
суд мажлиси иштирокчилари томони- Белгилансинки, ахборот тизимларини
дан маълумотлар ва ҳужжатларни электрон ишлаб чиқиш Олий суд, Судьялар олий кен-
шаклд а юбориш; гаши, Судьялар олий мактабининг буюртма-
си асосида доимий равишда «UNICON.UZ»
суд ҳужжатларини судлар фаолиятига жо- фан-техника ва маркетинг тадқиқотлари
рий этилган ахборот тизимидан фойдалан- маркази» давлат унитар корхонаси ҳамда
ган ҳолда автоматлаштирилган равишда унинг ташкилий тузилмасидаги корхона-
шакллантириш. лар томонидан амалга оширилади, уларни
ишлаб чиқиш учун шартномалар белги-
6. Олий суд 2020 йил якунига қадар: ланган тартибда тузилади ҳамда шартнома
суд мажлисларида видеоконференцалоқа нархи Ахборот технологиялари ва комму-
режимида иштирок этиш имконини берув- никацияларини ривожлантириш вазирлиги
чи мобиль дастурни ишлаб чиқсин ва уни томонидан белгиланган ўртача бозор нархи
амалиётга жорий этсин; асосида шакллантирилади.
Ички ишлар вазирлиги билан биргаликда
жазони ижро этиш муассасаларида махсус 9. Ҳудудларда судьялар ҳамда судлар
хоналарни маҳбусларнинг суд мажлисла- аппарати ходимларининг рақамли савод-
рида ва суд раҳбарияти қабулларида видео хонлигини ва малакасини ошириш, уларни
конференцалоқа режимида иштирок ахборот технологиялари ва ахборот хавф-
этишлари имконини берувчи ускуналар сизлиги бўйича ўқитиш учун Муҳаммад
билан жиҳозлаш чораларини кўрсин. ал-Хоразмий номидаги Тошкент ахборот
7. Судьялар олий кенгаши ва Олий суд- технологиялари университети ва унинг фи-
нинг 2022 йил 1 январдан бошлаб қуйидаги лиаллари бириктирилсин.
таклифларига розилик берилсин:
Судьялар олий кенгашига судьялар, Олий суд Муҳаммад ал-Хоразмий номи-
судьял ик лавозимларига номзодлар томо- даги Тошкент ахборот технологиялари уни-
нидан электрон мурожаат қилиш, суҳбат верситети ва унинг филиаллари билан бир-
жараёнида бериладиган саволлар ва вази- галикда ҳар йили 1 декабрга қадар кейинги
фаларни ахборот тизими ёрдамида авто- йил учун судьялар ҳамда судлар аппарати
матлаштирилган ҳолда танлаш; ходимларининг рақамли саводхонлигини ва
Судьялар олий мактабига унинг расмий малакасини ошириш, уларни ахборот техно-
веб-сайти орқали ариза ва мурожаатларни логиялари ва ахборот хавфсизлиги бўйича
йўллаш, профессор-ўқитувчилар ва тинг ўқитиш юзасидан ҳудудлар кесимида тар-
ловчиларнинг рейтинг кўрсаткичларини моқ жадвалларини тасдиқласин.
электрон тарзда шакллантириш, судьялик
лавозимларига номзодларни тайёрлаш, 10. Судьялар олий мактаби бир ой муд-
судьял ар ва судлар аппарати ходимлари- датда судьялик лавозимига номзодларни
ни қайта тайёрлаш, уларнинг малакасини тайёрлаш, судьялар ва судлар аппарати хо-
ошириш курслари тингловчиларининг ўқув димларини қайта тайёрлаш, уларнинг мала-
жараёнини онлайн тарзда назорат қилиш касини ошириш бўйича ташкил этилган таъ-
тартибини ўрнатиш. лим йўналишларининг ўқув дастурларига
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
6 ҚОНУНЧИЛИК ВА РАСМИЙ ҲУЖЖАТЛАР
судлар фаолиятига жорий этилган ахборот минлаш учун халқаро грант, донор ташки-
тизимларидан фойдаланиш бўйича алоҳида лотлар ва хорижий ҳамкорлар маблағларини
ўқув модулини киритсин. жалб қилиш чораларини кўрсин;
11. Белгилансинки: Ўзбекистон Республикаси Бош вазири-
суд тизими учун дастурий таъминотлар- нинг маслаҳатчиси – IТ-технологиялар,
ни ишлаб чиқиш билан боғлиқ харажатлар- телекоммуникациялар ва инновацион
ни молиялаштириш Ахборот-коммуникация фаолиятни ривожлантириш масалалари
технологияларини ривожлантириш жамғар- департаменти бошлиғи (О. Умаров) Дас
маси, Суд ҳокимияти органларини ривож тур ва «Йўл харитаси»да назарда тутил-
лантириш жамғармаси, халқаро грант, ган тадбирларнинг ўз вақтида ва самарали
донор ташкилотлар ва хорижий ҳамкорлар- амалга оширилишига кўмаклашсин;
нинг маблағлари;
судлар фаолиятини рақамлаштиришда за- Ахборот ва оммавий коммуникаци-
рур компьютер, сервер ва бошқа ускуналар- ялар агентлиги директори (А. Ходжаев)
ни харид қилиш билан боғлиқ тадбирларни Миллий ахборот агентлиги, Миллий телера-
молиялаштириш Давлат бюджетидан ажра- диокомпания ва «Дунё» ахборот агентлиги
тилган маблағлар доирасида, Суд ҳокими- билан биргаликда аҳоли, маҳаллий ва хо-
яти органларини ривожлантириш жамғар- рижий экспертлар ҳамжамияти орасида суд
маси, халқаро грант, донор ташкилотлар ва ҳокимияти органлари фаолиятига жорий
хорижий ҳамкорларнинг маблағлари ҳисо- этилган ахборот тизимлари ҳамда ушбу қа-
бидан амалга оширилади. рорда белгиланган чора-тадбирлар ҳақида
12. Мазкур қарорнинг самарали ижро кенг тарғибот ишларини, шу жумладан ом-
этилишини таъминлаш мақсадида: мавий ахборот воситаларида ижтимоий ро-
Олий суд раиси (К. Камилов) ва Судья ликларни мунтазам равишда жойлаштириш
лар олий кенгаши раиси (Х. Ёдгоров) чораларини амалга оширсин.
Олий суд Пленумининг навбатдан ташқари
йиғилишида ҳамда халқаро анжуманларда 13. Олий суд, Судьялар олий кенгаши
суд ҳокимияти органлари фаолиятига жорий мазкур қарорда назарда тутилган чора-тад-
этиладиган ахборот тизимларининг одил бирлар ижроси юзасидан Ўзбекистон Рес
судловга эришиш даражасини оширишдаги публикаси Президенти Администрациясига
аҳамиятини муҳокама қилсин, шунингдек ҳар чоракда ахборот бериб борсин.
судьялар ва судлар аппарати ходимларининг
рақамли саводхонлигини ва малакасини 14. Олий суд манфаатдор вазирлик ва
ошириш чораларини кўрсин; идоралар билан биргаликда икки ой муддат-
Олий суд раиси (К. Камилов), ахборот да қонун ҳужжатларига ушбу қарордан ке-
технологиялари ва коммуникациялари- либ чиқадиган ўзгартириш ва қўшимчалар
ни ривожлантириш вазири (Ш. Садиков) тўғрисида таклифлар киритсин.
Дастур ва «Йўл харитаси»да белгиланган
чора-тадбирларнинг қонун ҳужжатларида 15. Мазкур қарорнинг ижросини назорат
белгиланган тартибда молиялаштирилиши- қилиш Ўзбекистон Республикасининг Бош
ни таъминласин; вазири А.Н. Арипов ва Ўзбекистон Республи-
инвестициялар ва ташқи савдо вази- каси Президенти Администрацияси раҳбари
рининг биринчи ўринбосари (Л. Қудратов) З.Ш. Низомиддинов зиммасига юклансин.
Олий суд раиси (К. Камилов) билан бирга-
ликда суд ҳокимияти органлари фаолиятини Ўзбекистон Республикаси
рақамлаштириш бўйича қарорда белгилан- Президенти
ган лойиҳалар ва тадбирлар ижросини таъ-
Ш. МИРЗИЁЕВ
Тошкент ш.,
2020 йил 3 сентябрь
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
ТАДҚИҚОТ, 7
ТАҲЛИЛ, ТАКЛИФ
ШАХС ҲУҚУҚЛАРИНИНГ КАФОЛАТЛАРИНИ
КУЧАЙТИРИШ – ЗАМОН ТАЛАБИ
Мамлакатимизда суд-тергов соҳасида латга етказилган зарар тўлиқ қопланишини
шахс ҳуқуқ ва эркинликларининг консти- таъминлаш;
туциявий кафолатларини рўёбга чиқариш,
фуқароларнинг одил судловга эришиш дара- шахсга нисбатан қийноққа солиш ва бошқа
жасини юксалтириш, ишларни судда кўриш шафқатсиз, ғайриинсоний ёки қадр-қимматни
сифатини ошириш ҳамда холис, адолатли ва камситувчи муомала ҳамда жазо турларини
қонуний суд қарорларини қабул қилиш учун қўллаш билан боғлиқ қилмишлар содир эти-
тарафларнинг тенглиги ва тортишувчанли- лишининг олдини олиш бўйича самарали ме-
гини амалда таъминлаш механизмларини ханизмларни жорий қилиш, шунингдек бундай
кенгайтириш зарурияти мавжудлиги сабабли қилмишлар учун жавобгарликни кучайтириш;
Ўзбекистон Республикаси Президенти томо-
нидан 2020 йил 10 августда «Суд-тергов фао- жиноят ишларини тергов қилиш жараёни-
лиятида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини га замонавий ахборот-коммуникация техно-
ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайти- логияларини кенг жорий этиш, суриштирув
риш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармон ва дастлабки тергов органларининг мод-
қабул қилинди. Фармоннинг ўзига хос муҳим дий-техника базасини янада мустаҳкамлаш
жиҳатларидан бири шундаки, ундаги вази- ва кадрлар салоҳиятини ошириш;
фалар бугунги кундаги суд-тергов амалиёти
чуқур таҳлилидан келиб чиққан ҳолда белги- жиноятчиликнинг олдини олиш тизи-
лаб қўйилган. ми самарадорлигини ошириш, шунингдек
жиноятларнинг келиб чиқиш сабаблари ва
Фармон билан мамлакатимизда суд-тергов шарт-шароитларини ўз вақтида аниқлаш ва
фаолиятини янада такомиллаштиришнинг бартараф этиш, фуқароларнинг ҳуқуқий ма-
асосий йўналишлари сифатида қуйидагилар даниятини юксалтириш ва уларда қонунга
белгилаб берилди: итоатгўйлик руҳини шакллантириш механиз-
мини жорий қилиш.
шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларига сўз-
сиз риоя этилишини таъминлаш, процес- Таъкидлаш лозимки, мазкур вазифалар
суал ҳаракатларнинг сифатини ошириш, ижросини таъминлаш Бош прокуратура,
жиноят процессида далилларни тўплаш ва Давлат хавфсизлик хизмати, Ички ишлар ва-
мустаҳкамлаш, уларга баҳо бериш тизимини зирлиги билан бир қаторда Миллий гвардия
илғор хорижий тажрибада кенг қўлланилади- органлари зиммасига ҳам юклатилган.
ган исботлаш стандартларини инобатга олган
ҳолда қайта кўриб чиқиш; Фармонга мувофиқ жиноят процессининг
судга қадар иш юритувини амалга ошириш,
ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг шу жумладан терговга қадар текширув, тез-
жиноятларни фош этиш борасидаги фаолия- кор-қидирув фаолияти, суриштирув ва даст-
тини янги босқичга олиб чиқиш, содир этил- лабки тергов фаолиятида шахс ҳуқуқларини
ган ҳар бир жиноят учун жавобгарликнинг таъминлашнинг халқаро стандартларга мос
муқаррарлигини ҳамда шахс, жамият ва дав- бўлган янги механизмлари жорий этилмоқда.
Жумладан, тезкор-қидирув фаолиятини амал-
га оширувчи органлар ходимлари томонидан
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
8 ДОЛЗАРБ МАВЗУ
гумон қилинувчи, айбланувчи ёки судланув- ҳолларда уларни ҳуқуқни муҳофаза қилув-
чидан ариза, тушунтириш ёки кўрсатувлар чи органларга чақириш ва сўроқ қилиш
олишни мазкур жиноят иши юритувида бўл- мумкин эмаслиги ҳуқуқий тартибга солин-
ган суриштирувчи, терговчи, прокурор ёки моқда. Амалдаги процессуал қонунчиликка
судьянинг ёзма рухсатига асосан ва фақат ҳи- асосан гумон қилинувчи, айбланувчи, суд-
моячи иштирокида амалга ошириш мумкин- ланувчининг яқин қариндошлари гумон қи-
лиги тартиби белгиланмоқда. Шунингд ек, линувчига, айбланувчига тааллуқли бўлган
шахснинг ҳимояланиш ҳуқуқининг кафолат- ҳолатлар ҳақида гувоҳ ёки жабрланувчи
лари ҳам кучайтирилмоқда. сифатида фақат ўзларининг розиликлари
билан сўроқ қилиниши мумкин (ЖПКнинг
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят- 116-моддаси). Бу қоида гувоҳлик иммуни-
процессуал кодекси (ЖПК)га мувофиқ гумон тети деб аталади.
қилинувчи, айбланувчи ва судланувчига су-
риштирувчи, прокурор, суд томонидан ҳи- Гувоҳ ёки жабрланувчи учун кўрсатувлар
мояланиш учун барча имкониятлар яратиб бериш мажбурият ҳисобланганлиги сабабли
берилади. улар чақирув билан белгиланган жойга кўр-
сатилган вақтда келиши ва ҳаққоний кўрса-
Айнан шундай қоида ЖПКнинг 64-модда- тувлар бериши керак. Сўроқ бошланишидан
сида процесс иштирокчиларининг ҳуқуқла- олдин бу шахслар кўрсатув беришдан бош
рини тушунтириб бериш ва бу ҳуқуқларни тортганлик ёки била туриб ёлғон кўрсатув
амалга оширишни таъминлаш мажбурия- берганлик учун жиноий жавобгарлик тўғри-
ти сифатида мустаҳкамланган. Унга асосан сида огоҳлантирилиб, бу ҳақида сўроқ баён-
суриштирувчи, прокурор ёки судья гумон номаси ёки суд мажлиси баённомасига ёзиб
қилинувчига, айбланувчига, судланувчига, қўйилади (ЖПКнинг 117-моддаси). Бироқ,
шунингдек жабрланувчига, фуқаровий даъ- гумон қилинувчининг, айбланувчининг, суд-
вогарга, фуқаровий жавобгарга ва уларнинг ланувчининг яқин қариндошлари кўрсатув
вакилларига берилган ҳуқуқларини тушун- беришдан бош тортганлик учун жавобгар-
тириб бериши ва бу ҳуқуқларни амалга оши- лик тўғрисида огоҳлантирилмайди (ЖПК
риш имкониятларини таъминлаши шарт. 117-моддасининг иккинчи қисми).
Ушбу мажбурият Ўзбекистон Республика- Фармон билан ўрнатилаётган тартибга асо-
си Олий суди Пленумининг 2003 йил 19 де- сан мамлакатимиз жиноят процессида шахс-
кабрдаги «Гумон қилинувчи ва айбланувчини ни ўзига қарши гувоҳлик бермаслиги ҳуқуқи
ҳимоя ҳуқуқи билан таъминлашга оид қонун- тартибга солиниши билан бирга, унинг яқин
ларни қўллаш бўйича суд амалиёти тўғриси- қариндошларининг «гувоҳлик иммуните-
да»ги қарорига кўра, гумон қилинувчи, айб ти» янги босқичга чиқарилмоқда ва асослар
ланувчи, судланувчи, маҳкум ва оқланган мавжуд бўлмаганида гумон қилинувчи ёки
шахснинг ҳимоя ҳуқуқи жиноят-судлов айбланувчининг яқинларини нафақат сўроқ
ишларини юритишда асос қилиб олинувчи қилиш, балки чақириш ҳам ман этилиши бел-
принциплардан биридир. гиланмоқда. Бу ўз навбатида, судга қадар иш
юритувни амалга ошириш жараёнида гумон
Фармон билан шахсни жиноят ишида гу- қилинувчига ёки айбланувчига қўлланилиши
мон қилинувчи ёки айбланувчи сифатида эҳтимоли бўлган, ундан «айбига иқрорлик»
жалб қилиш учун асослар мавжуд бўлган кўрсатувларини олиш мақсадини кўзлаган
ҳолларда, уни гувоҳ тариқасида сўроқ қилиш, ҳолда «яқин қариндошларини ҳам жавоб-
шунингдек унга гумон қилинувчи ёки айбла- гарликка тортиш билан таҳдид қилиш»дан
нувчининг процессуал ҳуқуқлари тушунти- иборат ноқонуний усуллар қўлланилишини
рилгунига қадар ундан бирон-бир ёзма ёки истисно этади.
оғзаки кўрсатувлар олиш, ушланган гумон
қилинувчи ёки айбланувчининг яқин қарин- Шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, баъ-
дошларини процесс иштирокчиси сифатида зи ҳолларда ушланган, гумон қилинган ёки
жалб қилиш учун асослар мавжуд бўлмаган
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
ДОЛЗАРБ МАВЗУ 9
айб эълон қилинган шахслар томонидан жи- маҳрум қилиш тариқасидаги жазо назарда
ноят ишини судга қадар юритувни амалга тутилган қасддан содир этилган жиноятлар-
ошириш жараёнида уларга нисбатан тергов- га доир, шунингдек эҳтиётсизлик оқибатида
нинг ноқонуний усуллари қўлланилганлиги, содир этилиб, бунинг учун беш йилдан ор-
жисмоний куч ишлатилганлиги ҳақида ари- тиқ бўлмаган муддатга озодликдан маҳрум
залар билан давлат ҳокимияти органларига, қилиш тариқасидаги жазо назарда тутилган
тегишли вазирлик ва давлат қўмиталарининг жиноятларга доир ишлар бўйича қамоққа
юқори органларига, прокурорларга мурожа- олиш тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллашга
атлар учрайди. Бунда, мазкур важларни тас- йўл қўйилмаслиги белгиланган.
диқлаш учун тегишли равишда шахсни тиб-
бий кўрикдан ва гувоҳлантиришдан ўтказиш Мамлакатимизда тергов соҳасидаги кадр
талаби ҳам билдирилади. Фармонда айнан ларни тайёрлашга ихтисослашган таълим
шундай ҳоллар ҳисобга олиниб, терговга қа- муассасасини ташкил этиш мақсадида Ўзбе-
дар текширув ёки терговда ушланган шахс- кистон Республикаси Бош прокуратурасига
ни ва озодликдан маҳрум қилиш жойларида бир ой муддатда Давлат хавфсизлик хизмати,
жазони ўтаётган маҳкумни тиббий кўрик- Ички ишлар вазирлиги ва бошқа манфаатдор
дан ўтказиш, шунингдек вақтинча сақлаш вазирлик ва идоралар билан биргаликда тер-
ва тергов ҳибсхоналарида сақланаётган гу- гов соҳасида малакали кадрларни тайёрлаш-
мон қилинувчи, айбланувчи ва судланувчи- га ихтисослашган олий таълим муассасасини
ни гувоҳлантириш уларнинг ёки адвокати- ташкил этиш бўйича таклифларни ишлаб
нинг илтимосномасига асосан 24 соат ичида чиқиш, икки ой муддатда прокуратура ор-
вақтинча сақлаш ва тергов ҳибсхоналари ёки ганларининг белгиланган штат бирлиги до-
жазони ижро этиш муассасалари тасарруфи- ирасида Ўзбекистон Республикаси Бош про-
да бўлмаган тиббий муассасалар ходимла- куратураси, Қорақалпоғистон Республикаси,
ри томонидан амалга оширилиши шартлиги вилоят ва Тошкент шаҳар прокуратуралари
белгиланмоқда, лекин бундай харажатлар ил- тизимида прокурор-криминалист лавозими-
тимоснома киритувчи тараф ҳисобидан қоп ни жорий этиш, уч ой муддатда Давлат бюд-
ланиши ҳам тартибга солинмоқда. жети параметрларида прокуратура органла-
ри учун ажратилган маблағлар доирасида ва
Фармоннинг муҳим жиҳатларидан яна бюджетдан ташқари маблағлар ҳисобидан
бири – унда вояга етмаганлар, биринчи ва прокурор-криминалистларни замонавий мах-
иккинчи гуруҳ ногиронлари, аёллар, олт- сус жиҳозлар билан таъминлаш чораларини
миш ёшдан ошган эркаклар ва эҳтиётсизлик кўриш вазифалари юклатилди.
орқасида жиноят содир этган шахсларнинг
ҳуқуқий ҳимояси кучайтирилган. Яраштирув Таъкидлаш жоизки, Президентимизнинг
институти қўлланилишида оғир ёки ўта оғир «Суд-тергов фаолиятида шахснинг ҳуқуқ ва
жиноятларни содир этганлик учун судланган- эркинликларини ҳимоя қилиш кафолатла-
лик ҳолати тугалланмаган ёки судланганлиги рини янада кучайтириш чора-тадбирлари
олиб ташланмаган шахслар ярашилганлиги тўғр исида»ги Фармонида белгиланган вази-
муносабати билан жиноий жавобгарликдан фаларнинг амалга оширилиши жиноят про-
озод этилмаслигига оид қоида вояга етмаган- цессида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликлари-
лар, биринчи ва иккинчи гуруҳ ногиронлари, ни ишончли ҳимоя қилиш, унинг шаъни ва
аёллар, олтмиш ёшдан ошган эркаклар ва қадр-қимматини ҳурмат қилиш кафолатлари-
эҳтиётсизлик орқасида жиноят содир этган ни янада кучайтиради.
шахсларга нисбатан қўлланилмаслиги белги-
ланмоқда. Шунингдек, вояга етмаганлар, би- М. РУСТАМБАЕВ,
ринчи ва иккинчи гуруҳ ногиронлари ҳамда Ўзбекистон Республикаси
пенсия ёшига етган шахсларга нисбатан уч
йилдан ортиқ бўлмаган муддатга озодликдан Миллий гвардияси
Ҳарбий-техник институти бошлиғи,
юридик фанлар доктори,
профессор
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
10 ДОЛЗАРБ МАВЗУ
ЖИНОЯТЛАРНИ ФОШ ЭТИШ ФАОЛИЯТИНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШНИНГ МУҲИМ ОМИЛИ
Ҳуқуқбузарликлар ва жиноятларнинг қилинувчи, айбланувчи ёки судланувчидан
олдини олиш, содир этилган жиноятларни кўрсатувлар олишни фақатгина суришти-
тез ва самарали фош этиш ҳуқуқни муҳо- рувчи, терговчи, прокурор ёки судьянинг
фаза қилувчи органларнинг муҳим вази- ёзма рухсатига асосан ва фақат ҳимоячи
фаси ҳисобланиб, мазкур соҳани тартиб- иштирокида амалга ошириш лозимлиги
га солишни такомиллаштириш суд-ҳуқуқ белгиланди. Бу эса, нафақат тезкор-қи-
соҳасидаги ислоҳотларнинг муҳим йўна- дирув фаолиятини амалга оширишда қо-
лишидир. нунийликни таъминлашга, балки инсон
ҳуқуқларига сўзсиз риоя этилишига ҳам
Жорий йилнинг 10 август куни Ўзбекис хизмат қилади.
тон Республикаси Президенти томонидан
«Суд-тергов фаолиятида шахснинг ҳуқуқ Иккинчидан, ушланган шахснинг
ва эркинликларини ҳимоя қилиш кафолат- ҳуқуқлари поймол бўлишининг олдини
ларини янада кучайтириш чора-тадбирла- олиш мақсадида:
ри тўғрисида»ги Фармоннинг қабул қи-
лингани бу борадаги муҳим қадам бўлди. - ушлаб туриш муддатини жиноят содир
Фармонда жиноят ишларини тергов қи- этишда гумон қилинаётган шахс ҳуқуқни
лиш фаолиятини халқаро стандартлар ва муҳофаза қилувчи органга келтирилган
илғор хорижий тажрибани инобатга олган вақтдан бошлаб эмас, балки шахс ҳақиқат-
ҳолда яхшилаш, қонун устуворлиги ва жа- да ушланган вақтдан бошлаб ҳисоблаш;
вобгарликнинг муқаррарлиги принципла-
рини рўёбга чиқариш, жиноят-процессуал - шахс амалда ушланган пайтдан бош
қонунчилигини янада такомиллаштириш лаб, тегишли мансабдор шахс у билан боғ-
мақсадида жиноятларни фош этиш фаоли- лиқ суриштирув ва тергов ҳаракатларини
ятини янада такомиллаштиришга оид бир ўтказишдан олдин ҳимоячи билан холи
неча янгиликларни жорий этишга урғу учрашувни таъминлаши шартлиги ҳақи-
б ерилди. даги қоида назарда тутилмоқда.
Биринчидан, жиноятларни фош этиш Учинчидан, илғор хорижий тажрибани
инсон ҳуқуқларини таъминлаш билан уз- инобатга олган ҳолда жиноятларни сама-
вий боғлиқ эканлиги аниқ кўрсатиб ўтил- рали фош этишга оид айрим янгиликлар
ди. Хусусан, Фармон билан тезкор-қиди- киритилди. АҚШ, Франция, Германия
рув фаолиятини амалга оширишда гумон каби мамлакатларда ўзини оқлаб кела-
ётган айбига иқрорлик бўйича келишув
инст итутини қонунчиликка киритиш на-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
ДОЛЗАРБ МАВЗУ 11
зарда тутилмоқда. Мазкур қоидага би- Бешинчидан, жиноятларни фош этиш
ноан жиноят содир этган шахс айбини бўйича суриштирувчи ва терговчилар-
бўйнига олган, чин кўнгилдан пушаймон нинг амалий кўникмаларини янада оши-
бўлган, жиноятнинг очилишига фаол ёр- риш ва тажриба алмашиш мақсадида
дам берган ва етказилган зарарни бар- Тошкент шаҳар прокуратураси тергов
тараф қилган ҳолларда суриштирув ва бўлимлари ва Ички ишлар бош бош
дастлабки тергов органлари билан ёзма қармаси ҳузуридаги тергов бошқармаси-
келишув тузилиши мумкин. Бундай ке- нинг фаолияти халқаро стандартлар ва
лишув кейинчалик айбдор шахсга суд илғор хорижий тажрибага мувофиқ на-
томонидан қонунда белгиланган жазо- мунавий тарзда ташкил этилиши белги-
нинг ярмидан кўп бўлмаган миқдори ва ланиб, ушбу тергов бўлинмалари замо-
(ёки) муддатигача жазо тайинлашга сабаб навий криминалистик ускуналар билан
бўлади. жиҳозланган автотранспорт воситалари,
процессуал ҳаракатларни аудио ва ви-
Илғор хорижий мамлакатларда қўл деога қайд этиш тизимлари ҳамда сте-
ланиладиган муҳим қоидалардан яна бири нография қилиш ускуналари билан таъ-
кўрсатувларни олдиндан мустаҳкамлаб минланади.
қўйишдир. Шу мақсадда қонунчиликка
суриштирув ҳамда тергов вақтида гувоҳ ва Тергов хоналари замонавий тарзда,
жабрланувчини оғир касаллиги ёки узоқ халқаро стандартларга мослаштирилиб,
муддатга чет давлатга чиқиб кетиш зару- шахсларнинг ҳимоячи билан холи учра-
рати туфайли кечроқ сўроқ қилиш имко- шиши учун мўлжалланган ҳолда ташкил
нияти бўлмаса, уларнинг кўрсатувларини этилади. Шу билан бирга, тергов ҳаракат-
суд томонидан тарафларнинг иштирокида ларини видеоконференцалоқа режимида
олдиндан мустаҳкамлаб қўйиш тартибини ўтказиш амалиётини йўлга қўйиш учун
жорий қилиш кўзда тутилмоқда. Бу эса, жазони ижро этиш муассасалари ва тер-
далилларнинг тўлиқлиги ва мақбуллигини гов ҳибсхоналарини техник воситалар ва
таъминлашга хизмат қилади. ускуналар билан тўлиқ жиҳозлаш чора
лари кўрилади.
Тўртинчидан, тергов фаолиятида ҳи-
моя олишга бўлган ҳуқуқни таъминлаш Ишонч билан айтиш мумкинки, Фар-
мақсадида ўта оғир жиноят содир этган- мон билан белгиланган янгиликлар жи-
ликда гумон қилинаётган ёки айблана- ноятларни самарали ва тез фош этишга,
ётган шахсларга оид ишлар бўйича, шу- суд-тергов фаолиятини янги босқичга
нингдек шахсга нисбатан қамоққа олиш олиб чиқишга, мазкур жараёнда инсон
ёки уй қамоғи тарзидаги эҳтиёт чораси- ҳуқуқларини тўлиқ кафолатлашга хизмат
ни қўллаш масаласи кўриб чиқилаётган- қилади.
да ҳимоячининг иштирок этиши шарт-
лигини белгилаш кўзда тутилмоқда. Бу Н. САЛАЕВ,
судга қадар иш юритиш даврида шахс Тошкент давлат юридик
ҳуқуқл ари бузилишининг олдини олиш- университети проректори,
га хизмат қилади. юридик фанлар доктори
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
12 ЖИНОЯТ-ПРОЦЕССУАЛ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН
ЖИНОЯТ ИШЛАРИ БЎЙИЧА СУДГА ҚАДАР
ИШ ЮРИТУВ УСТИДАН СУД НАЗОРАТИ (КОНТРОЛИ)
ВА УНИ АМАЛГА ОШИРИШ СУБЪЕКТЛАРИ
Ўзбекистонда ҳуқуқий демократик дав- судг а қадар иш юритиш жараёнлари устидан
латни қуриш вазифаси, ўз навбатида, жамият суд контролининг предмети ва чегаралари,
ҳаётининг барча жабҳаларида инсон ҳуқуқ унинг қонуний тартибга солиниши, нати-
ва эркинликлари таъминланишининг сама- жалари ва уларнинг аҳамияти билан узвий
рали механизми яратилишини тақозо этади. боғлиқдир. Фикримизча, ушбу масалалар на-
фақат назарий жиҳатдан ўрганилиши, қонун
Мамлакатимизда суд-тергов соҳасида шахс ижодкорлиги орқали тартибга солиниши,
ҳуқуқ ва эркинликларининг конституциявий балки жиноятларни тергов қилиш фаолияти-
кафолатларини рўёбга чиқариш, фуқаролар- да бугунги кунда мавжуд бўлган амалиётни,
нинг одил судловга эришиш даражасини юк- ҳақиқий ҳолатни ҳам ҳисобга олган ҳолда
салтириш, ишларни судда кўриш сифатини ҳал этилиши керак.
ошириш ҳамда холис, адолатли ва қонуний
суд қарорларини қабул қилиш учун тарафлар- Мамлакатимизда суд ҳокимияти, унинг
нинг тенглиги ва тортишувчанлигини амалда функциялари, вазифалари хусусида олиб бо-
таъминлаш механизмларини кенгайтириш рилган илмий изланишлар орасидаЗ. Ф. Ино
зарурияти мавжудлиги сабабли Ўзбекистон ғомжонованинг «Жиноят процессида суд
Республикаси Президенти томонидан 2020 назорати ва уни амалга ошириш муаммола-
йил 10 августда «Суд-тергов фаолиятида ри», Ф. Ф. Мухитдинованинг «Становление и
шахсн инг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя развитие судебной власти в Республике Узбе-
қилиш кафолатларини янада кучайтириш чо- кистан», Ш. О. Умарованинг «Ўзбекист он
ра-тадбирлари тўғрисида»ги Фармон қабул Республикасида демократик ҳуқуқий дав-
қилинди. Фармоннинг муҳим жиҳатларидан лат қурилишида суд ҳокимиятининг ўрни»,
бири шундаки, унда белгиланган вазифалар А. У. Эгамбердиевнинг «Судебная власть: уго-
бугунги кундаги суд-тергов амалиёти чуқур ловно-процессуальные аспекты», Ғ. М. Шоди-
таҳлилидан келиб чиққан ҳолда қўйилган. евнинг «Фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликла-
рини чекловчи тергов ҳаракатлари устидан суд
Мамлакатимизда амалга оширилаётган назорати» мавзуларидаги илмий изланишлари-
суд-ҳуқуқ ислоҳотларининг муҳим йўна- ни алоҳида кўрсатиш мумкин1.
лишларидан бири бўлган дастлабки тергов
органлари фаолияти устидан суд контроли- Профессор У. Таджихановнинг фикрича,
ни ўрнатиш судга қадар иш юритув давоми- суд ҳокимияти – ҳокимиятлар бўлиниши
да қонун бузилишларининг олдини олишда назариясига ҳамда Ўзбекистон Республика-
қўшимча кафолат бўлиб хизмат қилади. Шу си Конституциясининг 11-моддасига бино-
билан бирга, судга қадар иш юритув жара- ан, ҳокимиятнинг (қонун чиқарувчи, ижро
ёни устидан суд контролини жорий қилиш этувчи ҳокимиятлари билан бир қаторда)
ва шакллантириш билан боғлиқ тарзда бир мустақил ва эркин тармоғи. У ўзида: а) одил
қатор муаммолар юзага келиб, уларнинг ўз судловни амалга ошириш ваколатлари, яъни
вақтида ва тўғри ҳал этилиши жиноят про- жиноий, фуқаролик, маъмурий ва конститу-
цессида шахс ҳуқуқлари таъминланишига циявий ишларни процессуал қонун билан
ижобий таъсир кўрсатади. Бу, энг аввало, белгиланган тартибда кўриб чиқиш ваколат-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
ЖИНОЯТ-ПРОЦЕССУАЛ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН 13
лари йиғиндисини, баъзан ҳуқуқ нормалари- инсонларга ва уларнинг хулқ-атворига суд
ни изоҳлаш ваколатларини, қонун ижодкор- органлари орқали махсус ўрнатилган про-
лиги ваколатлари ва бошқа иккинчи даражали цессуал тартибда ва ўзига хос шаклда таъ-
ваколатларни; б) юқорида қайд этилган вако- сир ўтказиш имкониятини амалга оширув-
латларни амалга оширувчи давлат органла- чи органлар тизими, деган хулосага келиш
ри тизимини мужассамлаштиради. Суд ҳо- мумкин. Ҳар бир давлат органи каби суд ҳо-
кимияти ваколатлари одил судловни амалга кимияти ҳам давлат фаолиятининг муайян
ошириш бўйича турларга бўлинади. Ҳозирги йўналишини бажаришга ва ўзига юклатил-
замон демократик мамлакатларида суд ҳоки- ган функцияларнинг ижросини таъминлаш-
мияти асосий ваколатларини амалга ошириш га сафарбар этилган.
ҳар хил тоифалардаги судларга юклатилади2.
Тадқиқотчи Ш. О. Умарованинг фикрича, Суд ҳокимиятининг функцияларини
«суд ҳокимияти фуқаролар ҳақ-ҳуқуқларини З.Ф.Иноғ омжонова асосий ва қўшимча функ-
ва ҳуқуқнинг ўзини ҳар қандай ҳуқуқбузар- цияларга бўлади5. Бундай тақсимотнинг асо-
лик ҳаракатлари ва қарорларидан, уларни ким си бўлиб: суд ҳокимияти ўз олдида турган
содир этишидан қатъи назар, шу жумладан, вазифаларни самарали ҳал этишга қодирли-
ҳокимият ваколатларига эга бўлган мансаб- ги; юзага келаётган низо ёки можароларни
дор шахсл ардан, давлатнинг ўзидан ҳимоя бевосита ва моҳияти бўйича ҳал эта олиши;
қилиши, шу орқали ҳуқуқ устуворлигини жиноий қилмишларнинг сабаблари ва содир
таъминлаши лозим»3. Тадқиқотчи А. Қурбо- этилишига имкон берган шарт-шароитларни
нов суд ҳокимияти – судларнинг Ўзбекистон аниқлаш ва уларни бартараф этиш чоралари-
Республикаси Конституцияси ва қонунлари ни кўра олиши каби мезонлар хизмат қилади.
устуворлиги асосида жиноий, фуқаролик, хў- Бунда, суд ҳокимиятининг асосий функция-
жалик ишларини ва маъмурий ҳуқуқбузарлик ларига одил судлов ва суд контроли, ёрдамчи
тўғрисидаги ишларини кўриш бўйича вакола- функцияларига эса қонунчилик ташаббуси,
ти4, деган фикрни илгари суради. норматив ижодкорлик ва суд амалиётини
умумлаштиришни киритиш мумкин6. Муал
Юқорида келтирилган фикрларни умум- лифнинг суд ҳокимияти томонидан амалга
лаштирган ҳолда суд ҳокимияти – давлат ошириладиган асосий функция сифатида
ҳокимиятининг алоҳида тармоғи бўлиб, одил судловнинг белгилаганлиги ҳақида-
АННОТАЦИЯ
Мақолада суд ҳокимиятининг функциялари ва уларнинг орасида суд контролининг
ўрни ва ролининг назарий-ҳуқуқий таҳлили амалга оширилган, тегишли илмий-назарий
хулосаларга келинган.
Таянч сўзлар: суд ҳокимияти, суд контроли, назорат, қонун, норматив-ҳуқуқий ҳужжат.
***
В статье осуществлен теоретико-правовой анализ функций судебной власти, роли и ме-
ста судебного контроля среди них, на их основе сделаны научно-теоретические выводы.
Ключевые слова: судебная власть, судебный контроль, надзор, закон, нормативно-пра-
вовой акт.
***
The article presents the theoretical and legal analysis of the functions of the judiciary and the
role of judicial review and place among them, made the scientific and theoretical conclusions
based on them.
Key words: the judiciary, judicial supervision, supervision, law, legal act.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
14 ЖИНОЯТ-ПРОЦЕССУАЛ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН
ги фикрини қувватлаган ҳолда, контроль нуни билан янада ривожлантирилиб, айб
функцияси фақат судларга тааллуқлилиги ланувчини лавозимидан четлаштириш ва
ҳақидаги фикрига қўшилиб бўлмайди. Чун- шахсни тиббий муассасага жойлаштириш
ки, контроль функцияси барча давлат орган- процессуал мажбурлов чораларини қўллаш
лари ва идораларига, уларнинг мансабдор суднинг рухсати асосида амалга оширилиши
шахсларига, шу жумладан Президент, ижро белгиланди. Бундан ташқари, ушбу институт
ҳокимияти, вакиллик органларига тегишли Ўзбекистон Республикасининг 2014 йил 4
функциядир. Суд контролининг контроль сентябрдаги «Ўзбекистон Республикасининг
фаолиятининг тури сифатида ўзига хослиги айрим қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қў-
унинг суд томонидан контроль қилинадиган шимчалар киритиш тўғрисида»ги Қонуни
ижтимоий муносабатлар ошкора-ҳуқуқий билан ЖПКда уй қамоғи янги эҳтиёт чора-
тавсифга эгалиги ва одил судловдан фарқли сининг жорий этилиши ва у суднинг рухсати
равишда, давлат органлари, уларнинг ман- билан қўлланилиши тартибининг ўрнатил-
сабдор шахслари фаолияти контроль қили- ганлиги билан ўзининг ривожланишини да-
нишида намоён бўлади. вом эттирди. Ушбу институтнинг мамлака-
тимиз жиноят процессида жорий этилиши
Шу билан бирга, ушлаб туриш, қамоққа шахснинг Конституция нормалари билан
олиш, шунингдек бошқа процессуал маж- кафолатланган шахсий дахлсизлик ҳуқуқи
бурлов чораларини қўллашга санкция бериш фақат суд томонидан чекланиши мумкин-
ҳуқуқини судларга ўтказишни амалга оши- лигини қонуний тартиби ўрнатилишига ва
риш зарур. Бироқ, бу жараён судлар тизими- амалда рўёбга чиқарилишига олиб келди.
нинг ўзи ва у билан боғлиқ бошқа ҳуқуқни
муҳофаза қилувчи органлар ва прокуратура Таъкидлаш жоизки, одил судловни амалга
томонидан ташкилий-ҳуқуқий масалалар- ошириш бўғинлари ва босқичларини ислоҳ
нинг жиддий ва пухта ишлаб чиқилишини қилиш жараёни изчиллик билан давом эт-
ҳамда зарур тайёргарликни талаб этади. тирилмоқда. Бундан асосий мақсад суднинг
мустақиллигини амалда таъминлашдир.
Мамлакатимизда амалга оширилаётган Бинобарин, Ўзбекистон Республикаси Пре-
суд-ҳуқуқ ислоҳотларининг асосий вази- зидентининг 2016 йил 21 октябрдаги «Суд-
фаларидан бири Ўзбекистон Республика- ҳуқуқ тизимини янада ислоҳ қилиш, фуқаро-
си Президентининг 2005 йил 8 августдаги ларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли
«Қамоққа олишга санкция бериш ҳуқуқи- ҳимоя қилиш кафолатларини кучайтириш
нинг судларга ўтказилиши тўғрисида»ги чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармонида
Фармонида белгилаб берилди. Ушбу нор- суд ҳокимиятининг чинакам мустақиллиги-
матив-ҳуқуқий ҳужжатда белгиланган вази- ни, фуқаролар ҳуқуқ ва эркинликларининг
фалар Ўзбекистон Республикасининг 2007 ишончли ҳимоясини таъминлаш, шунингдек
йил 11 июлдаги «Қамоққа олишга санкция одил судловга эришиш даражасини оши-
бериш ҳуқуқининг судларга ўтказилиши риш суд-ҳуқуқ тизимини янада ислоҳ қилиш
муносабати билан Ўзбекистон Республика- соҳасида давлат сиёсатининг асосий устувор
сининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгар- йўналишлари этиб белгиланган. Фармонга
тиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»- мувофиқ 2017 йил 29 мартдаги «Фуқаро-
ги Қонуни билан ўзининг аниқ ифодасини ларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли
топди. Ушбу Қонун 2008 йил 1 январдан ҳимоя қилиш кафолатларини таъминлашга
амалга киритилди. Бу институт Ўзбекистон доир қўшимча чора-тадбирлар қабул қилин-
Республикасининг 2012 йил 18 сентябрдаги ганлиги муносабати билан Ўзбекистон Рес
«Суд-ҳуқуқ тизимини янада ислоҳ қилиш публикасининг айрим қонун ҳужжатларига
муносабати билан Ўзбекистон Республика- ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғриси-
сининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартиш да»ги Қонун билан мурдани эксгумация қи-
ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги Қо-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
ЖИНОЯТ-ПРОЦЕССУАЛ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН 15
лиш ва почта-телеграф жўнатмаларини хат- расининг муддатини узайтириш, шунингдек
лаш, тергов ҳаракатларини ўтказишга рухсат айбланувчини лавозимидан четлаштириш ва
бериш ваколати судларга ўтказилди. шахсни тиббий муассасага жойлаштириш
процессуал мажбурлов чораларини қўллаш
Хулоса қилиш мумкинки, Ўзбекистон жи- ҳамда ушбу масалаларни суд мажлисида
ноят процессида янги институт – суд контро- кўриб чиқиб ҳал этиш каби масалаларни ўз
ли институти жорий қилинган. Таъкидлаш ичига қамраб олади.
жоизки, суд контроли институти судларнинг
одил судловни амалга ошириш функцияси Фикримизча, жиноят процессининг судга
билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, у шахснинг қадар иш юритиш босқичларида суд ваколат-
жиноят ишига доир ҳуқуқлари ва қонуний ларининг кенгайтирилиши инсоннинг конс
манфаатларининг дастлабки тергов босқи- титуциявий ҳуқуқ ва эркинликлари, аввало,
чида ҳам таъминланишига хизмат қилади. асоссиз жиноий таъқиб ва шахсий ҳаётига
Ушбу масала кўп қиррали ва зиддиятлидир. аралашишдан ҳимояланиш, шахсий дахлсиз-
Бу ўрин, «контрол» ва «назорат» сўзларининг лик ҳуқуқлари ҳамда адолатли суд муҳокама-
луғавий моҳиятини бир-биридан фарқлаш ва сига бўлган ҳуқуқи самарали муҳофаза этили-
атамаларни қўллашда ягона ёндашувга амал шини таъминлаш заруратидан келиб чиққан.
қилиш керак. Чунки, «назорат» деганда, би-
рор йўналишдаги ишнинг бажарилишини Бугунги кунда жиноят процессининг суд
кузатиш, текшириш тушунилади7. Контроль гача иш юритув босқичлари устидан суд на-
эса французча contrôle (contrerôle) – икки зоратининг мақсадларини қуйидагича тав-
нусхада юритилувчи рўйхат, лотинча contra сифлаш мумкин:
(қарши) ва rotulus (ўроғлиқ қоғоз) сўзлари-
дан олинган бўлиб, кузатиш ва текшириш 1) эҳтиёт чораси сифатида қамоққа олиш-
маъноларини билдиради8. Юқоридаги фикр ни қўллаш, унинг муддатини узайтириш;
лардан келиб чиқиб, баъзи муаллифларнинг9
«суд назорати» атамасини нотўғри қўллаёт- 2) эҳтиёт чораси сифатида уй қамоғини
ганларини қайд этиш мумкин. қўллаш, унинг муддатини узайтириш;
Зеро, бизнингча, жиноят ишлари бўйича 3) ушлаб туриш процессуал мажбурлов
судлар тергов органларининг фаолияти, яъни чорасининг қонуний ва асосланган равишда
дастлабки тергов жараёнини, унда амалга оши- қўлланилганлигига баҳо бериш, унинг муд-
рилаётган ҳаракатларни, қабул қилинаётган қа- датини узайтириш;
рорларни назорат қилмайди, балки айнан шу
ҳаракат ва қарорларнинг қонуний ва асосланган 4) лавозимдан четлаштириш процессуал
бўлишини, шахснинг конституциявий ҳуқуқ ва мажбурлов чорасини қўллаш;
эркинликлари ноқонуний ва асоссиз равишда
чекланмаслигини таъминлаш мақсадида куза- 5) тиббий муассасага жойлаштириш про-
тиш ва текширишни амалга оширадилар. цессуал мажбурлов чорасини қўллаш ва муд-
датини узайтириш;
Бугунги кунда суд контроли дастлабки
тергов идоралари серқирра фаолиятининг 6) мурдани эксгумация қилиш тергов ҳа-
бир жиҳатини қамраб олиб, судга қадар иш ракатини ўтказишга рухсат бериш;
юритиш босқичида гумон қилинувчининг
ушлаб турилиши қонунийлигини текшириш, 7) почта-телеграф жўнатмаларини хатлаш
лозим ҳолларда унинг муддатини узайти- тергов ҳаракатини ўтказишга рухсат бериш.
риш, ушланган гумон қилинувчи ва айб
ланувчига нисбатан қамоққа олиш ёки уй Суд контроли процессуал шакл доирасида
қамоғи тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллаш амалга оширилиб, дастлабки тергов идорала-
ёки уни қўллашни рад этиш, бу эҳтиёт чо- ри томонидан қонун бузилиши ҳолатларини
олдини олиш ёки улар томонидан бузилган
ҳуқуқ ва қонуний манфаатларнинг аввалги
ҳолатини тиклаш учун амалга оширилади.
Суд контроли институти жиноят процес-
сида ҳуқуқни тиклаш функциясини амал-
да ишлашини таъминлашга хизмат қилади.
Чунки, суд, биринчидан суриштирув ва даст-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
16 ЖИНОЯТ-ПРОЦЕССУАЛ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН
лабки тергов органларининг ҳаракатлари ва рокчиси сифатида дастлабки терговнинг
қарорларининг қонунийлигини ва асослан- сифати, яъни суриштирув, дастлабки тергов
тирилганлигини текшириш имкониятига эга органлари ва прокурорлар фаолиятининг на-
бўлган бўлса, иккинчидан у суриштирув ва тижаларига боғланмайди;
дастлабки тергов органининг ноқонуний ва
асоссиз қарорларини (масалан, ушлаб туриш - жиноятларни очилиши кўрсаткичлари
бўйича) бекор қила олиши мумкинлигида учун курашмайди;
намоён бўлади. Суд контролини амалга оши-
риш орқали судлар жиноят процессининг - шахснинг асосий конституциявий
иштирокчисига айланган шахснинг ҳуқуқ ҳуқуқларини чеклаш масаласини ҳал этиш
лари ва қонуний манфаатларини таъминла- аниқ процессуал тартиб асосида тарафлар-
шининг кафолати бўлиб ҳам хизмат қилади. нинг тортишувига таяниб амалга оширилади;
Юқоридагилардан келиб чиққан ҳолда жи- - суриштирув ва дастлабки тергов идорала-
ноят ишларини судга қадар юритиш жараёни- рининг қарорлари ва ҳаракатларининг қону-
да суд контролини амалга оширишни ягона нийлиги тўғрисидаги шикоят ва аризаларни
ваколатли шахс – «тергов судьяси»га бериш кўриб чиқиш ва ҳал этишга имконият яратади;
масаласини ҳал этиш мақсадга мувофиқ деб
ўйлаймиз. Бундай тартибга ўтишнинг асослари - судда масалани кўришда манфаатдор то-
сифатида қуйидагиларни келтириш мумкин: монларнинг иштирок этиши, албатта, инсон
ҳуқуқларини бузилиши ҳолатларига қатъиян
- «тергов судьяси» ишни судда кўриб чек қўйилишига хизмат қилади, бу эса суд-
чиқишда иштирок этмайди, яъни одил суд- га қадар иш юритувида инсон ҳуқуқларига
ловни амалга оширмайди; риоя қилишнинг яна бир кафолати бўлиб
хизмат қилади.
- судга қадар иш юритуви жараёнида ин-
соннинг асосий ҳуқуқларини чеклашга фақат Д. МИРАЗОВ,
рухсат беради (масалан, қамоққа олишга) ва Ўзбекистон Республикаси
бундай масалаларни тергов судьяси шахсан Миллий гвардияси Ҳарбий-техник
ўзи ҳал этади; институти кафедра бошлиғи,
юридик фанлар доктори,
- жиноят процессининг мустақил ишти-
профессор
1 Иноғомжонова З. Ф. Жиноят процессида суд назорати ва уни амалга ошириш муаммолари: Юрид.
фан. д-ри ... дис. автореф. – Т., 2007. – 47 б.; Мухитдинова Ф. Ф. Становление и развитие судебной
власти в Республике Узбекистан: Автореф. дис. ... д-ра юрид. наук. – Т., 2012. – С.47; Умарова Ш. О.
Ўзбекистон Республикасида демократик ҳуқуқий давлат қурилишида суд ҳокимиятининг ўрни: Юрид.
фан. номз. ... дис. автореф. – Т., 2005. – 28 б.; Эгамбердиев А. У. Судебная власть: уголовно-процес-
суальные аспекты: Автореф. дис. ... канд. юрид. наук. – Т., 2011. – С.27; Шодиев Ғ. М. Фуқароларнинг
ҳуқуқ ва эркинликларини чекловчи тергов ҳаракатлари устидан суд назорати: Юрид. фан. номз. ... дис.
автореф. – Т., 2005. – 25-б.
2 Қаранг: Юридик энциклопедия / Юридик фанлар доктори, профессор У. Таджихановнинг умумий
таҳририда. – Т., 2001. – 407-б.
3 Умарова Ш. О. Ўзбекистон Республикасида демократик ҳуқуқий давлат қурилишида суд ҳокимия-
тининг ўрни: Юрид. фан. номз. ... дис. автореф. – Т., 2005. – 3-б.
4 Қаранг: Қурбонов А. Суд ҳокимияти ислоҳ қилинмоқда // Давлат ва жамият демократик янгила-
ниш босқичида суд ҳокимияти мустақиллигини таъминлашнинг долзарб муаммолари: Илмий-амалий
конференция материаллари. – Т., 2002. – 169–170-б.
5 Иноғомжонова З. Ф. Жиноят процессида суд назорати ва уни амалга ошириш муаммолари: Юрид.
фан. д-ри. ... дис. автореф. – Т., 2007. – Б.5–6.
6 Ўша жойда.
7 Ўзбек тилининг изоҳли луғати. А.Мадвалиевнинг таҳрири остида. Т.3. – Т., 2009. – 11-12-б.
8 Ўзбек тилининг изоҳли луғати. А.Мадвалиевнинг таҳрири остида. Т.2. – Т., 2009. – 403-б.
9Масалан, қаранг: Раҳмонова С. Суд назорати: у жиноят процессида қандай ўрин тутади? // Ҳаёт
ва қонун. 2005., №4. – 38-б.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
МУНОСАБАТ 17
ТАРИХИЙ ФАРМОН
Янги Ўзбекистонда амалга оширилаёт- келтириб чиқармоқда.
ган туб демократик ўзгаришлар, шиддатли, 2020 йил 24 июль куни Ўзбекистон Рес
изчил ва кенг қамровли ислоҳотлар замири-
да битта инсонпарвар ғоя ётади. Бу – инсон публикаси Президенти томонидан имзолан-
ҳуқуқ ва эркинликларини, қонуний манфа- ган «Судлар фаолиятини янада такомил-
атларини амалда таъминлаш орқали адо- лаштириш ва одил судлов самарадорлигини
латни қарор топтиришдир. Ҳуқуқий демо оширишга доир қўшимча чора-тадбирлар
кр атик давлат ва очиқ фуқаролик жамияти тўғрисида»ги тарихий Фармон айнан суд
шароитида адолатни қарор топтиришда суд амалиётидаги мана шундай камчиликлар-
идоралари ҳал қилувчи аҳамият касб этади. нинг бартараф этилишида муҳим аҳамият
Шу боис, Давлатимиз раҳбари судни «Адо- касб этади.
лат қўрғони»га айлантиришимиз лозимли-
гини ҳамда Ўзбекистонда судьялар қонун- Зотан, биринчидан, суд тизимида собиқ
ларнинг толмас ҳимоячилари, адолатнинг тоталитар тузумдан эскилик сарқити бўлиб
мустаҳкам устунлари бўлиши кераклигини келаётган, ўз номи билан ҳам суднинг маз-
алоҳида таъкидлаб ўтади. мун-моҳиятига тўғри келмайдиган назорат
тартибида ишларни кўриш амалиётидан
Сўнгги уч-тўрт йил ичида суд ҳокимия- тўлиқ воз кечилади. Таъкидлаш керакки,
ти мустақиллигини таъминлаш, судьялар бу суд амалиётидаги ҳар қандай ишларни
фаолиятига аралашишни қатъий тақиқлаш, назорат тартибида кўриб, янгидан қарор
суд амалиётидаги баъзи бир хато ва кам- чиқариб, қуйи судларнинг қарорини бекор
чиликларни тузатиш билан боғлиқ кўплаб қилиш орқали уларга таъсир кўрсатишдек
норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар, хусусан 10 номақбул амалиётдан тўлиқ воз кечилишига
дан ортиқ қонун, Ўзбекистон Республикаси олиб келади. Ушбу тартиб халқаро ҳамжа-
Президентининг 20 га яқин фармон ва қа- мият томонидан суд тизимида ҳал қилувчи
рорлари қабул қилинди. аҳамиятга эга принцип сифатида қаралади-
ган судьялар мустақиллигини таъминлаш
Лекин, суд амалиётининг таҳлили шуни имконини беради. Судьяларга холис, қону-
кўрсатаяптики, ҳозир ҳам суд ҳимоясини ний ва адолатли қарор қабул қилишда ҳеч
таъминлашда ортиқча бюрократик тўсиқлар қандай босим ўтказишга йўл қўйилмайди.
ёки баъзи бир камчиликлар бор. Мана шу Бундан ташқари, фуқароларнинг овора бў-
камчиликлар оқибатида судларда ишлар лишига, судларда иш ҳажмининг асоссиз ва
тўлиқ ва холис кўрилмаётгани, узоқ муд- мақсадсиз ортишига, энг ёмон томони кор-
дат чўзилаётгани ёки иқтисодий судларда рупция билан боғлиқ ҳолатларнинг вужудга
апелляция, кассация ва назорат тартибида келишининг олдини олади.
кўрилган кўплаб ишларнинг бекор қилин-
ганлиги ёки ўзгартирилганлиги фуқаролар- Айни пайтдаги ривожланган демокра-
да суд тизимига нисбатан ишончсизликни тик давлатлар суд тизимидаги тенденция
ишларнинг юқори инстанцияларда бир неча
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
18 МУНОСАБАТ
бор кўрилишига йўл қўймасдан, суд қарори- этган ҳолда тарафлар иштирокида қабул
ни бир марта қайта кўриш билан унга нуқта қилиш тартибини белгилаш, жиноят иши-
қўйишга қаратилган. Кўпчилик давлатлар нинг умумий тартибда кўриб чиқилишига
тажрибасида, хусусан англо-саксон ҳуқуқ тўсқинлик қилувчи омилларни тезкорлик
тизимида, романо-герман суд ҳуқуқида, қо- билан аниқлаш ва бартараф этиш имконини
лаверса МДҲ мамлакатларида ҳам апелля- берувчи дастлабки эшитув босқичини кири-
ция ва кассация тартибида ишларни кўриб тиш назарда тутилмоқда.
чиқиш амалиёти кенг татбиқ этилган.
Дастлабки эшитув самарали суд назора-
Иккинчидан, фуқароларнинг судма-суд тини ўрнатишни англатади. Гап шундаки, бу
сарсон бўлишларининг олдини олиш мақ- суд процессида энг муҳим аҳамият касб эта-
садида ортиқча суд босқичларини бекор диган институтлардан бири – тарафларнинг
қилиш орқали «бир суд – бир инстанция» тенглиги ва тортишувчанлигини амалда
тамойили жорий этилиб, туманлараро, таъминлаш имконияти яратилади. Очиғини
туман (шаҳар) судларининг қарорларини эътир оф этиш керак, амалиётда суриштирув
вилоят даражасидаги судлар томонидан ва дастлабки тергов органлари фаолияти би-
апелляция тартибида, апелляция тарти- лан боғлиқ жиддий муаммо ва камчиликлар
бида кўрилган суд қарорларини эса Олий ҳам бор. Шунинг учун 2020 йил 10 август
суд томонидан кассация тартибида қайта куни Ўзбекистон Республикаси Президен-
кўриб чиқиш, кассация тартибида кўриб тининг суд-тергов тизимини замон талабла-
чиқилган ишлар бўйича суд қарорларини ри асосида такомиллаштиришга қаратилган
эса Олий суд раиси, Бош прокурор ва улар- «Суд-тергов фаолиятида шахснинг ҳуқуқ ва
нинг ўринбосарлари протестига кўра кас- эркинликларини ҳимоя қилиш кафолатла-
сация тартибида такроран кўриб чиқиш рини янада кучайтириш чора-тадбирлари
белгиланмоқда. Тасаввур қилинг, айни тўғрисида»ги Фармони қабул қилинди. Унда
пайтгача давом этиб келаётган амалиёт, суриштирув ва дастлабки тергов органлари
яъни бир суднинг ўзида биринчи инстан- фаолиятида шахсга нисбатан қийноққа со-
цияда кўрилган ишлар шу суднинг ўзида лиш ва бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний ёки
кейинги инстанция сифатида яна такро- қадр-қимматни камситувчи муомала ҳамда
ран кўрилишида ҳеч бир мантиқ йўқ эди. жазо турларини қўллаш билан боғлиқ қил-
Шу ўринда қуйидаги статистик маълумот- мишлар содир этилишининг олдини олиш
ларни келтириб ўтиш мақсадга мувофиқ: бўйича самарали механизмларни жорий қи-
вилоят судлари 3 та (биринчи, апелляция лиш, шунингдек бундай қилмишлар учун
ва кассация) инстанцияда ишларни кўриб жавобгарликни кучайтириш белгиланди.
чиқиш ваколатига эга. Биргина 2019 йил-
нинг ўзида айни бир вилоят судида бирин- Тўртинчидан, Ўзбекистон Республикаси
чи ва апелляция (кассация) инстанцияси- Президенти Ш. Мирзиёев раислигида жо-
да кўрилган ишларнинг 13 мингга яқини рий йилнинг 30 июнь куни одил судловни
Олий судда ўзгартирилган ёки бекор қи- таъминлаш ва коррупцияга қарши курашиш
линган. борасидаги вазифалар муҳокамасига бағиш
ланган видеоселектор йиғилишида судларда
Учинчидан, жиноят ишларини судда ишлар тўлиқ ва холис кўрилмаётгани, узоқ
кўриш учун тайинлаш босқичида иш юзаси- муддат чўзилаётгани, танқидий таҳлил қи-
дан қарорларни тортишув тамойилига риоя линди.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
МУНОСАБАТ 19
Иқтисодий судлар амалиётида инвести- вилоят ва унга тенглаштирилган судлар
циявий низоларнинг кўриб чиқилишида тузилмасида матбуот хизматларини ташкил
ҳам айрим мураккаб масалалар бор. Шун- этиш белгилаб қўйилди.
дан келиб чиқиб, Фармонда Олий суд тузил-
масида йирик инвесторлар иштирокидаги Шу ўринда, Суд-ҳуқуқ соҳасидаги қо-
инвестициявий низоларни ҳамда рақобатга нунчиликни таҳлил қилиш бошқармаси-
оид ишларни кўриш бўйича алоҳида суд- нинг ташкил этилиши аҳамиятига алоҳида
лов таркиби тузилиши белгиланиб, унинг тўхталиб ўтиш жоиз. Сабаби, юқорида ай-
зиммасига йирик инвесторларнинг (20 млн. тиб ўтилган суд амалиётидаги хато ва кам-
АҚШ долларидан ортиқ инвестиция кирит- чиликлар тўғридан-тўғри шу соҳадаги қо-
ган) ва давлат органлари ўртасидаги инвес нунчиликдаги ҳуқуқий бўшлиқлар туфайли
тициявий низоларни ҳамда рақобатга оид вужудга келган. Шундан келиб чиқиб айтиш
ишларни кўриш вазифаси юклатилди. керакки, ушбу бошқармани ташкил этиш
ҳаётий заруриятга айланган эди.
Фармонга мувофиқ, йирик инвесторлар
ўз хоҳишига кўра бевосита инвестиция- Жамоатчилик ва оммавий ахборот воси-
вий таркибга ёки умумий тартибда бошқа талари билан ҳамкорлик бошқармасининг,
қуйи тизим судларига мурожаат қилиш, вилоят ва унга тенглаштирилган судлар ту-
бошқа инвесторлар эса ўз хоҳишига кўра зилмасида эса матбуот хизматларининг таш-
бевосита Қорақалпоғистон Республикаси, кил этилиши ҳам судьялар фаолиятининг
вилоятлар ва Тошкент шаҳар судига ёки очиқлигини, шаффофлигини таъминлайди
умумий тартибда бошқа қуйи тизим суд- ҳамда кенг жамоатчилик билан яқиндан
ларига мурожаат қилиш имкониятига эга ҳамкорликни сифат жиҳатидан янги босқич-
бўлади. га кўтаради.
Бешинчидан, Ўзбекистон Республикаси Хулоса қилиб айтганда, «Судлар фао-
Олий суди, вилоят ва унга тенглаштирил- лиятини янада такомиллаштириш ва одил
ган судлар тузилмасида бир қатор таркибий судлов самарадорлигини оширишга доир
тузилма (лавозим)лар киритилиши назарда қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги
тутилди. Жумладан, Ўзбекистон Республи- Фармон суд амалиётидаги муаммоларни
каси Олий суди тузилмасида: бартараф этиш орқали мамлакатимизда
фуқаро ва тадбиркорларнинг ҳуқуқ ва қону-
Олий суд бошқармалари фаолиятини ний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш-
ташкиллаштириш ва мувофиқлаштириш ва- га мустаҳкам замин яратади.
зифаси юклатилган, Ўзбекистон Республи-
каси Олий суди Пленумига ҳисобдор бўл- И. ТОЛИБОВ,
ган, Олий суд раисининг тақдимномасига Ўзбекистон Республикаси
асосан Олий суд Пленуми томонидан лаво-
зимига тайинланадиган ҳамда лавозимидан Судьялар олий кенгаши
озод этиладиган Ўзбекистон Республикаси ҳузуридаги Судьялар олий
Олий суди аппарати раҳбари лавозими; мактаби етакчи мутахассиси,
Суд-ҳуқуқ соҳасидаги қонунчиликни юридик фанлар номзоди
таҳлил қилиш бошқармаси;
Жамоатчилик ва оммавий ахборот воси-
талари билан ҳамкорлик бошқармаси;
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
20 МУНОСАБАТ
ОЧИҚЛИК ВА ШАФФОФЛИКНИ
ТАЪМИНЛАШ ЙЎЛИДА
Жамият ҳаётининг барча соҳаларига ах- интеграция қилинмаганлиги сабабли асосан
борот-коммуникация технологиялари кенг қоғоз шаклида амалга оширилмоқда эди.
жорий этилмоқда. Судлар фаолияти ҳам Шунинг учун судларда одил судловни амал-
бундан мустасно эмас, албатта. Бунинг нати- га ошириш учун зарур бўлган маълумотлар-
жасида тадбиркорлар, қолаверса фуқаролар нинг тезкорлик билан олинишини таъмин-
ҳам ўз ҳуқуқлари ва манфаатларини ҳимоя лаш мақсадида вазирликлар, идоралар ва
қилиш учун судга бемалол мурожаат қила бошқа ташкилотлар билан электрон маълу-
олаяпти. Қолаверса, ушбу янгиликлар одил мотлар алмашинувини янада кенгайтириш
судловга эришишда ҳамда судлар фаолияти- вазифаси қўйилди.
да очиқлик ва шаффофликни таъминлашда
ҳам муҳим аҳамият касб этмоқда. Шуни алоҳида қайд этишни истардикки,
Қарорга мувофиқ, келгусида суд мажлисла-
Ўзбекистон Республикаси Президентининг рида масофадан туриб, жумладан мобиль қу-
2020 йил 24 июлдаги «Судлар фаолиятини рилмалар ва электрон ҳамкорликнинг бошқа
янада такомиллаштириш ва одил судлов сама- шакллари орқали иштирок этиш имконияти
радорлигини оширишга доир қўшимча чо- кенгайтирилади. Шунингдек, иш бўйича та-
ра-тадбирлар тўғрисида»ги Фармонида Ўзбе- рафлар учун суд қарорларини онлайн тарзда
кистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасига олиш мумкин бўлади. Айни пайтда суднинг
Олий суд билан биргаликда икки ой муддатда ахборот тизимлари, маълумотлар базалари
судларнинг фаолиятида ахборот-коммуника- ва бошқа дастурий маҳсулотлари ахборот
ция технологияларидан фойдаланишни янада ва киберхавфсизлигини таъминлаш, хизмат
кенгайтириш дастури бўйича таклифларни ахборотлари ва маълумотларини комплекс
Президент Администрациясига киритиш ва- ҳимоя қилиш бўйича чораларни кучайтириш
зифаси қўйилган эди. ҳам назарда тутилган.
Давлатимиз раҳбарининг 2020 йил 3 сен- Ушбу Қарор билан 2020–2023 йилларда
тябрдаги «Суд ҳокимияти органлари фао- суд ҳокимияти органлари фаолиятини рақам-
лиятини рақамлаштириш чора-тадбирлари лаштириш дастури ҳам тасдиқланган. Дас
тўғрисида»ги Қарори ана шу Фармон ижро- турга мувофиқ, 2021 йил 1 январдан бошлаб
сини таъминлаш мақсадида қабул қилин- барча судларда суд мажлисларини иш бўйича
ди. Унга кўра, фуқаролар ва тадбиркорлик тарафларнинг илтимосномаси ва раислик қи-
субъектларига судлар томонидан кўрсатила- лувчининг розилиги билан аудиоёзувдан фой-
диган интерактив электрон хизматлар турла- даланган ҳолда қайд этиб борилади.
ри янада кенгайтирилади. Ҳар бир фуқаро
ўз мурожаатини кўриб чиқиш жараёнини 2021 йил 1 октябрдан эътиборан барча
онлайн тарзда кузатиб бора олади. Суд би- иштирокчилар суд мажлисларининг вақти ва
ноларида интерактив хизматларидан эркин жойи ҳақида «SMS» хабар орқали бепул ха-
фойдаланиш имконияти яратилади. бардор қилинади. 2022 йил 1 январдан эса,
суд қарорлари иш бўйича тарафларга он-
Қарорда таъкидланганидек, бугунги кун- лайн тарзда, уларнинг илтимосномаси бўй-
да судларда ишларни кўришда кўпгина ва- ича эса қоғоз шаклида тақдим этилади. 2022
зирлик ва идоралар билан маълумот алма- йил 1 июлга қадар суд ҳокимияти органла-
шинуви уларнинг ахборот тизимлари ўзаро ри фаолиятида, шу жумладан фуқаролар ва
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
МУНОСАБАТ 21
тадбиркорлик субъектларига одил судловга нинг навбатдан ташқари йиғилишида ҳамда
эришишда қулайлик яратиш мақсадида 10 га халқаро анжуманларда суд ҳокимияти орган-
яқин интеракт ив хизматлар кўрсатиш йўлга лари фаолиятига жорий этиладиган ахборот
қўйилади. Қарор ва Дастурда суд органлари тизимларининг одил судловга эришиш да-
фаолиятини рақамлаштиришга оид яна бир ражасини оширишдаги аҳамиятини муҳо-
қатор муҳим вазифалар белгилаб берилган. кама қилиш, шунингдек судьялар ва судлар
аппарати ходимларининг рақамли саводхон-
Диққатга сазовор жиҳати шундаки, Дас лигини ва малакасини ошириш чораларини
турда ҳар бир тадбирнинг амалга ошириш кўриш вазифаси қўйилган.
шакли, бажариш муддати, баҳоланган қий-
мати, молиялаштириш манбаи, масъул таш- Шу ўринда Қарорда белгиланган яна бир
килотлар аниқ белгилаб берилган. Қолавер- муҳим вазифа хусусида алоҳида тўхталиб
са, Судларнинг ахборот тизимларини давлат ўтишни истардик. Ҳужжатнинг 6-бандида
органлари ва ташкилотларининг ахборот Олий суд 2020 йил якунига қадар суд маж-
тизимлари билан интеграция қилиш бўйича лисларида видеоконференцалоқа режимида
«Йўл харитаси» ҳам қабул қилинган. Бу эса иштирок этиш имконини берувчи мобиль
Қарорнинг ўз вақтида, сифатли бажарили- дастурни ишлаб чиқиши ва уни амалиётга
шини таъминлайди. жорий этиши, Ички ишлар вазирлиги билан
биргаликда жазони ижро этиш муассасала-
«Йўл харитаси»да 28 та давлат органлари ва рида махсус хоналарни маҳбусларнинг суд
ташкилотлари ахборот тизимларини Олий суд- мажлисларида ва суд раҳбарияти қабуллари-
нинг ахборот тизимига босқичма-босқич улаш да видеоконференцалоқа режимида иштирок
кўзда тутилган. Унга кўра, судлар томонидан этиши имконини берувчи ускуналар билан
давлат органлари ва ташкилотларига тақдим жиҳозлаш чораларини кўриши лозимлиги
этиладиган маълумотлар электрон шаклда кўрсатиб ўтилган.
юборилади. Муайян ишни кўриш жараёнида
зарур бўлган маълумотлар ва ҳужжатлар суд- Маълумки, «Илм, маърифат ва рақамли
лар томонидан бевосита давлат органлари ва иқтисодиётни ривожлантириш» Давлат дас
ташкилотларидан электрон шаклда олинади. турида турли соҳаларни рақамлаштириш бо-
расида бир қатор муҳим вазифалар белгилаб
Шунингдек, кўчмас мулкни ва автомо- берилган эди. Президентимизнинг мазкур
тотранспорт воситаларини бошқа шахсга Қарори Давлат дастурининг суд тизимида
беришга тақиқ қўйиш, мол-мулкни хатлаш, жорий этилишини таъминлаши билан ҳам
шунингдек тақиқни (хатловни) бекор қи- аҳамиятлидир. Қолаверса, Юртбошимиз то-
лиш ҳақидаги маълумотларни суд (судья) монидан илгари сурилган «Халқ давлат идо-
томонидан тўғридан-тўғри «Нотариус» ав- раларига эмас, давлат идоралари халқимизга
томатлаштирилган ахборот тизимига кири- хизмат қилиши керак» деган эзгу, ҳаётбахш
тиш механизми жорий этилади. Олий суд ва ғоянинг амалга оширилишига ёрдам бера-
Давлат хизматлари агентлигининг ахборот ди. Қолаверса, Қарор судлар фаолиятида за-
тизимлари ўртасида жисмоний шахсларнинг монавий технологияларни кенг жорий этиш
туғилганлиги, тузилган никоҳлари, никоҳдан фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларига ўз
ажратилганлиги, ўлими тўғрисида маълу- ҳуқуқлари ва манфаатларини ҳимоя қилиш
мотлар алмашинуви йўлга қўйилади. «Йўл учун судга мурожаат қилишни эркинлашти-
харитаси»да белгиланган тадбирлар рўйха- риш, умуман одил судловга эришишни оши-
тини яна давом эттириш мумкин. риш ҳамда судлар фаолиятида очиқлик ва
шаффофликни таъминлашга хизмат қилади.
Сир эмаски, тизимни рақамлаштириш
жараёнини муваффақиятли амалга ошириш Л. МАМАРАЖАБОВ,
соҳа вакилларининг бу борадаги саводхон- жиноят ишлари бўйича
лиги ва малакасига ҳам боғлиқ. Шу боис, Чироқчи туман суди раиси
Қарорда Олий суд раиси ва Судьялар олий
кенгаши раиси олдига Олий суд Пленуми- «ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
22 МУНОСАБАТ
СУД МУСТАҚИЛЛИГИНИ
ТАЪМИНЛАШ МУҲИМ ОМИЛ
Жорий йилнинг 30 июнь куни ўтказилган ларнинг ортиқча сарсонгарчилигига сабаб
видеоселекторда Президентимиз «Суд бино- бўлган эди.
сига келган ҳар бир одам адолат борлигига
ишониб чиқиб кетиши керак. Бу – Президент Биргина Навоий вилоят иқтисодий судида
талаби!» деб, қатъий таъкидлади. республикамизнинг айрим вилоят иқтисодий
судларида судьялар таркибида кворум бўл-
Президентимизнинг «Судлар фаолияти- маганлиги сабабли 2019 йил давомида жами
ни янада такомиллаштириш ва одил судлов 162 та бошқа иқтисодий судлардан келиб
самарадорлигини оширишга доир қўшимча тушган ишлар апелляция ёки кассация тар-
чора-тадбирлар тўғрисида» 2020 йил 24 тибида кўриб чиқилган.
июлдаги ПФ–6034-сонли Фармони сўнгги
йилларда мамлакатимизда суд-ҳуқуқ тизи- Эндиликда янги ташкил этилаётган
мини янада такомиллаштириш, фуқаролар умумюрисдикция судларида 19 нафардан
ва тадбиркорларнинг ҳуқуқ ва қонуний 47 нафаргача судья ишлаши сабабли бундай
манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш чо- муаммолар барҳам топади. Ишларни суд
раларини кучайтириш, одил судловни са- таркибида кворум бўлмаганлиги сабабли
марали таъминлаш ҳамда судьялар ҳамжа- бошқ а судларга юборилиши, фуқаролар ва
мияти ролини янада ошириш бўйича муҳим тадбиркорларнинг ортиқча сарсонгарчилик
қадам бўлди. ларининг олди олинади.
Зотан, суд ҳимоясини таъминлашдаги Шунингдек, илғор хорижий тажриба ва
ортиқча бюрократик тўсиқлар, суд қарорла- халқаро стандартларни инобатга олган ҳолда
рини қайта кўришнинг бир-бирини такрор- Фармон билан маъмурий ҳуқуқбузарликлар
ловчи босқичлари мавжудлиги, инвестор- тўғрисидаги ишларни кўриб чиқиш ваколати-
лар ҳуқуқларининг суд ҳимоясида бўлиши ни маъмурий судлардан жиноят ишлари бўйи
етарли даражада ташкил этилмаганлиги суд ча судларга ўтказиш ҳамда маъмурий ва бош
органларининг амалдаги тузилишини замон қа оммавий ҳуқуқий муносабатлардан келиб
талаблари ва халқаро стандартларга мувофиқ чиқадиган ишларни кўришга ихтисослашти-
қайта кўриб чиқишни тақозо этган эди. рилган Қорақалпоғистон Республикаси, ви-
лоятлар марказлари ва Тошкент шаҳрида ту-
Фармонга кўра, 2021 йил 1 январдан бош манлараро маъмурий судларни ташкил этиш,
лаб вилоят ва унга тенглаштирилган фуқаро- шу муносабат билан туман (шаҳар) маъмурий
лик ишлари бўйича, жиноят ишлари бўйича судларини тугатиш белгиланди.
судлар ва иқтисодий судлар негизида судья-
ларнинг қатъий ихтисослашувини сақлаб Суд ишларини назорат тартибида кўриш
қолган ва суд ишларини юритиш турлари институтини тугатиш, Ўзбекистон Респуб
бўйича алоҳида судлов ҳайъатларини ташкил ликаси Олий суди раиси, Бош прокурори ва
этган ҳолда Қорақалпоғистон Республикаси, улар ўринбосарларининг суднинг ҳал қилув
вилоятлар ва Тошкент шаҳар умумюрисдик- қарорлари, ҳукмлари, ажримлари ҳамда қа-
ция судларини ташкил этиш белгиланди. рорлари устидан назорат тартибида протест
киритиш ҳуқуқини бекор қилиш, шунингдек
Ҳар бир вилоят судида 4 нафардан 15 на- туманлараро, туман (шаҳар) судларининг қа-
фаргача судьялар фаолият юритаётганлиги ва рорларини вилоят ва унга тенглаштирилган
вилоят судларида судьялар сонининг камли- судлар томонидан, вилоят ва унга тенглашти-
ги 20 мингдан ортиқ ишларнинг бир вилоят- рилган судларнинг биринчи инстанция суди
дан иккинчисига олиб берилишига, фуқаро- сифатида чиқарган қарорларини эса Ўзбе-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
МУНОСАБАТ 23
кистон Республикаси Олий судининг судлов тициявий низоларни ҳамда рақобатга оид
ҳайъатлари томонидан апелляция тартибида ишларни кўриш бўйича судлов таркибини
қайта кўриб чиқиш; апелляция тартибида тузиш, судлов таркибига инвестиция кири-
кўриб чиқилган суд қарорларини Ўзбекистон тилган санада йигирма миллион АҚШ дол-
Республикаси Олий судининг судлов ҳайъат лари эквивалентидан кам бўлмаган миқдорда
лари томонидан кассация тартибида қайта инвестицияни амалга оширган жисмоний ёки
кўриб чиқиш тартиби белгиланди. юридик шахслар ва давлат органлари ўртаси-
да юзага келадиган инвестициявий низолар
Бу тартибга кўра, вилоят ва унга тенг ҳамда рақобатга оид ишларни кўриш вакола-
лаштирилган судлар томонидан туманлараро, тини бериш белгиланди.
туман (шаҳар) судларида биринчи инстан-
цияда кўрилган ишлар бўйича чиқарилган Эндиликда инвестициявий низолар бўйи
қарорлар фақат апелляция тартибида кўриб ча йирик инвесторларнинг, рақобатга оид
чиқилади, шундан сўнггина ушбу қарорлар ишлар бўйича тарафларнинг хоҳишига кўра,
Ўзбекистон Республикаси Олий судининг ушбу тоифадаги ишлар бевосита судлов тар-
судлов ҳайъатлари томонидан кассация тар- киби томонидан биринчи инстанция суди
тибида қайта кўриб чиқилади. сифатида кўрилиши, қолган инвестициявий
низолар инвесторларнинг хоҳишига кўра,
Прокуратура органларининг ваколатларига Қорақалпоғистон Республикаси, вилоятлар
ҳам муҳим ўзгаришлар киритилмоқда. Хусу- ва Тошкент шаҳар суди томонидан биринчи
сан, давлат айбловчиси айбловдан воз кечган инстанция суди сифатида кўрилиши мумкин.
тақдирда реабилитация асосларига кўра жино-
ят ишини тугатиш, прокурор томонидан суд- Илгари бундай низолар туманлараро, ту-
нинг қонуний кучга кирган ҳукми, ҳал қилув ман (шаҳар) иқтисодий судлари томонидан
қарори, ажрими ёки қарори бўйича ишларни, биринчи инстанцияда кўрилиб келинар эди.
ушбу ишлар юзасидан тарафлар мурожаати Маълумки, туманлараро, туман (шаҳар) иқти-
мавжуд бўлган ҳолдагина, суддан чақириб олиб содий судларида биринчи маротаба судьял ик
ўрганиш ҳамда қонунда назарда тутилган ҳол- лавозимига тайинланган судьялар фаолият
лардан ташқари судларда бошқа шахсларнинг кўрсатади. Бу эса, бундай мураккаб низо-
ташаббуси билан қўзғатилган фуқаролик ва ларни кўришда, уларнинг тажрибаси камли-
иқтисодий ишларнинг кўрилишида прокурор ги ёки иш ҳолатларига чуқур кира олмаган-
ўз ташаббуси билан иштирок этишини истисно лиги натижасида айрим ишлар бўйича суд
этиш тартиби жорий этилмоқда. қарорларининг бекор бўлишига, пировард
натижада ишда иштирок этган инвесторлар
Шу вақтга қадар прокуратура органлари ҳуқуқлари ҳимоясини таъминлашда қийин
томонидан суднинг қонуний кучга кирган чиликлар зага келишига, уларнинг ортиқча
ҳукми, ҳал қилув қарори, ажрими ёки қарори сарсон бўлишига олиб келар эди.
бўйича ишларни турли сабаблар билан суддан
чақириб олиб ўрганиш амалиёти мавжуд бў- Бундан кўринадики, инвестициявий низо-
либ, бу биринчидан, тарафларнинг эҳтиёжи- лар ўзининг табиатига кўра, мураккаб тоифада-
дан келиб чиқмаган бўлса, иккинчидан, бун- ги ишлар бўлгани сабабли, уларни ҳал этишда
дай ваколат ишда тарафларнинг ҳуқуқларини кўпроқ билим ва тажриба талаб қилинади.
ҳимоя қилган адвокатларда мавжуд эмаслиги
сабабли, прокурор ваколатини адвокатларга Умуман олганда, мазкур Фармон одил суд-
нисбатан устунроқ мавқег а олиб чиқарди. лов самарадорлигини ошириш, фуқаролар ва
тадбиркорларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфа-
Ушбу ўзгариш эса адолатни таъминлаш, атларини ишончли ҳимоя қилишни таъмин-
судлар мустақиллигини мустаҳкамлаш йўли- лашга хизмат қилади.
да яна бир муҳим қадам бўлди.
Ш. ХАМИДОВ,
Фармонда инвесторлар ҳуқуқлари ҳимоя Навбаҳор туманлараро
сини кафолатлаш мақсадида Ўзбекистон иқтисодий суди судьяси
Республикаси Олий суди тузилмасида инвес
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
24 ФАРМОН ВА ИЖРО
ОДИЛ СУДЛОВНИ АМАЛГА ОШИРИШДА
АХБОРОТ-КОММУНИКАЦИЯ
ТЕХНОЛОГИЯЛАРИНИНГ АҲАМИЯТИ
Судлар фаолиятига замонавий ахбо- чининг 14,4 млрд. сўм маблағи тежалган,
рот-коммуникация технологияларининг 1 082 287 та суд қарори расмий веб-сайтда
босқичма-босқич татбиқ этилиши судлар- эълон қилинган, 1 152 686 та ижро ҳужжа-
да иш юритишни янада такомиллаштир- ти мажбурий ижрога электрон шаклда юбо-
моқда. рилган, биллинг тизими орқали 5,1 млрд.
сўмлик тўловлар амалга оширилган.
Судларда ахборот-коммуникация техно-
логиялари инфратузилмасини ривожлан- Давлатимиз раҳбарининг 2020 йил 3
тириш учун улар ўртасида маълумот алма- сентябрдаги «Суд ҳокимияти органлари
шишнинг ягона корпоратив алоқа тармоғи фаолиятини рақамлаштириш чора-тадбир-
яратилди, ҳар бир судда маълумотларни лари тўғрисида»ги Қарори ҳам замонавий
электрон алмашишнинг ички тармоғи жо- ахборот-коммуникация технологияларидан
рий қилинди, ахборот тизимлари ва маъ- фойдаланишни янада такомиллаштиришни
лумотлар базаларини сақлаш ҳамда қайта назарда тутади.
ишлаш марказлаштирилди.
Мазкур Қарор судлар фаолиятида замо-
Ишларни судьялар ўртасида автоматик навий технологияларни янада кенг жорий
тарзда тақсимлаш, суд мажлисини видео этиш орқали фуқаролар ва тадбиркорлик
конференцалоқа режимида ўтказиш, суд субъектларига ўз ҳуқуқлари ва манфаат
қарорларини Интернет тармоғида эълон ларини ҳимоя қилиш учун судга мурожаат
қилиш, ижро ҳужжатларини мажбурий қилишни эркинлаштириш, умуман, одил
ижрога электрон шаклда юбориш ама- судловга эришишни ошириш ҳамда судлар
лиёти жорий этилди, шунингдек давлат фаолиятида очиқлик ва шаффофликни таъ-
божи ва бошқа йиғимлар ҳисобини юри- минлашга қаратилганлиги билан аҳамият-
тишнинг ягона электрон тўлов тизими лидир.
ҳамда жисмоний ва юридик шахслар учун
Интерактив хизматлар портали ишга ту- Қарорда фуқаролар ва тадбиркорлик
ширилди. субъектл арига кўрсатиладиган интерактив
электрон хизматлар турларини кенгайти-
Статистик таҳлилларга мурожаат эта- риш, ҳар бир мурожаатни кўриб чиқиш
диган бўлсак, айни кунга қадар 1 971 470 жараёнининг онлайн кузатиб борилиши-
та иш судьял ар ўртасида автоматик тарзда ни таъминлаш, суд биноларида интерак
тақсимланган, 200 та суд залига видео- тив хизматлардан эркин фойдаланиш
конференцалоқа ускуналари ўрнатилиб, имкониятини яратиш вазифаси қўйилган
21 544 та суд мажлиси ушбу восита ёрда- бўлиб, мазкур янгиликлар фуқароларнинг
мида ўтказилган, 45 393 нафар иштирок- кўрсатиладиган хизматлардан очиқ ва эр-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
ФАРМОН ВА ИЖРО 25
кин фойдаланиши, материаллар билан та- шаклл ари орқали иштирок этиш имкония-
нишиши, судга мурожаат қилиши ва му- ти кенгайтирилади, тарафлар учун суд қа-
рожаатлар тақдиридан онлайн хабардор рорларини онлайн тарзда олиш имконияти
бўлишини таъминлайди. тўлиқ яратилади.
Судларнинг ахборот тизими аксарият 2021 йил 1 октябрдан бошлаб барча
вазирлик ва идоралар билан ўзаро инте- иштирокчилар суд мажлисларининг вақти
грация қилинмаганлиги ва бунинг оқиба- ва жойи ҳақида «SMS» хабар орқали бепул
тида маълумотлар олишда қийинчиликлар хабардор қилиниши ҳам назарда тутилган.
юзага келаётгани, ишларни қонунда бел- Бу барча суд процесси иштирокчиларининг
гиланган муддатларда кўриб чиқилиши ўз иш вақтини тўғри тақсимлашига, суд
таъминланмаслиги, тарафларнинг ҳақли муҳокамаларига пухта тайёргарлик кўри-
эътирозл арига сабаб бўлаётган эди. шига замин яратади.
Ҳозирда эса вазирликлар ва идоралар 2021 йил 1 июлдан бошлаб апелляция ва
билан электрон маълумотлар алмашину- кассация инстанцияси судларида ишлар-
вини янада кенгайтириш, Ўзбекистон Рес ни судьялар ўртасида автоматик равишда
публикаси Президентининг Виртуал қа- тақсимлаш, 2022 йил 1 январдан бошлаб
булхонаси, Бош вазирнинг тадбиркорлар суд қарорларини иш бўйича тарафларга
мурожаатларини кўриб чиқиш қабулхона- онлайн тарзда, уларнинг илтимосномаси
лари ахборот тизимларини Олий суднинг бўйича эса қоғоз шаклида тақдим этиш,
ахборот тизимига босқичма-босқич улаш 2023 йил 1 январдан бошлаб суд ишлари-
чоралари кўрилмоқда. ни давлат архивига электрон шаклда топ-
шириш ва қабул қилишни назарда тутувчи
Ҳозирда судлар фаолиятига «E-XSUD», 2020-2023 йилларда суд ҳокимияти орган-
«E-SUD», «E-KADR» каби бир нечта ах- лари фаолиятини рақамлаштириш дастури
борот тизимлари ҳамда Интерактив хиз- ҳам тасдиқланди.
матлар портали жорий этилган. 2021 йил
1 январдан бошлаб барча судларда суд Суднинг ахборот тизимлари, маъ-
мажлисларини иш бўйича тарафларнинг лумотлар базалари ва бошқа дастурий
илтимосномаси ва раислик қилувчининг маҳсулотлари ахборот ва киберхавфсиз
розилиги билан аудиоёзувдан фойдалан- лигини таъминлаш, хизмат ахборотла-
ган ҳолда қайд этиб бориш ҳамда суд маж- ри ва маълумотларини комплекс ҳимоя
лислари баённомаларини ушбу тизимдан қилиш бўйича чораларни кучайтириш
фойдаланган ҳолда шакллантириш, 2022 орқали суд ҳамда судга мурожаат қилув-
йил 1 январдан бошлаб эса «Адолат» ах- чилар тўғрисидаги маълумотлар ҳимоя
борот тизимлари комплексини жорий қи- қилинади. Суднинг иш юритувида бўл-
лиш орқали давлат ҳокимияти ва бошқару- ган, ошкор қилиниши мумкин бўлмаган
ви органлари, маҳаллий давлат ҳокимияти ишлар тўғрисида маълумотлар ошкор бў-
органлари, хўжалик бошқаруви органла- лишининг олди олинади.
ри, адвокатлар томонидан судларга даъ-
во, ариза ва шикоятларни фақат электрон С. СОЛИЕВ,
шаклд а тақдим этиш назарда тутилган. Тошкент туманлараро
иқтисодий суди раиси
Бундан ташқари, суд мажлисларида ма-
софадан туриб, жумладан мобиль қурил-
малар ва электрон ҳамкорликнинг бошқа
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
26 ЎЗБЕКИСТОН ВА ДУНЁ
СУДЛАР ФАОЛИЯТИДА АХБОРОТ-
КОММУНИКАЦИЯ ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ:
БРИТАНИЯ ТАЖРИБАСИ
Судлар фаолиятида замонавий техноло- ришда, судга мурожаат қилувчиларнинг
гияларни кенг жорий этиш бўйича амалга ҳуқуқ ва мажбуриятларини тушунтиришда
оширилаётган тадбирлар фуқаролар ва тад- ёрдам беради.
биркорлик субъектларининг одил судловга
эришиш имконини кенгайтирмоқда ҳамда Иккинчи босқич – «онлайн кўмаклашув»
судлар фаолиятида очиқлик ва шаффоф- босқичида суднинг алоҳида ходими – «он-
ликни таъминламоқда. лайн маслаҳатчиси» судьянинг иштироки-
сиз тарафлар билан мулоқот қилиб, низони
Суд тизимида амалга оширилиши ке- ҳал этишнинг муқобил усуллари бор-йўқ-
рак бўлган муҳим ислоҳотлардан яна бири лигини текширади. Шуниси эътиборлики,
мазкур «онлайн маслаҳатчи» бир вақтнинг
– низоларни онлайн ҳал қилиш тизимини ўзида медиаторлик вазифасини ҳам бажа-
йўлга қўйиш билан боғлиқдир. ради. Мазкур босқичнинг аҳамиятли жиҳа-
ти шундаки, унда «онлайн маслаҳатчи»
Бинобарин, Ўзбекистон Республикаси низони судьянинг иштирокисиз ҳал қила-
Президентининг 2020 йил 3 сентябрдаги ди. Низо мазкур босқичда ҳал этилса, унда
«Суд ҳокимияти органлари фаолиятини тўланадиган давлат божи миқдори низони
рақамлаштириш чора-тадбирлари тўғри- судья томонидан ҳал қилиш учун тўлана-
сида»ги Қарорида суд мажлисларида ма- диган давлат божи миқдоридан сезиларли
софадан туриб, жумладан мобиль қурил- даражада фарқ қилади, албатта.
малар ва электрон ҳамкорликнинг бошқа
шакллари орқали иштирок этиш имкони- Учинчи босқич – «онлайн судья» босқи-
ятини кенгайтириш, шунингдек иш бўйи- чида тарафлар низони ўзаро келишув йўли
ча тарафлар учун суд қарорларини онлайн билан ҳал қила олишмаса, низони ҳал қи-
тарзда олиш имкониятини яратиш суд лишга судья жалб этилади. Мазкур судья-
ҳокимияти органлари фаолиятини рақам- нинг қабул қилган қарори одатий турдаги
лаштиришнинг муҳим босқичларидан қарорлар билан бир хил кучга эга бўлса-да,
бири этиб белгиланган. ишни кўриш учун тўланадиган давлат божи
миқдори кам бўлади.
Низоларни онлайн ҳал қилиш кўплаб
Ғарб давлатларида аллақачон муваффақи- Ушбу тизимнинг ўзига хослиги шундан
ятли ташкил этилган. иборатки, суд бир вақтнинг ўзида низони
муқобил йўллар билан ҳал қилувчи медиа-
Хусусан, Буюк Британия судларида даъ- тор вазифасини ҳам бажаради.
во миқдори 10 000 фунт стерлингдан юқо-
ри бўлмаган, кам аҳамиятли иқтисодий ва Сўнгги йилларда судга мурожаат қи-
фуқаролик ишлари онлайн-суд платформа- лувчиларга (қатнашувчиларга) қулайлик
сида ҳал этилади. лар яратиш борасида кўпгина ислоҳотлар
амалга оширилди. Хусусан, судга электрон
Мазкур платформа уч босқичли ишлаш тарзда мурожаат қилиш, мурожаат ҳола-
тизимига эга бўлиб, биринчи босқич «он- тини онлайн кузатиб бориш, суд ҳужжат-
лайн баҳолаш тизими» деб номланади. ларини электрон тарзда қабул қилиш ва
Ушбу босқич фойдаланувчиларга низонинг
тури, асоси ва предметини аниқлашти-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
ЎЗБЕКИСТОН ВА ДУНЁ 27
суд мажлисларига видеоконференцалоқа диган хизматларнинг сифати ва муддати
хизм ати орқали қатнашиш каби интерак- муҳимроқдир. Шу сабабли суд тизимида
тив хизматларининг жорий этилиши суд онлайн хизматларни кенг жорий қилиш
тизимининг кундан-кунга шаффофлашиб ҳозирги даврнинг муҳим талабларидан
бораётганлигининг далолатидир. Бироқ, биридир.
хорижий мамлакатларнинг бу борада-
ги ижобий тажр ибаларини ўрганадиган Ҳозирда низоларни мустақил тарзда ҳал
бўлсак, тизимни ривожлантириш учун қилувчи юридик фирмалар ҳам ташкил этил-
янада кучлироқ ҳаракат қилишни тақозо ган бўлиб, улар томонидан яратилган сайт-
этмоқда. Бунинг учун эса, миллий суд ти- ларда низолар жуда тез ва қулай усулларда
зимимизга кам аҳамиятли низоларни он- ҳал этилмоқда. Қуйида уларнинг айримлари
лайн тарзда ҳал этиш усулини йўлга қўй- бўйича маълумотларни келтирамиз.
иш мақсадга мувофиқ бўлади. Натижада
низолар тез ва қулай усулда ҳал этилади. e.Bay – www.ebay.com. Ушбу сайт Евро-
Мисол учун, ҳозирги анъанавий иқтисо- па давлатларида онлайн савдо-сотиқ билан
дий судларимизда низони мазмунан кўриб шуғулланиб, ҳар йили 60 млн.дан ортиқ
чиқиш учун ўрта ҳисобда бир ой муддат савдо-сотиқ билан боғлиқ низоларни ҳал
талаб этилади. Шунингдек, ушбу судларга қилади. Унда низо даставвал ўзаро келишув
келиб тушадиган даъволарнинг аксарият йўли билан ҳал этилиши учун тарафларга
қисмини олди-сотди ва маҳсулот етказиб барча тушунмовчиликларни ҳал этишда ёр-
бериш шартномалари билан боғлиқ бўлган дам кўрсатилиб, агар низо мазкур босқичда
низолар ташкил этади. Одатда, ушбу низо- ҳал этилмаса, унда компаниянинг махсус
ларни ҳал этишда талаб этилган ҳужжат- ходими 10 иш куни ичида низони тўлиқ он-
лар (шартнома, ҳисоб-фактура, солиштир- лайн тарзда ҳал қилиб беради.
ма далолатномалар) тақдим этилса, низо
қисқа муддатларда ҳал этилиши мумкин. Modria – www.modria.com. Бу сайт
АҚШд а турли хилдаги фуқаролик ва иқти-
Фикримизча, агар шунга ўхшаш му- содий муносабатларга оид низоларни ҳал
раккаб бўлмаган низоларни онлайн суд этишда оммалашиб бормоқда. Чунки, маз-
тизими орқали ҳал этиш йўлга қўйилса, кур сайт фойдаланувчиларга қулай имкони-
ишни кўриш муддатлари янада қисқариб, ятлар яратиб, низони ўзлари истаган жойда
судга мурожаат қилувчилар учун қўшим- тез ва арзон тарзда ҳал қилишга ёрдам бер-
ча қулайлик яратилган бўларди. Натижада моқда. Натижада кам аҳамиятли низолар-
фуқароларнинг судга мурожаати кўпайиб, ни ҳал этишда судларга бўлган эҳтиёж ка-
низолар тез ва осон ҳал этилади. Ўз-ўзи- майиб, судлар низони ҳал қилувчи охирги
дан жамиятда суд ҳокимиятининг нуфузи босқич сифатида қўлланилмоқда.
ҳам ортади.
Хулоса ўрнида шуни айтиш лозимки,
Шунингдек, тарафларнинг суд биноси- судлар ҳам ҳозирги замон талабларига, ай-
га вақт сарфлаб келиб-кетиши ва навбатда ниқса, мураккаб пандемия шароитларига
соатлаб кутиб туришига ҳам чек қўйила- мос равишда ўзгариб, фуқаролар учун му-
ди. Тарафлар белгиланган вақтда ўзлари- рожаат қилишда қулай ва оммабоп бўлган
га қулай бўлган жойдан суд муҳокамаси- усулларни таклиф қилиши ва Интернет
да онлайн тарзда иштирок этиши мумкин тармоғидаги кенг имкониятлардан фойда-
бўлади. Ҳозирги рақамли иқтисодиёт ва ланиши лозим.
технологиялар даврида макон тушунчаси
асосий роль ўйнамайди. Балки, бажарила- И. САИДОВ,
Бухоро туманлараро
иқтисодий суди
судья ёрдамчиси
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
28 ҚИЁСИЙ ШАРҲ
СУДЛАРДА ПРОКУРОР ИШТИРОКИНИ
ТАЪМИНЛАШНИНГ ПРОЦЕССУАЛ ЖИҲАТЛАРИ
ВА ХАЛҚАРО СТАНДАРТЛАР
Давлат-ҳуқуқий институтларидан бири Ушбу Конвенциянинг инсон ҳуқуқлари
бўлган прокуратура дунёнинг деярли барча бўйича бошқа шартномалардан фарқи (Аме-
мамлакатларида мавжуд. рика давлатларининг ташкилоти, Африка
иттифоқи) шундаки, унда эълон қилинган
Аксарият мамлакатларда прокуратура ва- ҳуқуқларни ҳимоя қилишнинг аниқ механиз-
колатларига жиноий-ҳуқуқий соҳадан ташқа- ми бўлган Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа
рида бўлган бошқа ваколатлар, жумладан суди ташкил этилганидир.
фуқаролик, маъмурий ва иқтисодий суд жара-
ёнларидаги иштирок ҳам киритилган. Европа прокурорларининг маслаҳат Кен-
гаши эса (КСЕП) Европа Кенгаши Вазирлар
Прокурорнинг қайд этилган судлардаги Қўмитаси томонидан 2005 йил 13 июлда про-
иштироки қандай талабларга жавоб бериши куратурага оид масалалар бўйича хулосалар
керак? Унинг (прокурорнинг) ушбу судларда- тайёрлаш мақсадида тузилган.
ги процессуал ваколатлари нималардан ибо-
рат бўлиши керак? Маслаҳатчи орган бўлиб ҳисобланган
Европа Кенгаши Парламент Ассамблеяси
Прокурорнинг жиноий-ҳуқуқий соҳадан (ПАСЕ) ўзининг 1604-сонли «Қонунлар усту-
ташқаридаги иштироки билан боғлиқ бўлган ворлигига асосланган демократик жамиятда
халқаро стандартларни ўрганиш, бу борадаги прокуратура роли ҳақида»ги Тавсиясида про-
принципларнинг миллий қонунчилигимиз- куратурада фақат жиноий-ҳуқуқий соҳага хос
нинг тегишли нормалари билан қиёсий таҳ- ваколатлар сақланиб қолиши хусусида тавсия
лилини ўтказиш мазкур саволларга жавоб то- берган эди1.
пиш имконини беради.
Бироқ, раҳбарий орган Европа Кенгаши-
Халқаро стандартлар универсал ва минта нинг Вазирлар Қўмитаси ўзининг 2004 йил
қавий турларга бўлинади. Универсал халқаро 4 февралдаги қарори билан мазкур Тавсияни
стандартлар, бутун дунёда тан олинган (маса- тасдиқлашни рад этган. Ўзининг ушбу қаро-
лан, БМТ томонидан қабул қилинган норма- рини Вазирлар Қўмитаси турли давлатларда
тив ҳужжатлар) нормалардир. Минтақавий прокуратура тузилиши ва фаолиятининг тур-
стандартлар эса, муайян ҳудуд билан чегара- ли шакллари мавжудлиги, бу эса ҳар бир дав-
ланган (масалан, Европа Кенгаши ва бошқа- латнинг ҳуқуқий анъаналари билан боғлиқли-
лар) бўлиши мумкин. ги, прокурорлар томонидан жиноий-ҳуқуқий
соҳадан ташқарида бўлган функцияларни
Маълумки, Европа Кенгашининг аҳами- тўхтатишни тавсия қилиш учун асос топил-
ятли ютуқларидан бири сифатида Инсон маганлиги билан изоҳлаган2.
ҳуқуқлари бўйича Европа Конвенциясининг
қабул қилинганлиги эътироф этилади. Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа Кенга-
шининг маслаҳат органи ҳисобланган ва 1990
Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа Конвен- йилда ташкил этилган Венеция комиссияси
цияси 1953 йилнинг 3 сентябрида кучга кир- ўзининг 2005 йил июнда ўтказилган 63-ялпи
ган бўлиб, ҳар бир шахснинг ҳуқуқ ва эркин- мажлисида турли давлатларнинг тарихий ва
ликларини белгилаган ҳолда Конвенцияни маданий анъаналаридан келиб чиқиб, проку-
ратификация қилган давлатлардан ушбу ҳуқуқ ратура органларининг жиноий-ҳуқуқий соҳа-
ва эркинликларнинг ҳимоясини таъминлашни
талаб қилади.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
ҚИЁСИЙ ШАРҲ 29
сидан ташқаридаги ваколатларини таъмин- ҳуқуқий ҳимоя чораларидан фойдаланиш
лашнинг қуйидаги принципларини белгилаб ҳуқуқига эга бўлиши лозим;
берган:
– прокурорнинг фуқаролик, иқтисодий ва
– прокурорнинг фуқаролик, иқтисодий ва маъмурий суд процессларидаги иштироки
маъмурий суд соҳасидаги ваколатлари давлат- тан олинган асосли мақсад билан боғлиқ бў-
нинг тарихий ва маданий анъаналари, иқти- лиши зарур;
содий сабаблар ҳамда самарадорлик нуқтаи
назаридан зарур бўлганда; – прокурорнинг фуқаролик, иқтисодий ва
маъмурий суд процессларидаги иштироки қо-
– прокуратура органларининг мақсад ва нунчилик билан белгиланган давлат манфаат-
вазифаларини бошқа усуллар ёрдамида таъ- ларини ҳимоя қилиш билан боғлиқ бўлиши
минлаб бўлмаса, прокурор фуқаролик, иқти- лозим;
содий ва маъмурий суд иштирокчиси бўлиши
мумкин, бироқ бунда ҳар қандай ҳолатда ҳам – прокурорнинг фуқаролик, иқтисодий ва
прокурор суд процессида «доминант» бўли- маъмурий суд процессларидаги иштироки
ши мумкин эмас; давлат манфаатларидан ташқари, оммавий
манфаатларни ҳимоя қилиш билан боғлиқ бў-
– прокурор қонунлар ижросини таъмин- лиши ҳам керак;
лаш мақсадида фуқаролик, иқтисодий ва
маъмурий суд процессида даъво қўзғатиш, – прокурорнинг фуқаролик, иқтисодий ва
бошланган суд процессига кириб келиш, маъмурий суд процессларидаги иштироки
аҳоли алоҳида қатламларининг ҳуқуқ ва қо-
АННОТАЦИЯ
Ушбу мақолада фуқаролик, иқтисодий ва маъмурий судларда прокурор ваколатларини
таъминлашнинг процессуал жиҳатлари хусусида фикр юритилиб, миллий қонунчилиги-
мизнинг қайд этилган судлардаги прокурор иштирокига оид нормалари халқаро стан-
дартлар билан қиёсий таҳлил этилган.
Калит сўзлар: халқаро стандартлар, прокурорнинг суддаги иштироки, суд процес-
сида тарафлар тенглиги, прокурор даъвоси, прокурор даъвосига нисбатан манфаатлари
кўзланаётган шахснинг муносабати.
***
В статье приведены суждения относительно процессуальных особенностей обеспече-
ния полномочий прокурора в гражданских, экономических и административных судах,
проведен сравнительный анализ норм национального законодательства с международ-
ными стандартами об участии прокурора в указанных судах.
Ключевые слова: международные стандарты, участие прокурора в суде, равноправие
сторон в судебном процессе, исковое заявление прокурора, отношение заинтересованно-
го лица к исковому заявлению прокурора.
***
This article discusses the procedural aspects of ensuring the powers of prosecutors in civil,
economic and administrative courts, and provides a comparative analysis of the norms of
our national legislation on the participation of prosecutors in these courts with international
standards.
Key words: international standards, the participation of the prosecutor in court, the equality of
parties in the trial, the statement of claim of the prosecutor, the attitude of the person concerned
to the statement of claim of the prosecutor.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
30 ҚИЁСИЙ ШАРҲ
нуний манфаатларини ҳимоя қилиш билан суд инстанцияларида ишнинг қайта кўрили-
боғлиқ бўлиши даркор; шига эришиш ҳуқуқи суд қарорига муносабат
билдириш муддатлари инобатга олинган ҳол-
– прокурор тарафлар билан тенг ҳуқуқлар- да процесснинг бошқа тарафларига шу маса-
га эга бўлиши лозим, прокурор ҳар қандай лада берилган ҳуқуқлардан фарқланмаслиги;
ҳолда ҳам судда процессуал қарорлар қабул
қилиш ваколатига эга бўлмаслиги, бундай қа- – суд процесси тарафлари прокурорнинг
рорлар фақат суд томонидан қабул қилиниши ишга кириш ҳақидаги қарори ҳақида проку-
керак; рор ёки суд томонидан огоҳлантирилган бў-
лиши;
– прокурор ҳуқуқ ва манфаатлари ҳи-
моя қилинаётган шахсларнинг процессуал – агар прокурор суд жараёнига қадар ёзма
ҳуқуқларини чеклаб қўйиши мумкин эмас ва ҳужжат тақдим этса, бу ҳужжат уни ўрганиш
ҳоказо3. учун етарли бўлган муддат ичида тарафларга
тақдим этилиши, акс ҳолда, иш кўрилиши-
Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа Кенга- нинг кейинга қолдирилиши;
шининг Вазирлар Қўмитаси томонидан 2012
йилнинг 19 сентябрида «Прокурорларнинг – процесс тарафларида прокурор ҳужжа-
жиноий-ҳуқуқий соҳадан ташқаридаги роли тига нисбатан эътирозлар билдириш имкони-
тўғрисида»ги Тавсиялар қабул қилинган4. ятининг мавжудлиги;
Ушбу Тавсияларга кўра, Вазирлар Қў- – прокурор суд қарори қабул қилиш жараё-
митаси томонидан прокуратура органлари нида иштирок этмаслиги.
жиноий-ҳуқуқий соҳадан ташқаридаги вако-
латларга эга бўлган давлатларда прокурату- Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа суди-
ранинг ушбу йўналишдаги фаолияти инсон нинг жиноий-ҳуқуқий соҳадан ташқаридаги
ҳуқуқ ва манфаатлари ҳимоясига алоҳида ишларнинг кўрилишида прокурорнинг роли
эътибор берилган ҳолда амалга оширили- ҳақидаги суд амалиётини ўрганиш натижала-
ши ва бунда қуйидаги принциплар инобатга рига бағишланган ҳужжатда қайд этилишича,
олиниши лозим: суд иштирокчи – давлатларнинг прокурор-
лари жиноий-ҳуқуқий соҳадан ташқаридаги
– прокурор иштирокида кўрилаётган ёки йўналишлар бўйича ваколатларга эга бўлган
кўрилиши белгиланган ишларда унинг ва- ҳолларини қонун бузилиши деб эътироф эт-
колатлари ҳар қандай жисмоний ва юридик майди. Европа суди жиноий-ҳуқуқий соҳадан
шахсларнинг судда процессуал ҳаракатлар ташқари бошқа йўналишларда прокурорлар
қўзғатиш билан боғлиқ ҳуқуқларини чеклаш- иштирок этган ишларни кўриш жараёнида
га олиб келмаслиги; Конвенциянинг ҳуқуқ устуворлиги ва норма-
лари талабларини қўллаган5.
– прокурорнинг судда иш қўзғатиш ёки
судда иштирок этиш ваколатлари суд процес- Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа Конвен-
си тарафларининг тенг ҳуқуқлилик принци- циясининг 13-моддасига мувофиқ, мазкур
пига таҳдид солмаслиги; Конвенцияда белгиланган ҳуқуқ ва эркинлик
лари бузилган ҳар бир шахс давлат органла-
– прокурорнинг низо предметига доир да- рида самарали ҳуқуқий ҳимояланиш ҳуқуқи-
лилларни яширишига йўл қўйилмаслиги; га эга6.
– судга қадар текширишни ўтказиш вако- Таъкидлаб ўтиш жоиз, миллий қонунчили-
латлари қонун билан белгиланган бўлиши ва гимизда, чунончи, Ўзбекистон Республикаси-
уларнинг натижалари прокурорга асоссиз ра- нинг Фуқаролик процессуал кодекси (ФПК),
вишда имтиёз бермаслиги; Иқтисодий процессуал кодекси (ИПК) ҳамда
Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисида-
– шахс манфаатларида прокурор иштирок ги кодексида (МСИЮтК) белгилаб қўйилган
этган ишларда манфаатлари кўзланаётган прокурор иштироки билан боғлиқ нормалар
шахснинг муҳокамада иштирок этиш ҳуқуқи- юқорида келтириб ўтилган халқаро стандарт-
нинг мавжудлиги; ларга мувофиқ келади.
– прокурорнинг суд қарорларига муноса-
бат билдириш ва шу тарзда юқори турувчи
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
ҚИЁСИЙ ШАРҲ 31
Жумладан, Инсон ҳуқуқлари бўйича Ев предметини ўзгартиришга, қўшимча талаб
ропа Кенгаши Вазирлар Қўмитасининг лар билдиришга, даъво талабларининг миқ-
«Прокурорларнинг жиноий-ҳуқуқий соҳадан дорини кўпайтиришга ёхуд камайтиришга
ташқаридаги роли тўғрисида»ги Тавсиялари- ҳақли эмас.
нинг 10-бандида прокурор иштирокида кўри-
лаётган ёки кўрилиши белгиланган ишларда Шу модданинг тўртинчи қисмига муво-
унинг ваколатлари ҳар қандай жисмоний ва фиқ, агар даъвогар (манфаатлари кўзланаёт-
юридик шахсларнинг судда процессуал ҳара- ган шахс) прокурор томонидан арз қилинган
катлар қўзғатиш билан боғлиқ ҳуқуқларини талабни қўллаб-қувватламаса ва бу учинчи
чеклашга олиб келмаслиги ҳақидаги қоида шахсларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қо-
мавжуд. нуний манфаатларига дахл қилмаса, суд даъ-
вони (аризани) кўрмасдан қолдиради.
Тавсияларнинг 15-бандида эса, келтирил-
ган шахс манфаатларида прокурор иштирок Прокурорнинг бошқа шахс манфаатлари-
этган ишларда манфаатлари кўзланаётган ни ҳимоя қилиш учун тақдим этган ўз даъво-
шахснинг муҳокамада иштирок этиш ҳуқуқи- сидан (аризасидан) воз кечиши ушбу шахсни
нинг чекланилмаслиги белгилаб қўйилган. ишни мазмунан кўриб чиқишни талаб қилиш
ҳуқуқидан маҳрум этмайди.
ФПКнинг 50-моддасига мувофиқ, муайян
ҳолатларда, агар фуқаро соғлиғининг ҳола- ИПК 49-модасининг еттинчи ва саккизин-
ти, ёши ёки бошқа сабабларга кўра судда ўз чи қисмлари, МСИЮтК 46-моддасининг бе-
ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфа- шинчи ва олтинчи қисмларида ҳам айнан шу
атларини шахсан ҳимоя қилиш имкониятига мазмундаги қоидалар белгиланган.
эга бўлмаса, прокурор фуқаронинг бузилган
ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфа- Давлат вакили бўлган прокурорнинг
атларини ҳимоя қилиш учун ариза билан суд- манфаатлари кўзланаётган шахсларнинг
га мурожаат этиш ҳуқуқига эга. хоҳиш-иродаси билан боғлиқ бўлган бундай
ҳолатни давлатнинг хусусий-ҳуқуқий муно-
ИПКнинг 49-моддасига асосан прокурор сабатларга аралашуви чекланганлиги билан
иқтисодий судга фуқаронинг, юридик шахс асослаш мумкин.
нинг ва давлатнинг манфаатларини кўзлаб
даъво аризаси (ариза) билан мурожаат қили- Бу эса, Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа
ши мумкин. Кенгаши Вазирлар Қўмитаси Тавсиялари-
нинг 10 ҳамда 15-бандларига мос келади.
МСИЮтК 46-моддасининг иккинчи
қисм ига мувофиқ прокурор фуқаролар ва Мазкур Тавсияларнинг 12-бандида проку-
юридик шахсларнинг, шунингдек жамият рорнинг судда иш қўзғатиш ёки судда ишти-
ва давлатнинг ҳуқуқлари ва қонун билан рок этиш ваколатлари суд процесси тарафла-
қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қи- рининг тенг ҳуқуқлилик принципига таҳдид
либ, судга ариза билан мурожаат қилиш солмаслиги ҳақида қоида мавжуд.
ҳуқуқига эга.
ФПКнинг 39-моддаси, ИПКнинг 41-мод-
Шу тариқа бу ҳар уч процессуал қонун- даси ҳамда МСИЮтКнинг 38-моддаси фуқа-
чилик прокурорнинг фуқаролар ҳамда юри- ролик, иқтисодий ва маъмурий ишларда даъ-
дик шахслар манфаатларида судларда даъво вогарлар, аризачилар, жавобгарлар, учинчи
қўзғатиш ҳуқуқини белгилаб берган, проку- шахслар, давлат органлари ва бошқа ташки-
рорнинг ушбу ҳуқуқини манфаатлари кўзла- лотлар қаторида прокурорни ҳам ишда ишти-
наётган шахсларнинг хоҳиш-иродасига боғ- рок этувчи шахслар қаторига киритган.
лиқ қилиб қўйган.
Ўз навбатида, ФПКнинг 40-моддаси,
Чунончи, ФПК 51-моддасининг учинчи ИПКн инг 42-моддаси ҳамда МСИЮтКнинг
қисмига кўра, агар даъвогар (манфаатлари 39-моддаси ишда иштирок этувчи шахслар-
кўзланаётган шахс) рози бўлмаса, прокурор нинг ҳуқуқ ва мажбуриятларини белгилаб
ўзи арз қилган талабларнинг асосини ёки берган бўлиб, бу ҳуқуқ ва мажбуриятларнинг
доираси айнан бир хил.
Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа Кен-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
32 ҚИЁСИЙ ШАРҲ
гаши Вазирлар Қўмитаси Тавсияларининг белгиланган бўлиши ва бу текширишнинг
13-бандига мувофиқ прокурор низо предме- натижалари прокурорга асоссиз равишда
тига доир далилларни яширишга йўл қўй- имтиёз бермаслиги лозим.
маслиги даркор.
Ўзбекистон Республикасининг «Прокура-
ФПКнинг 189-моддаси, ИПКнинг 149-мод тура тўғрисида»ги Қонунининг 7-моддасига
даси ҳамда МСИЮтКнинг 128-моддаси мувофиқ прокуратура органлари фуқаролар-
талабларига биноан, судга даъво аризаси нинг ариза ва шикоятларини ҳамда юридик
(ариза) билан мурожаат қилаётган прокурор шахсларнинг мурожаатларини кўриб чиқади-
ўз даъво аризасида (аризада) ўзининг талаб лар, уларнинг бузилган ҳуқуқларини тиклаш
ларини, ўз талабларига асос қилиб кўрсати- ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш чо-
лаётган ҳолатларни ва уларни тасдиқловчи ра-тадбирларини кўрадилар.
далилларни келтириши шарт.
Қонуннинг 22-моддасига асосан қонун бу-
ФПКнинг 190-моддаси талабларига кўра, зилиши аниқланган тақдирда прокурор ушбу
даъво аризаси жавобгарларнинг сонига му- Қонунда ҳамда бошқа қонун ҳужжатларида
таносиб равишда кўчирма нусхалари билан назарда тутилган чораларни кўришга мажбур.
бирга судг а берилади.
Қонун нормаларининг таҳлили ва Бош
ИПКнинг 150-моддаси ва МСИЮтКнинг прокурор соҳавий буйруқлари талабларидан
129-моддаси талабларига кўра, даъвогар келиб чиққан ҳолда қайд этиш лозимки, про-
(аризачи) даъво (ариза) тақдим этганда жа- курорнинг судга даъво аризаси (ариза) кири-
вобгарга ва учинчи шахсларга даъво ариза- тиш жараёнидан аввал судга қадар текшириш
сининг (аризанинг) ва унга илова қилинган, ўтказиш жараёни мавжуд бўлиб, ушбу жара-
ушбу шахсларда мавжуд бўлмаган ҳужжат- ёнда прокурор қонун бузилиши ҳолати содир
ларнинг кўчирма нусхаларини юбориши этилганлиги ҳақидаги хулосага келган тақ-
шарт. дирда судга ариза билан мурожаат қилади.
ФПКнинг 191-моддаси, ИПКнинг 151-мод- Бироқ, прокурорнинг судга қадар текши-
даси ва МСИЮтКнинг 130-моддаси талабла- риш ўтказиш билан боғлиқ ваколати, проку-
рига мувофиқ даъво аризасига (аризага) илова рор томонидан тақдим этилган ҳужжатлар
қилиниши лозим бўлган ҳужжатлар қаторида (халқаро стандартларда белгилаб ўтилгани-
арз қилинган талабларга асос бўлган ҳолат- дек) прокурорга ишнинг судда кўрилиши жа-
ларни тасдиқловчи маълумотлар (далиллар) раёнида бирор-бир устунлик бермайди.
ҳам илова этилиши лозим.
М. РАДЖАПОВА,
Шундай қилиб, судга даъво аризаси (ариза) Ўзбекистон Республикаси
билан мурожаат қилаётган прокурор халқаро
стандартларда белгиланганидек, низога доир Бош прокуратураси
бўлган далилларни судга даъво киритгунига Академиясининг «Судларда
қадар жавобгар ва учинчи шахсларга ошкор
қилиши лозим. прокурор ваколатини
таъминлаш» кафедраси
Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа Кенгаши
Вазирлар Қўмитаси Тавсияларининг 14-бан- бошлиғи
дига мувофиқ прокурорнинг судга қадар тек-
ширишни ўтказиш ваколатлари қонун билан
1 Rec 1604
2 12 Rec 2004 (4)
3 Rec 2005 (63)
4 Rec 2012 (11)
5 Обзор Европейского суда по правам человека www.echr.coe.int
6 Конвенция Европейского Совета
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
ЖИНОЯТ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН 33
СУДЛАНГАНЛИК ҚАНДАЙ
ОЛИБ ТАШЛАНАДИ?
Кўпчилик «судланган» деган қора тамға- тиббий йўсиндаги мажбурлов чоралари
дан йироқроқ юришга ҳаракат қилади. Дунё қўлланилган бўлса;
да ҳеч бир инсон жиноятчи бўлиб туғилмай-
ди. Билиб-билмай, адашиб жиноят кўчасига жавобгарликка тортиш муддатининг ўтиб
кириб қолганлар «судланган» деган тамғани кетганлиги муносабати билан жазодан озод
олишга мажбур бўлади. қилинганда;
Амалдаги Ўзбекистон Республикаси- қилмиш ёки шахс ижтимоий хавфлилиги-
нинг Жиноят кодексига кўра, судланганлик ни йўқотганлиги муносабати билан жазодан
шахснинг содир этган жинояти учун ҳукм озод қилинганда;
этилганлигидан келиб чиқадиган ҳуқуқий
ҳолатдир. Суд томонидан жазо тайинл анган, айбдор ўз қилмишига амалда пушаймон
айблов ҳукми қонуний кучга кирган кундан бўлганлиги муносабати билан жазодан озод
бошлаб шахс судланган деб ҳисобланади. қилинганда;
Ҳар қандай хатти-ҳаракат ёки ҳаракатсиз- жиноят содир этган шахс жабрланувчи
ликнинг оқибати бўлгани каби, жиноят содир билан ярашганлиги муносабати билан жазо-
этишнинг ҳам ўзига яраша ҳуқуқий оқибати дан озод қилинганда;
мавжуд ва бу ҳам бўлса, судланганликдир.
жиноят содир этган шахс касаллиги ту-
Судланганлик эса, шахс манфаатларига файли жазодан озод қилинганда;
таъсир этувчи бир қатор ҳуқуқий оқибатлар-
га сабаб бўлади. амнистия ёки авф этиш асосида жазодан
озод қилинганда.
Улар қуйидагилардир:
жиноят квалификациясига таъсир этувчи, Судланганлик муддатининг ўтиб кетган-
яъни жиноий жавобгарликни кучайтирувчи лиги ёки судланганликнинг олиб ташланиши
ҳолат; муносабати билан унинг барча ҳуқуқий оқи-
муайян ҳолларда шахснинг «ўта хавфли батлари бекор бўлади.
рецидивист» деб топилиши;
жазони оғирлаштирувчи ҳолат; Жиноят қонуни бўйича шахснинг судлан-
илгари содир этилган жинояти учун жазо ганлик ҳолати қуйидаги пайтларда тугалла-
ўтаётган шахс томонидан янги жиноят содир нади:
этилган ҳолларда, ҳукмлар мажмуи бўйича
жазо белгилашда қаттиқроқ қоидалар қўлла- шартли ҳукм қилинганларга нисбатан –
нилиши; суд томонидан шахсга белгиланган синов
ҳатто жабрланувчи билан ярашилганлиги муддати тугаган кундан бошлаб;
муносабати билан жиноий жавобгарликдан
озод этилишига тўсқинлик. мажбурий жамоат ишлари, хизмат бўйича
Қуйидаги ҳолатларда шахс судланмаган чеклаш ёки интизомий қисмга жўнатиш тар-
ҳисобланади: зидаги жазоларини ўтаб чиққач;
жазо тайинланмаган ҳолда айблов ҳукми
чиқарилганда; жарима жазоси ижро этилган кун-
дан кейин, шунингдек муайян ҳуқуқдан
маҳрум қилиш ёки ахлоқ тузатиш ишла-
ри жазолари ўталганидан кейин – бир йил
ўтгач;
озодликни чеклаш жазоси ўталганидан
кейин – икки йил ўтгач;
беш йилдан кўп бўлмаган муддатга озод-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
34 ЖИНОЯТ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН
ликдан маҳрум қилиш жазоси ўталганидан чиси ёки қонуний вакилининг ёхуд жамоат
кейин – тўрт йил ўтгач; бирлашмаси ёки жамоа томонидан жазони
ўтаб чиққан шахс яшаш жойидаги жиноят
беш йилдан ортиқ, лекин ўн йилдан кўп ишлари бўйича туман (шаҳар) судига бери-
бўлмаган муддатга озодликдан маҳрум қилиш лиши мумкин.
жазоси ўталганидан кейин – етти йил ўтгач;
Шунингдек, судланганлик афв этиш ёки
ўн йилдан ортиқ, лекин ўн беш йилдан кўп амнистия акти асосида ҳам олиб ташланиши
бўлмаган муддатга озодликдан маҳрум қилиш мумкин.
жазоси ўталганидан кейин – ўн йил ўтгач.
Судланганлик ҳолатининг тугалланиш
Жиноят кодексига кўра, агар шахс озод- ёки судланганликни олиб ташлаш муддат-
ликдан маҳрум қилиш жазосини ўтаб бўлга- лари суд томонидан жазога ҳукм қилинган
нидан кейин унга нисбатан маъмурий жазо шахснинг асосий ва қўшимча жазолари ўтаб
ёки интизомий таъсир чоралари қўлланил- бўлинган ёки ижро этилган кундан бошлаб
маган бўлса: ҳисобланади.
жамоат бирлашмаси; Асосий ва қўшимча жазо ўтаб бўлингач,
фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш Жиноят кодексининг 78-моддасида белги-
органи; ланган, яъни судланганлик муддатлари ўти-
меҳнат жамоаси; ши билан шахс судланмаган ҳисобланади.
жазони ўтаб чиққан шахснинг ўзи ёки ва-
килининг берган илтимосномасига кўра ҳам Судланганлик муддатларини ҳисоблашда
суд Жиноят кодексида назарда тутилган юқо- бир қатор қоидалар мавжуд. Масалан, агар
рида қайд этилган муддатларнинг камида яр- шахс тайинланган жазодан қонунда белгилан-
мини ўтганидан кейин унинг судланганлиги- ган тартибда муддатидан илгари озод қилин-
ни олиб ташлаши мумкин. ган ёхуд жазо енгилроғи билан алмаштирил-
Бироқ, қонунчилигимизда имтиёз тариқа- ган бўлса, судланганлик муддати муддатидан
сида иқтисодиёт асосларига қарши айрим илгари озод қилинган ёки енгилроғи билан
жиноятлар учун, хусусан, Жиноят кодекси- алмаштирилган жазонинг амалда ўтаб бўлин-
нинг 178–184, 185–1852, 189–192-моддала- ган қисмидан ҳисобланади.
рида назарда тутилган жиноятларни содир
этганлик учун ҳукм қилинган шахсларнинг Агар шахсга тайинланган жарима ва
судланганлиги улар давлатга жуда кўп зарар ахлоқ тузатиш ишлари жазосини суд бошқа
етказмаганда (базавий ҳисоблаш миқдори- жазо билан алмаштирган бўлса, судланган-
нинг беш юз баравари ва ундан ортиқ бўл- лик муддати жазонинг амалда ўтаб бўлинган
ган миқдор), мазкур Кодекснинг 78-моддаси- ёки ижро этилган қисмидан ҳисобланади.
да назарда тутилган муддатларнинг камида
тўртдан бир қисмини ўтаганидан кейин суд Жазони ўтаб чиққан шахс судланганлик
томонидан олиб ташланиши мумкинлиги ҳолатининг муддати тугамай, яна жиноят со-
белгиланган. дир этса, судланганлик ҳолатини тугатувчи
Бундан ташқари, ўн беш йил ва ундан ор- муддатнинг ўтиши тўхтатилади. Илгари со-
тиқ муддатга озодликдан маҳрум қилиш жа- дир этилган жиноят учун судланганлик ҳола-
зосини ўтаб чиққан шахслар ҳамда ўта хавф- тининг тугаш муддати охирги содир этилган
ли рецидивистлар, агар улар жазони ўтаб жиноят учун жазо амалда ўтаб бўлинганидан
чиққанидан кейин ўн беш йил мобайнида бошлаб ҳисобланади.
янги жиноят содир этмаса, суд уларнинг суд-
ланганлигини олиб ташлаши мумкин. У. САМАНДАРОВ,
Судланганликни муддатидан илгари олиб жиноят ишлари бўйича
ташлаш тўғрисидаги илтимоснома судлан-
ганлик ҳолати мавжуд шахс, унинг ҳимоя- Навоий вилоят суди
катта мутахассиси
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
МАЪМУРИЙ ҲУҚУҚ ВА ЖАРАЁН 35
МАЪМУРИЙ ОРГАН АКТЛАРИ (ҚАРОРЛАРИ)
ВА УЛАР ЮЗАСИДАН СУДДА НИЗОЛАШИШ:
МУАММО ВА ЕЧИМЛАР
Мамлакатимизда маъмурий судларнинг қабул қилинади ва маъмурий ҳуқуқий му-
ташкил этилиши билан маъмурий ва бошқа носабат билан боғлиқ бўлади. Шунга кўра,
оммавий ҳуқуқий муносабатлар ва ушбу му- ҳуқуқни қўллаш ҳужжатидан фарқ қилади7.
носабатлар доирасида чиқариладиган акт
лар, уларнинг тавсифи, бошқа актлардан Шунингдек, И.А.Хамедов маъмурий
фарқловчи белгиларини аниқлаш муҳим органлар тушунчаси «маъмуриятчилик»
аҳамият касб этмоқда. Чунки, маъмурий (администрирование) тушунчасидан ке-
актларнинг бошқа ҳужжатлардан фарқловчи либ чиқишини келтириб ўтган. Маъмур-
жиҳатларини аниқлаш орқали улар юзаси- чилик деганда эса, индивидуал – аниқ
дан низолашиш айнан қайси суд судловига характердаги ижроия-фармойиш фаолия-
тааллуқли эканлигини белгиловчи муҳим ти ёки давлат бошқарувидаги аниқ ҳолат-
омиллардан бири бўлиб ҳисобланади. ларга нисбатан маъмурий фармойиш фао
лияти тушунилишини таъкидлаб ўтган.
МДҲ давлатларининг кўпчилигида ҳо- И.А.Хамедов маъмурий орган тушунча-
зирга қадар маъмурий актни «давлат маъ- си давлат бошқаруви тизимининг ҳамма
муриятининг актлари»1 «бошқарувнинг органл арини ҳам қамраб олмаслигини таъ-
ҳуқуқий актлари», «маъмурий ҳужжат» деб кидлаб ўтган. Бироқ, замонавий маъмурий
номлаш ҳам мавжуд. ҳуқуқ мақсадлари учун айнан маъмурий
орган тушунчаси хусусий шахслар билан
И.М.Лазарев бошқарувнинг индивидуал фаол муносабатга киришиши, оммавий
актларининг қуйидаги белгиларини санаб бошқарув процессининг энг олдида тури-
ўтади: давлат бошқаруви органлари тузи- шига кўра мақбуллигини таъкидлаб ўтга-
лиши ва тизимига кирмайдиган маъмурий нини кўриш мумкин. Маъмурий органнинг
ҳуқуқий муносабатлар субъектларининг қуйидаги уч ўзига хос хусусиятини, жумла-
ҳуқуқ ва мажбуриятларига дахл қилади, дан, маъмурий компетенциянинг мавжуд-
яъни ички-ташкилий муносабатларга та- лиги, маъмурчиликни амалга оширишга
аллуқли бўлмайди ва ушбу органларга ваколатли эканлиги (оммавий бошқарув
бўйсундирилмаган фуқаро ва ташкилот- соҳасида индивидуал-фармойиш характе-
лар билан бўладиган ташқи алоқаларни ридаги давлат ҳокимият ваколатининг бе-
расмийлаштиради [2, с.3, 98-99]. рилганлиги) ҳамда фаолиятнинг қонуности
характерга эга эканлигини келтириб ўтади
Маъмурий актни «ҳуқуқни қўллаш ҳуж- [8 С.42-46; 9 С. 131-143].
жати» билан ҳам бир хил деб бўлмайди. Бу
борада Ҳ.Т.Одилқориев «ҳуқуқни қўллаш Шунингдек, Ж.Н.Нематов маъмурий
ҳужжатлари»4, З.М.Исломов «ҳуқуқни қўл- актнинг бешта асосий белгисини келтириб
лаш (акти) ҳужжати»5 ҳамда С.С.Алексеев ўтади: 1) маъмурий орган томонидан қабул
«маъмурий акт»6 каби тушунчалар таҳли- қилиниши; 2) ташқи субъектларга йўналти-
лини келтириб ўтишган. Маъмурий акт рилганлиги; 3) ҳокимият ваколати асосида
айнан маъмурий процедуралар доирасида
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
36 МАЪМУРИЙ ҲУҚУҚ ВА ЖАРАЁН
қабул қилиниши; 4) ҳуқуқий оқибат юзага Маъмурий органларнинг актини (ҳуж-
келтириб чиқариши; 5) аниқлиги (индиви- жатини) бекор қилиш судлар томонидан ҳал
дуаллиги). Шунга кўра, муаллиф маъмурий этилмайдиган талаб сифатида баҳоланиб,
акт деганда, маъмурий орган томонидан иш юритиш тугатилишига Фуқаролик ко-
қабул қилинадиган, ташқи субъектларга дексининг 12-моддасида қарорни (ҳужжат-
йўналтирилган, ҳуқуқий оқибат юзага кел- ни) бекор қилиш назарда тутилмаганлиги,
тириб чиқарувчи, аниқ (индивидуал) харак- балки «ҳақиқий эмас деб топиш» жумласи
тердаги ҳар қандай ҳокимият таъcир чора- ишлатилганлиги асос қилинади. Яна бир
сини тушуниш мумкинлиги ҳақида фикр сабаб эса, маъмурий актни бекор қилиш ва
билдиради10. ҳақиқий эмас деб топишнинг оқибатлари
ўртасидаги фарқнинг қонун ҳужжатларида
Демак, маъмурий акт оммавий ҳуқуқий акс эттирилмаганлигидир.
муносабат доирасида қабул қилинади ва
унда маъмурий актнинг юқорида санаб Бироқ, Маъмурий суд ишларини юри-
ўтилган бешта асосий белгиси мавжуд тиш тўғрисидаги кодексининг 26, 27-мод-
бўлади. далари маъмурий органлар актини бекор
қилиш судда ҳал этиладиган низо тоифаси-
Ўз навбатида, Ўзбекистон Республикаси га киришини инкор этмайди. Чунки, ушбу
Маъмурий суд ишларини юритиш тўғриси- моддаларда «ҳақиқий эмас деб топиш»
даги кодексининг 26, 27-моддаларига асо- жумласи эмас, балки «низолашиш» сўзи
сан, маъмурий актлар (ҳужжатлар) юзаси- ишлатилган.
дан низолашиш маъмурий суд судловига
тааллуқли бўлади. «Низо» сўзи араб тилидан олинган бў-
либ, баҳс, тортишув; жанжал, тўқнашув;
Бугунги кунда Маъмурий суд ишларини кураш11 маъносини, «низолашмоқ» сўзи
юритиш тўғрисидаги кодекси ҳамда «Маъ- эса адоват, ихтилоф, нифоқ туфайли ўзаро
мурий тартиб-таомиллар тўғрисида»ги Қо- жанжаллашмоқ маъноларини англатади.
нуннинг қабул қилиниши билан маъмурий
орган актини бекор қилиш ҳақидаги талаб Демак, «низолашиш» деганда, нафақат
судда кўриб чиқиладиган ишлар тоифасига бирор-бир маъмурий органнинг актини
кирадими, деган савол муҳим аҳамият касб ҳақиқий эмас деб топиш ҳақидаги талабни,
этмоқда. Айрим қарашларга кўра, маъму- балки бекор қилиш талабини ҳам тушуни-
рий орган актини бекор қилиш маъмурий шимиз керак.
орган ёки унинг юқори органи ваколатига
берилган ва ушбу талаб судда кўриб ҳал «Маъмурий тартиб-таомиллар тўғриси
этиладиган ишлар тоифасига кирмайди. да»ги Қонун 19-моддасининг иккинчи,
Жумладан, суд амалиётида ҳам маъмурий 59-моддасининг учинчи, бешинчи қисм-
орган актини бекор қилиш ҳақидаги талаб ларига кўра, маъмурий тартиб-таомиллар
кўриб чиқилмайди ва аризачи маъмурий принципларига номувофиқлик маъмурий
орган актини бекор қилиш ҳақидаги ари- ҳужжатларнинг ва маъмурий ҳаракатлар-
за билан судга мурожаат этганда аризани нинг бекор қилинишига ёки қайта кўриб
иш юритишга қабул қилиш Маъмурий суд чиқилишига олиб келиши, қонун ҳужжат-
ишларини юритиш тўғрисидаги кодекси ларида маъмурий ҳужжатлар фақат суд
133-моддаси биринчи қисмининг 1-банди- тартибида бекор қилинадиган ёки ўзгарти-
га асосан рад этилади ёки 108-моддасининг риладиган ҳоллар назарда тутилиши мум-
1-бандига асосан иш юритиш тугатилади. кинлиги, манфаатдор шахснинг ишончли
ҳимоя қилиниши лозим бўлган ҳолларда,
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
МАЪМУРИЙ ҲУҚУҚ ВА ЖАРАЁН 37
маъмурий ҳужжатни бекор қилиш ёки ўз- қайта кўриш (масалан, Давлат солиқ идора-
гартириш масаласи суд тартибида кўриб си томонидан солиқ аудити ва сайёр солиқ
чиқилиши белгиланган. текшируви материалларини қайта кўриб
чиқиш) ва янги қарор чиқариш ҳуқуқидан
Маъмурий суд ишларини юритиш бўйи маҳрум бўлади.
ча хориж тажрибасида маъмурий орган-
ларнинг актини «бекор қилиш» ҳақидаги Ўзбекистон Республикаси Вазирлар
низонинг маъмурий суд судловига тааллуқ- Маҳкамасининг 2005 йил 12 октябрда-
ли эканлигини кўриш мумкин. Жумладан, ги 225-сонли қарори билан тасдиқланган
Эстония Маъмурий суд-процессуал кодек- «Рақобат, табиий монополиялар, истеъмол-
сининг 37-моддасида маъмурий актнинг чиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва
ҳақиқий эмаслиги билан бирга бекор қи- реклама тўғрисидаги қонун ҳужжатлари-
лиш ҳақидаги низонинг ҳам судловга таал- ни бузганлик учун иш қўзғатиш ва уларни
луқли эканлиги белгиланган. кўриб чиқиш тартиби тўғрисида»ги низом-
нинг III боби рақобат, табиий монополиялар,
Демак, юқоридаги таҳлиллардан маълум истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қи-
бўладики, маъмурий актни бекор қилиш лиш ва рекл ама тўғрисидаги қонун ҳужжат-
ҳақидаги низонинг судда кўрилиши мил- лари бузилганлиги тўғрисидаги ишларнинг
лий қонунчилигимизга, шунингдек хориж Ўзбекистон Республикаси Монополияга
тажр ибасига зид эмас. Қолаверса, маъму- қарши курашиш қўмитаси ва унинг ҳудудий
рий актни бекор қилиш ҳақидаги низонинг бошқармалари ҳамда Монополияга қарши
судда кўрилиши Ўзбекистон Республикаси курашиш қўмитаси ҳузуридаги Истеъмол-
Конституциясининг 44-моддасига муво- чилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш агентлиги
фиқ бўлар эди. Чунки, маъмурий актнинг томонидан кўриб чиқилиши тартибини бел-
чиқарилиши натижасида шахс ҳуқуқлари гилайди. Унда қонун бузилиши ҳолатлари
нафақат моддий ҳуқуқ нормаларининг бузи- ҳақида ариза келиб тушган пайтдан то қарор
лишида, балки маъмурий акт чиқарилгунга қабул қилингунга қадар ишни кўрувчи орган
қадар амалга ошириладиган процессуал тар- томонидан бажариладиган процессуал ҳара-
тибларга амал қилинмасдан чиқарилишида катлар қатъий белгиланган. Жумладан, маз-
ҳам ифодаланиши, бузилиши мумкин. кур Низомнинг 15, 26-бандларида ишнинг
кўриб чиқилиши вақти ва жойи тўғрисида
Бироқ, маъмурий орган томонидан маъ- уларга нисбатан иш қўзғатилган жисмоний
мурий актни чиқаришда қонунда белгилан- шахслар, хўжалик юритувчи субъектлар,
ган процессуал тартибга амал қилмаган- давлат бошқаруви органлари ва маҳаллий
лиги уни ҳақиқий эмас деб топишга асос давлат ҳокимияти органлари, ишда қатна-
бўлмаслиги лозим. Чунки, маъмурий актни шиш учун жалб этиладиган бошқа шахслар
ҳақиқий эмас деб топиш ҳақидаги масала хабардор қилиниши, комиссия мажлисида
судда кўрилганда чиқарилган маъмурий протокол юритилиши каби процессуал ҳа-
актнинг мазмунан тўғрилиги, унинг мод- ракатлар белгиланган. Худди шунингдек,
дий ҳуқуқ нормаларига қанчалик мувофиқ- маъмурий орган томонидан маъмурий актни
лиги, ҳақиқий ҳолатнинг чиқарилган маъ- чиқаришнинг процессуал тартиби «Маъму-
мурий актга мослиги текшириш объекти рий тартиб-таомиллар тўғрисида»ги Қонун-
бўлиб ҳисобланади. Маъмурий акт суд то- да, Солиқ кодекси ҳамда бошқа қонун ҳуж-
монидан ҳақиқий эмас деб топилганда шах- жатларида ҳам белгиланган.
снинг бузилган ҳуқуқлари тикланиб, маъ-
мурий орган ушбу масала юзасидан ишни
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
38 МАЪМУРИЙ ҲУҚУҚ ВА ЖАРАЁН
Шу боис, бизнинг фикримизча, маъ- ва фуқаролар ўзини ўзи бошқариш орган-
мурий орган томонидан маъмурий актни ларининг қарорларини ҳақиқий эмас деб,
чиқаришда қонун ҳужжатларида белгилан- улар мансабдор шахсларининг ҳаракатла-
ган процессуал тартибга амал қилмаслик рини (ҳаракатсизлигини) қонунга хилоф
ёки ушбу тартибни бузган ҳолда чиқариш деб топиш тўғрисидаги ишларни юритиш»
суд томонидан низодаги актни ҳақиқий деб ўзгартиришни ҳамда ушбу Кодексни
эмас деб топиш учун эмас, балки бекор қи- «Маъмурий органларнинг ва фуқаролар
лишга асос бўлиши ҳамда суд томонидан ўзини ўзи бошқариш органларининг қарор-
ўша органга маъмурий актни чиқаришнинг ларини бекор қилиш тўғрисидаги ишларни
процессуал тартибига амал қилган ҳолда юритиш» деб номланувчи 231-боб билан
бирор-бир ариза ёки шикоятни қайта кўриб тўлдиришни тақозо этади.
чиқиш мажбуриятини юклаши лозим деб
ҳисоблаймиз. М. ЭШИМБЕТОВ,
Ўзбекистон Республикаси
Бу эса, ўз навбатида, Маъмурий суд
ишларини юритиш тўғрисидаги кодекси- Олий суди судьяси
нинг 23-бобини «Маъмурий органларнинг
1 Бахрах Д.Н., Хазанов С.Д. Формы и методы деятельности государственной администрации. Учебное
пособие. – Екатеринбург, 1999. – С. 7. (Bakhrakh D.N., Khazanov S.D. Forms and methods of public administration
activity. Tutorial. – Yekterenburg, 1999. – P. 7.)
2 Лазарев И.М. Административные процедуры в сфере взаимоотношений граждан и их организаций с
органами исполнительной власти в Российкой Федерации. Дисс. …канд. юрид. наук. – М., 2002, - С, 172-173.
(I.M.Lazarev. Administrative procedures in the sphere of relations between citizens and their organizations with the
executive authorities in the Russian Federation. Diss. …Cand. ltgal sciences. – M., 2002. – P. 172-173)
3 Жумагулов М. Административный акт: юридические свойства (вопросы теории и практики в профи-
лактике коррупционных явлений). // Ежегодник публичного права 2016: Административный акт. – М.: Ин-
фотропик Медиа, 2015. – С. 30. (Zhumagulov M. Administrative act: legal propierties theory and practice in the
prevention of corruption). // Yearbook of Public Law 2016: Administrative Act. – M.: Infotropik Media, 2015. – P.30.)
4 Odilqoriyev X.T. Davlat va huquq nazariyasi. Darslik. – T.: Adolat, 2018. - B. 377. (odilgoriyev X.T. state and
Law theory. Textbook. – T.: Adolat, 2018. - P. 377.)
5 Исломов З.М. Давлат ва ҳуқуқ назарияси. Т.: Адолат, 2007. Б. 830. (Islamov .M. State and Law theory. T.:
Justice, 2007. – P. 830.)
6 Алексеев С.С. Общая теория права: учеб. – 2-е изд., - М,: Проспект, 2009.- С. 406. (Alekseev S.S. General
theory of law: studies. – 2nd ed., - Moscow: Prospectus, 2009. – P. 406.)
7 Нематов.Ж.Н. Ўзбекистон маъмурий процедуралар қонунчилик асосларининг таҳлили (маъмурий актни
суд амаллиётида қўллаш мисолида). // Ҳуқуқий тадқиқотлар журнали 2019. – 65-б. (Nematov J. Analysis of the
legislative bases of the administrative procedures of Uzbekistan (On example of application of the administrative act
in judicial practice))
8 Хамедов И.А. Вопросы о понятия «административные органы». // Ўзбекистон Республикаси Бош проку-
ратурасининг Олий ўқув курслари Ахборотномаси. 2014 № 1(17). С. 42-46.(Khamedov I.A. Questions about the
concept of «administrative bodies». // High training courses of GPO. 2014 № 1 (17). – P.42-46.);
9 Таъкидлаш жоизки, И.М.Цай ҳам маъмурий орган тушунчаси юзасидан ўхшаш фикрларни келтириб ўт-
ган (Хамедов И.А., Хван Л.Б., Цай И.М. Административное право Республики Узбекистан. Общая часть.
Учебник. Т.: Konsauditinform-Nashr, 2012. – С. 131-143)
10 Нематов.Ж.Н. Ўзбекистон маъмурий процедуралар қонунчилик асосларининг таҳлили (маъмурий актни
суд амаллиётида қўллаш мисолида). // Ҳуқуқий тадқиқотлар журнали 2019. – 65-б. (Nematov J. Analysis of the
legislative bases of the administrative procedures of Uzbekistan (On example of application of the administrative act
in judicial practice))
11 Ўзбек тилининг изоҳли луғати. Учинчи жилд. Давлат илмий наштиёти 2007. Б. 37
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
МАЪМУРИЙ ҲУҚУҚ ВА ЖАРАЁН 39
ЕРГА ОИД МУНОСАБАТЛАРДА
ФУҚАРОЛАР ЎЗИНИ ЎЗИ БОШҚАРИШ
ОРГАНЛАРИНИНГ ИШТИРОКИ
Мамлакатимизда ерга оид ҳуқуқий муам- рашлари илмий ва амалий жиҳатдан тўғридир.
молар юзасидан ҳуқуқшунос олимлар томо- Шунга қарамай, унинг қарашларида процессу-
нидан бир қатор тадқиқотлар олиб борилган1. ал муносабатларнинг иккинчи томони – ердан
Лекин, уларнинг мазкур соҳага оид тадқиқот фойдаланувчилар ва бошқа манфаатдор шахс
ишларида фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш лар ўрин эгалламаган.
органларининг ерга оид ҳуқуқий муносабат-
ларда иштироки масаласи махсус тадқиқ этил- Б.В. Ерофеевнинг қарашларидан фарқли
маган. Шунинг учун мамлакатимизда фуқаро- равишда Н.И. Краснов ер жараёни тегишли
лар ўзини ўзи бошқариш органларининг ерни давлат органларининг ер фондини бошқариш
муҳофаза қилиш ва улардан фойдаланишга билан боғлиқ процессуал фаолиятини қамраб
оид ҳуқуқий муносабатлардаги фаолиятини олади, шунингдек мазкур фаолиятда ердан
ўрганиш, унинг самарали экологик фаолият фойдаланувчилар ва бошқа манфаа тдор шахс
юритиш механизмини шакллантириш, таҳлил лар ҳам иштирок этади4, деб фикр билдириб,
қилиш ва шу асосларда уни такомиллаштириш айнан ердан фойдаланувчилар ва бошқа манфа-
масалалари бўйича фикр ва хулосалар бериш атдор шахслар ҳам ер процессуал муносабатла-
долзарб масалалардан биридир. ри тушунчасининг зарурий элементи эканлиги-
га эътибор қаратади.
Ерга оид ҳуқуқий муносабатлар деганда
– ер ресурсларини бошқариш, уни муҳофа- Ердан фойдаланувчилар ва бошқа манфа-
за қилиш, юридик ва жисмоний шахсларга ер атдор шахслар тушунчаси асосида биз бево-
участкалари ажратиш, ер участкаларига эгалик сита ердан фойдаланиш тартибининг ўзга-
қилиш ва улардан фойдаланиш жараёнида ке- риши (ҳуқуқ нормасининг татбиқ этилиши)
либ чиқадиган ҳуқуқий ва бошқа ашёвий муно- оқибатлари бевосита чегарадош бошқа ердан
сабатлар тушунилади2. фойдаланувчилар (қўшнилар) манфаатлари-
нинг инобатга олиниши лозимлигини ҳам
Ер ҳуқуқи моддий нормаларини амалда та- англ ашимиз лозим.
тбиқ этишда фуқароларнинг ўзини ўзи бош
қариш органларининг ҳам алоҳида ўрни бў- Фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш орган-
либ, мазкур масалалар олимларнинг илмий ларининг ерга оид муносабатлардаги иштиро-
қарашларида у ёки бу кўринишда ўз ифодаси- кининг ҳуқуқий асоси бўлиб, экология ва ерга
ни топган. доир тегишли қонун ҳужжатлари ва шу орган-
ларнинг фаолиятини тартибга соладиган мах-
Б.В. Ерофеев ер жараёни тушунчасига таъ- сус қонунлар ҳисобланади.
риф бериб, ер жараёни ҳуқуқий ҳодиса сифа-
тида барча турдаги ижро органлари ва маҳал- 2013 йилдаги «Фуқароларнинг ўзини ўзи
лий давлат ҳокимияти идораларининг ҳуқуқни бошқариш органлари тўғрисида»ги Ўзбекис
қўллаш фаолиятини ўзида акс эттирувчи, ер тон Республикаси Қонунининг 11-моддасига
муносабатларига тааллуқли, аниқ мақсадларга кўра, шаҳарча, қишлоқ, овул фуқаролар йиғи-
эришишга қаратилган ва маълум процессуал ни ва шаҳардаги маҳалла фуқаролар йиғини
нормага эга бўлган ҳаракатлар тизимидир,3 де- ер участкаларини бериш (реализация қилиш)
ган тўхтамга келади. Бу фикрдан хулоса қилиш масалаларини кўриб чиқувчи туман, шаҳар ко-
мумкинки, маҳаллий давлат ҳокимияти орган- миссиясига ўз вакилини юборади.
лари ва фуқаролар ўзини ўзи бошқариш ор-
ганларининг (айниқса қишлоқ жойларида) ер Ўзбекистон Республикаси Ер кодексининг
ҳуқуқий нормаларини амалда татбиқ этилиши- 34-моддасига кўра, ер участкаларини эгалик
да катта таъсир кучига эга эканлигини кузати- қилишга, фойдаланишга, ижарага бериш ва
шимиз мумкин. мулк қилиб бериш (реализация қилиш) масала-
ларини кўриб чиқиш учун Ўзбекистон Респуб
Фикримизча, айнан Б.В. Ерофеевнинг қа- ликаси Вазирлар Маҳкамаси, маҳаллий давлат
ҳокимияти органлари ҳузурида ер участкала-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
40 МАЪМУРИЙ ҲУҚУҚ ВА ЖАРАЁН
рини бериш (реализация қилиш) масалалари- тириш ва атроф-муҳитни муҳофаза қилишга
ни кўриб чиқувчи комиссиялар тузилади. Ко- қаратилган чора-тадбирлар тизимини ишлаб
миссиялар таркибига ер ресурслари ва давлат чиқиш лозим.
кадаст ри (комиссия котиби), қишлоқ хўжали-
ги, сув хўжалиги, экология ва атроф-муҳитни Бундан ташқари, Ер кодекси 84-моддаси
муҳофаза қилиш, архитектура ва қурилиш, ге- нинг иккинчи қисмига кўра, ерлардан фойда-
ология ва минерал ресурслар, давлат мулкини ланиш ҳамда уларни муҳофаза қилиш устидан
бошқариш, санитария-эпидемиология хизмати жамоатчилик назоратини фуқароларнинг ўзини
органлари, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқа- ўзи бошқариш органлари ўз ваколатлари дои-
риш органларининг вакиллари ва бошқа шахс расида амалга оширадилар.
лар киритилади.
Шунингдек, ушбу Кодекс 84-моддасининг
Ушбу нормалардан фуқаролар ўзини ўзи учинчи қисмида табиатни муҳофаза қилиш жа-
бошқариш органлари вакилларининг ер участ- миятлари, илмий жамиятлар ва бошқа жамоат
каларини бериш масалаларида, яъни ерга оид бирлашмалари, шунингдек фуқаролар ерлар-
процессуал-ҳуқуқий муносабатларда тегишли дан фойдаланиш ҳамда уларни муҳофаза қи-
тартибда иштирок этиши мумкинлиги кўриниб лиш устидан назоратни амалга оширишда дав-
турибди. лат органларига ва фуқароларнинг ўзини ўзи
бошқариш органларига кўмаклашадилар, деб
Шунингдек, «Фуқароларнинг ўзини ўзи белгиланган.
бошқариш органлари тўғрисида»ги Қо
нуннинг 12-моддасида фуқаролар йиғини- Ердан фойдаланиш ва муҳофаза қилишга
нинг кенгаши тегишли ҳудуддаги ерлардан оид экологик фаолиятда юқорида кўрсатилган
фойдаланиш ва уларни муҳофаза этиш усти- нормалар талабларининг рўёбга чиқарилишида
дан жамоатчилик назоратини амалга ошира- фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органлари ҳам
ди, деб белгиланган. юридик шахс сифатида иштирок этади.
Ердан фойдаланиш ҳамда уларни муҳофаза Фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органлари
қилиш устидан жамоатчилик назорати фуқа- ўз ҳудудидаги жисмоний ва юридик шахслар-
роларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари, нинг ердан фойдаланиш ва муҳофаза қилишда-
жамоатчилик институтлари ва фуқаролар то- ги экологик фаолияти устидан ер қонунчилиги-
монидан ерга эгалик қилувчилар ҳамда ердан да белгиланган талаблар асосида жамоатчилик
фойдаланувчилар фаолияти қонунийлиги ва назоратини амалга оширади.
ижтимоий манфаатларга мувофиқлиги юзаси-
дан кузатувлар олиб бориш, таҳлил қилиш ва «Фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш
баҳолашга оид фаолиятдир5. органлари тўғрисида»ги Қонуннинг 11-мод-
даси талабларига кўра, ердан оқилона фой-
Бундан келиб чиқадики, фуқаролар ўзи- даланиш ва муҳофаза қилиш масалалари
ни ўзи бошқариш органлари ўз ҳудудида ер- юзасидан фуқароларнинг ўзини ўзи бошқа-
дан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш жа- риш органлари ўз ваколатлари доирасида те-
раёнида ҳамда тегишли туман комиссияси гишли ҳудудда жойлашган юридик шахслар
томонидан ер участкаларини бериш масала- раҳбарларининг ҳисоботларини эшитадилар
лари кўриб чиқилаётганда юзага келадиган ҳамда ушбу экологик фаолият талабларининг
ижтимоий-ҳуқуқий муносабатларда субъект- бажарилиши бўйича тегишли қарорлар қабул
лар (жисмоний ва юридик шахслар) томонидан қиладилар.
мазкур қонунчиликнинг тўғри бажарилиши
устидан ўз ваколатлари доирасида жамоатчи- Фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органла-
лик назоратини юритиши мумкин. ри ўз ҳудудида ердан фойдаланиш ва муҳо-
фаза қилиш талабларининг бажарилиши
Жамоат назорати тегишли тадбирларда юзасидан тегишли мутахассисларни жалб
иштирок этиш, мониторинг қилиш, текшириш, қилган ҳолда жамоат экологик экспертизаси
эшитувлар ташкил этиш ва бошқа шаклл арда ўтказилишини ташкил қилиш ва унинг амал-
амалга оширилади6. га оширилишидаги экологик муносабатлар-
да ҳам иштирок этади.
Лекин, фуқаролар ўзини ўзи бошқариш
органларининг амалиётида бундай чора-тад- Бундай ҳолатда «Экологик экспертиза тўғри-
бирларнинг мустақил амалга оширилганлиги сида»ги Қонуннинг 23-моддасига асосан, жамо-
ҳақида бирон-бир маълумот учратиш қийин. ат экологик экспертизаси экологик асосланиши
Бунинг учун тегишли амалиётни ривожлан- тақозо этиладиган ҳар қандай фаолият соҳаси-
да нодавлат нотижорат ташкилотларининг ва
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
МАЪМУРИЙ ҲУҚУҚ ВА ЖАРАЁН 41
фуқароларнинг ташаббуси билан амалга оши- 1) ерлардан фойдаланилиши ва муҳофаза
рилиши мумкин. Бунга кўра, фуқаролар ўзини қилиниши устидан жамоат экологик назорати-
ўзи бошқариш органлари давлат экологик экс- ни амалга оширишда;
пертизаси ўтказилганлигидан қатъи назар, жа-
моат экологик экспертизаси ўтказилиши орқали 2) ердан фойдаланилишида жамоат эколо-
тегишли хулосалар олиши мумкин. гик экспертизасини ўтказишда;
Аммо, қонунчиликда мазкур норма белги- 3) ердан фойдаланилиши устидан жамоат
ланганига қарамасдан, фуқаролар ўзини ўзи экологик мониторингини юритишда;
бошқариш органлари томонидан ёки бошқа
нодавлат нотижорат ташкилотлари томонидан 4) ер участкаларини ажратиш масалаларида
жамоат экологик экспертизаси ўтказилиши иштирок этишда;
амалиётини учратиш қийин.
5) ерларнинг фойдаланиш категорияларини
Фуқаролар йиғинининг раиси (оқсоқоли) ўзгартиришда, масалан, қишлоқ хўжалик ерла-
фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органлари ўз рини бошқа тоифага ўтказилишида;
ваколатлари доирасида қабул қилган қарор-
ларини бажармаганлиги ёки лозим даражада 6) ерларни алоҳида муҳофаза қилиш тоифа-
бажармаганлиги учун мансабдор шахслар- сига ўтказишда иштирок этишда;
ни жавобгарликка тортиш тўғрисида қонун-
да белгиланган тартибда тегишли органлар- 7) ерлардан фойдаланилиши ва муҳофаза
га тақдимномалар киритади. Демак, табиат қилиниши устидан жамоат эшитувларини ўт-
объектларидан, шу жумладан, ер ресурслари- казишда;
дан оқилона фойдаланиш ва муҳофаза қилиш
жараёнида жисмоний ва юридик шахсларнинг 8) ерлардан фойдаланилиши ва муҳофа-
ноқонуний хатти-ҳаракатлари устидан маҳал- за қилиниши талаблари тегишли субъектлар
ла тузилмаларининг раислари ўз ҳуқуқларини томонидан бажарилмаганда уларни бартараф
ҳимоя қилиш ва етказилган зарарларни қо- этиш бўйича тақдимномалар киритишда ва
плаш тўғрисида тегишли давлат органларига ҳоказо.
тақдимномалар киритиб, маҳаллий аҳолининг
бузилган ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қи- Хулоса шуки, ерга оид процессуал-ҳуқ уқий
лишлари мумкин. Бундай экологик фаолият- муносабатларда фуқаролар ўзини ўзи бошқа-
да фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органлари риш органлари иштирокининг ҳуқуқий асо-
иштироки таъминланади. слари қонунларда ўз ифодасини топган. Бироқ,
ерга оид ҳуқуқий муносабатлар амалга оши-
Бизнингча, юқоридаги фикр-мулоҳазаларга рилаётганда ушбу муносабат иштирокчилари-
ва норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар талабларига нинг тегишли ҳудуддаги фуқаролар ўзини ўзи
кўра, ердан фойдаланиш ва муҳофаза қилиш бошқариш органлари билан ҳамкорлик ме-
билан боғлиқ талабларнинг бажарилишида ханизмини шакллантириш ва тегишли қонун
фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари ҳужжатларини такомиллаштириш лозим, деб
ўз ваколатларини қуйидаги шаклларда амалга ҳисоблаймиз.
ошириши мумкин, деб ўйлаймиз.
Ж. СУВОНҚУЛОВ,
Яъни, уларнинг шакллари қуйидагиларда Жиззах давлат педагогика
намоён бўлиши мумкин: институти катта ўқитувчиси,
3-даражали юрист
1 Ер ҳуқуқи. // Дарслик. Рустамбаев М.Х., Усмонов М.Б., Жўраев Й.О. - Т.ТДЮИ, 2002.; Кенжаев Р. Ерлар-
ни муҳофаза қилишнинг конституциявий асослари // ТДЮИ Ахборотномаси, 2011 й. №5, 71-73-б., Бобоқулов
Ш.О. Фуқароларнинг ердан фойдаланиш ҳуқуқини тартибга солиш муаммолари. Юрид. фанлар номзоди дисс.
Автореф. Т,ТДЮИ, 2006, 26-б.
2 Қаранг: Ер ҳуқуқи фанидан юридик тушунча ва атамалар изоҳли луғати. Масъул муҳаррир ю.ф.д. проф.,
Ю.А.Жураев. Тузувчилар Ҳ.Ю.Садиқов, Ж.А.Суванкулов ва бошқалар.-Т. «INFO CAPITAL GROUP», 2019 йил, 76-б.
3 Қаранг: Ерофеев Б.В. Земельное право. Учебник для вузов. – М.: ООО «Профобразование», 2001. – С.290.
4 Н.И.Краснов, И.А. Иконицкая. «Процессуальные вопросы советского земельного права»., «Наука» 1975 г. – С.10.
5 Ер ҳуқуқи фанидан юридик тушунча ва атамалар изоҳли луғати. Масъул муҳаррир ю.ф.д. проф., Ю.А.
Жураев. Тузувчилар: Ҳ.Ю.Садиқов, Ж.А.Суванкулов ва бошқалар.-Т. «INFO CAPITAL GROUP», 2019 йил, 80-б.
6 Ўша жойда.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
42 ФАОЛИЯТ
ФАРЗАНДЛИККА ОЛИШ ҲАҚИДАГИ
ҚОНУН ҲУЖЖАТЛАРИНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШ ЗАРУР
Ўзбек миллий қонунчилигида фарзанд Аксарият ҳолатларда фуқароларнинг фар-
ликка олиш институтининг жорий қилин- зандликка олиш ҳақидаги аризалари фуқаролик
ганлиги ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган ишлари бўйича судлар томонидан қаноатланти-
болаларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг рилади. Аммо, миллий қонунчилигимизда фар-
мустаҳкам пойдеворидир. зандликка олишни истисно қиладиган ҳолатлар
мавжуд.
Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Оила
кодексининг 151-моддасига кўра, фарзанд- Ўзбекистон Республикаси Оила кодек-
ликка олишга фақат вояга етмаган болаларга сининг 152-моддасига мувофиқ ота-оналик
нисбатан ва фақат уларнинг манфаатларини ҳуқуқидан маҳрум қилинган ёки ота-оналик
кўзлаб йўл қўйилади. ҳуқуқи чекланганлар, қонун билан белгилан-
ган тартибда муомалага лаёқатсиз ёки муома-
Фарзандликка олиш болани фарзандл икка ла лаёқати чекланган деб топилганлар, асаб
олишни истаган шахсларнинг (шахснинг) ари- касалликлари ёки наркология муассасаларида
засига кўра, васийлик ва ҳомийлик органлари- рўйхатда турувчилар, фарзандликка олганли-
нинг фарзандликка олишнинг асослилиги ва ги бекор қилинган собиқ фарзандликка олув-
фарзандликка олинаётган бола манфаатларига чилар, қасддан содир қилган жиноятлари учун
тўғри келиши ҳақидаги хулосаси ҳисобга олин- илгари ҳукм қилинганлар вояга етмаган бола-
ган ҳолда суд томонидан амалга оширилади. ларни фарзандликка олишлари мумкин эмас.
Яъни, фарзандликка олиш тўғрисидаги ишлар Хорижий давлатлар қонунчилигида ҳам
Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик про- фарзандликка олиш масаласига алоҳида эъти-
цессуал кодексида назарда тутилган қоидалар бор берилган. Хусусан, аксарият хорижий дав-
бўйича алоҳида иш юритиш тартибида, фарзанд латларда фарзандликка олувчиларга нисбатан
ликка олувчилар (олувчи), васийлик ва ҳомий- ёш цензи белгиланган бўлиб, уларнинг судлан-
лик органлари вакиллари, шунингдек прокурор ганлик ҳолатига деярли эътибор берилмайди.
иштирокида суд томонидан кўриб чиқилади.
Жанубий Корея қонунчилигига мувофиқ
Миллий қонунчилигимизга мувофиқ маз- фарзандликка олувчиларнинг ёши 25-45 ёш
кур тоифадаги ишлар ёпиқ суд мажлисида оралиғида бўлиши керак. Турмуш қурмаган
кўрилади ва ишга алоқадор бўлмаган шахс ҳамда бир мартадан кўп ажрашган шахслар-
ларнинг суд мажлисига киришига рухсат бе- га болаларни фарзандл икка бериш тақиқла-
рилмайди. Суд мажлисида қатнашган шахслар нади. Шунингдек, фарзандликка олувчи
фарзандликка олиш сирини қонунда белги- эр-хотин олий маълумотли бўлиши ҳамда
ланган тартибга зид равишда ошкор қилса, уларнинг никоҳ қурганлигига камида уч йил
жиноий жавобгарликка тортилиши ҳақида бўлган бўлиши керак.
огоҳлантирилади.
Германия қонунчилигига мувофиқ вояга ет-
Мазкур тоифадаги ишлар судлар томонидан маган болалар фақат қонуний турмуш қурган
кўриладиган фуқаролик ишларининг салмоқ- эр-хотинларга фарзандликка берилади. Фарзанд
ли қисмини ташкил қилади. Масалан, фуқаро- ликка олувчиларнинг ёш цензи эса аёллар учун
лик ишлари бўйича Навоий вилояти судлари 21, эркаклар учун 25 ёш белгиланган.
томонидан 2019 йил давомида фарзандликка
олиш тўғрисидаги аризалар бўйича жами 149 Хитой Халқ Республикасининг «Фарзанд-
та фуқаролик иши кўрилган бўлиб, 143 та иш ликка олиш тўғрисида»ги қоидаларига кўра,
бўйича аризалар қаноатлантирилган. фарзандликка олувчиларнинг ёши 30-50 ёш
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
ФАОЛИЯТ 43
оралиғида бўлиши лозим. Шунингдек, бола- қуришганликларини, вояга етмаган 2003 йил 19
лар ўзаро никоҳда ҳамда мазкур никоҳда икки июль куни туғилган Ботиров Бобир Ботир ўғли
йилдан бери яшаб келаётган ва аввал икки ва 2006 йил 15 январь куни туғилган Ботирова
мартадан ортиқ никоҳдан ажрашмаган шахс Алиса Ботир қизи уларнинг невараси бўлишини,
ларга фарзандликка берилади. Ўзаро никоҳда вояга етмаганлар келини ва ўғлининг фарзанди
бўлмаган якка шахсларга, шунингдек тана бўлишини, болалар 2008 йилдан буён уларнинг
оғирлиги белгиланган меъёрдан ортиқ бўлган тарбиясида эканлигини, невараларининг онаси
шахсл арга фарзандликка бериш тақиқланади. Алимова Амина Али қизи 2008 йилда фарзанд-
ларини уларга ташлаб кетганлигини, набирала-
Ҳозирги кунда суд амалиётида фарзандлик- рининг отаси эса 2009 йилда бошқа оила қур-
ка олувчиларнинг судланганлик ҳолати мав- ганлигини, набираларини уларга беришга отаси
жудлиги, гарчи судланганлик муддатлари ўтиб рози эканлигини, Алимова Амина Али қизи эса
кетган бўлса-да, болаларнинг фарзандликка оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинганлигини,
олинишига тўсиқ бўлмоқда. Чунки, қонунда уларнинг оиласи моддий жиҳатдан таъминлан-
фарзандликка олишни истисно қиладиган маз- ганлигини билдириб, уларга Ботиров Бобир Бо-
кур асос умумий белгиланган. тир ўғли ва Ботирова Алиса Ботир қизини фар-
зандликка беришни сўраган.
Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Жиноят
кодексининг 77-моддасига кўра, судланганлик Иш ҳужжатларидан аниқланишича, Алимов
муддатининг ўтиб кетганлиги ёки судланган- Али Алимович муқаддам ўзига ишониб топши-
ликнинг олиб ташланиши муносабати билан рилган давлат мулкини лозим даражада сақла-
унинг барча ҳуқуқий оқибатлари бекор бўлади. маганлиги ва растратага йўл қўйганлиги учун
Ўзбекистон Респ убликаси Жиноят кодексининг
Мазкур қонун қасддан содир қилган жи- 167 ва 172-моддалари билан жиноий жавобгар-
ноятлари учун ҳукм қилинган шахсларнинг ликка тортилган. Лекин, у бугунги кунда бола-
судланганлик муддати ўтиб кетганлиги ёки ларга ўз отасидек ғамхўрлик қилиб келмоқда.
уларнинг судланганлиги олиб ташланганлиги Болалар ҳам уни ота сифатида қабул қилган.
олдинги барча ҳуқуқларининг тикланганлиги-
ни англатади. Аммо, оила қонунчилигига му- Суд юқоридаги ҳолатни инобатга олиб, қо-
вофиқ судланганлиги ҳолати тугаган ёки олиб нун нормаларига асосланган ҳолда аризачи-
ташланган шахслар вояга етмаган болаларни ларнинг аризасини қисман қаноатлантириб,
фарзандликка олиши мумкин эмас. Бу эса, ко- вояга етмаган Ботиров Бобир Ботир ўғли ва
декслар ўртасидаги ўзаро қарама-қаршиликни Ботирова Алиса Ботир қизини Лазизова Ла-
вужудга келтиради. зиза Лазизовнага фарзандликка берган, аммо
Алимов Али Алимовичнинг судланганлиги
Зеро, амалиётда бола ўгай ота ёки она би- борлиги учун вояга етмаган болаларни унга
лан бир оила бўлиб яшаётган, болани она (ота) фарзандликка беришни рад қилган.
си ҳам турмуш ўртоғига болани фарзандлик-
ка беришга рози бўлган, лекин шахс қасддан Бизнингча, Ўзбекистон Республикаси Оила
жиноят содир этганлиги учун илгари ҳукм қи- кодексининг 152-моддасидаги «қасддан содир
линган ҳолатлар ҳам кўплаб учрамоқда. Маса- қилган жиноятлари учун илгари ҳукм қилин-
лан, иқтисодиёт ёки экология соҳасидаги жи- ганлар», деган жумлани «оғир ёки ўта оғир
ноятлар ва бошқалар. Ушбу қонун нормаси эса жиноятлар содир этганлар, шунингдек оила,
вояга етмаган болани қонуний йўл билан шу вояга етмаган болага, ахлоқ ва жинсий эр-
шахсга фарзандликка беришга йўл қўймайди. кинликка қарши жиноят содир этганлар», деб
ўзгартириш ҳамда моддани «судланганлиги
Фикримизнинг асоси сифатида фуқаролик олиб ташланган ёки судланганлик муддати
судида кўрилган фарзандликка олиш ҳақидаги ўтиб кетган шахслар бундан мустасно» деган
фуқаролик ишини мисол қилишимиз мумкин жумлалар билан тўлдириш мақсадга мувофиқ.
(фуқаролик ишидаги шахсларнинг исм-шари-
фи ва ҳолат ўзгартирилган). Н. ФАЙЗИЕВ,
фуқаролик ишлари бўйича
Аризачилар Алимов Али Алимович ва Ла- Навоий вилоят суди раиси
зизова Лазиза Лазизовна судга ариза билан му-
рожаат қилиб, унда улар 1981 йилда турмуш
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
44 КОРПОРАТИВ ҲУҚУҚ ВА ЖАРАЁН
КОРПОРАТИВ МУНОСАБАТЛАР
БИЛАН БОҒЛИҚ ИШЛАР
Ҳозирда деярли ҳамма тадбиркорлик фа- этиш, тугатиш ва унда иштирок этиш билан
олияти билан шуғулланиши мумкин. ХХ боғлиқ;
асрнинг охирларида мамлакатимизда бозор
ислоҳотлари бошланди, акциядорлик жамият юридик шахсни давлат рўйхатидан ўт-
лари, масъулияти чекланган жамиятлар, фер- казмаслик ёки давлат рўйхатидан ўз вақтида
мер ва деҳқон хўжаликлари, ширкатлар, хусу- ўтказмаслик билан боғлиқ;
сий ва оилавий корхоналар, шунингдек бошқа
шаклдаги юридик шахслар ташкил этилди. иштирокчини жамиятдан чиқариш, устав
«Корпоратив ҳуқуқ», «корпоратив муноса- фондидаги улушни бошқа шахсга ўтказиш,
батлар» деган атамалар пайдо бўлди. Бироқ, акцияларни ноқонуний равишда эгаллаб
ҳозирга қадар «корпоратив муносабатлар» олиниши билан боғлиқ;
атамаси Ўзбекистон Республикасининг Фуқа-
ролик кодексига киритилгани йўқ. акцияни имтиёзли сотиб олиш ҳуқуқи бу-
зилганида сотиб олувчининг ҳуқуқларини
Тор маънода «корпоратив» деган ҳуқуқий ўтказиш ҳақидаги;
атама фақат акциядорлик жамияти фаолияти
билан боғланади. Кенг маънода эса, умумий улуш қийматини тўлаб бериш мажбурия-
мақсадга эришиш ва фаолиятда иштирок тини юклаш;
этиш учун таъсисчилар (иштирокчилар) томо-
нидан ташкил этилиб, юқори ва ижро этувчи акциядорлар реестрига ёзувни киритмас-
органлар тузиладиган юридик шахслар «кор- ликни ғайриқонуний деб топиш;
порация» тушунчаси билан қамраб олинади.
Корпорациянинг иштирокчиси (таъсисчиси, қимматли қоғозлар эмиссияси ва улар-
акциядори, пайчиси, аъзоси) юридик ёки (ва) нинг муомаласи билан боғлиқ низолар;
жисмоний шахслар бўлиши мумкин.
умумий йиғилишни чақириш мажбурия-
Иштирокчилар (таъсисчилар, улушдор- тини юклаш;
лар, акциядорлар, пайчилар, аъзолар) ўр-
тасидаги юридик шахснинг ташкил эти- умумий йиғилишни муддатидан олдин
лишидан бошлаб тугатилишигача бўлган чақириш талабини рад этишни ноқонуний
давр мобайнида юзага келган ички низолар деб топиш, умумий йиғилишда овоз бериш
ҳамда ташқи субъектлар билан боғлиқ ни- тартибини бузиш ёки умумий йиғилишларда
золар корпоратив низоларга киради. Кор- иштирок этиш ҳуқуқини бузиш билан боғлиқ;
поратив муносабатлардан келиб чиққан ва
улар фаолияти билан боғлиқ бўлган ишлар умумий йиғилишда иштирок этувчилар-
иқтисодий, фуқаролик, маъмурий ва жиноят ни рўйхатини тақдим этиш мажбуриятини
ишлари бўйича судларда кўрилиши мумкин. юклаш;
Судларда кўриладиган корпоратив муно- бошқарув органлари қарорларини
сабатлардан келиб чиққан ишлар қаторига: ҳақиқий эмас деб топиш;
тижоратчи ва тижоратчи бўлмаган юри- жамият ҳужжатлари билан танишиш
дик шахсни ташкил этиш, қайта ташкил ҳуқуқини бузиш билан боғлиқ;
улуш (акция, пай)га нисбатан мулк
ҳуқуқини тан олиш;
акцияларни баҳолаш ва уларнинг ҳақиқий
бозор қийматини ундириш;
дивидендларни тўлашдан бош тортиш
ёки уларни тўла миқдорда тўламаслик би-
лан боғлиқ;
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
КОРПОРАТИВ ҲУҚУҚ ВА ЖАРАЁН 45
битимларни (шу жумладан йирик би- эркинликлари ва қонуний манфаатларини
тимларни) ҳақиқий эмас деб топиш ва (ёки) ҳимоя қилиш билан боғлиқ ишларда тараф
уларни ҳақиқий эмас деб топиш оқибатла- сифатида аризачи ва жавобгар ўтади. Кор-
рини қўллаш ҳақидаги; поратив муносабатларда Жиноят кодекси
билан қўриқланадиган объектларга тажовуз
хўжалик ширкати иштирокчисига берил- қилинганлиги туфайли қўзғатилган ишлар-
ган ваколатларни тугатиш; да юридик ва жисмоний шахслар фуқаровий
даъвогар ёки фуқаровий жавобгар, шунинг
жамиятни бошқарув органларининг хат- дек жисмоний шахслар жабрланувчи ёки
ти-ҳаракатлари оқибатида етказилган зарар- гумон қилинувчи (айбланувчи, судланувчи)
ни ундириш; сифатида жалб этилади.
иштирокчилар (акциядорлар) жисмоний Корпоратив муносабатлардан келиб
шахсларнинг маънавий зарарни ундириш чиққан меҳнатга оид низолар (ишга тиклаш,
ҳақидаги; иш ҳақини ундириш ва бошқалар), шунинг
дек устав фондидаги акциялар, улушлар
жамиятни бошқарув органларини ноқо- ёхуд кооператив аъзоларининг пайи мерос
нуний равишда ўзгартириш билан боғлиқ; мулкига ёки эр-хотиннинг умумий мол-мул-
кига кирганида ушбу мулклар билан боғлиқ
юридик шахслар реестрига ўзгаришлар низолар фуқаролик ишлари бўйича судда
киритиш ҳақидаги; кўрилади. Шунингдек, Ўзбекистон Респуб
ликаси Фуқаролик процессуал кодексининг
мерос мулкига кирган улуш (акция, пай, (ФПК) 231-бобида белгиланган тартибга
даромад) билан боғлиқ; кўра, фуқаролик ишлари бўйича судда кор-
хоналар, муассасалар, ташкилотлар, жамоат
эр-хотинни биргаликдаги умумий мулки- бирлашмаларининг маъмурий ва бошқа ом-
га кирган улуш (акция, пай, даромад) билан мавий ҳуқуқий муносабатлардан юзага кел-
боғлиқ; майдиган қарорлари ҳамда улар мансабдор
шахсларининг шундай ҳаракатлари (ҳара-
меҳнат муносабатларидан келиб чиққан; катсизлиги) юзасидан низолашиш тўғриси-
жиноий қилмишлар оқибатида корпора- даги ишлар кўриб чиқилади.
тив тузилмада мулкни талон-торож қилиш,
унинг ходимлари томонидан ўз ваколатлари- Корпоратив муносабатлари билан боғлиқ
ни суиистеъмол қилиш билан боғлиқ ишлар идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни,
ҳамда бошқа тоифадаги ишлар киради. давлат бошқаруви органларининг, маъму-
Яъни, келтирилган ишлар тааллуқлилиги рий-ҳуқуқий фаолиятни амалга оширишга
бўйича тегишли судларда кўрилади. ваколати бўлган бошқа органларининг қа-
Корпоратив муносабатлар билан боғлиқ рорлари, ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) юза-
ишларда юридик шахс ва унинг акциядор- сидан юзага келган низолар, бундан ташқари
лари, таъсисчилар, пайчилар, аъзолари, ин- юридик шахсни давлат рўйхатидан ўтказиш-
весторлар, давлат органлари ва уларнинг ни рад этиш ёхуд белгиланган муддатда дав-
мансабдор шахслари иштирок этиши мум- лат рўйхатидан ўтказишдан бўйин товлаш
кин. Акциядорлар (улушдорлар, пайчилар, устидан берилган шикоятлар маъмурий суд-
аъзолар) ўрталарида ёки ушбу шахслар ва га тааллуқлидир (Ўзбекистон Республикаси
юридик шахснинг бошқарув органларининг Маъмурий суд ишларини юритиш тўғриси-
ноқонуний ҳаракатлари сабабли юзага кел- даги кодексининг 27-моддаси).
ган низоларни ички низолар деб, даъвогар
акциядор (улушдор, пайчи, аъзо) ва бошқа 2018 йилнинг 1 апрелидан кучга кирган
жавобгарлар ўртасидаги низоларни ташқи Ўзбекистон Республикасининг Иқтисодий
низолар деб баҳолаш мумкин. процессуал кодексига (ИПК) «Корпора-
Фуқаролик ишлари бўйича судда ва иқти-
содий судда тарафлар даъвогар ҳамда жавоб-
гар ҳисобланади. Маъмурий судда кўрила-
диган фуқаролар ёки юридик шахсларнинг
бузилган ёки низолашилаётган ҳуқуқлари,
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
46 КОРПОРАТИВ ҲУҚУҚ ВА ЖАРАЁН
тив низолар» номли 30-модда киритилди. бошқалари фуқаролик ишлари бўйича ёки
Иқтисодиёт судида кўриладиган корпоратив иқтисодий судга тааллуқли талаблар бўлса,
низоларнинг тўлиқ рўйхатини олдиндан ту- барча талаблар фуқаролик ишлари бўйича суд-
зиш имконияти йўқлиги ва ҳар қандай ман- да кўрилади. Ўзаро боғлиқ бўлган, лекин баъ-
фаатдор шахснинг судга мурожаат қилиш зилари маъмурий судга, бошқалари иқтисодий
ҳуқуқини таъминлаш учун Кодексда иқти- судга тааллуқли бўлган бир нечта талабларни
содий судда кўриладиган корпоратив низо- бирлаштириб бўлмайди, ушбу талаблар билан
ларни фақат асосий 7 та тури келтирилган. алоҳида-алоҳида тартибда маъмурий ва иқти-
Аҳамиятли томони шундан иборатки, иқти- содий судга мурожаат этиш шарт.
содий судларда кўриладиган корпоратив ни-
золарда тараф сифатида жисмоний шахслар Талаб билан судга мурожаат этишда су-
ҳам иштирок этиши мумкин. дга тааллуқлилик масаласини тўғри ҳал
этиш орқали сансалорликнинг олди олина-
Судларга топшириладиган даъво ариза- ди. Юқорида кўрсатилганидек, ИПКнинг
лари, аризалар ва шикоятлар асосан адвокат- 30-моддасида келтирилган корпоратив низо-
лар ва юридик маълумотга эга бўлган бошқа ларда низонинг бир тарафи жисмоний шахс
шахслар томонидан тайёрланади. Суд ама- бўлганида ҳам иш иқтисодий судда кўрила-
лиётида даъво талабларини нотўғри қўйиш ди. Бошқа корпоратив муносабатлардан ке-
ҳолатлари учраб туради. Масалан, даъво либ чиққан низо қайси судда кўрилиши ма-
аризасида жавобгар сифатида акциядор- саласини тўғри ҳал этиш учун ИПКнинг 25
лик жамиятини ёки масъулияти чекланган ва 30-моддалари, МСИЮтКнинг 25-моддаси
жамиятини кўрсатмасдан жамият филиали ва ФПКнинг 26-моддасини ўзаро солишти-
(бўлинмаси)ни ёки бошқарув органларини риш ва судловга тааллуқлилик масалалари
келтириш; жамиятнинг умумий йиғилишда бўйича Ўзбекистон Республикаси Олий суди
қабул қилинган қарорни ҳақиқий эмас деб томонидан Пленум қарорларида берилган
топиш ўрнига умумий йиғилиш баённома- тушунтиришларни ўрганиб чиқиш мақсадга
сини ҳақиқий эмас деб топишни талаб қи- мувофиқдир.
лиш ёки даъво аризасида битимни ҳақиқий
эмас деб топишни сўраш ўрнига уни бекор ИПКнинг 30-моддасидаги корпоратив
қилиш талаби билан мурожаат этиш. низолар фақат юридик шахс жойлашган ер-
даги иқтисодий судда кўрилади ва низо та-
Ўзбекистон Республикаси Олий суди рафларига судловга тегишлилик қоидасини
Пленуми ва Олий хўжалик суди Пленуми- ўзгартириш ҳуқуқи берилмаган. Иштирок-
нинг «Тадбиркорлик субъектлари фаолия- чилар ўртасида, иштирокчилар билан хўжа-
тини тартибга солувчи қонун ҳужжатларини лик ширкатлари ва жамиятлари ўртасида,
қўллаш бўйича суд амалиётининг айрим ма- шу жумладан акциядорлар ўртасида, акци-
салалари тўғрисида»ги 2012 йил 14 сентябр- ядор билан акциядорлик жамияти ўртасида
даги 12/239-сонли қарорида тадбиркорлик хўжалик ширкатлари ва жамиятлари фаоли-
фаолияти субъекти сифатида давлат рўйха- ятидан келиб чиқадиган низолар бўйича Ўз-
тидан ўтказишни рад этганлик, шунингдек бекистон Республикаси Олий хўжалик суди
рўйхатдан ўтказиш муддатини бузганлик Пленумининг «Иқтисодий судлар томони-
устидан берилган шикоят маъмурий суд- дан корпоратив низоларни ҳал этишнинг
ларга тегишли, деган тушунтириш берилган айрим масалалари тўғрисида» 2014 йил 20
(3-банди). Шу билан бирга, юридик шахсни июндаги қарорида судлар учун зарур бўлган
ташкил этиш, қайта ташкил этиш масала- тушунтиришлар берилган.
лари бўйича юзага келган корпоратив ни-
золарнинг тури иқтисодий судга тааллуқли Д. АКРАМОВА,
ҳисобланади (ИПК 30-моддаси). Фарғона туманлараро
иқтисодий суди судьяси
Ўзаро боғлиқ бўлиб, баъзилари маъмурий,
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
МУЛК ҲУҚУҚИ 47
УМУМИЙ МУЛК ҲУҚУҚИНИНГ
ВУЖУДГА КЕЛИШИ,
УНИНГ ТАСАРРУФ ЭТИЛИШИ
Ўзбекистон Республикаси Конституция- нормалар тизимини юзага келтирди.
сининг 36-моддасида ҳар бир шахс мулкдор Умумий мулкнинг барча турларига таал-
бўлишга ҳақли эканлиги белгилаб қўйилган.
луқли ўзига хос хусусиятлар бўйича қуйи-
Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик дагиларни қайд этиш мумкин:
кодексининг 201-моддасида умумий мулк
тушунчасига таъриф берилган бўлиб, унга – биринчидан, у икки ёки ундан кўпроқ
кўра икки ёки ундан ортиқ шахснинг эгали- шахсга тегишли, яъни кўп субъектлидир;
гида бўлган мол-мулк уларга умумий мулк
ҳуқуқи асосида тегишли бўлади. – иккинчидан, унинг нарсасини умумий
тоифага кирувчи муайян бир мол-мулк таш-
Мол-мулкка бўлган мулк ҳуқуқи алоҳида кил этади;
бир шахсга (фуқаро, юридик шахс, давлат,
маъмурий-ҳудудий тузилма) тегишли бўл- – учинчидан, умумий мулкчиликда ше-
са, мулк бир субъектли ҳисобланади. Шунга рик мулкдорларнинг барча учинчи шахслар
мувофиқ, бу ҳолда мулкдорга қарши тур- билан ташқи муносабатларидан ташқари,
ган барча учинчи шахслар, ушбу шахснинг уларнинг ўртасида ички муносабатлар ҳам
мулкдан фойдаланиш, унга эгалик қилиш ва мавжуд бўлади.
уни тасарруф этиш билан боғлиқ ваколатла-
рини амалга оширишга тўсқинлик қилувчи Юридик адабиётда бир неча шахсга
барча хатти-ҳаракатлардан ўзларини тий- тегишл и мулкни белгилаш учун айрим
иши керак. пайтд а «жамоа мулки» сингари атама ишла-
тилади, бу эса ҳуқуқий жиҳатдан унча тўғри
Агар мол-мулкка нисбатан мулк ҳуқуқи эмас, чунки «жамоа мулки» тушунчасида
икки ёки ундан кўпроқ шахсга тегишли гап мулкни ҳуқуқий субъект яхлитлиги-
бўлса, умумий мулк вужудга келиб, бу ҳол- ни ташкил этувчи бирон жамоага тегишли
да ушбу иштирокчиларнинг барча учинчи эканлиги тўғрисида бориши фараз қилина-
шахсл ар билан ташқи муносабатларидан ди. Ваҳоланки, кўп субъектли мулк муноса-
ташқари мулк иштирокчиларининг ўрта- батларида гап мулкнинг ягона ҳуқуқ субъ-
сида ички муносабатлар ҳам мавжуд бўла- ектини ташкил этмайдиган бир неча шахсга
ди. Бундай шахслар (шерик мулкдорлар) тегишли эканлиги хусусида боради. Бунинг
ўртасидаги ички муносабатларни тартибга устига айрим ҳолларда жамоавий деб юри-
солиш зарурияти умумий мулк институти дик шахсларга тегишли мулк тушунилади.
деб аталувчи, мулкдорларнинг ўзларига те-
гишли умумий мулкка эгалик қилиш, ундан Умумий мулкнинг икки хил: улушли ва
фойдаланиш ва уни тасарруф этиш билан биргаликдаги турлари фарқланади. Ҳар бир
боғлиқ ваколатларини амалга оширишда иштирокчининг улуши белгиланган мулк
шерик мулкдорларнинг иродасини муво- улушли бўлади, демак-ки, улушлар белги-
фиқлаштиришга мўлжалланган ҳуқуқий ланмаган мулк биргаликдаги мулк ҳисобла-
нади.
Қонун фақат қатъий белгиланган ҳоллар-
дагина биргаликдаги мулк муносабатлари
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
48 МУЛК ҲУҚУҚИ
вужудга келишига йўл қўяди. Сабаби шуки, келиши мумкин. Башарти, мол-мулк вази-
биргаликдаги мулк иштирокчилари томони- фасини ўзгартирмаган ҳолда тақсимланиши
дан ваколатларни амалга ошириш ўзига хос ёки қонунга кўра тақсимланиши мумкин
бўлиб, улар томонидан Ўзбекистон Респу- бўлмаса, унга нисбатан умумий мулкчилик
бликасининг Фуқаролик кодекси ва махсус мол-мулкка хос бўлган функционал сифат-
қонунчилик қоидаларининг қўлланилиши лар ёхуд унинг ҳуқуқий режими оқибатида
улар ўртасидаги муносабатлар юқори дара- умумий мулк пайдо бўлади.
жада ишончли деб фараз қилинади.
Мол-мулк бўлинувчи сирасига кирса,
Айнан шунинг учун ҳам қонун биргалик- унга нисбатан умумий мулкчилик фақатги-
даги мулкнинг улушли мулкка айланишига на қонун ёки шартномада назарда тутилган
рухсат берса ҳам, умумий қоида бўйича бу- ҳолатлардагина вужудга келади.
нинг тескарисига йўл қўймайди.
Ўзбекистон Республикасининг Фуқаро-
Қайд этиш лозимки, биргаликдаги мулк лик кодекси умумий улушли ва умумий бир-
да мол-мулкнинг умумийлиги улушли мулк галикдаги мулкнинг таърифига ҳам, вужуд-
ка нисбатан кўпроқ даражада ифодаланган. га келиш асосларига ҳам турлича ёндашади.
Буни биргаликдаги мулк иштирокчи- Умумий улушли мулкнинг вужудга ке-
лари (эр-хотин, деҳқон хўжалиги аъзола- лиш асослари тўла-тўкис аниқланмаган. У
ри ва ҳ.к.) ўртасидаги муносабатлар анча қонунда тўғридан-тўғри назарда тутилган
ишончл и ва барқарор хусусиятга эгалиги ҳолатларда ҳам, томонларнинг келишуви,
билан тушунтириш мумкин. Аммо, бу бир- суднинг қарорида назарда тутилган ҳолат-
галикдаги мулкда умуман улуш йўқлигини ларда ҳам, шунингдек умумий улушли мулк
англатмайди. пайдо бўлишига сабаб бўладиган бошқа
вазиятлар таъсирида ҳам вужудга келиши
Бу масаладаги фарқ шундан иборатки, мумкин.
улушли мулкдаги ҳар бир иштирокчининг
улуши, одатда, аввалдан белгиланган, бир- Умумий улушли мулк иштирокчилари-
галикдаги мулкда эса, улуш фақат умумий нинг доираси қонун билан чекланмаган.
мулк тақсимланганда ёки ажратилганда, Улар мулкчиликнинг турли шаклларини
яъни биргаликдаги мулк муносабатлари ту- турли бирикмада ифодалашлари мумкин.
гатилган пайтда аниқланади. Бу ҳолда ҳам Фуқаролар, фуқаролар ва юридик шахслар
улушли, ҳам биргаликдаги (юқорида кўр- ўртасида, юридик шахслар, маъмурий-ҳуду-
сатилган ҳолатларда) мулкдаги улушлар, дий тузилмалар, фуқаролар ва ҳоказолар ўр-
қонун ёки шартномада ўзгача тартиб белги- тасида умумий улушли мулкчилик бўлиши
ланмаган бўлса, тенг деб фараз қилинади. мумкин. Жумладан, мерос мол-мулкнинг
қисман эгасизлик ҳолатида бир томондан
Умумий биргаликдаги мулк ўз вазифа- давлат мулкчилиги, иккинчи томондан эса
сини ўзгартирмаган ҳолда тақсимланиши фуқаролар ва юридик шахслар мулкчилиги
мумкин бўлмаган (бўлинмайдиган ашёлар) вужудга келиши мумкин.
ёки қонунга кўра тақсимланиши мумкин
бўлмаган мол-мулк икки ва ундан ортиқ Бу ҳолда қонун мулкчиликнинг турли
шахс мулкига ўтган пайтда вужудга келади. шаклларини ифодаловчи субъектларнинг
умумий мулкчилигининг мажбурий тўхта-
Мол-мулкка нисбатан умумий мулкчи- лишини талаб этмайди. Аксинча, умумий
лик, унинг бўлинмайдиган мол-мулкли- улушли мулкчилик фақат қонунда назарда
гидан, қонунга биноан бўлиниши мумкин тутилган ҳолатлардагина вужудга келиши
бўлмаган мол-мулклигидан ёки бўлинади- мумкин, бунда қонун томонидан унинг
ган мол-мулклигидан қатъи назар, вужудга
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 10 / 2020
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
«Одил судлов» – «Правосудие» журнали 2020 йил 10-сони
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search