Modul 6 Seni Pentas Jawa

No. Kode: DAR2/Profesional/746/006/2019

PENDALAMAN MATERI BAHASA JAWA

MODUL 6
SENI PENTAS JAWA

Penulis:
Dr. Djoko Sulaksono, S.Pd., M.Pd.
Kementerian Pendidikan dan Kebudayaan
2019

KATA PENGANTAR

Modul ini disusun sebagai salah sumber pembelajaran pada program
Pendidikan Profesi Guru (PPG), khususnya pada bidang bahasa Jawa. Pelestarian dan
pengembangan Bahasa sastra dan budaya Jawa merupakan hal yang penting sehingga
harus segera dilakukan. Salah satu upaya pelestarian dan pengembangan tersebut
antara lain dengan cara penyusunan modul ini. Dengan selesainya penyusunan modul
ini, sudah sepantasnya penyusun mengucapkan rasa syukur yang tiada terukur ke
Hadirat Alloh Swt. atas segala kemudahan dan kelancaran penyusunan modul ini

Secara keseluruhan, modul PPG bahasa Jawa ada enam. Dalam satu modul
terdiri atas empat kegiatan belajar. Modul 1 tentang Paramasastra yang terdiri atas (a)
Widya Swara, (b) Widya Tembung, (c) Widya Ukara, dan (d) Widya Makna. Modul
2 tentang Unggah-Ungguh Basa Jawa, terdiri atas (a) Basa Ngoko, (b) Basa Ngoko
Alus, (c) Basa Krama, dan (d) Basa Krama Alus. Modul 3 tentang Aksara Jawa berisi
(a) Aksara Jawa, (b) Aksara Murda, (c) Maca Teks Aksara Jawa Cithak, dan (d) Maca
Teks Aksara Jawa Tulisan Tangan. Modul 4 tentang Sastra Klasik dan Modern, terdiri
(a) Geguritan lan Tembang Macapat, (b) Tembang Dolanan, (c) Karya Sastra
Gancaran, dan (d) Sastra Klasik dan Modern. Modul 5 tentang Wirausaha Jawa, terdiri
(a) Pranata Cara lan Sesorah, (b) Upacara Adat Jawa lan Tradisi, (c) Busana Jawa, (d)
Gendhing Jawa lan Campursari. Modul 6 tentang Seni Pentas Jawa, berisi (a) Kesenian
Rakyat Jawa, (b) Wayang Ramayana, (c) Wayang mahabarata, dan (d) Kethoprak dan
Sineprak.

Ucapan terima kasih disampaikan kepada Kementrian Pendidikan dan
Kebudayaan, rekan-rekan penyusun, dan semua pihak yang tidak dapat disebutkan
satu-persatu. Semoga Allah Swt. membalas segala kebaikan dengan kebaikan yang
lebih baik. Akhirnya, penyusun membuka diri untuk menerima kritik dan saran yang
membangun terhadap isi modul ini demi perbaikan pada masa yang akan datang.

Surakarta, Oktober 2019

Penyusun

ii

DAFTAR ISI

HALAMAN SAMPUL ................................................................................................ i

KATA PENGANTAR ................................................................................................. ii

DAFTAR ISI............................................................................................................... iii

KEGIATAN BELAJAR 1 KESENIAN RAKYAT JAWA .........................................1

PENDAHULUAN .......................................................................................................1

A. Deskripsi Singkat ...........................................................................................1

B. Petunjuk Belajar ............................................................................................1

INTI ....................................................................................................................2

A. Capaian Pembelajaran ...................................................................................2

B. Pokok-Pokok Materi ......................................................................................2

C. Uraian Materi .................................................................................................3

1. Kesenian Ludruk .......................................................................................3

2. Cak-cakan nyemak estetis pagelaran ludruk ...............................................8

3. Gawe pagelaran seni ludruk......................................................................10

4. Kesenian Reyog .......................................................................................11

5. Kesenian Jathilan .....................................................................................15

6. Kesenian Angguk .....................................................................................17

D. Forum Diskusi ..............................................................................................19

PENUTUP .................................................................................................................20

A. Rangkuman ...................................................................................................20

B. Tes Formatif ..................................................................................................21

KEGIATAN BELAJAR 2 CERITA WAYANG RAMAYANA

LAKON ANOMAN DUTA .......................................................................................27

PENDAHULUAN ......................................................................................................27

A. Deskripsi Singkat ..............................................................................................27

B. Petunjuk Belajar ................................................................................................28

INTI ..................................................................................................................29

A. Capaian Pembelajaran .......................................................................................29

B. Pokok-pokok Materi..........................................................................................30

C. Uraian Materi.....................................................................................................31

1. Tegese Wayang .............................................................................................31

2. Mula Bukane Wayang ...................................................................................32

3. Sumbering Crita Wayang Ramayana ............................................................33

4. Unsur Intrinsik Crita Ramayana Lakon Anoman Dhuta ...............................36

5. Anoman Dhuta ..............................................................................................37

D. Forum Diskusi ...................................................................................................42

PENUTUP ..................................................................................................................43

iii

A. Rangkuman .......................................................................................................43
B. Tes Formatif .....................................................................................................43

KEGIATAN BELAJAR 3 CERITA WAYANG MAHABARATA

LAKON BIMA BUNGKUS.......................................................................................49

PENDAHULUAN ......................................................................................................49

A. Deskripsi Singkat ..............................................................................................49

B. Petunjuk Belajar ................................................................................................50

INTI ..................................................................................................................51

A. Capaian Pembelajaran ......................................................................................52

B. Pokok-pokok Materi..........................................................................................52

C. Uraian Materi.....................................................................................................52

1. Tegese Wayang .............................................................................................52

2. Mula Bukane Wayang ...................................................................................53

3. Sumbering Crita Wayang Mahabarata ..........................................................54

4. Unsur Intrinsik Crita Mahabarata Lakon Bima bungkus ..............................59

5. Bima Bungkus ...............................................................................................61

D. Forum Diskusi ...................................................................................................66

PENUTUP 66

A. Rangkuman .......................................................................................................66

B. Tes Formatif ......................................................................................................67

KEGIATAN BELAJAR 4 SANDIWARA, KETHOPRAK, LAN SINEPRAK........71

PENDAHULUAN ......................................................................................................71

A. Deskripsi Singkat..........................................................................................71

B. Petunjuk Belajar............................................................................................71

INTI ..................................................................................................................72

A. Capaian Pembelajaran ..................................................................................72

B. Pokok-pokok Materi .....................................................................................72

C. Uraian Materi................................................................................................72

D. Forum Diskusi ..............................................................................................94

PENUTUP .................................................................................................................94

A. Rangkuman...................................................................................................95

B. Tes Formatif..................................................................................................96

C. Tes Sumatif ..................................................................................................99

DAFTAR PUSTAKA ...............................................................................................103
KUNCI JAWABAN .................................................................................................106

iv

KEGIATAN BELAJAR 1
KESENIAN RAKYAT JAWA

PENDAHULUAN
A. Deskripsi Singkat

Kesenian rakyat Jawa minangka salah sawijining unsur budaya Jawa
kang duwe jinis, perangan, sarta bentuk pagelaran kang werna-werni.
Sakehing bentuk iku perlu dingerteni dening mahasiswa program studi
Pendidikan Basa Jawa lan calon guru Bahasa Jawa, kanggo nambah kawruh
babagan asil kabudayan Jawa, mligine kang kalebu seni pentas.

Materi kesenian rakyat Jawa iki kasusun kanggo njangkepi materi
pasinaon para peserta didik, mligine ing program profesi guru mata
pelajaran basa Jawa. Materi kang ana ing modhul iki ngrembug lan
mbabarake bab: (1) Kesenian Ludruk, (2) Kesenian Reyog, (3) Kesenian
Jathilan sarta (4) Kesenian Angguk. Modhul iki uga dijangkepi karo tugas
lan soal-soal latihan (gladen) tes formatif. Dene, sawise para peserta didik
sinau lan nggarap tugas sarta soal-soal latihan, kaajab bisa luwih wasis lan
trampil anggone mbabarake kawruh bab kesenian rakyat Jawa, satemah bisa
nyengkuyung kompetensi bab budaya Jawa sarta bisa ngembangake materi-
materi pasinaon basa Jawa mligine bab seni pentas Jawa.
B. Petunjuk Belajar

Modhul iki ngrembug materi bab kesenian rakyat Jawa kang kaperang
dadi patang sub materi, yaiku andharan bab kesenian ludruk, jathilan, reyog
lan angguk. Saben sub materi kaandharake teori sarta tuladha kang bisa
nggampilake pamaos anggone sinau. Ana uga tuladha kang kacawisake
awujud gambar/foto lan video kang bisa kaakses lumantar youtube.
Panjenengan dakaturi maos lan maspadakake teori lan tuladha iku kanthi
premati. Gawea catetan mligine kanggo bab-bab kang wigati. Golekana
gegayutan antarane wose teori lan pengalaman panjenengan ing kasunyatan.
Banjur kanggo perangan tugas lan test formatif, garapen soal-soal kang wis
sumadya kanthi tliti.

1

INTI

A. Capaian Pembelajaran

No Capaian Pembelajaran Sub Capaian Pembelajaran

1. Mampu menganalisis prinsip materi 1.1. Ngandharake materi bab

budaya Jawa dan aplikasinya dalam kesenian Ludruk.

pembelajaran Bahasa Jawa. 1.2. Ngandharake cak-cakan

nyemak estetis pagelaran

ludruk.

1.3. Nggawe pagelaran seni

ludruk.

1.4. Ngandharake materi bab

kesenian Reyog.

1.5. Ngandharake materi bab

kesenian Jathilan.

1.6. Ngandharake materi bab

kesenian Angguk.

B. Pokok-Pokok Materi

2

C. Uraian Materi
1. Kesenian Ludruk
a. Sejarah lan Asal - Usul Kesenian Ludruk
Ludruk minangka salah sawijining bentuk seni pagelaran/pentas kang
tuwuh lan ngrembaka ing tlatah Jawa Timur, mligine ing kutha Surabaya
lan sakupengane. Adhedhasar katerangan saka saperangan narasumber,
kesenian iki wiwit ana ing tahun 1890, yaiku nalika jaman penjajahan
Belanda. Miturut kamus Javanansch Nederduittssch Woordenboekv
dening Gencke lan T Roorda, tembung ‘ludruk’ tegese grappermaker
yaiku badhut utawa lelucon/komedi. Dene Cak Markaban, salah sawijining
seniman ludruk, ngandharake menawa tembung ‘ludruk’ asale saka
wancahan tembung ‘gela-gelo’ ‘geleng-geleng kepala’ lan ‘gedrak-gedruk’
‘menghentak-hentakkan kaki’. Saliyane iku, Cak Kibat kang uga seniman
ludruk negesi tembung ‘ludruk’ saka wancahane tembung ‘molo-molo’
‘mulut’ lan gedrak-gedruk’ ‘menghentak-hentakkan kaki’ (Lisbijanto,
2013: 3). Teges kang mengkono iku mau didhasari saka gerakan kang ana
ing ludruk, yaiku saben pagelaran, paragane mesthi padha jejogetan sarta
nggedruk-nggedrukake sikile.
Mulabukane, kesenian iki dikenalake dening Gangsar, tiyang kakung
saka desa Pandan, Jombang. Gangsar kang senengane nglembara,
sawijining dina ketemu karo wong lanang kang aklambi wadon, nembang
rengeng-rengeng sinambi nggendhong anake sing lagi nangis. Banjur
Gangsar takon, geneya nganggo klambi kaya wong wadon. Dene alesane,
supaya dheweke bisa nglimpekake anake sing lagi nangis kareben
rumangsa kaya-kaya lagi digendhong simboke. Gangsar rumangsa yen apa
kang ditindakake dening wong lanang iku lucu lan bisa agawe ngguyu.
Miturut narasumber kadadeyan kaya mengkono iku kang dadi mulabukane
Gangsar banjur ngembangake kesenian ludruk (Umar Kayam; Ahimsa
Putra, 2000: 359). Mula ana ing kesenian ludruk, kabeh paragane iku wong
lanang kalebu paraga wanita, uga bakal dilakokake dening wong lanang,

3

kang dandan nganggo busana wanita. Ananging sanajan mangkono, ing
parembakaning jaman, saiki pemain ludruk ora amung mligi wong lanang,
kerep uga dipentasake dening wong wadon.

Miturut sejarah parembakane, kesenian iki wiwitane amung awujud
seni jejogetan lan tanpa dialog. Banjur dikembangake kanthi disisipi
parikan lan dialog (Ahimsa, 1999: 360). Wosing parikan kerep-kerepe
awujud pasemon tumrap pamarintah kolonial utawa para penjajah
(Lisbijanto, 2013: 4). Dene parikan lan dialog iku kerep dadi sarana
kanggo ngudhar rasa utawa kritik saka rakyat marang panguwasa, kang
sipate semu utawa sinandhi. Mula banjur kesenian iki uga diarani ludruk
besutan, kang asale saka tembung besut, tegese ‘bebet kang duwe maksud’
utawa busana kang duwe teges (Lisbijanto, 2013: 4). Ana uga kang
ngandharake yen besutan iku asale saka jeneng paraga utama kang tau
mragakake ludruk iku, yaiku Pak Besut.

Ana ing tahun 1931, ludruk samsaya ngrembaka lan dadi sarana
panglipur tumrap masyarakat. Pagelaran iki kerep ditanggap dening warga
masyarakat Jawa Timur ing acara-acara hajatan, kayata: sepasaran bayi,
khitanan, walimahan, sarta sedhekah bumi. Dene bentuk pagelarane
awujud sandiwara kanthi lakon lan crita kang kajupuk saka gesang
bebrayan. Cara pagelarane wus ngalami owah-owahan, yaiku kanthi
nyisipake tarian ngremo, kidungan, dhagelan, lan crita. Kabeh perangan
kang nyengkuyung iku nganti saiki dadi titikan kang sipate khas lan pakem
tumrap kesenian ludruk (Soedarsono, 2002: 236).

Ing jaman penjajahan Jepang, kurang luwih tahun 1942, pagelaran
ludruk kang wus dadi sawijining pagelaran komersial iku uga asring
nyisipake kritik/pasemon tumrap pamarintah Jepang. Kaya dene grup
Ludruk Durasim, kang dipimpin dening Cak Durasim. Cak Durasim nate
nyisipake pasemon kang awujud parikan minangka rasa kuciwane marang
pamarintah Jepang, yaiku:

4

“Pagupon omahe dara
Melok Nippon tambah sengsara
Tuku klepon dhuk setasiun
Melok Nippon gak oleh pensiun”
(Soedarsono, 2002: 238)

Amarga isine bab pasemon marang tentara Jepang, pungkasane Cak
Durasim dicekel lan diukum dening tentara Jepang.

Dene ing jaman saiki, kesenian ludruk, ora amung saderma nampilake
hiburan, ananging uga ngandhut tuntunan sarta bisa dadi sarana
ngumandhangake program-program apa dene panyaruwe saka pamarintah
kanggo masyarakat.

b. Bentuk lan Urut-urutaning Pagelaran Ludruk
Kesenian ludruk kang ngrembaka ing bebrayan, awujud rerangkening

seni tari lan drama. Lakon crita kang dipentasake bisa kajupuk saka crita
ing gesang bebrayan, utawa crita-crita kang dadi legendha.

Basa kang digunakake dening para paragane nalika dialog yaiku basa
Jawa dialek khas Surabayoan. Salah siji kang dadi titikan khas tumrap
ludruk yaiku kabeh paragane lanang. Pagelaran iki umume dilaksanakake
ana sawijining panggung ing wayah bengi. Ana uga kang ditanggap ing
acara-acara hajatan, kanthi rerangkening adhegan kang luwih ringkes.

Kostum utawa busana kang digunakake dening para pemain ludruk
dijumbuhake karo crita utawa lakon kang dipentasake. Ora ana ragam
busana kang dadi pakeming pagelaran, ananging kostum utawa busana
kang mesthi didarbeni dening kelompok Ludruk yaiku klambi tentara
Walanda, sarta pakaian tradisional Jawa Timur.

Dene urut-urutan pagelaran ludruk kaya kang kababar dening
Lisbijanto (2013: 19 – 23), yaiku:
(1) Tari Ngremo

Tari ngremo dadi perangan pambuka ing rerangkening pagelaran
ludruk. Tari iki minangka tarian khas Jawa Timur kang nggambarake

5

sawijining wanita lagi mbeksa lan nembang. Mula bukane, pambeksa kang
ana ing tari iki kabeh wong lanang aklambi wanita bangsawan, yaiku
nganggo celana tanggung, kemben, lan sampur. Ananging ana ing jaman
saiki uga kerep dipentasake dening wong wadon.

Senadyan tari iki kerep kanggo pambukaning pagelaran Ludruk,
ananging tari Ngremo iki uga bisa dipentasake kanthi kapisah, tegese ora
disartani pagelaran Ludruk. Umpamane kanggo nyambut tamu agung. Ing
jaman saiki, tari iki uga kerep dilakokake dening wong wadon. Tari iki
nyritakake kasudiraning pangeran kang lagi aprang tandhing.

Gambar 1 Tari Ngremo ing Pentas Seni Ludruk

(2) Kidungan
Sawise tari Ngremo, banjur dilanjutake kidungan utawa jula-juli.

Kidungan iki tegese nglagokake tembang kang awujud parikan nganggo
basa Jawa dialek Suroboyoan. Parikan kang ditembangake dening para
pemain racake bab pasemon urip bebrayan. Saliyane iku uga ngandhut
pitutur tumrap para mudha. Parikan iku diandharake nganggo basa kang
luwes, lucu lan nengsemake. dene bisa agawe penonton dadi ngguyu lan
swasana samsaya gayeng. Satemah perangan iki asring uga diarani
lawakan utawa dhagelan.

Parikan iku bisa kadhapuk saka loro tekan patang larik utawa ukara.
Larik kapisan lan kapindho minangka pambuka, dene larik katelu lan
kapapat minangka isi utawa wosing pesen kang kepingin diandharake.

6

Tibaning swara ing pungkasaning larik pambuka, kudu jumbuh karo swara
ing pungkasaning larik kang minangka isine.

(3) Bedayan (tari-tarian)
Ana ing bedayan, para paraga kang mragakake paraga wanita, tampil

mlaku, mbeksa (nari) sarta nembang ana panggung kanthi mlaku gandhes
luwes nggunakake busana kebaya, lan sanggul. Bedayan iki sipate bisa
minangka selingan, sadurunge mlebu ing pagelaran inti crita ludruk,
kanggo nambahi regeng lan gayenge pagelaran.

(4) Crita Inti ludruk
Ludruk jan-jane ora duwe pakem utawa bakuning crita kayadene crita

wayang kang kajupuk saka Ramayana utawa Mahabharata. Crita ludruk
racake kerep ngangkat tema, kayata: crita bab urip bebrayan, legenda
kepahlawanan Jawa lan Madura kayadene Untung Surapati lan
Sawunggaling, sarta crita nalika jaman revolusi.

Ana sawijining pagelaran, bisa kabagi dadi pirang-pirang babak.
Saben babak bakal nyritakake sawijining kadadeyan utawa adegan ing
sawijining papan panggonan. Dene tata ruang panggung mesthi ganti-ganti
jumbuh karo gumantining babak. Kanggo nandhani gumantining babak
bisa kanthi cara nutup keber/kain ing ngarep panggung, utawa kanthi
mateni lampu pentase.

Inti crita ing perangan iki, racake nyritakake sawijining masyarakat
kang kapatrapan tumindak awon saka sawijining kelompok utawa
pawongan kang asipat ala utawa kebak angkara murka. Banjur mengko
ana paraga kang bisa aweh pitulung, nylametake lan nglawan tumindak ala
iku mau. Pungkasane tumindak lan sipat ala iku bisa sirna dening
tumindak becik. Salah sawijining crita ludruk kang kawentar yaiku Lakon
Jaka Sambang.

7

c. Paraga Lan Panyengkuyung Pagelaran Ludruk
Nalika pentas ludruk, supaya pagelaran bisa lumampah kanthi rancag,

ana pihak kang dadi paraga lan panyengkuyung sajroning pagelaran, ing
antarane:

(1) Pemain lan penari, yaiku paraga kang bakal mragakake crita sarta
mragakake tarian Ngremo. Gunggunge pemaine ora ditemtokake,
gumantung crita kang diangkat. Miturut mula bukane, kabeh pemain
ludruk iku lanang, kalebu kang mragakake paraga wanita sarta penari
Ngremo kang formasine apasangan. Ananging ana ing jaman saiki,
paragane ora amung mligi wong lanang, ana uga wong wadon.

(2) Sutradara, Sutradara iki racake dadi pimpinan kelompok.
Dheweke duwe tanggungjawab nemtokake lakon lan crita, milih para
paraga, unen-unen pacelathone (dialog), nemtokake lumakuning adegan,
sarta bisa uga nemtokake tembang-tembang apa wae kang kanggo
pangiring utawa kang bakal dinyanyekake.

(3) Sindhen lan nayaga, sindhen minangka panembang kang
nyanyekake tembang-tembang tradisional kanggo ngiringi pagelaran
ludruk kanthi iringan gamelan. Dene nayaga yaiku panabuh gamelan, kang
ngiringi lampahing pagelaran. Nayaga kang nabuh gamelan bakal ngiringi
tari Ngremo, kidungan, bedayan, lan lakuning crita.

(4) Bagean Ubarampe/ properti. Pihak kang ana ing perangan
properti duwe tugas nyamektakake piranti kanggo nyengkuyung pentas,
kayata kostum para pemain, make up, sarta dekorasi. Saliyane iku ana uga
pihak kang duwe tanggung jawab anggone nata setting panggung, layar
panggung, sarta tata Lampu/lighting.

2. Cak-cakaning Nyemak Estetis Pagelaran Ludruk
Nyemak minangka salah sawijining perangan saka ketrampilan

basa, saliyane ketrampilan nulis, maca lan micara. Ketrampilan nyemak
lan maca kalebu wujuding ketrampilan reseptif, dene ketrampilan micara
lan nulis kalebu ketrampilan produktif. Ketrampilan reseptif yaiku

8

ketrampilan anggone nyurasa lan merdeni sawijining swara saka paraga
kang mahyakake gagasan. Adhedhasar carane, nyemak bisa kaperang dadi
loro yaiku (1) nyemak intensif lan (2) ekstensif. Kang kalebu jinising
nyemak intensif yaiku: nyemak selektif, kritis, konsentratif, interogatif, lan
liya-liyane. Dene kang kalebu nyemak ekstensif yaiku: nyemak pasif,
estetis, sekunder lan sosial.

Nyemak estetis miturut Tarigan (2008: 38) uga kasebut nyemak
apresiatif, tegese perangan pungkasan (fase terakhir) saka cak-cakane
nyemak kang sipate bisa disambi apa wae. Sajroning nyemak estetis,
panyemak bisa nemokake kaendahan saka bahan kang disemak, satemah
bisa dikandhakake dene nyemak estetis yaiku nyemak kang ancase kanggo
nemokake kaendahan saka bahan kang disemak.

Nyemak estetis ing pagelaran seni ludruk, bisa katujokake ana ing
perangan kidungan. Nalika kidungan, para paraga padha nglagokake
parikan-parikan kang ditembangake. Parikan iku dilagokake nganggo basa
Jawa dialek Suroboyoan. Wosing parikan racake awujud pasemon-
pasemon ing sajroning urip bebrayan. Supaya bisa narik kawigatene
panonton/panyemak, parikan iku kerep direngga kanthi basa kang endah,
kayata, ngganggo purwakanthi (persajakan), tembung garba, lelewaning
basa, lan sakpiturute. Sawise iku perangan kang uga nambahi kaendahan
kidungan yaiku cara paragane anggone nembangake parikan srana njoged
kanthi iringan gamelan.

Mula nalika nyemak estetis pagelaran Ludruk, kawigatene
panyemak bisa kapunjerake ing sajroning (1) basa parikane lan (2) kepriye
cara nembangake parikan iku. Saka basa kidungane, panyemak bisa
nemokake kepriye panganggone purwakanthi basa, pamilihan tembung
(diksi), lelewaning basa (gaya bahasa) sarta momotaning pitutur ing
parikane. Dene saka cara nembangake parikan, panyemak bisa mbiji
kepriye carane nglagokake parikan, laras utawa ora karo gamelane.

9

Supaya antuk gegambaran, coba waspadakna tuladha kidungan
kang kerep dilagokake dening Cak Kartolo cs, Supali cs dan Kirun cs ing
ngisor iki.

Panen klungsu mbarek mangan kwaci
Kurungan papat lugur kesampluk siji
Pancen lucu arek lanang jaman saiki
Rung mari sekolah kok wis njaluk rabi

Pitik blirik saba prapatan
Isih cilik aja padha pacaran
Prapatan iku akeh krikile
Pacaran iku nggarahi kere

Saka tuladha iku bisa dikandhakake yen parikan iku ngemot
purwakanthi swara lan purwakanthi sastra, kayadene swara /en/ kang ana
ing tembung “panen” lan “pancen”. swara /u/ ing pungkasaning tembung
“klungsu” lan ‘lucu’, lan sapiturute. Kanthi ananing purwakanthi kang
kaya mengkono iku bisa ndadekake unen-unen parikan utawa jula-juline
keprungu endah/estetis. Satemah bisa narik kawigatene panyemak anggone
midhangetake pagelaran.

3. Nggawe Pentas Seni Ludruk
Ana ing subbab iki materi kang disinau yaiku bab cak-cakan

anggone nggawe pentas seni ludruk. Cak-cakane kang ana ing pentas iki
mung winates ing perangan kidungane, yaiku nglagokake parikan kanthi
iringan gamelan. Kanggo nglagokake parikan-parikan ing pentas
kidungan, bab-bab kang kudu disamektakake, yaiku: (1) tim produksi lan
(2) tim panggung.

Tim produksi yaiku kumpulaning pawongan kang wasis anggone
ngripta parikan-parikan. Anggone ngripta parikan kudu digatekake
paugeran tata rakiting parikan sarta pamilihing tembung (diksi), kayata
milih tembung kang bisa nuwuhake purwakanthi utawa tembung kang
saemper swarane. Saliyane iku kudu digatekake surasane tembung sarta

10

wosing parikan, upamane ngemot pitutur tumrap para mudha, utawa
pasemon kang becik tumrap urip ing bebrayan.

Dene tim panggung tugase yakuwi nyamektakake pentas
kidungan kang bisa ditonton dening wong akeh. Tugas saka tim iki yaiku:
(1) nyamektakake paraga kang bakal nembangake parikan, (2)
nyamektakake gendhing pangiring kang laras karo wosing parikan, (3)
nyamektakake tata panggung/dekorasi. Kanthi nyamektakake kabeh
perangan iku, pungkasane kaajab bisa nggelar sawijining pentas seni
ludruk, mligine ing perangan kidungan kanthi rancag lan nengsemake.

4. Kesenian Reyog
a. Asal Usul Kesenian Reyog
Kesenian Reyog minangka kesenian kang wus suwe tuwuh lan
ngrembaka ing tlatah Ponorogo, Jawa Timur. Dene crita utawa legendha
kang kaanggep gegayutan karo mula bukane kesenian iki ana maneka
versi, antara liya: legendha versi Bantarangin, versi Demang Kutu, sarta
versi Batara Katong. Ing ngisor iki bakal kaandharake versi Bantarangin
adhedhasar andharan saka Lisbijanto (2013: 1). Versi iki nyritakake Prabu
Klana Sewandana kang kepingin nglamar Dewi Sanggalangit. Dewi
Sanggalangit bakal sumadya nampa lamarane Sang Prabu, angger Sang
Prabu bisa agawe pagelaran kang durung tau ana ing alam donya. Nalika
wus rumangsa bisa netepi bebana iku, Prabu Klana Sewandana banjur
sowan nglamar kanthi didherekake dening para prajurit Bantarangin srana
nunggang jaran. Ananging ing tengah dalan, pasukan kasebut diadhang
dening pasukan Singobarong kang uga seneng marang sang Dewi.
Pungkasane Singobarong lan Klana Sewandana aprang tandhing. Prabu
Klana Wijaya kang ngewangi Prabu Klana Sewandana, memba dadi
merak, dene Singobarong memba sirahe dadi sardula. Nalika kalorone
padha tandhing dene sing katon kaya-kaya sirah sardula kang nyawiji karo
wulune merak sing lagi mekrok. Banjur Singobarong kang pungkasane
kalah diarak menyang Kerajaan Kediri kanthi kahanan sirahe sing isih

11

awujud sardula. Saka kadadeyan iku, akeh kang nganggep menawa mula
bukane pagelaran reyog nganggo topeng dhadhak merak iki didhasari saka
anane bentuk nyawijine sirah sardula lan wulu merak nalika tandhing.

b. Paraga lan Panyengkuyung Tarian Reyog
Ana sajroning tarian reyog duwe paraga kang nyengkuyung

lumampahe pagelaran, yaiku:
(1) Barongan, yaiku penari kang nganggo dhadhak merak. Dhadhak

merak yaiku topeng awujud sirah macan awulu merak. Penari barongan iki
bakal nari nganggo dhadhak merak kang abote udakara 50 kg kanthi cara
dicokot. Mula wong kang bisa dadi penari barongan iki kudu pawongan
lanang kang kuwat lan lincah.

(2) Penari Jathil, penari iki bisa kaperang dadi loro yaiku jathil cilik
lan jathil gedhe. Titikane penari iki anggone nari nganggo jaran kepang.
Penari iki diparagakake dening kelompok penari gemblak kang ing jaman
saiki kerep-kerepe dimainake dening wanita. Penari iki nggambarake
pasukan kerajaan kang ngawal Prabu Klana Sewandana. Penari iki uga
mingangka simbol kekuwatane pasukan perang kerajaan Majapahit.

(3) Klana Sewandana, yaiku penari kang nggambarake raja kerajaan
Bantarangin. Penari iki nganggo topeng werna abang lan makutha sarta
nggawa pecut Samandiman, kang kerep dikebatake nalika pagelaran.

(4) Warok, titikane yaiku nggawa tali gedhe werna putih. Warok
kaperang dadi loro yaiku warok enom lan tuwa. Warok enom
nggambarake pengawal Prabu Klana Sewandana. Ana ing pagelaran,
warok enom kaanggep paraga kang lagi sinau ilmu kanuragan. Dene
warok tuwa, kaanggep sesepuh, pelatih, utawa pangawas.

(5) Pujangganong, penari iki anggone nari nganggo topeng,
nggambarake Patih Klana Wijaya kang cathas trengginas, wasis sarta
lincah. Penari iki kerep mragakake gerakan-gerakan kang lucu lan
akrobatik,

12

(6) Pangrawit, yaiku wong sing nabuhi gamelan kanggo ngiringi
tarian reyog. Saliyane pangrawit uga ana uwong sing nyanyekake
tetembangan ing sajroning iringan gamelan. Panembang iku kadangkala
uga menehi senggakan, yaiku alok-alok kanthi mbengok
“hokya...hokya...”, supaya bisa menehi semangat para panarine.

Gambar 2. Para Paraga ing Pentas Seni Reyog

c. Tata Urutaning Pagelaran Reyog
Tarian reyog ora saderma nampilake lenggak-lenggoke tarian

Barongan kang nggawa Dhadhak Merak, ananging uga duwe urutaning
tarian, yaiku:
1) Pambuka

Pagelaran diwiwiti kanthi titikan tetabuhan suara gamelan lan
kumandhanging swara slompret kang khas. Banjur warok cacah loro
mlebu arena pagelaran. Kalorone padha salaman lan kekep-kekepan kaya
dene sedulur kang wus suwe ora pethuk. Sawise iku warok enom mlebu.
Warok enom iku kabagi dadi rong baris, lan nari kanthi iringan gendhing
sampak. Anggone nari gerakane kaya-kaya wong kang lagi padu. Adhegan
iku nggambarake para warok kang lagi gladhen ilmu kanuragan, lan
diawasi dening warok tuwa.

Sawise ana sabetan tali putih, kang dadi pratandha rampunge adhegan
warok enom, banjur penari jathil cilik nganggo jaran kepang mlebu arena

13

banjur nari. Sawise iku sumusul penari jathil gedhe kang uga melu nari,
jumbuh karo iringan gamelan. Banjur penari Pujangganong kang nganggo
topeng werna abang mlebu nari kanthi lincah. Tariane kaya akrobat,
jumpalitan, nekuk awake, mlaku nganggo tangan, lan sakpiturute.

Nalika swasana tansaya regeng, banjur lumebu penari atopeng abang,
nganggo makutha raja. Paraga iku dadi simbole Sang Prabu Klana
Sewandana kang wus rawuh ing acara. Gerakan tari klana Sewandana iki
kalebu kang paling angel ananging tetep katon luwes lan endah.

2) Inti
Puncak pagelaran tarian Reyog yaiku nalika penari barongan kang

nggawa dhadhak merak kang abote udakara 50 kg iku metu lan nari.
Kebatan saka Dhadhak Merak kang digawa kanthi cara dicokot iku
minangka atraksi kang bisa dadi punjering kawigatene para penonton.
Penari dhadhak merak anggone mragakake tariane yaiku bisa:

a) kebat, yaiku ngobahake sirahe mamburi banjur dikebatake
mangarep

b) gebes yaiku ngebatake dhadhak merak mangiwa lan manengen
c) gulung yaiku nibakake awake ana lemah banjur ngguling kanthi

tetep ngangkat dhadhak merak
d) ngayang yaiku nekuk awak memburi nganti tangane bisa ndemek

lemah
e) keblak yaiku ngobahake wulu merak nganggo tangane
Penari iki anggone ngebat lan nggebesake dhadhak merak kadangkala
ora mawa tangan, nanging amung dicokot wae, satemah bisa gawe girise
para panonton. Ing satengahe barongan nari, para jathil gedhe padha
nggodha. Banjur jathil cilik ana kang nunggang ing sirah macane, satemah
panonton dadi akeh kang ngungun.

3) Wasana

14

Wusanane pagelaran iki dipungkasi kanthi ngarak rombongan reyog
keliling desa. Rombogan iku mlaku turut dalan diiringi para penari liyane,
dene panonton uga padha melu bubar dhewe-dhewe.

Dene supaya luwih jelas anggone antuk gegambaran pentas iki,
dakaturi maspadakake video kang ana ing laman
https://youtu.be/EMhMYCQGlKg.

5. Kesenian Jathilan
Jathilan minangka salah sawijining tarian rakyat kang saemper kaya

tarian ing kesenian reyog. Jathilan iki miturut Soedarsono (Ahimsa Putra,
2000: 68) menawa dirunut saka asal sejarahe kalebu tari-tarian (beksan)
kang paling tuwa ing tlatah Jawa, mligine ing Jawa Tengah, Jawa Timur
lan DIY. Pentas seni Jathilan iki awujud tari-tarian kang dilakokake dening
saperangan uwong gedhe kanthi nganggo jaran kepang sing dikempit ing
antarane sikil lan formasine pasangan. Tarian iki nyritakake kahanan
prajurit kang saweg aprang tandhing, mula penarine banjur nggawa gaman
awujud pedhang.

a. Para Paraga lan Panyengkuyung Tarian Jathilan
Ana sajroning kelompok tari Jathilan, ora amung penari jaran kepang

wae kang dadi paragane, ananging uga ana panyengkuyung liya. Dene
paraga kang ana ing tari Jathilan iki antara liya:

(1) Pambeksa/Penari. Penari iki bisa nganti cacah 20. Saka penari
cacah 20 iku ora kabeh nganggo jaran kepang lan gaman awujud pedang.
Ana uga penari kang nganggo topeng werna ireng, kang apeparab Doyok
(Bejer/Tembem) lan penari kang nganggo topeng werna putih, kang
apeparab Bancak (Penthul). Penari Doyok lan Bancak iku kalorone duwe
fungsi antara liya minangka dhagelan/pelawak, penari, uga penyanyi kang
aweh lelipur tumrap para penari jarang kepang nalika ngaso sawise perang
tandhing.

15

(2) Penabuh gamelan. Instrumen kang digunakake racake awujud
angklung, bendhe, kepyak setangkep lan kendhang. Ananging ana ing
jathilan gaya baru kang akeh ngrembaka ing jaman saiki, instrumene uga
divariasekake, kayata ditambah gong, gender, saron, sarta ora nganggo
angklung.

(3) Penjaga keamanan, nalika ana pentas jathilan, ana kang
ditugasake dadi petugas keamanan/pembantu umum. Petugas iki kudu ana
kanggo njaga lancar rancage pentas sarta ngawekani menawa ana penari
kang nganti “ndadi” utawa ora sadhar (trance). Amarga kadangkala penari
iku bisa nari sakarepe dhewe utawa nglakoni apa wae kang racake
mbebayani, kayata mangan beling, nggorok lengene, lan sakpiturute.

(4) Koordinator pertunjukan (Pawang). Uwong kang dadi pawang
biasane uga melu ing pentas jathilan. Pawang iki minangka uwong kang
bisa nambani utawa nyadharake penari sing nemahi kahanan “ndadi”.
(Suharyoso: Ahimsa Putra, 2000: 69-70).

b. Gerak lan Lakuning Tarian Jathilan
Pagelaran tari Jathilan iki bisa diwetonake ing wayah bengi utawa

awan. Pagelaran iki bisa kapantha dadi telung babak.
1) Babak Kapisan

Tarian jathilan iki kabuka kanthi gerakan sabetan, lumaksono lan
sembahan. Tarian iki kaya dene atur sugeng rawuh tumrap para panonton.
Dene gerakan tangan sembahan duwe maksud kanggo atur pandonga
dhumateng Gusti sarta panuwun dhumateng para pamirsa. Sawise iku
banjur tangi trecet.

2) Babak Kapindho
Ana ing babak iki, penari padha mbeksa nganggo jaran kepang sarta

nggawa gaman. Gerakan iki nggambarake prajurit kang lagi gladhen
perang. Penarine nari kanthi formasi pasangan, dene penari loro kang dadi

16

Manggala Yuda ngayun-ngayunake gamane. Ing babak iki racake penari
Doyok lan Bancak metu gawe lelipur tumrap para penari jaran kepang.

3) Babak Katelu
Babak katelu yaiku blinderan. Babak iki biasane sing paling ditunggu-

tunggu dening penonton. Perangan iki nggambarake isine alas kang
dipanggoni dening kewan galak, raseksa lan gendruwo. Tarian iki
kaanggep dadi puncaking pagelaran, amarga ana ing babak iki racake ana
penari kang “ndadi” utawa ora sadar (trance).

Dene supaya luwih jelas anggone antuk gegambaran pentas iki,
dakaturi maspadakake video kang ana ing laman
https://youtu.be/9qqtdWwK9O8.

6. Kesenian Angguk
a. Asal Usul tarian Angguk
Saka saperangan sumber kang uga minangka seniman Angguk
mratelakake menawa kesenian iki ngrembaka ing tlatah Kulon Progo, DI
Yogyakarta. Ananging bab asale, ana kang ngandharake menawa tarian iki
saka Bagelen, Purworejo, kang wilayahe uga cedhak karo Yogyakarta. Ing
jaman saiki kesenian tari Angguk uga akeh ngrembaka ing wilayah-
wilayah liya mligine ing tlatah Jawa Tengah kanthi variasi kang werna-
werni.
Ana saperangan sumber kang mratelakake dene mula bukane tarian iki
kajupuk saka Serat Ambiya ing lakon Umarmaya-Umarmadi lan Wong
Agung Jayengrono (Khoirunnisa, 2014: 809). Dene kajenengake Angguk
amarga para penarine, kerep mragakake gerakan ndhungklukake sirah
utawa “ngangguk”. Gerakan kang kaya iku mau kainspirasi saka gaya
baris-berbarise para serdadu Walanda (Khoirunnisa, 2014: 809). Tarian iki
racake dipentasake kanggo mengeti dina riyaya Islam, mligine Maulid
Nabi sarta sedane Nabi Muhammad S.a.w. Ananging ing jaman saiki,

17

tarian iki kerep uga ditanggap kanggo hiburan ing acara hajatan liya
(Suharyoso; Ahimsa Putra, 2000: 77).

b. Paraga lan Panyengkuyung Tarian Angguk
Para paraga lan panyengkuyung tarian iki yaiku (1) Penari. miturut

sejarahe, tarian iki mbiyen dilakokake dening wong lanang gedhe kang
umure antara 30 – 45 tahun, bisa nganti cacah 40 (Suharyoso; Ahimsa
Putra, 2000: 76). Ananging ing jaman saiki, penari Angguk ora mung
mligi wong lanang, malah kerep-kerepe saiki diperagakake dening wong
wadon. Gunggunge penari uga ana kang dikelongi, ananging tetep kudu
genep, amarga ana gerakan kang kudu dilakokake kanthi pasangan. (2)
Kelompok panabuh/pangiring. Panabuh iki saliyane mainake gendhing
nganggo gamelan kanggo ngiringi tari, uga ana sing mbawani, yaiku
nglagokake bawa kang kajupuk saka kitab Tlodo. Kitab iki abasa arab
ananging dilagokake nganggo cengkok tembang Jawa. Kang nglagokake
iku diarani Ro’is utawa pengatur utawa uwong kang dadi dhalange
(Ahimsa Putra, 2000: 117).

c. Bentuk Penyajian Tarian Angguk
Tarian angguk iki kalebu tarian kelompok. Tarian kang ditampilake

bisa kaperang dadi rong jinis, yaiku tari Ambyakan lan Pasangan.
Babak/tahap awal yaiku diwiwiti dening para penari padha mlebu arena
bebarengan. Perangan iki diarani tari Ambyakan. Dene jinis tarian kang
kalebu ing kategori tari Ambyakan yaiku: 1) Tari-Bhakti, 2) Tari-Srokal,
3) Tari-Panutup. Tari Bhakti minangka atur urmat tumrap para pamirsa.
Sikap urmate kaya cara urmate militer. Gerakan iku uga nggambarake
kaya-kaya serdadu Walanda kang lagi baris. Bebarengan karo wiwitane
tari Bhakti, Ro’is uga wiwit nglagokake tetembangan kanthi saut-sautan,
yaiku antarane Ro’is pengiring lan para penari. Tembang kang dilagokake

18

ana ing tarian iki akeh-akehe shalawat. Sawise iku diterusake ujaran
parikan-parikan utawa pantun.

Sawise iku penari mentasake tari Pasangan. Titikane yaiku ana penari
kang dadi paraga utama. Menawa sadurunge kabeh penari melu njoget,
nanging ing perangan iki penarine kari siji utawa bisa uga kari sepasang.
Kadangkala ana penari kang bisa nganti ndadi (kaya dene ing pentas
jathilan). Kahanan kaya mengkono iku kang kerep bisa narik kawigatene
pamirsa.

Ing sajroning pentas tarian Angguk iki, uga disartani ananing ujar-
ujaran pantun. Pantun iku bisa kapantha dadi rong jinis. Kapisan yaiku
pantun kang asipat profan, isine bab kahanan mobah mosiking urip
manungsa ing alam donya. Dene kapindhone pantun kang asipat sakral,
yaiku ngandharake hubungane manungsa karo Gusti kang Akarya Jagad
(Soetaryo: Ahimsa Putra, 2000: 114).

Wosing pantun iku satemene nggambarake maneka warna tata
panguripaning manungsa, reraketing (hubungan) manungsa ing gesang
bebrayan, lan uga marang sing Kuwasa. Mula pentas seni Angguk iki
sejatine ora mung saderma menehi tontonan kanggo lelipur, ananging uga
ngandharake piwulang-piwulang becik sarta apa-apa kang dadi
gegayuhaning manungsa ing panguripane sarta sajroning lelumban ing
madyaning bebrayan.

D. Forum Diskusi
Coba padha rembugen (diskusekna) karo kanca-kancamu!
1. Apa ancase kita padha sinau lan ngerti babagan kesenian tradisional
Jawa?
2. Geneya kesenian tradisional Jawa iki perlu dilestarekake?
3. Golekana nilai-nilai kang bisa kajupuk saka salah siji kesenian rakyat
Jawa iku!

19

PENUTUP
A. Rangkuman

Sakabehing bentuk kesenian rakyat Jawa kang awujud seni pertunjukan
iku, sejatine minangka wujud kasugihaning budaya Jawa kang asipat adi
luhung. Wujud iku uga minangka asil pamikiran dalah panemune masyarakat
Jawa kang bisa dadi pratandha alusing budi dalah dhuwuring nalar manungsa.
Sakabehing seni rakyat Jawa iku duwe pranatan tumrap paraga lan
panyengkuyung sarta urut-urutan lakuning pagelaran kanthi tinata lan runtut.
Kayata ing pagelaran Ludruk, reyog, jathilan lan angguk. Maneka werna seni
pertunjukan iku satemene ngandhut wiji lan filosofi kang becik tumrap tata
panguripan urip manungsa. Mula para dwija basa Jawa kudu bisa ngerti
sakabehing wujud budaya iku, murih bisa lestari lan ngrembaka, dene nora
kagiles dening jantraning jaman, minangka titikan khas sarta jati dhirine
bebrayan Jawa.

20

B. Test Formatif
Pilihen salah siji wangsulan kang kokanggep paling bener!
1. Kesenian rakyat Jawa ing ngisor iki, kang minangka rerangkening saka seni

tari lan seni pentas drama, yaiku... .
A. angguk
B. jathilan
C. ngremo
D. reyog
E. ludruk
2. Nyemak estetis sajroning pagelaran ludruk bisa kapunjerake ing perangan... .
A. Basa kang ana ing parikan sarta kepriye anggone nglagokake parikan iku.
B. Gerakan sajroning tari ngremo.
C. Tata busana/kostum kang digunakake dening para penarine.
D. Kepriye anggone nyamektakake tata panggung.
E. Kepriye tata panggung ing sajroning pentas ludruk.
3. “Pagupon omahe dara,
melok kompeni dadi sengsara”
Ujaran parikan iku minangka tuladha sawijining kritik sosial. Ing pagelaran
ludruk, ujaran pantun-pantun kang kaya mengkono iku, diujarake ana ing
perangan. ....
A. ngremo
B. kidungan
C. bedayan
D. crita inti
E. panutup
4. Miturut mula bukane, kabeh paraga ing pentas seni ludruk iku lanang, kalebu
paraga kang duwe peran dadi wong wadon. Akeh kang nganggep menawa
bab iku asale saka. …
A. Kahananing wong lanang kang luwih bisa narik kawigatene pamirsa.
B. Saka adat tradisi kang wus turun tumurun.

21

C. Gangsar, pawongan kang nyiptaake ludruk, wektu iku ketemu wong
lanang aklambi wadon kang lagi nggendhong anake, banjur Gangsar
rumangsa yen apa kang ditindakake pawongan iku lucu lan bisa agawe
ngguyu.

D. Kesenian iku diciptakake dening Gangsar, kang minangka pawongan
lanang.

E. Sakraling kesenian iku mula kang kuwat nindakake amung wong lanang.
5. Ana ing crita ludruk, racake nyritakake sawijning bebrayan kang kapatrapan

memala/tumindak ala, banjur mengko ana paraga kang duwe sipat becik kang
bisa aweh pitulung, nylametake lan nglawan tumindak awon iku mau,
satemah tumindak ala iku bisa sirna. Perkara kang kaya mengkono iku kaya
dene wosing paribasan Jawa ing ngisor iki, yaiku. …
A. Mulat sarira hangrasa wani.
B. Aji godhong garing.
C. Wani ngalah luhur wekasane.
D. Kalah cacak menang cacak.
E. Suradira jayaningrat lebur dening pangastuti.
6. Perangan kang kudu disamektakake ana ing pentas ludruk, mligine ing
perangan kidungan, yaiku... .
A. Nyamektakake gerakan kang ana ing tari Ngremo.
B. Nggawe tim produksi lan tim panggung kanggo ngripta parikan lan tata

pentase.
C. Nyamektakake penari dhadhak merak lan urut-urutaning pagelaran.
D. Nyamektakake penari lan tim gamelan kanggo iringan tari Ngremo.
E. Nyamektakake pawang kanggo nambani penari kang nemahi kahanan

‘ndadi’
7. Kang kaanggep dadi mula bukane bentuk dhadhak merak ing tarian reyog

kaya macan lan merak yaiku saka anane. ...
A. Aprang tandhing antarane Klana Wijaya kang memba dadi merak lan

Singabarong kang memba dadi macan, kalorone nalika aprang kayadene
rong kewan kang nyawiji.

22

B. Nalika Klana Sewandana arep tindak nglamar Dewi Sanggalangit
dicegat dening macan lan merak.

C. Aprang tandhing antarane Klana Sewandana kang memba dadi merak lan
Singabarong kang memba dadi macan.

D. Panjalukane Dewi Sanggalangit kang kepingin topeng macan awulu
merak.

E. Amarga bentuk kaya mengkono iku nglambangake kekuwatan lan
kaendahan.

8. Paraga panyengkuyung ing tarian reyog kang dianggep minangka sesepuh,
bisa uga minangka pelatih, utawa pangawas, yaiku. ...
A. warok enom.
B. pujangganong.
C. warok tuwa.
D. penari Klana Sewandana.
E. penari jathil.

9. Ing pagelaran reyog, paraga kang digambarake kayadene lagi sinau ilmu
kanuragan yaiku. .... dituduhake dening adegan. .....
A. Patih Klana Wijaya, dituduhake dening adegan-adegan lucu lan akrobatik.
B. Warok enom, dituduhake dening adegan nari kanthi iringan gendhing
sampak. Anggone nari gerakane kaya-kaya wong kang lagi padu.
C. Prabu Klana Sewandana, dituduhake ana ing adegan nalika piyambake
lumebu ing madyaning arena.
D. Penari Barongan, dituduhake ana ing adegan nalika dheweke nari nganggo
Dhadhak Merak.
E. Warok tuwa, dituduhake kanthi adegan nalika dheweke nyabetake tali
putihe.

10. Bisa dikandhakake menawa ketrampilan penari Barongan bisa katitik saka
lincah lan pintere nalika mainake Dhadhak merak. Gerakane ana kang diarani
gebes, yaiku…
A. Ngobahake dhadhak merak mamburi banjur dikebatake mangarep.
B. Nibakake awake banjur ngguling kanthi tetep ngangkat dhadhak merak.

23

C. Nekuk awak memburi nganti tangane bisa ndemek lemah.
D. Ngebatake dhadhak merak mangiwa lan manengen.
E. Ngobahake wulu merak nganggo tangane.
11. Ana ing kesenian rakyat tari jathilan satemene nggambarake/nyritakake. …
A. Para pengiringe raja, mligine ing kerajaan Jawa.
B. Para kanoman kang lagi sinau ilmu kanuragan.
C. Para bocah kang lagi dolanan jaran-jaranan.
D. Kahanan prajurit kang saweg aprang tandhing.
E. Para penari kang gladhen nunggang jaran.
12. Geneya ana ing pagelaran tari Jathilan iku kudu ana paraga panyengkuyung
kang minangka koordinator pertunjukan (pawang)?
A. Kanggo ngawekani supaya ora ana penari kang “ndadi”.
B. Amarga ana ing pentas jathilan iki, racake ana penari kang bisa nganti

“ndadi” (trance), satemah butuh uwong kang bisa nambani.
C. Amarga kadangkala ana penonton kang agawe suwasana/kahanan dadi

rusuh.
D. Amarga tarian iki kudu diiringi dening instrumen gamelan.
E. Amarga ing tarian iki ora kabeh uwong bisa narekake.
13. Sawise tarian Jathilan kabuka kanthi gerakan sabetan, lumaksono lan
sembahan, banjur penari padha mbeksa nganggo jaran kepang sarta nggawa
gaman. Gerakan iki nggambarake . ...
A. Prajurit kang lagi gladhen perang.
B. Manggala-yuda kang lagi mimpin pasukane.
C. Penari kang lagi nemahi kahanan ndadi.
D. Prajurit kang lagi sinau ilmu kanuragan.
E. Prajurit kang lagi sinau jaran-jaranan.
14. Ana saperangan panemu kang mratelakake menawa kesenian Angguk iki
mula bukane kajupuk saka. ....
A. Legendha versi Bagelen, Purworejo
B. Kesenian kraton Ngayogyakarya
C. Seni reyog Ponorogo

24

D. Serat Ambiya ing lakon Umarmaya-Umarmadi lan Wong Agung
Jayengrono.

E. Gabungane seni jathilan lan tari Ngremo.
A. Jenising gendhing kang kanggo ngiringi tarian iku.
15. Bedane tari Ambyakan lan tari pasangan kang ana ing pentas tari Angguk,
yaiku. ....
A. Ing tari Ambyakan paraga sing nari kari sepasang, dene ing tari pasangan

kabeh penarine padha njoget bebarengan.
B. Ana ing tari Pasangan, Ro’is wiwit nglagokake bawa kang kajupuk saka

kitab Tlodo.
C. Ana ing tari Ambyakan, racake ana penari kang bisa nganti ‘ndadi’
D. Tari-Bhakti, tari-Srokal, lan tari-Panutup iku minangka kategori saka tari

Pasangan.
E. Ing tari Ambyakan kabeh penarine padha njoget bebarengan, dene ing tari

Pasangan paraga sing nari kari siji utawa bisa sepasang.

25

26

KEGIATAN BELAJAR 2

CERITA WAYANG RAMAYANA LAKON ANOMAN DHUTA

PENDAHULUAN

A. Deskripsi Singkat

Pasinaon basa Jawa ana ing SMP/MTs lan SMA/MA/SMK minangka

sawijining mata pelajaran muatan lokal kang sipate wajib. Pasinaon basa Jawa

saben minggu diwulangake suwene 2X45 menit. Senajan mung muatan lokal,

pasinaon basa Jawa wigati amarga sajroning anane basa Jawa/daerah minangka

panyengkuyung basa nasional/Indonesia lan uga bisa kanggo srana ngenalke

lan ngundhakake budi pekertine para siswa.

Kurang apike pasinaon basa Jawa ana ing sekolah uga bisa dititeni saka

kurange kaprigelan guneman nganggo basa Jawa (ngoko lugu, ngoko alus,

krama lugu, lan krama alus), maca lan nulis basa Jawa nganggo aksara Jawa

apadene aksara latin, mangerteni babagan kasusastran lan kabudayan Jawa.

Kaprigelan maca siswa winates ana ing kabisan kang sipate literal lan urung

tekan tataran mudheng.

Ana ing kurikulum 2013 muatan lokal bahasa Jawa SMP/SMPLB/MTs

Provinsi Jawa Tengah diandharake:

Muatan Lokal Bahasa Jawa dikembangkan dengan
penyempurnaan pola pikir, baik secara makro (jagad gedhe) dan
secara mikro (jagad cilik). Penyempurnaan pola pikir secara makro
mengacu pada perubahan pola pikir yang mengarah pada hal-hal
berikut: (1) pembelajaran berpusat pada peserta didik; (2)
pembelajaran interaktif; (3) pola pembelajaran jejaring; (4) pola
pembelajaran aktif dengan pendekatan sains; (5) pola belajar berbasis
tim; (6) pola pembelajaran alat tunggal menjadi pembelajaran berbasis
alat multimedia; (7) pola pembelajaran berbasis kebutuhan peserta
didik; (8) pola pembelajaran ilmu pengetahuan jamak (multidisciplines);
dan (9) pola pembelajaran pasif menjadi pembelajaran kritis (Kurikulum
2013: ii).

Pola pemikiran secara mikro (jagad cilik) mengacu pada (1) pola
pembelajaran bahasa Jawa mengarah pada pembentuk kepribadian dan
penguat jati diri masyarakat Jawa yang tercermin pada pocapan, patrap,
dan polatan; (2) pembelajaran bahasa Jawa sebagai upaya pengolahan
kearifan budaya lokal untuk didayagunakan dalam pembangunan
budaya nasional, watak, dan karakter bangsa; (3) pembelajaran bahasa

27

Jawa sebagai penjaga dan pemelihara kelestarian bahasa, sastra, dan
aksara Jawa; (4) pembelajaran bahasa Jawa sebagai upaya
penyelarasan pemakaian bahasa, sastra, dan aksara Jawa agar sejalan
dengan perkembangan bahasa Jawa (nut ing jaman kalakone); (5)
pembelajaran bahasa Jawa sebagai proses pembiasaan penggunaan
bahasa Jawa yang laras dan leres dalam berkomunikasi dan berinteraksi
sehari-hari di dalam keluarga dan masyarakat sesuai dengan kaidah,
etika, dan norma yang berlaku; (6) pembelajaran bahasa Jawa memiliki
ciri sebagai pembawa dan pengembang budaya Jawa (Kurikulum 2013:
1).

Ancase pasinaon basa Jawa yaiku agar peserta didik memiliki
kompetensi sebagai berikut: (1) menjaga dan memelihara kelestarian
bahasa, sastra, dan aksara Jawa sehingga menjadi faktor penting
untuk peneguhan jati diri daerah; (2) menyelaraskan fungsi bahasa,
sastra, dan aksara Jawa dalam kehidupan masyarakat sejalan
dengan arah pembinaan bahasa Indonesia; (3) mengenali nilai-nilai
estetika, etika, moral dan spiritual yang terkandung dalam budaya Jawa
untuk didayagunakan sebagai upaya pembinaan dan pengembangan
kebudayaan nasional; dan (4) mendayagunakan bahasa, sastra, dan
aksara Jawa sebagai wahana untuk pembangunan karakter dan budi
pekerti (Kurikulum 2013: 3).

Adhedhasar katrangan-katrangan ing ndhuwur, isa dingerteni manawa

ancas pasinaon basa Jawa ora mung minterake para siswa. Pasinaon basa Jawa

uga duwe ancas kanggo nglestarekake lan ngrembakakake basa, sastra lan

aksara Jawa. Sumber pasinaon basa Jawa maneka warna lan ngemu piweling

lan pitutur luhur.

Crita wayang Ramayana lakon Anoman Dhuta minangka sawijining crita

kang ngemot nilai-nilai pendidikan budi pekerti utawa karakter kang tundhone

muga-muga bisa ngugah lan nuwuhake rasa eling tumrap para siswa. Kajaba

kuwi, ana ing crita Ramayana lakon Anoman Dhuta uga kaemot babagan

unggah-ungguh basa kang minangka sawijining cara kanggo ndhedher

kapribaden utawa jati dhiri bangsa.

B. Petunjuk Belajar

Sakdurunge nyinaoni isi modul iki, wacanen dhisik panuduh-panuduh ana ing

ngisor iki.

1. Ndedonga dhisik supaya samubaran sing dilakoni bisa lancar lan gangsar.

2. Wacanen saben materi kanthi tliti, bener, lan pener.

28

3. Gawea cathetan apa-apa sing sampeyan durung ngerti banjur takokna
marang guru.

4. Wangsulane saben pitakonan kanthi temen.
5. KKM paling sethithik 80%.
6. Menawa wis kasil, diajab sinau maneh bab-bab sing bisa nambah kawruh

babagan crita wayang Ramayana, kayata maca buku, nonton saka Youtube,
VCD, lan liya-liyane.
7. Menawa durung kasil, kudu sinau maneh, diskusi, lan melu remidi.

29

INTI
A. Capaian Pembelajaran Mata Kegiatan

Menganalisis prinsip materi budaya Jawa dan aplikasinya dalam
pembelajaran bahasa Jawa
Sub Capaian Pembelajaran Mata Kegiatan
Sawise maca lan mangerteni crita ing modul iki para siswa kaajab isa:
1. Njlentrehake tegese wayang purwa
2. Njlentrehake mula bukane wayang purwa
3. Njlentrehake crita wayang Ramayana
4. Njlentrehake perangan crita wayang Ramayana
5. Njlentrehake unsur intrinsik crita wayang Ramayana lakon Anoman Dhuta.

B. Pokok-Pokok Materi

Gambar 1. Pokok-pokok materi

30

C. Uraian Materi
Ana ing kegiatan iki, sampeyan bakal tepung lan mangerteni tegese wayang
purwa, mula bukane wayang purwa, crita wayang Ramayana, perangan crita
wayang Ramayana, lan unsur-unsur sing ana ing crita wayang Ramayana lakon
Anoman Dhuta.

1. Tegese Wayang
Wayang sing ana ing Indonesia akeh jinise, salah sijine yaiku wayang

purwa. Padatane, wong-wong padha ngarani wayang purwa kuwi wayang
kulit amarga digawe saka bahan kulit. Ananging, wayang sing kagawe saka
kulit uga maneka warna jinise. Wayang kang arep dijlentrehke ana ing kene
yaiku wayang kang mula bukane saka crita Ramayana lan Mahabarata,
saengga luwih trep yen kasebut kanthi tulisan wayang purwa.

Wayang sawijining tembung basa Indonesia (Jawa) asli kang nduweni
teges wewayang utawa wewayangan. Tembung wayang asale saka tembung
wod (akar kata) “yang” banjur dadi wayang. Tetembungan ana ing basa
Jawa kang nduweni tembung wod “yang” variasi vokale kayata layang,
dhoyong, puyeng, reyong, kang teges tansah obah, ora tetep, samar-samar
lan sayup-sayup. Tembung wayang, hamayang ana jaman semana nduweni
teges: nontonake wewayangan. Saya suwe dadi tontonan wayangan.
Sabanjure dadi seni pentas wewayangan utawa wayang (Mulyono,1979: 51-
52).

Sulaksono (2012: 110) ngandharake yen ngomongake ngenani
masyarakat Jawa apa maneh nganti ing tataran filosofi utawa panyawange
marang urip kuwi ora bakal bisa ucul saka wayang. Saking cedhake wayang
karo uripe wong Jawa nganti ana ing perangane omah (omah joglo) sing
diarani paringgitan. Paringgitan mapan ana perangan antaraning pendhapa
lan omah mburi. Tembung paringgitan asale saka tembung ringgit (basa
krama inggil, ana ing basa ngoko artine wayang). Paringgitan yaiku papan
kang adate digunakake kanggo mentasake wayang.

31

2. Mula Bukane Wayang
Ana rong panemu sing gayut karo asal-usule wayang Purwa, yaiku

asale saka tanah Jawa lan asale/asli Jawa/Indonesia. Satoto (2012: 134)
ngandharake yen ora bener menawa wayang asale saka njaban tanah Jawa.
Wayang wis ana lan dikenal karo masyarakat Jawa wiwit taun 700 caka
utawa 778 masehi. Wondene pamanggihe Satoto kuwi adhedhasar luwih
dhara-dhata, ing ngisor iki:
a. Wayang wis ana wiwit jaman Airlangga (980 Caka atau 1028 Masehi),

wiwitan abad XI SM, ana ing Keraton Kediri wis ana pagelaran wayang.
b. Pagelaran wayang/bayang-bayang kuwi nggunakake boneka sing cacahe

ana 74 lan kulit (walulang inukir= kulit yang diukir).
c. Wayang/bayang-bayang boneka kuwi diproyeksikake ana ing layar

(kelir).
d. Wong sing nontonake (saiki dhalang) ngelakonake peran paraga-paraga

watak sing diwujudake ana ing boneka (wayang). Menawa
dikandhakake, boneka-boneka wayang kuwi kalebu manifestasi saka
karakter utawa wateking paraga-paraga.
e. Pagelaran wayang/bayang-bayang wis tuwa umure, satemah empu
Prapanca, panulis Tantu Pagelaran ngira-ngira asal lan mula bukane
pagelaran wayang/bayang-bayang yaiku nalika para dewa tumurun ana
ing bumi.
f. Pagelaran wayang/bayang-bayang rikala semana wis populer amarga wis
dadi kelangenan lan akreb karo masyarakat.
g. Pagelaran wayang/bayang-bayang rikala semana wis nganggo gamelan
(musik) kanggo ngiring pagelaran wayang (abad XII SM).
h. Komponen-komponen musik gamelan yaiku saron, kemanak, tundung,
lan sapanunggalane.
i. Pagelaran wayang kulit purwa wis dadi sarana panglipur rakyat, kang
suwe-suwe asring dipentasake lan runtut digelar ing tanah Jawa (2012:
133).

32

3. Sumbering Crita Wayang Ramayana
Sumber crita pokok wayang purwa asale saka kitab Ramayana lan

Mahabarata. Ana ing modul iki mung diandharake babagan crita wayang
Ramayana. Kitab Ramayana diripta dening empu Walmiki. Isine crita ana ing
kitab Ramayana dibagi dadi pitu lan sabanjure digubah mawi wujud syair kang
cacahe 24.000 seloka. Bageyane crita ing Ramayana diarani kandha, dadi siji-
mbaka siji bageyan critane dipungkasi mawi tembung kandha.

Gambar 2. Perangan Crita Wayang Ramayana

a. Bala Kandha (Sayembara Mantili)
Episode siji utawa bala kanda iki nyaritakake babagan Prabu Dasarata

ratu ing Kosala sing pusat/ibu kota aran Ayodya. Putrane Prabu Dasarata
kang minangka putra mahkota yaiku Ragawa utawa Rama. Amarga Ragawa
durung nduwe garwa mula entuk dhawuh mupu sayembara ing nagara
Mantili. Wondene sayembara kuwi yaiku njunjung gandewa lan sapa sing
isa njunjung gandewa bakal dadi jatukramane Dewi Sinta, putrane prabu
Janaka. Wusanane, Ragawa kasil njunjung gandewa lan dhaup karo Sinta.
Sakwise dipalakramakake, Sinta diboyong menyang Ayodya.

b. Ayodya Kandha (Rama Tundhung)
Prabu Dasarata sawise mireng Rama kasil mupu sayembara, enggal-

enggal njumenengake Rama dadi ratu. Ananging, garwane Prabu Dasarata
kang nomer telu sing asmane Dewi Kekayi ora sarujuk. Dewi Kekayi

33

ngemutake menawa biyen gelem didadekake garwa nanging duwe panjaluk
menawa duwe putra kakung sing bakal dadi ratu iku putrane. Sakliyane
kuwi, Dewi Kekayi uga nduwe panjaluk menawa Rama kudu lunga saka
kraton Kosala. Krungu pangandikane dewi kekayi, prabu Dasarata gerah
banjur mangkat. Minangka tandha bektine anak marang wong tuwane,
Rama nurut marang kersane bapake. Sawise pamit, Rama, Sinta lan
Laksmana lunga saka kraton.

c. Aranya Kandha (Rama Gandrung)
Sawise ninggalake kraton, Rama, Sinta, lan Laksmana urip ana ing

alas Dandaka. Ana ing alas Dandaka, dumadakan Dewi Sinta weruh kidang
kencana. Dewi Sinta njaluk njaluk marang Rama supaya bisa nyekel kidang
kasebut. Rama ngoyak lan manah kidang kuwi, sabanjure kidang kasebut
njerit lan ganti wujud dadi Kala Marica. Amarga Rama ora bali-bali lan
krungu swara jeritan, Sinta dhawuh Laksmana nggoleki Rama. Sakdurunge
lunga ninggalake Sinta, Laksmana nggawe urekan ana ing lemah kang
ngubengi Sinta lan Laksmana paring weling menawa Sinta ora oleh metu
saka bunderan kuwi.

Ora suwe sakwise laksamana lunga, ana pandhita tuwa sing nyedhaki
Sinta. Sakwise bage-binage Dewi Sinta menehi panganan marang pandhita.
nalika ngulungake panganan, pandhita kuwi mara-mara narik tangane Sinta
lan wusanane Sinta metu saka bunderan sing digawe Laksmana. Sakbanjure
pandhita kuwi badhar malih Dasamuka lan nggawa Sinta Mabur menyang
Alengka. Ing gegana, Sinta jerit-jerit.

Krungu swara wong njerit, Rama lan Laksmana bali lan Sinta wis ora
ana. Sinta njerit-njerit ing angkasa lan jeritane kuwi kaprungu dening garuda
Jatayu sing uga mitrane Prabu Dasarata, mara tuwane Sinta. Sabanjure
Rahwana ngasorake Jatayu lan njabuti wulu-wulune satemah ora bisa
mabur. Jatayu nggletak ana ing sandhuwure lemah banjur ketemu karo
Rama lan Laksmana. Sadurunge mati, dheweke menehi ngerti yen Sinta
digawa dening Rahwana, rata raseksa saka Alengka.

34

d. Sundara Kandha (Senggana/Anoman Duta)
Rama lan Laksmana mlaku ana satengahing alas nggoleki ana ngendi

dununge kraton Alengka. Ana ing tengahing dalan ketemu karo kethek putih
kang aran Anoman. Sabanjure, Rama ngutus Anoman menyang Alengka
kanggo mesthekake dununge Sinta. Saliyane kuwi, Rama uga nitipake ali-ali
kanggo diwenehake marang Sinta. Sawise ketemu karo Sinta lan putrane
Gunawan Wibisana sing asmane Dewi Trijatha, Anoman gage lunga saka
taman Arga Soka. Anoman gawe geger lan kacekel dening jemparing
rantene Indrajid. Anoman dipatrapi ukuman obong. Nalika geni wis murub
lan ngobong awake, Anoman tiwikrama mula awake malih dadi gedhe
banjur nggawa geni lan mbakar kraton Alengka. Kabeh kobong kajaba
taman Arga Soka.

e. Kiskenda Kandha (Rama Tambak)
Sawise entuk warta saka Anoman, kanthi pambiyantune Sugriwa,

Rama sigra nglurug menyang Alengka. Rama bingung amarga kanggo
menyang Alengka kudu nyabrang segara. Sabanjure Rama nancepake
jemparing sektine ana ing segara. Sang Hyang Baruna kang nguwasani
samudra nemoni Rama lan paring pamanggih kareben Rama mbendung
utawa nggawe tambak kang mengko bakal digunakake dadi dalan tumuju
ing Alengka. Rama nurut pangandikane Sang Hyang Baruna. Direwangi
para wanara, Rama wusanane nambak segara.

f. Yudha Kandha (Brubuh Alengka)
Sawise tekan ing Alengka banjur kedaden perang gedhe. Perang

wadyabalane Rama kang wujud wanara lan wadyabalane Dasamuka kang
wujud raseksa. Patih Prahasta, Indrajid, Sarpakenaka, Kumbakarna, Aswani
Kumba, lan Kumba-Kumba mati kabeh. Wondene Dasamuka ora bisa mati
amarga nduweni aji Pancasona. Wusanane awake mung diurug gunung
dening Anoman. Sawise perang rampung, Sinta ketemu karo Rama
ananging Sinta kudu mbuktekake menawa ish suci kanthi cara mlebu ana

35

ing geni. Wusanane, amarga isih suci, Sinta metu saka urubing geni kanthi
slamet.

g. Uttara Kandha
Sawise perang rampung, Sinta diboyong bali menyang Rama.

Ananging amarga krungu swaraning bakul sinambi wara, Rama dadi kurang
precaya marang kasuciyane Sinta. Pungkasane Rama nundhun Sinta. Nalika
iku Sinta lagi mbobot lan bareng wis babaran duwe anake kembar kang
asmane Lawa lan Kausya.

4. Unsur Intrinsik Crita Ramayana Lakon Anoman Duta
Karya sastra nduweni unsur-unsur kang mangun karya sastra satemah

karya sastra bisa madeg. Miturut andharane Kasnadi & Sutejo (2010: 6 – 28)
unsur-unsur instrinsik karya sastra kaperang dadi pitu, yaiku tema, tokoh dan
penokohan, plot (alur cerita), setting (pelataran), sudut pandang (point of
view), style (gaya), dan pesan (amanat). Kaya dene Kasnadi lan Sutejo,
Priyantono lan Sawukir (2014: 125-126) ngandharake menawa unsur instrinsik
uga ana pitu, yaiku tema, alur utawa plot, setting utawa latar, paraga lan
watake paraga, amanat, cara mawas utawa point of view, lan lelewaning basa.

a. Tema yaiku ide utawa gagasan pokok sing dadi dhasare crita.
b. Alur utawa plot yaiku lakune crita seka purwa-madya-wasana sing duwe

sesambungan sabab-akibat.
Alur kaperang dadi telu yaiku alur maju, mundur, lan campuran.
c. Setting utawa latar, yaiku perangane unsur intrinsik sing wujude papan,
wektu, sosial, lan kahanan.
d. Paraga yaiku tokoh sing ana ing sajrone crita. Wewatakane paraga bisa
dingerteni kanthi cara:
1) Analitik, yaiku wewatakane paraga digambarake kanthi cetha
2) Dramatik, yaiku wewatakane paraga digambarake kanthi samudana.
Dene watake paraga yaiku watak utawa sipate paraga ing sajrone crita.
Watake paraga kaperang dadi telu yaiku:

36

1) Antagonis, yaiku paraga kang duwe watak ala
2) Protagonis, yaiku paraga kang duwe watak apik
3) Tritagonis, yaiku paraga (dudu paraga utama) kang netral
e. Piweling yaiku pesen utawa pitungkas sing diaturke panulis marang
pamaos.
f. Cara mawas utawa point of view yaiku dununge panulis ana ing sajrone
crita.
g. Lelewa basa yaiku tembung-tembung pilihan sing digunakake panulis sing
ana sajrone crita supaya critane bisa luwih endah lan urip.
Mangga supaya luwih cetha, pirsanana gambar unsur intrinsik kang ana ing
ngisor iki.

Gambar 3. Unsur intrinsik karya sastra drama

5. Anoman Dhuta
Lakon Anoman Dhuta iku sawijining crita Ramayana

perangan/kandha sing kaping papat, yaiku Sundara Kanda (Senggana/Anoman
Duta). Ing ngisor iki diandharake crita Lakon Anoman dhuta adhedhasar
seratane Sastrahardjana (2013: 50-68, kanthi kabesut saprelune).

a. Sugriwa Sowan Sang Rama
Enggaling kandha, gelising carita, bareng wis ngancik mangsa

katiga, Wanara raja Sugriwa sawadyabalane sowan Sang Ramadewa ing
wukir Malyawan. Sang Kapindra Sugriwa banjur nimbali gegedhuging
wadyabala wanara kang cacahe papat, yaiku: Hanuman, Satabali, Susena lan
Winata. Kanthi mupakate Sang Raghawa gegedhuging wadyabala wanara
papat iku minangka manggalaning dhuta kang tinanggenah ndlajah kabeh

37

papan-panggonan ing keblat papat, ngupaya Dewi Sinta. Sang Raghawa
tumuli nyaosaken singsim minangka tanda yen Hanuman dhutane Sang
Raghawa.

Gambar 4. Anoman lan Prabu Rama
(https://www.kompasiana.com/hrayana/54ff4fdca333114e4a50fd5f/wayang-kulit-shadow-
puppets-part-5-the-kingdom-of-hastinapura)
(http://cerita-usul.blogspot.com/2016/11/tokoh-wayang-ramawijaya.html)

Nalika semana, sawise duta padha ngayahi pakaryane, bathara
Narada rawuh ing wukir Malyawan kautus dening Bathara Guru maringake
“Maosadi Lata” kadhawuhan nandur ana ing wukir Malyawan. Dene dayane
Maosdi Lata kena kanggo nguripake kang mati, purna pangandikan Naradha
nulya kondur mring Kahyangan.

b. Para Wanara Kena Paeka
Kocap dhuta kang parane ngidul, yaiku: Hanoman, Jaya Anggada,

lan Jembawan, lakune wis tekan gunung Windya. Dumadakan para wanara
weruh sumurup wiwaraning guwa kang nggegirisi. Para wanara padha
mlebu ing guwa lan kagyat dene sumurup wanita ayu kang jejuluk
Sayempraba. Hanuman njlentrehake menawa dheweke sakanca arep
menyang Ngalengka lan malah keblusuk tekan guwa Windu. Sayempraba
bisa asung pitulungan, nanging ana sranane, yaiku para wanara kudu nutup
netra ora kena andedulu.

38

Para kapibala kang dipandhegani dening Hanuman iku ora ngerti
menawa arep dipaeka. Jalaran Sayempraba ngrungu yen para wanara iku
nedya marang negara Ngalengka, mula banjur tuwuh pangigit-igite
Sayempraba marang para wanara. Dheweke banjur arep ngrubeda sarana
namakake “aji kemayan”.

Para kapibala ginendam “aji kemayan”, satemah padha ora weruh
wetune saka ing guwa. Olehe mubeng-mubeng ana sajaban lan kiwa-
tengene guwa nganti sesasi, rumangsane lagi sedina sewengi.

c. Para Wanara Ketemu Garuda Sempati
Enggaling carita, sajrone para kapibala lagi padha sedhih kawlas-

asih, dumadakan weruh manuk gedhe jenenge Sempati, kakange Jatayu.
Sempati matur yen para wanara bisa nerusake laku mangidul lan bakal
ketemu panggonan kang titikane menawa ana kutha-krajan kang kabeh
suyasane dumadi saka “emas”, dumunung ing puncake gunung, yaiku
kutha-krajane Ngalengka. Sawise mlaku rada sawetara suwe, para wanara
tekan ing gunung Mahendra, munggah ing ereng-erenging sisih lor, banjur
tumurun tekan ereng-ereng kidul.

d. Anoman Nitik Negara Alengka
Sawise ngaso sawetara ana ing pesisir, Hanuman pamitan marang

kanca-kancane nedya nerusake laku menyang Ngalengka ngliwati samodra.
Rikate abure Anoman padha karo keclaping cipta pepindhane kaya angin
ing wektu kiyamat. Nalika Hanuman mabur ing akasa, dheweke ditutake
danawa kang nunggu samodra jenenge Wilkathaksini. Bareng wis ketututan,
Sang Kapi Seta diulu tekan ing wadhuke. Ana sajrone wadhuk, Hanuman
gya tiwikrama, wadhuk bedhah ludira wutah dadi lan patine Wilkathaksini.

Ana ing Gunung Udaya Sang Ramadayapati bisa nyumurupi kabeh
papan-papan ing saindenging kutha-krajan Alengka. Pancen bener ujaring
kandha, kahanane kutha-krajan Ngalengka mirib kaya Kahyangan
Indraloka. Ananging Sang Ramadayapati nglokro atine lan bingung pikire,
amarga durung bisa ketemu kalawan Dewi Sinta.

39

e. Anoman Tekan Taman Asoka
Ora adoh saka panggonan iku, Hanuman sumurup Taman Asoka

ya taman Argasoka. Sang Ramadayapati nduga yen Sang Dewi Sinta
disingidake ana ing sajroning Taman Asoka. Bareng olehe mlembar-
mlembar ing wit nagasari wis sawetara suwene, Anoman meruhi Sang Dewi
Sinta. Ana ing taman kuwi uga ana wanodya kang aran Dewi Trijata,
putrane Raden Gunawan Wibisana.

Gambar 5. wayang Dewi Sinta lan Dewi Trijata
(https://wayang.wordpress.com/2006/10/26/sinta/)
(https://caritawayang.blogspot.com/2015/05/dewi-trijata.html)

Sang Prabu Dasamuka kang banget gandrung- kayungyun marang
Dewi Sinta prapta ing taman Asoka kanthi angrerepa ngandika marang
Dewi Sinta yen dheweke kepengin linadeni dening Sang Dewi Sinta lan
ginodha marang bandha-bandhuning Dasamuka.

Babar pisan ora kengguh panggalihe Dewi Sinta, tetep madhep-
mantep marang Sang Raghawa. Sang Dewi tumuli matur yen Dasamuka
bakal sirna-gempang, tumpes-tapis sawadyabalane marang Sang Raghawa.

40

Keprungu wangsulane Dewi Sinta, Sang Rahwana jumeneng, banjur ngunus
“candrasa”.

Gambar 6. Prabu Dasamuka lan Prabu Rama

http://umarberita.blogspot.com/2013/01/dasamuka.html
https://shenlong57.wordpress.com/2008/09/23/ramawijaya/

f. Anoman Ketemu Dewi Sinta
Sawise ketemu Dewi Sinta, Sang Kapi Seta njlentrehake Sang

Raghawa lan saiki wis manggon ana ing Gunung Malyawan lan wis
memitran karo Sang Kapindran Sugriwa. Sang Kapi Seta dhinuta marang
Sang Raghawa lan dikongkon maringake “singsim” dhateng Sang Dewi
Sinta. Hanuman ngaturaken singsim, tumuli njlentrehake manawa, Raden
Rama lan yayi paduka Raden Laksmana ngirit wadyabala wanara arep
nglurug Ngalengka lan arep mrajaya Rahwana sakwadyabalane.

Midhanget ature Hanuman, Dewi Sinta banget karenan ing
panggalihe. Piyambake tumuli ngaturi cundhakamanik lan nawala marang
Sang Ramadayapati supaya diaturake marang Sang Raghawa. Hanuman
sendika ngestokake dhawuh, banjur nyedhak Dewi Sinta nampani nawala
lan cundhakamanik. Sawise nyembah lan pamitan madal pasilan tumuli
oncat saka ngarsane Sang Dewi kanthi leganing ati. Hanuman nduwe karep

41

ngobrak-abrik Taman Argasoka kang jembare ngedap-edapi. Sang
Ramadayapati tumuli cancut tali-wanda banjur wiwit mbedholi wit-witan
ing sajrone taman.
Video carita wayang kulit lakon Anoman Dhuta uga isa dipirsani ing ling:

1. https://www.youtube.com/watch?v=m2kDAJB-pBk
2. https://www.youtube.com/watch?v=LuThLxBdd6Y

D. Forum Diskusi
Sakwise nyinaoni crita wayang lakon Anoman Dhuta, ayo saiki isine
dicritakake maneh nganggo basamu dhewe-dhewe. Asiling crita direkam
banjur dirembug karo kanca-kancamu!

42

PENUTUP
A. Rangkuman

Wayang kulit purwa yaiku wayang kang asal critane saka crita Ramayana lan
Mahabarata. Tembung wayang iku saka tembung wod “yang” kang nduweni
teges layang, dhoyong, puyeng, reyong, kang nduweni teges: tansah obah, ora
tetep, samar-samar lan sayup-sayup. Suwe-suwe tembung wayang nduweni
teges tontonan wayang lan sabanjure dadi seni pentas wewayangan utawa
wayang. Asal-usul utawa mula bukane wayang yaiku saka tanah Jawa utawa
asli saka tanah Jawa, kang durung cetha yaiku kapan wayang kuwi dipentasake
dening dhalang, kapan wiwitane ngganggo gamelan pelog utawa slendro,
kapan nduweni sumber crita saka Ramayana lan Mahabarata. Sabanjure crita
wayang purwa, kajaba minangka tontonan uga ngemot tuntunan, tatanan, lan
makna-makna filosofis kang nggambarake uriping manungsa saka purwa-
madya-wasana.

B. Tes Formatif
Wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki kanthi menehi tandha ping (X) ana
ing aksara A, B, C, D, utawa E kang koanggap paling bener !
1. Wayang kang asale critane saka kitab Ramayana lan Mahabarata diarani
wayang…
A. wayang kulit
B. wayang beber
C. wayang gedhog
D. wayang purwa
E. wayang wahyu
2. Kitab Ramayana diripta dening ….
A. empu Gandring
B. empu Prapanca
C. empu Sedah lan empu Panuluh
D. empu Walmiki
E. empu Kanwa

43

3. Nalika Hanuman mabur ing akasa, dheweke ditutake danawa Wilkathaksini.
Tembung “danawa” dasanamane apa …
A. dewa
B. buta
C. raja
D. resi
E. kethek

4. Wayang wis dingerteni dening masyarakat Jawa wiwit taun…
A. 650 Caka
B. 675 Caka
C. 700 Caka
D. 725 Caka
E. 875 Caka

5. Lakon Anoman Dhuta iku sawijining crita ing kitab Ramayana perangan
apa ….
A. Sundara Kandha
B. Uttara Kandha
C. Kiskenda Kandha
D. Aranya Kandha
E. Bala Kandha

6. Episode utawa perangan crita nomer siji kang aran Bala Kandha, nyritakake
babagan …
A. Prabu Dasamuka
B. Rama Gandrung
C. Rama Tundhung
D. Sayembara Mantili
E. Brubuh Alengka

7. Lungane Rama, Sinta, lan Laksmana saka Ayodya dicritakake ana ing ..
A. Bala Kanda
B. Uttara Kandha
C. Ayodya Kanda
D. Sundara Kandha
E. Kiskenda Kandha

44

8. Para kapibala ora bisa metu saka guwa amerga kena gendam dening
Sayempraba sing diarani ….
A. Aji Jalasutra
B. Aji Kemayan
C. Aji Sepiangin
D. Aji Gedhongmenga
E. Aji Candhabirawa

9. Dewi Sinta iku putrine Prabu Janaka saka negara ….
A. Manthili
B. Dwarawati
C. Ngalengka
D. Kiskenda
E. Ayodya

10. Jalaran Sayempraba ngrungu yen para wanara iku nedya marang negara
Ngalengka.
Tembung “wanara” dasanamane apa ….
A. kebo
B. sapi
C. manuk
D. kethek
E. jaran

11. Garudha Sampati kuwi apane Garudha Jatayu ….
A. kakange
B. adhine
C. wong tuwane
D. mungsuhe
E. kancane

12. Paraga Sinta nduweni watak …
A. setya
B. seneng dora
C. wengis

45

D. julig
E. angkuh
13. Paraga Rahwana nduweni watak …
A. loma
B. ksatria
C. wicaksana
D. sembada
E. wengis
14. Bathara Narada diutus dening Bathara Guru menehake “Maosadi Lata”
menyang wukir...
A. Udaya
B. Windya
C. Malyawan
D. Maenaka
E. Uttara Kanda
15. Piweling kang bisa kajupuk saka crita Animan Dhuta yaiku…
A. aja ngumbar hawa nepsu
B. menawa diwenehi pakaryan kudu tanggungjawab
C. kudu seneng tetulung marang sapadha-padha
D. nindakake pagaweyan kudu linambaran rasa ikhlas
E. manungsa kudu tansah manembah marang Gustine
16. Pepindhane Hanuman nalika mabur tumuju menyang Ngalengka, yaiku ...
A. kadya angin ing wektu wengi
B. kadya angin ing wektu kiyamat
C. kadya banyu kasokan madu
D. kadya ancik-ancik pucuking eri
E. kadya angin ing mangsa rendheng
17. Katresnane Dewi Sinta marang Sang Raghawa ora luntur sanadyan
kagodha marang bandha-bandhuning ...
A. Sang Yaksendra Dasamuka
B. Sang Laksmana
C. Sang Harya Kumbakarna

46