“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ”

МОНГОЛ УЛСЫН ШИНЖЛЭХ УХААН
ТЕХНОЛОГИЙН ИХ СУРГУУЛЬ

ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СУРГУУЛЬ

МОНГОЛЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ
СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН

ТАЛААР БАРИМТЛАХ ОЛОН
УЛСЫН СТАНДАРТУУД

ШУТИС, ЭХС-ийн ЦТС-ын эрхлэгч, Монгол улсын зөвлөх инженер
доктор, профессор
Б.ТӨРБАТ
Б. БАТ-ЭРДЭНЭ

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

Эрчим хүчний тухай хуулийн 6 Монгол Улс нь Олон улсын

дугаар зүйлийн 6.1.8 дахь “Эрчим цахилгаан техникийн комисстой

хүчний хэрэглээ, үйлдвэрлэлийн (IEC) 2001 оноос хойш хамтран

статистик мэдээллийг авах, эрчим ажиллаж байгаа бөгөөд олон улсын

хүчний үндэсний баланс гаргах, 200 стандартыг үнэ төлбөргүй авах

нормативын баримт бичгийг батлах, квоттой. Эдгээрээс 100 орчим олон

стандарт боловсруулах” заалт, улсын стандартыг Эрчим хүчний

Монгол Улсын Засгийн газрын 2015 салбарт авч орчуулан MNS IEC

оны 360 дугаар тогтоол, Эрчим стандарт болгон батлан нутагшуулах

хүчний сайдын 2016 оны 20 дугаар ажил хийгдэж байна.

тушаалыг хэрэгжүүлэх зорилгоор

ЭХЭЗХ-ийн бүтэцэд 2017 онд ЭХ-ний салбарт мөрдөгдөж байгаа

Стандарт, норм нормативын хэлтэс стандартуудын ангилал

байгуулсан. 2020 оны байдлаар эрчим хүчний

салбарт нийт 507 стандартыг
Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй мөрдөж байгаагаас
байдлын үзэл баримтлалын 3.2
дугаар зүйлийн 3.2.1.2-д “Үндэсний • Цахилгааны - 149
аюулгүй байдлыг баталгаажуулахад • Дулааны - 60
стратегийн ач холбогдолтой эрдэс • Зохион бүтээх баримт бичиг -
21
баялаг, хүнс хөдөө аж ахуй, эрчим
хүч, зам, тээвэр, мэдээлэл, харилцаа • Нүүрс нефтийн -17
холбоо, санхүүгийн салбарыг олон • Сэргээгдэх эрчим хүчний -15
улс, Европын холбооны стандартад • Техникийн зураг тэмдэг,
тэмдэглэгээний -23
нийцүүлэн хөгжүүлнэ” гэж заасны
дагуу олон улсын болон Европын • Усны -18, Хийн - 6
холбооны стандартуудыг 1:1 • ХАБЭА - 77,
хэлбэрээр орчуулах, нутагшуулах, • Хэмжих хэрэгслийн - 104
стандартууд байна.
шинээр стандарт боловсруулах

чиглэлээр үйл ажиллагаагаа явуулж

байна.

4

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

5

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

Стандарт боловсруулах, албажуулах үйл ажиллагаа дараах үе
шаттай явагдаж байна. Үүнд:

• Стандарт боловсруулах • ЭХЭЗХ-ийн дэргэдэх Эрдмийн
/орчуулах/ зөвлөлийн хурлаар хэлэлцүүлэх

• Боловсруулсан стандартад • ЭХЯ-ны ШУТЗ-ийн хурлаар
зөвлөх үйлчилгээ /редакц/ авах хэлэлцүүлэх

• Боловсруулсан стандартуудын • Стандартын техникийн хороогоор
төсөлд холбогдох /СХЗГ, хэлэлцүүлэх
ШУТИС-ЭХС, МХЕГ, бусад/
байгууллагуудаас санал авах • СХЗГ уг стандартыг албажуулах

ТУШААЛ

СТАНДАРТ, ХЭМЖИЛ ЗҮЙН ГАЗАР

ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ ЯАМ Агентлаг, компаниуд
ШУ-ны байгууллага
Олон нийтийн байгууллага,
иргэд

2019 ОНД ШИНЭЭР БАТЛУУЛСАН СТАНДАРТУУД

Олон Улсын цахилгаан техникийн (IEC)-ны цахилгаан эрчим хүчний

хорооноос авсан – 7 нэр томьёоны багц стандарт -19

ХБНГУ-ын Физик-Техникийн Улаанбаатар-Мандалговь 330 кВ-

хүрээлэн “Монгол улсын эрчим ын цахилгаан дамжуулах агаарын

хүчний салбарт чанарын дэд бүтцийг шугам, дэд станц барих төслийн

боловсронгуй болгоход дэмжлэг хүрээнд шаардлагатай 4 олон улсын

үзүүлэх” төслийн хүрээнд Олон стандартыг орчуулж батлуулсан.

улсын цахилгаан техникийн хороо

6

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

2020 онд боловсруулалт хийгдэх • Мэдээлэл цуглуулах, дамжуулах

нийт 22 стандартаас 10 стандартыг төхөөрөмж нь Олон улсын

боловсруулах ба сонирхол бүхий стандартыг хангасан, хяналт

доктор, зөвлөх, мэргэшсэн инженер, мэдээллийн систем хүлээн

техникийн ажилтнуудтай хамтран авах боломжит протоколтой

ажиллаж, 12 стандартын орчуулгыг төхөөрөмж байх

гүйцэтгүүлсэн. • Анхдагч мэдээлэл боловсруулах

РХА-ийн талаарх стандарт, норм, төхөөрөмжүүд нь Үндэсний

дүрэм журмуудыг боловсруулж, стандарт хэмжил зүйн төвийн

мөрдүүлэхэд загварын туршилтанд орсон,

• Цахилгааны реле хамгаалалтын баталгаажсан, стандарт

төхөөрөмжийн MNS IEC протоколууд дэмжих боломжтой

60225-1:2012 стандартын байх

шаардлагыг мөрдөж ажиллах, • Анхдагчмэдээллийгболовсруулах,

мөн шаардлагатай нэмэлт дамжуулах аргачлал нь олон

өөрчлөлтүүдийг уг стандартад улсын цахилгаан техникийн

оруулж төгөлдөржүүлэхэд хорооноос /ОУЦТХ/ гаргасан

чиглэгдсэн ажлуудыг зохион стандартыг хангасан байх

байгуулах. • Цаашид өргөтгөх шаардлагуудыг

• ЭХС-ийн тусгай зөвшөөрөл хангасан, олон улсын стандартын

эзэмшигч компаниудад уг тоног төхөөрөмж, стандарт

стандартыг таниулах, сурталчлах протокол, ажиллагааг хангах

ажлууд. програм хангамж байх

• Стандартыг төгөлдөржүүлэх, • Хяналт, мэдээллийн системтэй

боловсруулах, орчуулгын ажилд стандарт протоколоор холбогдох

системийн РХ-ын инженерүүдийг боломжийг бүрдүүлсэн байх

татан оролцуулах. • СКАДА-н мэдээллийг IEC-60870-5-

• Шинээр суурилагдаж байгаа тоон 101 ээс IEC-60870-5-104 протокол

РХА-ийн удирдлагын панелийг руу шилжүүлэх

нэгдсэн нэг стандарт, хэв

маяг, байрлалтай мнемосхем,

удирдлагын түлхүүрүүд бүхий

шийдэл сонгох

7

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

• Хугацааны хувьд синхрон байх

• Янз бүрийн үйлдвэрлэгчдийн

төхөөрөмжүүдийн хувьд

функциональ нийцэлттэй байх

• Осциллограммыг унших
төхөөрөмжтэй байх

• Файл дамжуулах төхөөрөмжтэй
байх

• Тохиргоо хийгдэх боломжтой
эсвэл автомат тохиргоотой байх

• Аюулгүй байдлын функцтэй байх

• IEC 61850 стандартын багц

• IEС 61850-1: Введение и общий
обзор.

• IЕС 61850-2: Глоссарий терминов.

• IЕС61850-3:Основныетребования.

• IЕС 61850-4: Управление системой
и проектированием.

Тус стандартаар мэдээлэл • IЕС 61850-5: Требования к связи

цуглуулах системд тавигдах үндсэн для функций и моделей устройств.

шаардлага нь микропроцессорын • IЕС 61850-6: Язык описания
болон электрон төхөөрөмжүүдийн конфигурации связи между
технологийн болон бусад өгөгдөл микропроцессорными
солилцох чадварыг хангах явдал электронными устройствами
юм. подстанций.

IEC 61850 стандарт нь дараах • IЕС 61850-7: Основная структура
шаардлагыг агуулна. Үүнд: связи для оборудования

• Микропроцессорын болон подстанции и питающей линии (4

электрон төхөөрөмжүүдийн части).

хооронд өндөр хурдны мэдээлэл • IЕС 61850-8-1: Описание

солилцоо хийгдэж байх специфического сервиса связи

(төхөөрөмжүүд ижил түвшний (SCSM) — Описание передачи

холбоотой байх) данных по протоколу MMS (ISO/

• Дэд станцын мэдээллийн МЭК 9506 — Часть 1 и Часть 2) и

сүлжээтэй холбоотой байх по протоколу ISO/МЭК 8802-3.

• Өндөр найдвартай байх • IЕС 61850-9-1: Описание

8

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

специфического сервиса • Олон улсын стандартыг MNS

связи (SCSM) — Выборочные стандартаар батлахдаа өөрийн

значения по последовательному орны онцлогийг оруулж өгөх

ненаправленному • Нэгэнт батлагдсан стандартын

многоточечному каналу передачи шаардлагыг мөрдөж ажиллах,
данных типа точка-точка.
мөн шаардлагатай нэмэлт

• IЕС 61850-9-2: Описание өөрчлөлтүүдийг оруулж

специфического сервиса связи төгөлдөржүүлэхэд чиглэгдсэн

(SCSM)  — Выборочные значения ажлуудыг зохион байгуулах.

по ISO/МЭК 8802-3. • ЭХС-ийн тусгай зөвшөөрөл

• IЕС 61850-10: Проверка на эзэмшигч компаниудад

совместимость. стандартыг таниулах, сурталчлах

ажлууд.

Санал, зөвлөмж • Стандартыг төгөлдөржүүлэх,

• Олон улсын IEC, ISO стандартуудыг боловсруулах, орчуулгын ажилд
нутагшуулах ажлыг эрчимжүүлэх салбарын ИТА нарыг татан
оролцуулах
• Стандартын орчуулгыг
чанаржуулах (ялангуяа хэл • Хэрэглэгч, үйлдвэрлэгчийн

найруулга, 1:1 орчуулгад анхаарах) стандартуудын ялгаа.

9

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

10

Монгол Улсын эрчим хүчний
системийн хяналт, автомат
удирдлагын систем WAMS

ДҮТ ТӨХХК-ийн Тогтворжилт алдагдахаас
сэргийлэх автоматикийн инженер

П.ЭНХБОЛОР

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

АГУУЛГА:

П.ЭНХБОЛОР 1. МУ-ын ЭХС-нд суурилуулсан WAMSystem-ийн
талаар

2. WAMSystem-ийг ашиглан шийдвэрлэсэн
хүрсэн үр дүн

3. WAMSystem –ийн өргөтгөх талаар ДҮТ-ийн
баримталж буй бодлого

WAMS ТӨСЛИЙН ЗОРИЛГО

• НС-НИЙ ДИНАМИК ЗАГВАРЧЛАЛЫГ САЙЖРУУЛАХ
• ДИСПЕТЧЕРИЙН ХЯНАЛТ УДИРДЛАГЫГ ИЛҮҮ ОНВЧТОЙ БОЛГОХ
• ТОГТВОРЖИЛТ АЛДАГДАХААС СЭРГИЙЛЭХ ТӨВЛӨРСӨН

АВТОМАТИКИЙН СИСТЕМИЙГ БИЙ БОЛГОХ.

ЭХС-ИЙН ТОГТВОРЖИЛТИЙН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ , ГОРИМЫН
ТОХИРУУЛГЫН СИСТЕМҮҮДИЙН ҮЙЛЧЛЭЛ (ARV, FACTS), РЕЛЕ
ХАМГААЛАЛТЫН АЖИЛЛАГААГ ТУХАЙН ЭГШИНД ( REAL TIME)
ТОДОРХОЙЛЖ ТОГТВОРЖИЛТЫГ ХАНГАХ АРГА ХЭМЖЭЭГ АВЧ
ХЭРЭГЖҮҮЛЭХЭД ОРШИНО.

WAMS WAMAS WAMPAC
WAMS WAMAS WAMPAC

2020.05.16

WAMS-д

2019.07.03 уттдаууллааггтвуу2туу0өррW2овлл0лмааA.өа0ннMрт5аасS.ө1инн-нд6кхх
ЭХЯ-ны ШУТЗХ-аар

хэл2э0л1ц9ү.ү0л7с.0эн3

ЭХЯ-ны ШУТЗХ-аар удаа төвлөрсөн

2018.09.15 хэлэлцүүлсэн 2019.12.23 автоматик 2021.12.15
WAMS-ийг өргөтгөх
WAMS судалгаа эхлүүлсэн. МУ-ын ЭХС-нд нэвтрүүлсэн.
2021.12.15
2018.09.15 2019.12.23 WAMS-ийг өргөтгөх
WAMS судалгаа эхлүүлсэн. МУ-ын ЭХС-нд нэвтрүүлсэн.

12

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

Add a footer 6

13

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

WAMS-ХАМРАХ ХҮРЭЭ

Add a footer Манай системд

r суурилагдсан

14 МанайWсиaсpтrеoмtдecсtуoуrриплраоггдрсаанмWмaprotector

Add a footer программ хангамжхнаьн1г0а0м0жхүрнтьл1э0х0ц0эг (одоогоор 24
цэгийг холбосонхббүюцпаа2рйрэй4бмтггогоациагллаэйраэ)огг-ах)эим-мхэцэйожрэмэглМрөгтхбхрө(аоаогоорнлөнсйдтгабогоөюйаонготөмсмсбгхоигжоанбөсойотхнргльаоеамм1)ж0д-э0тсэ0уорухйөрүрригтл
юм

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

Улаанбаатар хот доторх цэгүүд нь ЭХС-ийн хэмжээнд ашиглагдаж буй
холбооны байгууллагын шилэн кабелийг ашиглан ДҮТ-ийн төв сервертэй холбогдон а

Add a footer

шиглагдаж буй шиУллэанакнаббаеалтиаарр,хоотроднонтуотрагхтцбэгаүйүрдланхь ЭцХэСгү-үидйннь үүрэн
эй холбогдон ажиллхэамжжбаэйэннда.ашиглагдаж буй шилэн кабелиар,

орон нутагт байрлах цэгүүд нь үүрэн холбооны
байгууллагын шилэн кабелийг ашиглан ДҮТ-ийн төв

сервертэй холбогдон ажиллаж байна.
15

8

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

WAMS-ийг нэвтрүүлсэнээр

Хэвийн болон хэвийн бус
горим Real time хянаж

байна

CSV, COMTRADE, UDB өргөтгөлтэй файлуудыг а
DUPIDOgSBWCSICPLVEөO,SERрCVWзNFOа,гаAшCөMEгTвCORитTаFзTгMгRрAлOаөAчаTCлгDRлнRTваEAYOтPл,,аDOэRуUDруEYWйD,д,IчBgDEыUфлRSIөгDgFIаарсLSABгалйIECөLөйTNутEлжрONуTуггрRөөTдууYзтл,узыдгатлDаөгыжггэIлвgвйтгSасабэфIрраайLаачEйчйфшйлNнллжааTаиулй. улрулгдууулуыдуууаыдгдлныгыжгсгаайсшбжа
CSV, COMTRADE,
POWERFACTORY,

лөрсөн автоматик LSAP суурилуулсан

P сууриТлөувулөлТрөссваөлннөравсстөуонумрааивтлитукоуLмлSсAааPтнсиукурLиSлAуPулсан

ДИСПЕТЧЕРИЙДНИСПХЕТЯЧЕНРИАЙНЛХТЯНААЛНТАДНД

Add a footer 1

16

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

CSV, COMTRADE, UDB өргөтгөлтэй
фаCйSVл, CуOуMдTыRAгDEа, UшDBиөгрлгөатгнөлтэй файлуудыг ашиглан

г ашиглан
Add a footer

17

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН Тухайн үе
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ бөгөөд ОХ
чадлын д
эхэлсэн. С
бага утгад
(48,8 Гц, 0
АЧР2-ын
сек) тус ту
хүргэсэн.

АЧР-аар 6

Системий
хязгаарла
Хархорин
Булган-АБ
ТБНС-нд
давтамжа
сек), УХЦ
тус тус ба
WAMS си
5, 7; ДЦС
судлав.

Тухайн үед ОХУ-аас 73 МВт чадлыг Үүнд:
Adиd мa fпooоteрrтоор авч байсан бөгөөд ОХУ-
АЧР1 1-р шатаар 16,1МВт
аас тусдаа гарснаас хойш ТБНС
нь 73 МВт-ын чадлын дутагдалд АЧР2 1 ба 2-р шатаар 46.6МВт
орсны улмаас системийн давтамж Системийн диспетчерийн командаар
унаж эхэлсэн. Системийн давтамж 59 МВт-ыг хязгаарласан. Үүнд:
01 минут 09 секундэд хамгийн Хархорин-АБ шугам 21 МВт
бага утгадаа буюу 48,8 Гц хүрсэн Булган-АБ шугам 38 МВт
бөгөөд АЧР1-ийн 1-р шат (48,8 Гц, ТБНС-нд системийн давтамж буурах
0,3 секунд) ажиллан давтамжийн үед Станцын давтамжаар тусгаарлах
уналтыг зогсоож, АЧР2-ын 1-р шат автоматикаар ТУЦС (48,8 Гц, 0,3 сек),
(49 Гц дээр 10 сек), 2-р шат (49 УХЦС (49,5 Гц, 0,15 сек), ДзДЦС (49,5
Гц дээр 15 сек) тус тус ажиллаж Гц, 0,15 сек) тус тус баланслагдсан
системийн давтамжийг өргөж 49,5 ачаалалтайгаар тусдаа гарсан.
Гц-д хүргэсэн. WAMS системийн бичлэг дээрээс
ДЦС-4 ТӨХК-ийн ТГ-1, 4, 5, 7; ДЦС-
АЧР-аар 62,7 МВт-ыг хөнгөлсөн. 3 ТӨХК-ийн ТГ-9 генераторуудын
ажиллагааг судлав.

18

сек), УХЦС (49,5 Гц, 0,15 сек), ДзДЦС (49,5 Гц, 0,15 сек)
тус тус баланслагдсан ачаалалтайгаар тусдаа гарсан.
WAMS системийн бичлэг дээрээс ДЦС-4 ТӨХК-ийн ТГ-1, 4,
5,“М7ОН;ГОДЛ ЦУЛССЫ-Н3ЭРТЧИӨАМСУХХҮУЧДКНЛ-ИУиЙУйДС,ИнШСТИЕЙТМДИГВЙЭ-Н9РЛТОЭГХгТеВАРОнГРеАЖЗрИАЛаМТт”ЫОоННрТОӨуЛЛ-уӨПВдРАБыКАТЙнИДКАИЛаЙ,НжТУБиЛАГГлААМлХДУаРСгААЛаН аг
судлав.

13

Төвлөрсөн автоматик LSAP

ТөвлөрсТөөнвлаөвртосмөнатаивктоLSмAаPтик LSAP

АПВ УС-2А5П7В,25У8С-257,258

Add a footerAdd a footer 14

19

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

ТөвТлөөврслөөнрасвөтонмаатвитк LоSAмPатик LSAP

20

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

ДД//дд НөНхөцхөцлөл 1-р ша1т-р шат 2-р шат /а2ч-арашлаалт /ачаалал
2/д4о5МхиВо/тлдоолх/иолол/ т2а6с0лМахВттавтиалсл/ ах тавил/
1 257,258 залгаатай 180 МВ2т45МВт 200МВт 260МВт

21 25275з7а,л2г5а8атзаайл2г5а8аттаасйархай

32 25285з7алзгаалагтааайт2а5й72та5с8артхаасйархай180 МВ1т80 МВт 200МВт 200МВт

д3/д 258 залгаатайТа2с5л7ахтбаүссархай 180 МВт Таслах шуг2а0м0МВт

1д/д Хангайн бүс Таслах бүс Булган А Таслах шугам
Булган Б

21 ТөХваинйгнабйүнсбүс ҮҮййллддввээррББАулган А
Хөтөл А Булган Б

32 ЗүТүөнвӨимйннөбдүбсүс Хөтөл Б Үйлдвэр А
БМоАрК-ӨндҮөйрлдвэр Б
Хараат Хөтөл А

4 Улаанбаатарын бүс АШ-137 Хөтөл Б
АЯаШр-м1а3г8ББор-Өндөр
3 Зүүн Өмнөд бүс АШ-118 МАК

Хараат
Тухайн үед нь ОХУ-аас импортоор 176,7МВт чадлыг авч байсан, ТЭЦ-4-ийнАШ-137

4-ийТнухPзаPонйгнисйноилнйбоүэолеррб=д5Оэ9Хр5нУ,=9ь-аМ5аВОс9т5Хабв,аУ9ай-хМсааианВмсбптөогтиөбрөмыаднпй2чо0са:ар0д4лнт:ы0о0нбоцөрхаэггмтө1жТ7өэЭэ6дЦА,-74Р2-МОи0й4Л:нВ-0ыТт4нУГл:№ач0таана07бсадлаөтадацлрхөыаыөншблгүгтатситйаТнбвуЭхючаЦумгб-2а4-аарл-йиашслйататанннаырАЯА,ТаШШрТ--мГ11а13Эг88№Б Ц7-
өхPэднмөиөAйжdлdлТэaбутfтБoээхаoоирtавeрАr=йий-өл5нРннд9дО5хө,үүхЛр9ер,аМчд-ХмыВ2ат6ргнн0аабьМатаатВ,айлМтОссааАбХлонКлУалштб-сханаөуаоггшаасоөмррөаудАутидРм2зыбО0погуЛ:о0гтюра4сатсв:оуоа0тло0он2смроац-арнато.иг1рштк7иТ6йа,нЭО7тЦМ2нХ--рВы4Ут-ш-итаайатачнавасаТдриГллЗ№аыүдвгү7нахөөхаүдмврөчнчөиөлдм2бтбиа6пүййс0онсиМтайхннраВ,ы1м1тг0нТабкаЭВол-Цчыал-анл4стд-ниалайорныо1нр6
АзРогОсоЛноаорвтОоХмУа-атаискаивйахн и2м-протшрыантачаадрлыЗнүүхнэмжөэмэнАөРдОЛб-үыснитйансла1х10шкатВ-быуюну Б2о-рр-шөантдныөр,
Хтаарвиаладтх, үМрчА2К60шМуВгтабмолусундооыргАтРаОсЛалавстаомна.тикийн 2-р шатаар Зүүн өмнөд бүсийн 110кВ-ын

WAMSystem –ийнБор-өндөр, Хараат, МАК шугамуудыг төасарлсганө. тгөх талаар ДҮТ-ийн
AddafooWter AMSystem –бийанрөиргмөттгөах лтжалабаруДйҮТб-иойднлбаоргиомталж буй бодлого 16

Нийт
холбохоор
ийн өндө
ийн өндөр
15, тра
холбогдох

2021-22
нэмэхээр

Нийт 31 байршилд 124 цэгийн холбохоор төлөвлөсөн. Үүнээс 220кВ-ийн
өндөр хүчдлийн шугам 23, 110кВ-ийн өндөр хүчдлийн шугам 82, үүсгүүр 15,
трансформатор 4 тус тус холбогдохоор төлөвлөөд байна.
Add 2a 0fo2ot1er-22 онд багтаан 39 цэгийг нэмэхээр ажиллаж байна.

21

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

22

ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМД
АШИГЛАГДАЖ БУЙ АВААР
ЭСЭРГҮҮЦЭХ АВТОМАТИКУУД

“ДҮТ” ТӨХХК-ийн Автоматикийн инженер

Г.ГАНТАМИР

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

Автоматикийн байгууламж нь
дараах үүрэгтэй

Системийн тогтворжилт алдагдахаас сэргийлэх, системийн тогтворжилт
алдагдсан тохиолдолд үүсч болох аваарийн үр дагаварыг хамгийн бага
хэмжээнд барьж, системийг бүрэн 0 зогсохоос сэргийлэх, аваарийн дараах
тогтворжсон горимд системийг аваачих чиглэлтэй байна.

Реле хамгаалалт автоматик ба
хэвийн биш горим

РелРелхеамхагамаглаалталатвтаовмтоамтиактибкабхаэвхиэйвнийбнишбигшоргиомрим

БогБиноогизнаолзгаалгаа

1. 1Н.эг Нфэагзыфназгыазнаградзлааргдал7а0га-8700%-80%

2. 22. фа2зфхоаозрхоонодрооон,дгоаоз,агратзаайр1та0й-1170%-17% СинСхирнохнрсоанвслаавллталт
АсиАнсхирнохнргоонригомрим
3. 32. фа2зфхоаозрхоонодрооон,д8о-о1,08%-10% ДавДтамвтжаимйжнисйунулсутулт
ХүчХдүлчидйлнисйунулсутулт
4. 4Г.урвГаунрвфаанзыфназ2ы-3н%2-3% РХ РХ
удауадшараашхрах
ХэтХхэүтчдхүэчлд, эл, СисСтеимстиеймнийн
ФазФдаузтдуу,туу,
ХэтХаэчтаачлаааллал гэмгтээмлтэл

даадмажаимржсиарнсан

АвтАомвтаотмиакитийкнийн
ажиалжлиалгала гаа

24

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

СистемСиисйтенмитйон гтотгтввоорржижлтилт

Системийн Тогтворжилт хангах Шалтгаан
тогтворжилтын ангилал нөхцөл
Хэвийн горимын үед хүчдэл болон
Хүчдлийн тогтворжилт Хүндрэлтэй хуурмаг чадлын нөөцтэй боловч
аваарийн горимын үеийн хуурмаг
чадлын нөөц хангалтгүй АОПН

Давтамжийн тогтворжилт АШ-257,258-с хамаарна ОХУ-ын системээр давтамжийн
тохируулга хийгдэж байгаа АЧР

ЧВА ДА

Роторын өнцгийн Хүндрэлтэй Бодит чадлын огцом дутагдалд
тогтворжилт ороход асинхрон савлалт үүсэх

боломжтой. АПАХ АРОЛ

АПАХ: Эрчим хүчний системд гарсан байдал гүнзгийрч нэгдсэн сүлжээ
асинхрон горимыг илрүүлж, хэвийн бүхэлдээ “0” суух нөхцөл бүрдэх үед
ажиллагааг сэргээх зориулалт станцуудын өөрийн хэрэгцээг аль нэг
бүхий “Асинхрон савлалтыг устгах генератортой нь, эсвэл станцаар нь
автоматикийн байгууламж” системээс

АРОЛ АШ-257, АШ-258-ын чадлын АПВ УС /Давтамжийн гулсалттай үед
урсгал 245 МВт буюу хэвийн Дахин залгах автоматик/
горимын хязгаарыг давж системийн
өнцгийн тогтворжилт алдагдахаас АШ-257, АШ-258 реле хамгаалалтаар
сэргийлэх зорилгоор Дархан, Эрдэнэт, тасарсны дараа Төвийн бүсийн нэгдсэн
Улаанбаатар, Чойрын бүсд ачааллыг систем болон ОХУ-ын эрчим хүчний
хөнгөлнө. систем хооронд синхрон нөхцөл
алдагдана. Энэ үед 0,1 Гц хүртэл
ДА /Тусгаарлах автоматик/: Оросын давтамжийн зөрүүтэй системүүдийг
холбооны улс /ОХУ/-ын эрчим хүчний синхрон хянаж дахин залгах автоматик
системд гарсан аваарийн улмаас АПВ УС ажиллана.
давтамж унаж 49,0 Гц-д хүрч, ТБЭХС-
ээс ОХУ-руу 50 МВт-аас дээш чадал АОПН /Хүчдэл бууралтаар ачаалал
урсах тохиолдолд 257; 258-р ЦДАШ-ууд хөнгөлөх автоматик/
тасарч систем тусдаа гарна.
Нэгдсэн сүлжээнийн хэмжээнд
ЧВА /Станцыг давтамжаар хуурмаг чадлын огцом дутагдалд
орж, системийн хүчдэл огцом буурч
тусгаарлагдах автоматик/: АЧР-ийн хүчдлийн нуралт үүсэхээс сэргийлэх
зорилгоор ачаалал хөнгөлнө.
ажиллагаа үр дүнд хүрээгүй, аваарийн

25

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

ДАВТАМЖААР АЧААЛАЛ
ХӨНГӨЛӨХ АВТОМАТИК

Нэгдсэн сүлжээнд чадлын дутагдал үүсч, системийн давтамж унасан
үед давтамжийн бууралтыг зогсоож, тогтворжуулах зориулалт бүхий
Давтамжаар ачаалал хөнгөлөх автоматик /АЧР/-ийн хөтөлбөрт 731,5
МВт чадал орсон нь нэгдсэн сүлжээний 2021-2022 оны өвлийн их
ачааллын горимд төлөвлөгдсөн оргил ачаалал P=1360 МВт-тай
харьцуулахад тус ачааллын 53,8%-ийг хөнгөлөхөөр байна.

АЧР1-ИЙН ЭЗЭЛХҮҮН, ТААВЧРИ1Л-ийн эзэлхүүн, тавил

f,Гц Улаан Эрдэнэт булган Дархан Багануур Говийн бүс, нийт
баатарын Хангайн бүс, Сэлэнгэ, ЗӨБ, МВт МВт
49 бүс, МВт МВт Төвийн бүс, 71.2
48.8 108.6
48.6 МВт 110.1
48.4
48.2 71.20 - - -- 99.7
48.0 81.6 20.6 1.9 3.9 0.6 102.0
47.8 67.5 25.0 5.5
47.6 68.3 28.0 3.4 - 12.1 88.3
47.4 85.8 14.0 0.6 -- 56.5
47.2 33.7 39.5 10.2 1.6 - 50.4
нийт 32.3 17.0 1.9 4.9 - 25.4
38.8 10.5 1.1 5.3 - 19.3
22.0 2.4 -- 731.5
18.9 - 1.0 -
- - 0.4 -
520.1 154.6 27.0 17.1 12.7

26

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

АЧР-1 ХӨТӨЛБӨРИЙН ШАТЛАЛ

АЧР-1 ХӨТӨЛБӨРИЙН ШАТЛАЛ

2021-2022 ОНЫ ӨВЛИЙН ИХ АЧААЛЛЫН АЧР 1-ИЙН ХӨТӨЛБӨР

120.0

100.0

80.0

60.0

108.6 110.1

99.7 102.0

88.3

40.0

71.2

56.5 50.4

20.0

25.4 19.3

-

АЧР-2 ХӨТӨЛБӨР49
48.8 48.6 48.4 48.2 48.0 47.8 47.6 47.4 47.2

АЧР-2 ХӨТӨЛБӨР

ААЧЧРР11--ииййннүйлүчйллэчллэээлрэНэрС-ниНйСд-анвитйамждаивйтгатможгтивйогржутуолгтсвноырждаурулаасгнаыар
ддаавртааамгажаирйгдаөвртгаөмх жзоирйиглөгрогоөрх АзЧорРи2л-игойогр4 АшЧаРтл2а-илйтгай4гшааартлоарлуутлаайвга. ар
оруулав.

Шатлал Чадлын хэмжээ, Таслах хугацаа, Ажиллах давтамж, Буцах давтамж,
РАЧР2 ( МВт) ТАЧР2 ( сек)
1 F ( Гц) F( Гц)
2 56,6 10
3 47,43 15 49,2 49,2
4 49,8 20
Нийт 25
24

177,93

27

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

ДАВТАМЖААРДТАУВСТАГМАЖААРАЛРАТХУСАГАВАТРОЛАМХААТВТИОКМТИААЙТВИИНКЛИУЙУНД
ТАВИЛУУД

Cтанц Үйлчлэх давтамж, Гц

ДЦС-2 1. f=47,0 Гц, t=20 сек
2. f=46,0 Гц, t=0,3 сек

ДЦС-3 1. f=47,0 Гц, t=20 сек
/ДДХ, ӨДХ/ 2. f=46,0 Гц, t=0,3 сек

ДЦС-4 1. F=49,0 Гц дохиолол ирнэ
2. F=47,0 Гц, t=0,3 сек
110 кВ

ДЦС-4 1. F=49,0 Гц дохиолол ирнэ
220 кВ 2. F=47,0 Гц, t=0,5 сек

ДДЦС 1. f=47,0 Гц, t=20 сек
2. f=46,0 Гц, t=0,3 сек

ЭДЦС 1. f=47,0 Гц, t=20 сек
ЭҮДЦС
1. f=47,0 Гц, t=20 сек
2. f=46,0 Гц, t=0,3 сек

АШ-257, АШ-258-ЫН АЧААЛАЛ
ХЯЗГААРЛАХ АРОЛ АВТОМАТИКИЙН

ТАВИЛ ЭЗЭЛХҮҮН, ТАВИЛАШ-257, АШ-258-ын ачаалал хязгаарлах АРОЛ

автоматикийн тавил эзэлхүүн, тавил

Шатлал Таслах бүс Таслах Чадлын Таслах Хугацаа Шатлал тус
шугамын нэр тавил чадал /сек/ бүрийн таслах
/МВт/ - нийлбэр чадал
1 - Дохиолол 245 10
- /МВт/
Зүүн-Өмнөд Бор-өндөр 28,3 15 38.1
бүс 8,3
2 МАК 260 1,5 20 21.1
1,3 25
Төмөртэй 17 30 64.2
1.3
Үйлдвэр-А 1.5 75.4
32.1
3 Төвийн бүс Үйлдвэр-Б 260 32.1 198.8
Хөтөл-А 13
13
Хөтөл-Б 20,1
29,3
4 Хангай бүс Булган-А 260

Булган-Б

5 АШ-137 260
Улаанбаатар АШ-138

6 ын бүс АШ-118 260

Яармаг-Б

Нийт таслах ачаалал

28

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

СИСТЕМСиИстЙемНийХнҮхЧүчДдэЭлЛбуБурУалУтРааАрЛачТаАалАаРл хөнгөлөх
АЧААЛАЛ ХӨНГӨЛӨХ АавВтоТмОатМикАийТнИэКзэИлхЙүүНн, тавил

ЭЗЭЛХҮҮН, ТАВИЛ

Шатлал Тавил U, % t,cек Улаанбаатарын
бүсэд таслах
1-р шат 88 3 ачаалал, МВт
2-р шат 90 4
3-р шат 90 5 113.8
73.8

73.5

261.1

2018 оны 09 сарын 15-ны өдрийн аваарийн үед АШ-203-ын АПАХ
ажилласан бичлэг, Цахилгаан механик релетэй КРС эсэргүүцлийн
релен дээр ажилладаг.

2018 оны 09 сарын 15-ны өдрийн аваарийн үед АШ-203-ын АПАХ ажилласан
бичлэг, Цахилгаан механик релетэй КРС эсэргүүцлийн релен дээр ажилладаг

29

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

АПАХ-ИЙНАПАХ-ийн шинэчлэл
ШИНЭЧЛЭЛ

 

АШ-208 АПАХ-ЫН АЖИЛЛАГАА

АШ-208 АПАХ-ЫН АЖИЛЛАГАА

30

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

АШ-11А3Ш--1Ы13-Нын ААППАХА-ЫХН-АЫЖИНЛЛААГЖААИЛЛАГАА

2021 оны 05-р сарын 19-ний АШ-257 АШ-258 РХ-р
тасрах үеийн давтамжийн тогтворжилт АЧР-ийн

ажиллагаа

• 2021 оны 05-р сарын 19-ний 23:08:30 цагт Селендум болон Дархан
д/ст-д АШ-257, 258 ДФЗ-504 хамгаалалтаар тасарсан.

• Тухайн үед ОХУ-аас 41,5МВт чадлыг импортоор авч байсан
бөгөөд чадлын дутагдалд орж системийн давтамж унаж эхэлсэн.
Системийн давтамж 02 минут 52 секундэд хамгийн бага утгадаа
буюу 49,149 Гц хүрсэн АЧР2-ын 1-р шат (49,2 Гц дээр 10 сек)
ажиллаж системийн давтамжийг өргөж 49,5 Гц-д хүргэсэн.

• АЧР2 1-р шатаар УБЦТС-Эсгийлэх дэд станц 17 фидер 11МВт,
Эрдэнэт үйлдвэр 2 фидер 8.4 МВт тус тус тасарсан.

31

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

WAMS системийн бичлэг АЧР-ийн
WAMS СИСТЕМИЙНаБжИиЧлЛлЭаГгАаЧаР-ИЙН АЖИЛЛАГАА

50Гц

49Гц

2021 ОНЫ 03-Р САРЫН 14-НИЙ АШ-255 АШ-256 РХ-Р
ТАСРАХ ҮЕИЙН ДАВТАМЖИЙН ТОГТВОРЖИЛТ
АЧР-ИЙН АЖИЛЛАГАА

• 20:52 цагт ОХУ-д АШ 255 үндсэн хамгаалалтаар тасарч АПВ
амжилтгүй. Давтамж 48.87 Гц хүрч ТБНС-нд АЧР-н үйлчлэлээр
УБС-т 71.6 МВт, Эрдэнэт УБҮ-т давтамж бууралтаар 4 МВт-н
1 тээрэм тасрав.

• АШ-255,256 нь үндсэн хамгаалалтаар тасрах үед
• АШ-257 нь -52.5МВт, АШ-258 нь -52,22МВт, f=49,99Гц тэй байсан.

WAMWS СAИMСSТЕсМиИсЙтНеамБжИииЧйлЛнлЭабГгиАачЧалРэ-ИгЙАНЧАРЖ-иИйЛнЛАГАА

50Гц

49Гц

32

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

СИСТЕМИЙН АВТОМАТИКИЙН ЧИГЛЭЛЭЭР
ХИЙГДЭЖ БУЙ АЖЛУУД

• 220 кВ-ын транзит АШ-уудын АПАХ-ийн шинэчлэл
• Станцуудын ЧВА, ДА-ийн шинэчлэл
• Эрдэнэтийн районы тусгаарлах автоматик Аваарийн үед ГОК-ийг

эрчим хүчээр тасралтгүй хангах
• ДЦС-4 давтамжийн уналтын хурдыг хэмжиж ажиллах
• ЧВА 2Гц/сек
• Түгээх сүлжээтэй холбоотой
• АЧР-1 хөтөлбөрийн шинэчлэл
• Хүчдэл бууралтаар ачаалал хөнгөлөх автоматикийн тавилыг

нарийвчлах

33

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

34

ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН
ДИНАМИК ЗАГВАРЧЛАЛЫГ

“DLGSILENT POWER FACTORY”
ПРОГРАММ ДЭЭР ГҮЙЦЭТГЭСЭН
АЖЛЫН ҮР ДҮН

“ДҮТ” ТӨХХК-ийн Системийн шинжээч инженер

А.ЧОЙДОРЖ

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

ТОВ

Адъяабазарын Чойдорж Ажлын туршлага

ТОВЧ ТАНИЛЦУУЛГА ДҮТ ТӨХХК

Ажлын туршлага • Горим тооцооны ахлах ин
• Горим тооцооны инженер
ДҮТ ТӨХХК
• Горим тооцооны ахлах инженер ЦДҮС ТӨХК
• Горим тооцооны инженер
ЦДҮС ТӨХК • Реле хамгаалалт автома
Реле хамгаалалт автоматикийн тооцооны инженер • Реле хамгаалалтын монт
Реле хамгаалалтын монтёр • Завсарын монтёр
Завсарын монтёр
Боловсрол
Боловсрол • Маги2с0т1р9ы-2н02зэ1рэг: Өвөр
• Бакал2а0в16р-ы20н1з9эрэг: Шинж
Магистрын зэрэг:
Өвөр Монголын Аж үйлдвэрийн Их Сургууль, БНХАУ 2013-2016
Бакалаврын зэрэг: Олон ул20с0а9д-2а01ж0илласан ту
Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль, Монгол улс • TRAC2T0E0B8-E2L00E9NGINEERIN
• Норвегийн Вант Улсын Зү
• VESTAS ASIA PACIFIC WI

2010-2013

2005-2009

Олон улсад ажилласан туршлага 2020
2019
TRACTEBEL ENGINEERING GMBH, горим тооцооны инженер
Норвегийн Вант Улсын Зүүн-Өмнөд Их сургууль, Зочин судлаач 2017
VESTAS ASIA PACIFIC WIND TECHNOLOGY PTE. LTD. горим
тооцооны инженер

36

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН
ДИНАМИК ЗАГВАРЧЛАЛ

ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ДИНАМИК
ТОГТВОРЖИЛТЫГ СУДЛАХАД АШИГЛАЛАГДДАГ.

чим хүчний системийн тогтворжилтын уламжлалт тодо

ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН УЛАМЖЛАЛТ ТОДОРХОЙЛОЛТ

37

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

Эх үүсЭвХэҮрҮСүВүЭРдҮҮиДйИЙнН шШИиНЖнжЧАНчАаРЫнНаӨрӨыРЧЛнӨЛөТөрчлөлт

ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ОРЧИН ҮЕИЙН
ТОДОРХОЙЛОЛТ

Эрчим хүчний системийн тогтворжилтын орчин үеийн тодорхойлолт

38

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

1. ЭРЧ1.1ИЭ.ЭМРРЧЧХИИҮММЧНХХҮИҮЧЙЧННИСИЙИЙСИТССЕИТМСЕМИТИЙЕЙМННИДДЙИИННААДММИИНИКАКЗМЗААИГГВКВАЗАРАЧРГЧЛВАЛАЛАРЫЛЧГЫЛБАГАЛБТЫААЛТГАГБАЛААГЖТААУАЛУЖЛГАУАХАУЛЖАУХУЛАХ

ОновчОлноловычнлаолрыганчлауругдачлууд
 PSO(PPaSrtOic(lePaSrwticalremSOwpatrimmiOsapttiiomni)sation)
 NelderNMeledaedr Mead
 DIRECDTIR(DElCvTidi(nDglvRidEiCngTaRnEglCeT) angle)
 BFGS BFGS
 LegacyL(eQgaucaysi-(NQeuwastio-Nn)ewton)

Зураг З1уЗрааггв1арЗчалгваларсчалйажлрсуауйлжахрузуалрачхимзарчим

39

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

2. Д2.ЦДСЦ-С4-4ТТГГ--11 ТтУуРрБбИиНнЫыТтОсоХахИйиРжрУУурЛуулГуЫглыНалнСтИсСиТсЕтМеИмЙиНйЗнАГзВаАгРвЧаЛрчАЛлЫалНын

САЙЖРУУЛАЛТ

Хүснэгт 1. Турбины тохируулгын системийн параметрүүд

Parameter Description Without Optimised
Optimisation value

value

Kp Proportional gain [pu] 25 15.112
150 331.66
Ki Integral gain [pu] 2000 3101.73
0.1
Kd Derivative gain [pu] 0.3 0.08
0.1 0.50
Td Derivative term time 3.00 0.07
constant[s] 6.77 4.01
Зураг 1. Турбины тохируулгын системийн загварчлалын схем 6.77 6.81
Integer time 6.81
Ti constant[s]

Хүснэгт 2. Турбины тохируулгын системийн параметрүүдийн оновчлол T3 Servo Time Constant
[s]

Method Before identification After identification H Inertia Constant (rated
PSO 7.386 3.651 so Sgn)

Td0' Transient Time
Constants [s]

Tq0' Transient Time
Constants [s]

ПАРАМЕТРЫН ОНОВЧЛОЛ ХИЙХЭЭС ӨМНӨХ БОЛОН ДАРААХ ҮЕИЙН ДАВТАМЖИЙН

2.1. Параметрын оновчлол хийХхАэРэИсУ өҮмЙЛнДөхЭЛболон дараах үеийн давтамжийн
хариу үйлдэл

Зураг 2 Оновчлол хийхээс өмнөх давтамжийн хариу үйлдэл Зураг 3 Оновчлол хийсний дараах давтамжийн хариу үйлдэл

Хүснэгт 3. Параметрүүдийн харьцуулалт

Case Maximum Minimum frequency Steady-state
frequency fmin [Hz] frequency
Event of PMU fmax [Hz]
Without optimization 48.82 fss [Hz]
52.79 48.38 49.79
With optimization 54.07 48.93 49.87
52.93 49.79

40

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

3. ДЦ3С. Д-4Ц3Т.СД-Г4Ц-3ТСГө--д34өӨТөДлГӨт-Ө3иЛйөТндИөЙсөиНлсСттИиеСмйТниЕйМсниИсЙзтНаегЗмвАиаГйрВчнАлРзаЧалЛгывАаЛнрЫчсНалйСажАлЙырЖунуРлсУаУйЛлжтАЛрТуулалт

Хүснэгт 4. ТВХФү-с1н2э5г-т24Y.3ТтВуФрб-1о2ге5н-2еYр3аттоуррыбногенераторын Хүснэгт:5 UNХITүRснOэLгт-6:580U0NөITдRөөOлLт-и6й8н00сиөсдтөеөмлтийн систем
параметрыг тпоаорцаомоелторхыг тооцоолох

Параметр ОөнмонвПөчахлропаламрхеаитмйрехэтОрэөснмонвөОчдхлнаопорлаварчхалаихмойплехаэтхррэиасймсенОтидрнйаорвачалхоплахриаймсентирй Параметр Оновчлол хиОөйпОнмханоэрноэваөвсчмхчлөелпомтоалрнлрхөаихмйехтэрэсОөнмонвөчхлпоалрхаимйехтэрэс
хийпПхааэрэрасаммөеметтрнрөх
xds'' 0x.d1s8'' 0.18 0.18 0.18

xd'' 0.x1d9''2 0.1920.189 0.189

H 130H00 1300012400 12400 TR 0.0T1R 0.010.02 0.02
Ts 0.0T0s4 0.0004.012 0.012
xl 0x.1l 0.1 0.1 0.1 TB21 0.T0B3231 0.0303.025 0.025
TC21 0T.1C021 0.100.21 0.21
rstr 0.0r0st1r04 0.0010.400104 0.00104 TB11 6T.2B011 6.207.15 7.15
TC11 0T.5C011 0.500.35 0.35
Td' 0.9T4d0'27 0.940270.89 0.89 KR1 2K5R01 250278 278

Tq' 0.9T4q0'27 0.940270.89 0.89

Td0' 6T.d405' 6.465.689778 6.689778

Tq0' 6T.q405' 6.465.689778 6.689778

Td'' 0T.d1'2' 0.12 0.11 0.11

Tq'' 0T.q1'2' 0.12 0.11 0.11

Td0'' 0.1Td703'7' 5 0.1703.715577249 0.1577249

Tq0'' 0.1Tq703'7' 5 0.1703.715577249 0.1577249

xd' 0.x2d7'8 0.2780.271 0.271

xq' 0.x2q7'8 0.2780.271 0.271

xq'' 0.x1q9''2 0.1920.189 0.189

САЙЖРУУЛАЛТ ХИЙХЭЭС ӨМНӨХ ҮЕИЙН ЗАГВАРЧЛАЛ
Сайжруулалт хийхээс өмнөх үеийн загварчлал

41

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

ТГ-3 PMU-Н UA, UB, UC ХҮЧДЛИЙН ХЭМЖИЛТ БОЛОН СИМУЛЯЦИЙН ХАРЬЦУУЛАЛТ

2.1. ТГ-3 PMU-н Ua, Ub, Uc хүчдлийн хэмжилт болон симуляцийн харьцуулалт

Алдааны
хувь

Ua=1,43%

Алдааны
хувь

Ub=0,28%

Алдааны хувь
Uc=0,66%

ТГ-3 PMU-Н IA, IB, IC СТАТОРЫН ГҮЙДЛИЙН ХЭМЖИЛТ БОЛОН СИМУЛЯЦИЙН ХАРЬЦУУЛАЛТ

2.1. ТГ-3 PMU-н Ia, Ib, Ic статорын гүйдлийн хэмжилт болон симуляцийн харьцуулалт
Алдааны
хувь
Iа=2,51%

Алдааны
хувь

Ib=8,11%

Алдааны
хувь

Iс=1,11%

42

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

UNITROL-6800 ӨДӨӨЛТИЙН СИСТЕМИЙН PMU ДЭЭРХ ӨДӨӨЛТИЙН ГҮЙДЛИЙН
2.3. UNITROХLЭ-6М80хЖ0эмИөджЛөиТөллБттОбиоЛйлнОосНниссСитИмемМулиУяйЛцниЯPйЦMнИUхЙадрНэьэцХрухАуРөлдЬаөлЦөтУлУтиЛйАнЛгТүйдлийн

Форсировкийн
гүйдэл

Iexc=0,57%

Форсировкийн Тогтворжсон
гүйдэл үеийн гүйдэл
Iexc=0,98%
Iexc=8,12%

202210о2н1ыо2н0ы222100о22н11ыоОнН0ы7Ыс02а70рс2ыа1нрОы0Н7нЫ-н0ы70-7нөыСдАрөРидЫйрнНисй0ин7с-стНиеЫсмтиеӨймДниРхйИэнЙмхНжээмСэИжнСэиТэйЕнМаивйИаЙаавНраиХайЭрнМидйЖүнЭндЭүНнИЙ
шиншжиинлжгиэлэгээ АВААРИЙН ДҮН ШИНЖИЛГЭЭ

Add a Afododtearfooter 16 16

ЗӨВЛӨМЖ

1. Нэгдсэн сүлжээний бусад генератор, өдөөлтийн систем, турбины тохируулгын
системүүдийг PMU-ийн хэмжилт дээр үндэслэн баталгаажуулах RMS загварчлал
үүсгэх

2. Генератор, өдөөлтийн систем, турбины тохируулгын систем, SVC, STATCOM-
ийн EMT (Electromagnetic transient) загварчлалыг үүсгэх, PMU-ийн хэмжилтээр
баталгаажуулан шалгах3. HVDC-ээр цаашид олон улсын эрчим хүчний системтэй
холбогдох тооцоо судалгааны үед ашиглах AC/DC систем хосолсон загварчлалыг
үүсгэж харилцан нөлөөллийг судлах.

43

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

МОНГОЛ УЛСЫН ШИНЖЛЭХ УХААН
ТЕХНОЛОГИЙН ИХ СУРГУУЛЬ

ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СУРГУУЛЬ

44

ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН
ӨГӨГДЛИЙН САНГИЙН ШИНЖИЛГЭЭ БА

ХИЙМЭЛ ОЮУН УХААНЫ
ХЭРЭГЛЭЭ

ШУТИС-ийн ЭХС-ийн багш, Доктор

Т.БАТГЭРЭЛ

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

Intelligent system – Ухаалаг систем

INTELLIGENT SYSTEM – УХААЛАГ СИСТЕМ

What? Why? Where? When? Who ? : W5

What ?

• Ухаалаг эрчим хүчний систем

• Intelligent power system

• Data - Өгөгдөл (Image, txt, number … )

• IoT - Сүлжээ (Internet , Sattelite , …. )

• Knowledge – Мэдлэг ( Хамтарсан хөтөлбөр, Mentor “AI “ )

12/13/2021 3

46

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

Их өгөгдлийн хэрэглээ хамрах хүрээ

Data Power Energy and Utility sector
Өгөгдлийн шинжилгээний эрчим хүчний систем дэхь тулгуур ойлголт
Focus
Keys :
TOP 10 big
data  Дамжуулах болох түгээр процесс
industries (Transmission, Distribution)

 Үйлдвэр аж ахуй, хэрэглэгчийн үйл ажиллагаа
(Corporate, Customer)

 Нийлүүлэлт болон борлуулалт
(Supply, Market)

12/13/2021 4

Data : BIG DATA, Role of data

Өгөгдлийн шинжилгээний үүрэг, зориулалт

12/13/2021

47

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

Эрчим хүчний систем дахь Их Өгөгдлийн төрөл
(BIG DATA types)

12/13/2021 MUST - POWER ENGINEERING SCHOOL 6
7
Эрчим хүчний систем дэхь их өгөгдөл үүсгэх нэгжүүд

a.PMU – фаз хэмжигч
b. SCADA, WAMS
c. Ухаалаг тоолуур - Smart measurement
c. Цаг агаарын мэдээ - Updates of Weather
d. Газарзүйн мэдээллийн систем -Geographic Information System.
е. Симуляци ба хэрэглэгч - Simulation and User Inputs
g. Олон нийтийн сүлжээ - Social Media
h. Замын хөдөлгөөний шинэчлэлтүүд - Traffic updates
i. Алсаас удирдагдах нэгжүүд - Remote Terminal Unit (RTUs)
g. Програмчлагддаг төхөөрөмжүүд – programmable devices

12/13/2021

48

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

Where

• Монгол улс

• Төв
• Баруун
• Зүүн
• ….

12/13/2021 8

IoT - Сүлжээ Бидний боломж ?

12/13/2021 9

49

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

IoT – аюулгүй байдал

• Cyber security and IoT

Хиймэл12/13/2021 оюун ухаан - Эрчим хүч

- Өгөгдөл - Боловсруулалт - Үр дүн

DATA • Арга
• Математик тооцоолол
• Алгоритм
• Програм хангамж

Машин сургалт

12/13/2021 11

50