“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ”

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

Хиймэл оюун ухаан  Мэдлэгт суурилна
Хиймэл оюун ухаан 
 Үндэслэл гаргана
12/13/2021  МАсэудулдэаглт шсуиуйрдиэлхна
12/13/2021  ҮОнйдлэгсоллэтл гаргана
 САусуруадхал шийдэх
 ОТөйллөгволлөтлт
 СУдуиррахдах
 ТЧөалдөввалрөэлзтэмшүүлэх
Удирдах
 Чадвар эзэмшүүлэх

12
12

Эрчим хүчний системийн магадлалын таамаглал

12/13/2021 13

51

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

52

ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СУЛ СҮЛЖЭЭНД
ИХ ЧАДЛЫН НАРНЫ СТАНЦ
ИНТЕГРАЦИ ХИЙХ СУДАЛГАА

“ДҮТ” ТӨХХК-ийн Горим тооцооны инженер,
Шинэ Зеланд Улсын Аукландын Их Сургууль, PhD

С.САЙНБОЛД

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

Илтгэгчийн танилцуулга

Боловсрол

2007-2011 МУИС, Сэргээгдэх эрчим хүч
2011-2013 МУИС, Сэргээгдэх эрчим хүч
2017-2021 University of Auckland, Doctor of Philosophy
in Electrical and Electronic Engineering

Ажилласан байдал

2011-2017 ШУА, ФТХ Эрдэм шинжилгээний ажилтан
2017-2021 University of Auckland, Туслах багш
2021- ДҮТ ТӨХХК, системийн шинжээч инженер

Туршлага

Эрчим хүчний системийн анализ
Сэргээгдэх эрчим хүчний интеграцын судалгаа
Нарны цахилгаан станцын ТЭЗҮ
Machine learning-ыг нарны станцын гаралтыг таацад
ашиглах

Агуулга

Агуулга

1.Оршил, үндэслэл

Зорилго

Дэвшүүлсэн шийдэл

Тооцооны аргазүй

Үр дүн

Дүгнэлт

54

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

Нарны станц өсөлт, үндсэн шинж чанар

Нарны станц өсөлт, үндсэн шинж чанар

Solar radiation (kW/m2) 0.7
0.6
0.5
0.4
0.3
0.2
0.1

0

Hours

Хэвтээ хавтгай дээрх нарны цацраг 10 мин
5:30
6:10
6:50
7:30
8:10
8:50
9:30
10:10
10:50
11:30
12:10
12:50
13:30
14:10
14:50
15:30
16:10
16:50
17:30
18:10
18:50
19:30
20:10
20:50
21:30

Нарны ЦС-ын суурилагдсан хүчин чадал, үнэ

Нугас муруй (Duck curve) Инерцгүй

ННааррнныы ссттааннццыыннээррччимимхүхчүнчинйисйүлсжүэлэжндээүнзүдүлүжзүбүулйжнөблуөйө нөлөө

Техник сорилтууд

Тогтворжилт Реактив Халуун нөөц Оргил Хүчдэлийн
чадлын ачаалал хаах тохируулга
дэмжлэг
станцууд

Давтамжийн Хүчдэлийн Роторын
тогтворжилт тогтворжилт өнцгийн
тогтворжилт

Техникийн бус
сорилтууд

Интеграцын Удирдлагын Зэрэгцээ ажиллах Диспетчерийн
судалгаа стратеги тоноглол сонголт зохицуулалт

55

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

Эрчим хүчЭнричйимсухлүчсүнлижй эсэул(Wсүeлaжkэgэri(dW)eak grid)

2040 он гэхэд хэрэглээний өсөлтийн 90% нь SCR= -Богино залгааны МВА
хөгжиж буй орнуудад бий болно. -НЦС суурилагдсан чадал
IEA Energy Outlook 2019

Сул сүлжээ

Газарзүйн байршил Цахилгаан шинж чанар Сул сүлжээ нь хүчдэлийн хэлбэлзэлд
Алслагдсан эмзэг, хүчдэлийн тогтворжилт алдагдалд
Өндөр бүрэн хэт өртөмтгий.
Тусгаарлагдсан эсэргүүцэлтэй сул
Холболтын цэгийн Сул холболт Хүчтэй
сүлжээ холболт
Short-Circuit Ratio (SCR) Богино залгаа,
суурилагдсан чадлын SCR>3
Бага инерцтэй сул
сүлжээ харьцаа

Stiffness Ratio (SR)

SCR≤3

Зорилго Зорилго

Эрчим хүчний сул сүлжээнд их чадлын нарны станцын
интеграц хийх судалгааг сайжруулах

Өгөгдөл • Нарны станцын Горим • Тогтсон горимын Тооцооны • Энергийн үр Шийдэл • Оновчтой чадал,
модель тооцоо тооцоо үр дүн дүнгүүд байршил

•Нарны цацраг, цаг •Динамик тооцоо •Хүчдэлийн утгууд • Сүлжээг хүчитгэх
уурын мэдээ төлөвлөгөө
•Тоноглолуудын
•Сүлжээний ачаалах хувь • Нарны станцын
модель, нөлөөний үнэлгээ
хэрэглээний •Чадлын урсгалууд
өгөгдөл • Нөлөөг буруулах
стратегиуд

56

































“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

PPT模板下载：www.1ppt.com/moban/ 行业PPT模板：www.1ppt.com/hangye/
节日PPT模板：www.1ppt.com/jieri/ PPT素材下载：www.1ppt.com/sucai/
PPT背景图片：www.1ppt.com/beijing/ PPT图表下载：www.1ppt.com/tubiao/
优秀PPT下载：www.1ppt.com/xiazai/ PPT教程： www.1ppt.com/powerpoint/
Word教程： www.1ppt.com/word/ Excel教程：www.1ppt.com/excel/
资料下载：www.1ppt.com/ziliao/ PPT课件下载：www.1ppt.com/kejian/
范文下载：www.1ppt.com/fanwen/ 试卷下载：www.1ppt.com/shiti/
教案下载：www.1ppt.com/jiaoan/
字体下载：www.1ppt.com/ziti/

Системийн параметер Үйлдлийн өсгөгч

• WAMS GTAO
• EMS
• Manual Аналог сигнал

Үр Дүн D/A Converter SV Мессеж I, V

GTNETx2 Device Under Test
(DUT)
 DNP3
 61850
 Modbus

GTAO

PPT模板下载：www.1ppt.com/moban/ 行业PPT模板：www.1ppt.com/hangye/
节日PPT模板：www.1ppt.com/jieri/ PPT素材下载：www.1ppt.com/sucai/
PPT背景图片：www.1ppt.com/beijing/ PPT图表下载：www.1ppt.com/tubiao/
优秀PPT下载：www.1ppt.com/xiazai/ PPT教程： www.1ppt.com/powerpoint/
Word教程： www.1ppt.com/word/ Excel教程：www.1ppt.com/excel/
资料下载：www.1ppt.com/ziliao/ PPT课件下载：www.1ppt.com/kejian/
范文下载：www.1ppt.com/fanwen/ 试卷下载：www.1ppt.com/shiti/
教案下载：www.1ppt.com/jiaoan/
字体下载：www.1ppt.com/ziti/

A/D Converter

73

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

PPT模板下载：www.1ppt.com/moban/ 行业PPT模板：www.1ppt.com/hangye/
节日PPT模板：www.1ppt.com/jieri/ PPT素材下载：www.1ppt.com/sucai/
PPT背景图片：www.1ppt.com/beijing/ PPT图表下载：www.1ppt.com/tubiao/
优秀PPT下载：www.1ppt.com/xiazai/ PPT教程： www.1ppt.com/powerpoint/
Word教程： www.1ppt.com/word/ Excel教程：www.1ppt.com/excel/
资料下载：www.1ppt.com/ziliao/ PPT课件下载：www.1ppt.com/kejian/
范文下载：www.1ppt.com/fanwen/ 试卷下载：www.1ppt.com/shiti/
教案下载：www.1ppt.com/jiaoan/
字体下载：www.1ppt.com/ziti/

Real-Time буюу бодит PPT模板下载：www.1ppt.com/moban/ 行业PPT模板：www.1ppt.com/hangye/
симуляцын үр дүн 节日PPT模板：www.1ppt.com/jieri/ PPT素材下载：www.1ppt.com/sucai/
PPT背景图片：www.1ppt.com/beijing/ PPT图表下载：www.1ppt.com/tubiao/
& 优秀PPT下载：www.1ppt.com/xiazai/ PPT教程： www.1ppt.com/powerpoint/
Хэмжилтийн үр дүн Word教程： www.1ppt.com/word/ Excel教程：www.1ppt.com/excel/
资料下载：www.1ppt.com/ziliao/ PPT课件下载：www.1ppt.com/kejian/
74 范文下载：www.1ppt.com/fanwen/ 试卷下载：www.1ppt.com/shiti/
教案下载：www.1ppt.com/jiaoan/
字体下载：www.1ppt.com/ziti/

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

ХҮЧНИЙХТҮОЧННОГИЛОЙЛЫТОГ СНИОМГУЛЛЯОЦЛЛАЫХГ СИМУЛЯЦЛАХ POWER
POWER HARDWARE INHLAOROPD(PWHAILR) E IN LOOP (PHIL)

• • PPHHIILL ттурушршилиталнтданэрдчиэмрхчүичмнийхүачннхдиайгчатнохндогалгочлуутдонболголхолхөудуөдлгбүүорл, оихнвхеөртдеөр,лггеүнүерр,атиорнвертер,
бгоелноенртартаносрфборомлаотонртг.рматноснфоголорлмууадтRоTрDгS.мситмоунляотголрот лхоулубдогRдTонDоS. симуляторт холбогдоно.

• Ихэвчлэн системийн зарим хэсэг нь симуляторт загварчлагдаж, зарим хэсэг нь бодитоор

• тИухршэвичлтлаэннд осринос.темийн зарим хэсэг нь симуляторт загварчлагдаж, зарим хэсэг нь
• СбүоүдлиитйоноүредтСуЭрХш-ниилйттаунрдшиолртнадо.RTDS симулятор өргөнөөр ашиглах болсон.

• Сүүлийн үед СЭХ-ний туршилтад RTDS симулятор өргөнөөр ашиглах болсон.

Жишээ 1. ЖЕИрШөнЭхЭи1й. ЕРсӨхеНмХИЙ СХЕМ

PPT模板下载：www.1ppt.com/moban/ 行业PPT模板：www.1ppt.com/hangye/
节日PPT模板：www.1ppt.com/jieri/ PPT素材下载：www.1ppt.com/sucai/
PPT背景图片：www.1ppt.com/beijing/ PPT图表下载：www.1ppt.com/tubiao/
优秀PPT下载：www.1ppt.com/xiazai/ PPT教程： www.1ppt.com/powerpoint/
Word教程： www.1ppt.com/word/ Excel教程：www.1ppt.com/excel/
资料下载：www.1ppt.com/ziliao/ PPT课件下载：www.1ppt.com/kejian/
范文下载：www.1ppt.com/fanwen/ 试卷下载：www.1ppt.com/shiti/
教案下载：www.1ppt.com/jiaoan/
字体下载：www.1ppt.com/ziti/

75

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

Бодит холболт БОДИТ ХОЛБОЛТ

PPT模板下载：www.1ppt.com/moban/ 行业PPT模板：www.1ppt.com/hangye/
节日PPT模板：www.1ppt.com/jieri/ PPT素材下载：www.1ppt.com/sucai/
PPT背景图片：www.1ppt.com/beijing/ PPT图表下载：www.1ppt.com/tubiao/
优秀PPT下载：www.1ppt.com/xiazai/ PPT教程： www.1ppt.com/powerpoint/
Word教程： www.1ppt.com/word/ Excel教程：www.1ppt.com/excel/
资料下载：www.1ppt.com/ziliao/ PPT课件下载：www.1ppt.com/kejian/
范文下载：www.1ppt.com/fanwen/ 试卷下载：www.1ppt.com/shiti/
教案下载：www.1ppt.com/jiaoan/
字体下载：www.1ppt.com/ziti/

Жишээ 2. Ерөнхий схем

PPT模板下载：www.1ppt.com/moban/ 行业PPT模板：www.1ppt.com/hangye/
节日PPT模板：www.1ppt.com/jieri/ PPT素材下载：www.1ppt.com/sucai/
PPT背景图片：www.1ppt.com/beijing/ PPT图表下载：www.1ppt.com/tubiao/
优秀PPT下载：www.1ppt.com/xiazai/ PPT教程： www.1ppt.com/powerpoint/
Word教程： www.1ppt.com/word/ Excel教程：www.1ppt.com/excel/
资料下载：www.1ppt.com/ziliao/ PPT课件下载：www.1ppt.com/kejian/
范文下载：www.1ppt.com/fanwen/ 试卷下载：www.1ppt.com/shiti/
教案下载：www.1ppt.com/jiaoan/
字体下载：www.1ppt.com/ziti/

76

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

Бодит холболт

PPT模板下载：www.1ppt.com/moban/ 行业PPT模板：www.1ppt.com/hangye/
节日PPT模板：www.1ppt.com/jieri/ PPT素材下载：www.1ppt.com/sucai/
PPT背景图片：www.1ppt.com/beijing/ PPT图表下载：www.1ppt.com/tubiao/
优秀PPT下载：www.1ppt.com/xiazai/ PPT教程： www.1ppt.com/powerpoint/
Word教程： www.1ppt.com/word/ Excel教程：www.1ppt.com/excel/
资料下载：www.1ppt.com/ziliao/ PPT课件下载：www.1ppt.com/kejian/
范文下载：www.1ppt.com/fanwen/ 试卷下载：www.1ppt.com/shiti/
教案下载：www.1ppt.com/jiaoan/
字体下载：www.1ppt.com/ziti/

Симулятор төхөөрөмжийн өргөтгөх, ашиглах
боломжууд

PPT模板下载：www.1ppt.com/moban/ 行业PPT模板：www.1ppt.com/hangye/
节日PPT模板：www.1ppt.com/jieri/ PPT素材下载：www.1ppt.com/sucai/
PPT背景图片：www.1ppt.com/beijing/ PPT图表下载：www.1ppt.com/tubiao/
优秀PPT下载：www.1ppt.com/xiazai/ PPT教程： www.1ppt.com/powerpoint/
Word教程： www.1ppt.com/word/ Excel教程：www.1ppt.com/excel/
资料下载：www.1ppt.com/ziliao/ PPT课件下载：www.1ppt.com/kejian/
范文下载：www.1ppt.com/fanwen/ 试卷下载：www.1ppt.com/shiti/
教案下载：www.1ppt.com/jiaoan/
字体下载：www.1ppt.com/ziti/

77

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

05 БИДЭНД ОЛГОХ
БОЛОМЖУУД

RTDS НЭВТРҮҮЛСНЭЭР

Горимын тооцоо,
төлөвлөлт

АРМ-СРЗА-РХА Бодит хэмжилтийн утгад
тооцоо суурилсан CHIL симуляц

+ RTDS симулятор

WAMS Бодит хэмжилтийн утгад
Real-time суурилсан PHIL симуляц
Data
01 Төхөөрөмжийг ажилд залгахаас өмнө, төрөл
RTDS ДАВУУ ТАЛ 02 бүрийн аваарийн горимд ажиллуулж шалгана.
Ингэснээр симуляц дээрх туршилтууд нь тус
78 төхөөрөмжийн тохиргоо алдаагүй гэдгийг
хамгийн хүнд нөхцөл байдалд шалгах боломж
олгодог.

Бодит тоноглолыг симуляц туршилтанд
ашиглах нь хэрэгдлэгчдэд тухайн
тоноглолын функц тус бүртэй танилцах
боломжийг олгодог.

Ажиллагаанд байгаа тоноглол тус бүрийг

03 нэгэн зэрэг турших нь аюулгүй , найдвартай,

эдийн засгийн хэмнэлттэй аргачлал юм.

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

СИМУЛЯТОР АШИГЛАСНААР ГАРАХ ҮР ДҮН

СИМУЛЯТОР АШИГЛАСНААР ГАРАХ ҮР ДҮН

Тоноглолыг ажилд залгахаас өмнө Системийн хэмжээнд бодит дүн
симуляторт аюулгүй орчинд тавил шинжилгээ хийж, системийн
тохиргоог өөрчлөх, сайжруулалтыг найдвартай тогтвортой
хийнэ ажиллагааг сайжруулна

RTDS симулятор Систем тэг зогсох, тоног
төхөөрөмжид суурилсан төхөөрөмж гэмтэх, тасралтын
сургалт явуулснаар тоо багасах бөгөөд
мэргэжлийн инженерүүдийн хэрэглэгчдийн тоо өссөнөөр
мэдлэг чадвар дээшилж орлого нэмэгдэнэ
ажлын чанар сайжирна

СИМУЛЯЦ ТҮҮНИЙ АЧ ХОЛБОГДОЛ

01 Эдийн засгийн хэмнэлт
02 Аюулгүй

03 Нарийвчлал өндөр

04 Бодит ба вертуал хослол
05
Алгоритм туршиж
баталгаажуулах

79

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

80

БАТАРЕЙТ ЭНЕРГИЙН ХУРИМТЛУУРЫГ
ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМД

НЭВТРҮҮЛЭХ, ТҮҮНИЙ СИСТЕМИЙН
ТОГТВОРЖИЛТОНД ҮЗҮҮЛЭХ
НӨЛӨӨЛӨЛ

“ДҮТ” ТӨХХК-ийн Горим тооцооны инженер

Д.ОНОН

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

Даваанямын Онон Боловсрол

 ОХУ-ын Новосибирскийн техникийн их сургууль Бакалавр, Магистр.

Ажил мэргэжил

 ДЦС-4 ТӨХК-нд цахилгааны ээлжийн монтёр.
 ЦДҮС ТӨХК-нд баланс, горим тооцооны инженер.
 ДҮТ ТӨХХК-нд горим тооцооны инженер.

Гадаад хэл

 Орос болон англи хэлний мэдлэгтэй.

Ажлын туршлага

 2011 оноос хойш Цахилгааны горим тооцоо, судалгааны чиглэлээр
ажиллаж байгаа.

 ЦЭХ-ний төлөвлөлт, баланс тооцоо, алдагдлын шинжилгээ.
 Цахилгааны горим тооцооны “Power Factory” программ эзэмшсэн.
 Мэргэшсэн инженер.

1.ЧИГ ХАНДЛАГА

2.ХУРИМТЛУУРЫН СИСТЕМ

3.ХУРИМТЛУУРЫН СТАНЦ МАНАЙ ОРОНД
4.ДАВТАМЖИЙН БОЛОН ХҮЧДЭЛИЙН ТОХИРУУЛГАД ОРОЛЦОХ

БАЙДАЛ
5.ДҮГНЭЛТ

82

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

1. ЧИГ ХАНДЛАГА

1. ЧИГ ХАНДЛАГА

ЭРЧИМ ХҮЧ ХУРИМТЛУУРЫН ТӨРӨЛ

Цахилгаан Эрчим Хүч Хурмтлуурууд

Ме хани к Цахилгаан химийн Цахилгаан Химийн

Нацост усан станц Хоёрдогч баттерей Хос давхрагатай Ус төрөгч
Эрчлүүрт дугуй (FES) (LIB) конденсатор (CLB) (Fuel cell/SNG)

Хоёрдогч баттерей Дулааны
(Lead-Acid/Ni-Cd/Ni-MH)

Хоёрдагч баттерей (NaS)

Шахсан агаар (CAES) Flow баттерей Сүпер дамжуулагч Мэдрэг дулааны
соронзон эрчим хүч хуримтлуур

хуримтлуур

Ашигласан ном: Korea Battery Industry Association 2017 “Energy storage system technology and business model.

83

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

1. ЧИГ ХАНДЛАГА

 Нар, салхины станцын илүүдэл эрчим хүчийг хадгалах
 Давтамжийн тохируулга
 Төлөвлөгөөт үйлдвэрлэл
 Чадлын тогтворжуулалт

2. ХУРИМТЛУУР СИСТЕМЫН ТАЛААР

ЭРЧИМ ХҮЧ ХУРИМТЛУУРЫН ХАРЬЦУУЛАЛТ

 ЭНЕРГИЙН НЯГТ
 ЦЭНЭГ ШАВХАЛТЫН ХУВЬ
 АШИГЛАЛТЫН ХУГАЦАА
 БАЙГАЛЬ ОРЧИНД ЭЭЛТЭЙ

БАЙДАЛ

 ҮЛ ТАСАЛДАХ ТЭЖЭЭЛ
 ДАМЖУУЛАХ БОЛОН ТҮГЭЭХ СҮЛЖЭЭНД СИСТЕМИЙН

ДЭМЖЛЭГ ҮЗҮҮЛЭХ
 ТОМООХОН ХЭМЖЭЭНИЙ ЭРЧИМ ХҮЧ ҮЙЛДВЭРЛЭЛТ

Ашигласан ном: Korea Battery Industry Association 2017 “Energy storage system technology and business model.

84

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН

2. ХУР2И. МХУТРЛИУМУРТАЛССУУИУДУЛСУУРТД,ЕШСИМЙИДВЫСЭРЛТНЭХЕАМТРГААЗЫАЛМ”НАОНОАТЛ-АРПРАЛКТИАКИАЙН РБАГА ХУРАЛ
ЭРЧИМ ХҮЧ ХУРИМТЛУУР ӨНӨӨДӨР БА ИРЭЭДҮЙ
ЭРЧИМ ХҮЧ ХУРИМТЛУУР ӨНӨӨДӨР БА ИРЭЭДҮЙ

Ашигласан ном: Korea Battery Industry Association 2017 “Energy storage system technology and business model.

Ашигласан ном: Korea Battery Industry Association 2017 “Energy storage system technology and business model.

ИМТЛУУР СИСТЕМЫН ТАЛААР

2. ХУРИМТЛУУР СИСТЕМЫН ТАЛААР

Ч ХУРИМТЛУУРЫН СТАНЦЫН БҮТЭЦ, ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТ, ТЕХНОЛОГИ АЖИЛЛАГАА

ЭРЧИМ ХҮЧ ХУРИМТЛУУРЫН СТАНЦЫН БҮТЭЦ, ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТ, ТЕХНОЛОГИ АЖИЛЛАГАА

Хувиргуурын Өндөр хүчдэлиӨйндөр хүчдэлийн Контейнер
төхөөрөмжүүд тХөухвөиөрргөумужриыүлбүнадхйугвуауалраимлжахилбахйугвуауалраимлжах
Контейхнэелбрэрийн зай
DC - AC DC - AC хэлбэрийхнурзааайгуурын
(контейнер хураагуурыснистем
хэлбэртэй) (контейнер
систем
хэлбэртэй)

85

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

3. ХУРИМТЛУУР СТАНЦ МАНАЙ ОРОНД

БАРУУН БҮСИЙН ЭРЧИМ ТӨВИЙН БҮСИЙН ЭРЧИМ ХОНОГИЙН ИМПОРТ, ЭКСПОРТЫН ЧАДАЛ
ХҮЧНИЙ СИСТЕМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМ
140
ХӨВСГӨЛ ДОРНОД БҮСИЙН 120
ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМ 100
УВС СЭЛЭНГЭ
БУЛГАН ДОРНОД 80
60
БАЯН-ӨЛГИЙ СҮХБААТАР 40
20
ЗАВХАН
0
АРХАНГАЙ ХЭНТИЙ -20 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24
-40
ТӨВ МВт
ГОВЬСҮМБЭР цаг

ХОВД

ГОВЬ-АЛТАЙ ӨВӨРХАНГАЙ

ДУНДГОВЬ ДОРНОГОВЬ

БАЯНХОНГОР

АЛТАЙ УЛИАСТАЙ
ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМ

ӨМНӨГОВЬ

ӨМНӨД БҮСИЙН 2019 2020 2021
ЦАХИЛГААН ХАНГАМЖ
Зураг 2. Импорт, экспортын чадал
Зураг 1. Монгол улсын нэгдсэн схем

3. ХУРИМТЛУУР СТАНЦ МАНАЙ ОРОНД

ЭРЧИМ ХҮЧ ХУРИМТЛУУРЫН СТАНЦЫН ГОРИМ АЖИЛЛАГААНЫ ТАЛААР

80 МВт/200 МВт.ц-ын хүчин чадалтай хуримтлуур станцын хоногт Эрчим хүч хуримтлуурын станц нь өвөл,
ажиллах горим зуны горимд хоногийн шөнийн цагуудад
бүрэн цэнэглэлтийн (charging) горимд
100 ажиллах бол (өдрийн), оройн их ачааллын
цагуудад цэнэг алдалтын (discharging)
80 80 горимд ажиллахаар тооцоологдсон.
80

60

МВт 40
20 20

20

0
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24

-20 -20
-20

-40

-60 -60 -60
-80 -80 -80
-100
цаг

Зураг 3. Хуримтлуурын станцын горим ажиллагаа

86

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

4. ДАВТАМЖ ТОХИРУУЛГА БА ХҮЧДЭЛИЙН ГОРИМД ОРОЛЦОХ БАЙДАЛ

СОНГИНО ДЭД СТАНЦАД ХОЛБОГДОХ ХУРИМТЛУУРЫН СТАНЦ

Зураг 4. Сонгино дэд станцад холбогдсон хуримтлуурын станц

4. ДАВТАМЖ ТОХИРУУЛГА БА ХҮЧДЭЛИЙН ГОРИМД ОРОЛЦОХ БАЙДАЛ

ДАВТАМЖИЙН ТОХИРУУЛГАД ОРОЛЦОХ БАЙДАЛ
Системийн давтамжийн тогтворжилтонд үзүүлэх нөлөөллийг судлах зорилгоор ОХУ-тай холбогддог 220 кВ-ын хоёр
хэлхээ АШ-257,258 зэрэг тасрах буюу ОХУ-ын системээс тусдаа гарах үеийн горимыг сонгосон.

Зураг 5. ОХУ-аас тасрах үеийн бодит болон хуурмаг чадлын хариу үйлдэл Зураг 6. ОХУ-аас тасрах үеийн системийн давтамж

87

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

4. ДАВТАМЖ ТОХИРУУЛГА БА ХҮЧДЭЛИЙН ГОРИМД ОРОЛЦОХ БАЙДАЛ

ДАВТАМЖИЙН ТОХИРУУЛГАД ОРОЛЦОХ БАЙДАЛ

Зураг 7. Цэнэг хураагуурын станц 0,20,40,60 МВт-ын ачаалалтай
байх үед ОХУ-аас тасрах үеийн системийн давтамж

4. ДАВТАМЖ ТОХИРУУЛГА БА ХҮЧДЭЛИЙН ГОРИМД ОРОЛЦОХ БАЙДАЛ

ДЦС-4-ЫН ТГ-4 ГЕНЕРАТОР ТАСРАХ ТОХИОЛДОЛД СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТ
ХАНГАГДАЖ БАЙГАА СИМУЛЯЦИЙН ҮР ДҮН

Зураг 8. Чадлын хариу үйлдэл Зураг 9. Хүчдэлийн хариу үйлдэл

88

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

4. ДАВТАМЖ ТОХИРУУЛГА БА ХҮЧДЭЛИЙН ГОРИМД ОРОЛЦОХ БАЙДАЛ

НАРНЫ ЦАХИЛГААН СТАНЦ БА ЭРЧИМ ХҮЧ ХУРИМТЛУУРЫН СИСТЕМ

Зураг 10. 9 МВт-ын НЦС 1.8/7.2 МВт.цагийн багтаамжтай ЭХХС-тай хослон

4. ДАВТАМЖ ТОХИРУУЛГА БА ХҮЧДЭЛИЙН ГОРИМД ОРОЛЦОХ БАЙДАЛажиллах горим ажиллагаа

GRID CODE

Зураг 11. Сүлжээний хүчдэлийг өргөх чадамж

Зураг 12. Сүлжээний хүчдэлд хариу үйлдэл үзүүлэх хуурмаг чадлын гүйдэл

5. ДҮ5Г.НДЭҮЛГНТЭЛТ

• Хүчдэ•лХиүйчндтэолхиийрнутуолхгиархуиулйгхаэдхитйохдэодртхоодйорххуовйиахрувоираорлоцроохл.цох.
• ОХУ-а•асОХтуУс-адаасатгуасрдааха тгоахриахолтодхоилодлддоалвдтадмажвтиаймнжтиойхниртоухуилргуаудлбгаодгибноогихнуогахцугааацнаданодролрцолоцх.ох.
• Систе•мСийиснтиемниерйнциийнгернцэимйэггднүэүмлээгдхү. үлэх.
• СЭХ-•ниСйЭэХх-нүиүсйгэүхүрүүүүсдгүиүйргүүшдиинйэгэшрихноэлэрбоххолббоолхобможлиоймгжтиойдготрохдоойрххоуйвихаувринаэрмнээгмдэүгүдлүэүхл.эх.
• Өдөр•бүӨрдоөрргбиүлраочрагиалллаычаналшлиылнжшүүиллэжгүхүилйэхг.хийх.
• Горим• аГжориилмлаагжаиал, лчаагдалаы, чнадулрсыгналурыснгаолныонвчолноолвчблооллобнолэдонийэндизйансгзиайснгихйунвхьудвьхдэмхнэмэлнтэлбтибйибйоблоглогхо.х.

89

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

МОНГОЛ УЛСЫН ШИНЖЛЭХ УХААН
ТЕХНОЛОГИЙН ИХ СУРГУУЛЬ

ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СУРГУУЛЬ

90

ТАРХМАЛ БАГА ЧАДЛЫН СИНХРОН
ЭХ ҮҮСВЭРИЙН ГОРИМЫН БА АВААР

ЭСЭРГҮҮЦЭХ АВТОМАТИКИЙН
ХӨГЖҮҮЛЭЛТ, ҮР ДҮН

ШУТИС- ЭХС, Доктор

Э.ЭНХСАЙХАН

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

ШИНЖЛЭХ УХААН ТЕХНОЛОГИЙН ИХ СУРГУУЛЬ
ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СУРГУУЛЬ

НОВОСИБИРСКИЙН УЛСЫН ТЕХНИКИЙН
ИХ СУРГУУЛЬ

АВТОМАТЖУУЛСАН ЦАХИЛГААН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТЭНХИМ

ХХК «ТОРНАДО МС» ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ ТОНОГ ТӨХӨӨРӨМЖИЙН
АВТОМАТЖУУЛАЛТ

Тархмал бага чадлын синхрон эх үүсвэрийн
горимын ба аваар эсэргүүцэх автоматикийн

хөгжүүлэлт, үр дүн

Илтгэгч: Цахилгааны инженерийн салбарын ахлах багш,
Техникийн ухааны доктор (Ph.D), Э.Энхсайхан

Төслийн удирдагч: ОХУ-ын шинжлэх ухаан техникийн гавъяат ажилтан,
Техникийн шинжлэх ухааны доктор (D.Sc), профессор Фишов А.Г.

Үйлдвэр талын удирдагч: Техникийн ухааны доктор (Ph.D) Сердюков О.В

УлаанбАагатуаурл2г0а21 он

I. Үндэслэл

ЦЭХС ба түгээх ЦШС-ний олон улсын ангилал, Тархмал бага чадлын синхрон
эх үүсвэрүүдийг их чадлын ЭХС-д нэгтгэхэд гарах давуу, сул тал ба эрсдэлүүд

II. Процесс ба хүрсэн үр дүн

Горимын болон аваар эсэргүүцэх инновацийн автоматикийн үндсэн санаа,
ерөнхий аргачлал ба гүйцэтгэх функцууд, туршилтын үр дүнгүүд

III. Монгол улсын объектод нэвтрүүлэхэд гарах үр дүн

ЦЭХС-ийн симуляцын программын орчинд гүйцэтгэсэн
инновацийн автоматикийг Mini “Ухаахудаг” ЦС-д нэвтрүүлэхэд
гарах динамик тогтворжилтын симуляцийн зарим үр дүнгээс

Инновацийн автоматикийг хөгжүүлж буй программ ба ЦЭХС-ийн
симуляцийн программын цогцолборууд

Технологийн процессын автоматжуулалт: ISaGRAF,
Латви, ОХУ: MUSTANG, АНАРЭС, RASTRWIN3;
АНУ: ETAP;
Герман: POWER FACTORY.

2

92

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

Тархмал бага чадлын эх үүсвэр ОХУ-д

Тархмал бага чадлын эх үүсвэрийн
хөгжлийн хэтийн төлөв чадлаар, ГВт

вне ЕЭС (до 25 МВт), ГВт

• ОХУ-ын ЦЭХС-ийн эх үүсвэрүүдийн
суурилагдсан хүчин чадал - 244 ГВт
(2019 он);

• Тархмал бага чадлын эх үүсвэрүүдийн
суурилагдсан чадал - 23-24 ГВт
(2017 он);
Хувиар 9 - 9,5.

Монгол улс: 1.5 ГВт (16 дахин их) 3

Тархмал бага чадлын эх үүсвэрүүдийн ирээдүй олон улсад

Шинээр бий болох төвлөрсөн ба тархмал бага чадлын эх
үүсвэрүүдийн үйлдвэрлэлийн прогноз

Бага чадлын синхрон эх үүсвэр (Түлшний эх үүсвэрүүд-уурын болон
хийн (поршент) турбинт, синхрон генератор)

Бага чадлын электрон эх үүсвэр (Хүчний электроникийн элементээр
дамжин холбогдох: Инвертер,.. – сэргээгдэхийн
эх үүсвэр – зарим сэргээгдэхийн эх үүсвэр орохгүй)

Манай оронд: Тархмал бага чадлын сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэрийн хөгжил давамгайлж байна.

4

93

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

ЦЭХС-ийн олон улсын ангилал ба Ухаалаг сүлжээ (систем)

GigaGrid - 100 ГВт, 500-1150 кВ; Ангилал – ОХУ, Монгол?

MegaGrid - хэдэн 10 ГВт, 110 - 500 кВ; Олон улсад янз бүр байгаа

MacroGrid - 2 ГВт хүртэл, 220 кВ ба түүнээс доош (МУ-ын ТЭХС);

Smart MiniGrid - 1 – 25 MВт, 10-110 кВ, Off-grid, On-grid (Сум-Аймгийн төв);
Ухаалаг
MicroGrid - 100 – 1000 кВт, 0.4-1 кВ, Off-grid, On-grid (Баг-Сумын төв);

NanoGrid - 100 кВт, 0.22-0.4 кВ, Off-grid, On-grid (20 айл-Багийн төв);

PicoGrid - 100 Вт хүртэл, Off-grid (100000 нарны дээвэр-Малчид).

Smart Macro-, Mini-, Micro-, NanoGrid Nano1
Ухаалаг Макросистем, Мини-, Микро-, Наносүлжээ

Nano2 Nanon1

Micro1

Nano1 Nano1

Nano2 Nanon2 Nano2 Nanon3

Micro2 Microm1

MiniGrid1

5

ТАРХМАЛ БАГА ЧАДЛЫН СИНХРОН ЭХ ҮҮСВЭРИЙН ТУХАЙ

Бага чадлын синхрон Гадны сүлжээ Давуу талууд:
эх үүсвэр • өндөр АҮК 80-90%,
• бүтээн байгуулалт хурдан,
СГ

• анхны хөрөнгө оруулалт бага,

Хуваарилах • чадлын алдагдал - ~1%,

цахилгаан • 24 цагийн тогтвортой
сүлжээ үйлдвэрлэл, ... гэх мэт

• суурилагдсан чадал 1-25 МВт (нэгж Нийгэм э.з-ийн ашиг тус:
агрегатын чадал 0.2-3-6 МВт), 10 кВ • хүрэлцээтэй байдал (эх

• хийн, уурын турбинт ба поршент, үүсвэрийн дутагдал арилах,

• дулаан+цахилгаан=хоёрлосон сүлжээний нэвтрүүлэх чадвар

• дулаан+цахилгаан+хөргөлт=гурвалсан. сайжрах),
• ЭХ салбарын монопол
Эх үүсвэр бүх төрлийн түлш:
• нүүрс, байдлыг арилгах, өрсөлдөөнд
• байгалийн ба байгалийн бус хий, зах зээл бий болох,
• мазут, • жижиг, дунд бизнес хөгжил,
• нефть, ... гэх мэт

• нүүрс усны суспенз (60%+40%), Манай оронд:

• хог хаягдал, ... гэх мэт • Даланзадгад ДЦС 3х3 МВт,

• Ухаахудаг ДЦС 3х6 МВт. 6

94

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

БАГА ЧАДЛЫН ЭХ ҮҮСВЭРТЭЙ МИНИСҮЛЖЭЭ ИХ ЧАДЛЫН ЭХС-ТЭЙ
ЗЭРЭГЦЭЭ АЖЛЫН ГОРИМД ОРОХОД ГАРАХ ДАВУУ ТАЛУУД:

Бие даасан Бие даасан ба Минисүлжээнд:
Минисүлжээний эх түгээх сүлжээнний
• сүлжээний чадлын
үүсвэрт: хэрэглэгчдэл: алдагдлын бууралт,

• илүүдэл чадлаа • Цахилгаан • САТ-ын тусламж-
сүлжээнд өгөх хангамжийн тайгаар хүчдэлийн
боломж, найдвартай ажиллагаа, тогтвортой байдал,
РПН ба ПБВ, БСК...
• давтамжийн • цахилгаан эрчмийн
тогтвортой байдал, чанарын үзүүлэлтүүд • ЦС-уудын нөөц чадлыг
дээшлэх (хүчдэлийн ДС дээр хэрэглэх,
• ачааллын график тэгш хэм ба синуслаг
тэгшитгэгдэх үзүүлэлт), • ЦШС-ний
(СХЧАК), нормчлогдсон
• үнийн тогтвортой алдагдлын хэтрэлт
• синхрон машины гол байдал ба бууралт, буурах, ... гэх мэт
дээрх балансын бус
динамикийн бууралт, • ЦШС-ний холболтын
хүртээмж нэмэгдэх, ...
• системээс үзүүлэх гэх мэт
үйлчилгээний зах
зээлд оролцох
боломж, ... гэх мэт

7

БАГА ЧАДЛЫН СИНХРОН ЭХ ҮҮСВЭРҮҮДИЙГ ИХ ЧАДЛЫН ЭХС-ТЭЙ ЗЭРЭГЦЭЭ
АЖЛЫН ГОРИМД ОРОХОД ҮҮСЭХ ЭРСДЭЛҮҮД

• асинхрон явалтын горим үүсэх (динамик тогтворжилт),

• цахилгаан блокууд (ротор ба турбин)-ын гол дээр үйлчлэх цохилтын
момент,

• амжилтгүй синхрончлол ба турбины голд үүсэх цахилгаан соронзон
цохилтын момент,

• цахилгаан блокуудыг таслах үеийн урвуу дарааллын параметрүүдийн
үйлчлэл ба урвуу дарааллын чадлын нөлөө,

• богино залгааны гүйдлийн өсөлт (бие даасан ба хуваарилах сүлжээ),

• шугамын зайн хамгаалалтын тавил мэдрэх чадвар,

• сүлжээний салгаатай шугам ба трансформаторууд нам талаасаа
тэжээгдэх, .... гэх мэт.

Бага чадлын эх үүсвэрийг гадны сүлжээтэй зэрэгцээ ажлын горимд холбоход хосолмол

олон эрсдлүүдийг нэгтгэх үед гарах бөгөөд тэдгээрийг зайлшгүй устгах ба бууруулах

хэрэгтэй юм. 8

95

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

II. АВТОМАТИК (ГОРИМЫН УДИРДЛАГА БА АВААР ЭСЭРГҮҮЦЭХ)-ИЙН ҮНДСЭН
САНАА, ЕРӨНХИЙ АРГАЧЛАЛ БА ГҮЙЦЭТГЭХ ФУНКЦУУД

Технологийн үндсэн санаа:

Системийн хэвийн горим алдагдах үед огтлолоор богино хугацаанд чадлын
баланстай хувааж ЦС-ыг аралын горимд шилжүүлэх бөгөөд дараагийн
зэрэгцээ ажиллагааг сэргээхэд тоноглолыг шаардлагатай хэмжээгээр
ачааллах боломжтой горимд байлгах.

Холболтын Минисүлжээ А бүлгийн
ДС-ын шин
ХП генераторууд

Гадны Рөг S3
сүлжээ S1 S2
S1, S2, S3 – хуваагдах боломжтой огтлолууд Б бүлгийн
генераторууд
Хагас станц?

Гадны сүлжээнд өгөх чадал = Б бүлгийн генераторуудын үйлдвэрлэх чадал

9

БАГА ЧАДЛЫН СИНХРОН ЭХ ҮҮСВЭРТЭЙ МИНИСҮЛЖЭЭГ ХОЁР ХАГАС
СТАНЦ БОЛГОХ СХЕМИЙН ХОЛБОЛТЫН ХУВИЛБАРУУД

S1 S2 Избыточная / Избыточная /
дефицитная сбалансированная
Таслуурууд
тасархай ЭС ЭС

Хэвийн горим
алдагдах үед хуваах

огтлолууд

Избыточная /
дефицитная

ЭС

96 10

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

БҮСЧИЛСЭН МИНИСҮЛЖЭЭНИЙ ТӨЛӨВ БАЙДЛЫГ ГАДНЫ СҮЛЖЭЭТЭЙ
ЗЭРЭГЦЭЭ АЖИЛЛАХ ГОРИМД УДИРДАХ СХЕМЧИЛЭЛ

Төлөв байдлыг хянах нөхцөлт дүрсэн тэмдэглэгээ 11
• үргэлжилсэн улаан шугамаар аваарын шилжилтийн горим
• тасархай шугамаар технологийн шилжилтийн горим

АВТОМАТИКИЙН ГОРИМЫН БА АВААР ЭСЭРГҮҮЦЭХ ФУНКЦУУД

Шуурхай үйл ажиллагаа
• цахилгаан блокуудыг ажилд оруулах/гаргах,
• дэд системүүдийг синхрончлох,
• хэвийн горимыг сэргээх,
• хагас станцыг шуурхай ба аваарын удирдлагаар аралын горимд шилжүүлэх,
• зэрэгцээ ажлын горимд шилжүүлэх,
• нэг бүлэг цахилгаан блокуудыг давтамж тохируулгын горимд шилжүүлэх,
• бүлэг цахилгаан блокуудыг чадал тохируулгын горимд горимд шилжүүлэх,
• цахилгаан станцыг бүхэлд аралын горимд шилжүүлэх.

Горимын удирдлага
• аралын горимд давтамж ба хүчдэлийг тохируулах,
• зэрэгцээ ажлын горимд чадлын сальдо урсгалыг тохируулах,
• зэрэгцээ ажлын горимд хүчдэл тохируулах.

1297

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

АВТОМАТИКИЙН ГОРИМЫН БА АВААР ЭСЭРГҮҮЦЭХ ФУНКЦУУД

Аваар эсэргүүцэх удирдлага

• Их чадлын системийн үндсэн аваар эсэргүүцэх автоматикуудын үйлчлэлээс түрүүлсэн

баланслагдсан системийн хуваалт (Үйлдвэрийн давтамжтай байх үеийн хүчдэлийн

шууд, урвуу ба тэг дарааллын хэмжилтийн векторыг ашиглана. Генератор ба

сүлжээний огтлолын таслууруудыг салгах команд өгөх 0.02сек, нийт-0.1 сек),

• тогтмол горимд горимын бүх хязгаарын зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх ба үгүй болгох

(тоноглолын хэт ачааллаар, хүчдэлээр, давтамжаар, статик тогтворжилтоор)

Хяналт ба хэмжилт

• сүлжээний схемийн ажиллаж байгаа сэлгэн залгалтын төлөв байдлыг хянах,

• сүлжээний тэжээл үүсгэгчүүдийн төв дээр параметрүүдийн шууд ба урвуу дарааллыг

ялгаж вектор хэмжилт хийх,

• тоноглолын вектор биш горимын параметрүүдийн хэмжилт ба тэдгээрийн

зөвшөөрөгдөх утгыг шалгах,

• хэмжиж авсан параметрүүдийг сүлжээний схемийн сэлгэн залгалтын төлөв, байдалтай

тохирч үнэн зөв байгааг тодорхойлох. 13

АВТОМАТИКИЙН ГОРИМЫН БА АВААР ЭСЭРГҮҮЦЭХ ФУНКЦУУД

Блок (хаалт) ба урьдчилан сэргийлэх үйлдэл

• сүлжээний бүх хөндлөн огтлолоор зэрэгцээ ажлын синхрон бус залгалтыг хаах,

• технологийн зөрчлийн үед дэд системүүдийг аралын горимд шилжүүлэх,

• аралын горимд зөвшөөрөгдөхгүй чадлын илүүдэл ба дутагдалтай залгалт ба салгалтыг

шуурхай блоклох.

Дохиолол ба дүрслэл хийх

• схемийн сэлгэн залгалтын тухайн төлөв байдлыг дүрслэх,

• горимын параметрүүд ба хязгаарлалыг дүрслэх,

• дэд системийн удирдлагын үйл ажиллагааны бэлэн (бэлэн бус) байдлыг дүрслэх,

• объект ба системийн удирдлагад зөрчил буюу горим алдагдах тухай мэдээлэх.

Автоматикийн туслах функцууд

• аваар эсэргүүцэх баланслагдсан системийн түрүүлж хийгддэг хуваалт,

• бие даасан эсвэл сүлжээтэй зэрэгцээ ажиллах горимын үед генераторын ачаалал ба бүтцийг

удирдах буюу ажиллах генераторын тоог тодорхойлох,

• шуурхай болон аваар эсэргүүцэх шилжилт мөн хэвийн горимыг бие даасан болон сүлжээтэй

зэрэгцээ ажиллах горимуудын хоорондын шилжилтийн үед автоматаар удирдах. 14

98

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

АВТОМАТИКИЙГ ЭХС-ИЙН ФИЗИК ЗАГВАРЧЛАЛЫН ЛАБОРАТОРТ ТУРШСАН
ТУРШИЛТЫН ЗАРИМ ҮР ДҮН

Т1 Т2

В3 Т4 Т7
Г3 В5 В7 нн Тр1 вн ВЛ1

Н1 Н3 В13
В6 нн Тр2 вн ШБМ
В1
Г1 ВЛ2

В2 Н2
Г2

В4

Туршилтын схем (Г1, Г2, Г3-гурван
генератортай, секцлэгдсэн шин

Т1, Т2, ажлын горим бие даасан болон
хязгааргүй чадалтай системийн шин

(ШБМ)-тэй зэрэгцээ, В-таслуур,
Тр-трансформатор, ВЛ-агаарын шугам,
Н-ачаалал, гүйдэл ба хүчдэл хэмжих багц.

15

АВТОМАТИКИЙН ИЖ БҮРЭН ТЕХНИК ХЭРЭГСЭЛИЙН БҮТЭЦ

Аваар эсэргүүцэх үйлчэлийн Горимын удирдлагын

1969

“МОНГОЛ УЛСЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ СИСТЕМИЙН ТОГТВОРЖИЛТЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН
АСУУДЛУУД, ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМ” ОНОЛ-ПРАКТИКИЙН БАГА ХУРАЛ

БОСОО ШҮҮГЭЭНД СУУРИЛУУЛСАН АВТОМАТ ТӨХӨӨРӨМЖ БА
АВТОМАТЖУУЛСАН АЖЛЫН БАЙРНЫ ИНТЕРФЭЙС

17

ИННОВАЦИЙН АВТОМАТИКИЙН ГОРИМЫН УДИРДЛАГЫН ҮЙЛЧЛЭЛИЙГ
ТУРШСАН ТУРШИЛТЫН ҮР ДҮНГИЙН ОСЦИЛЛОГРАММ
(АВТООПЕРАТОРООР ХИЙГДСЭН)

Т1 Т2

В3 Т4 Т7
Г3 В5 В7 нн Тр1 вн ВЛ1

Н1 Н3 В13
В6 нн Тр2 вн ШБМ
В1
Г1 ВЛ2

В2 Н2
Г2

В4

18

100