Сборник 2022 КВПТК Book

Понимая значимость роли наставника практик в качестве практики, ежегодно
проводим конкурс «Лучший наставник практики», в котором победители определяются
по результатам отзывов практикантов во время защиты отчетов по итогам практики.













Успешному внедрению дуального обучения способствуют в первую очередь
тесные и положительные отношения с социальными партнерами. Именно поэтому
коллектив колледжа постоянно работаент над этими отношениями и старается наладить
хорошие отношение (например, в прошлом учебном году, в рамках 50-летнего юбилея
колледжа, выпускные квалификационные работы студентов (торты, таблички для
номеров) были подарены нашим социальным партнерам.














Кроме того, мы понимаем, что внедрение дуального обучения - это не только
увеличение доли практического обучения, но это постоянная работа над привлечением
специалистов в процесс подготовки кадров.
Нормативно-правовые акты, регламентирующие данную работу, постоянно
свершенствуются, но и на сегодня имеются сложности в реализации дуального обучения.
Самая большая сложность заключается в отсутствии оплаты труда наставников
предприятия, несмотря на сформированный механизм оплаты труда приказом МОН РК
«Об утверждении Правил подушевого нормативного финансирования дошкольного
воспитания и обучения, среднего, технического и профессионального, послесреднего
образования, а также высшего и послевузовского образования с учетом кредитной
технологии обучения» от 27 ноября 2017 года № 596.
Твердо убеждены в эффективности дуального обучения: оно способствует
расширению социального партнерства с предприятиями и обмену опытом с другими



50

учебными заведениями. Работа в данном направлении, думаем, будет еще развиваться и
нормативно-правовые акты будут совершенстоваться.

Список использованной литературы:
1. Сидакова Л.В. Сущность и основные признаки дуальной модели обучения


ДУАЛЬДІ ОҚЫТУ АЯСЫНДА ТӘЛІМГЕРЛІКТІ ҰЙЫМДАСТЫРУ АРҚЫЛЫ
МАМАННЫҢ КӘСІБИ ДАҒДЫЛАРЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ

ФОРМИРОВАНИЕ ПРОФЕССИОНАЛЬНЫХ НАВЫКОВ СПЕЦИАЛИСТА
ПУТЕМ НАСТАВНИЧЕСТВА В РАМКАХ ДУАЛЬНОГО ОБУЧЕНИЯ

FORMATION OF PROFESSIONAL SKILLS OF A SPECIALIST BY MENTORING
WITHIN DUAL TRAINING

Свинарева Н.В. - ГККП «Текелийский профессиональный колледж» ГУ «Управление
образования Алматинской области» г.Текели, заместитель директора по
профессиональному обучению


Түйінді сөздер: дуальді оқыту, әлеуметтік серіктестік, тәлімгерлік, кәсіби тәжірибе,
жұмыс берушілер, серіктес-мекемелер.
Ключевые слова: дуальное обучение, социальное партнерство, наставничество,
профессиональная практика, работодатели, предприятия-партнеры.
Keywords: dual training, social partnership, mentorship, professional practice, employers,
partner companies.
Түйін: мақалада колледждің дуальді оқыту аясында әлеуметтік серіктестікпен
тәлімгерлікті дамытуға бағытталған іс-тәжірибесі баяндалады.
Аннотация: в данной статье описывается опыт работы колледжа по внедрению дуального
обучения, развитию социального партнерства и наставничества на предприятиях в рамках
дуального обучения.
Abstract: this article describes the experience of the college in the implementation of dual
training, the development of social partnership and mentoring in enterprises within the framework of
dual training.
На сегодняшний день дуальная система обучения в системе подготовки
специалистов – одна из самых эффективных форм подготовки профессионально-
технических кадров в мире.
Дуальная система обучения сегодня стала одним из трендов образования, т.к.
дуальное обучение является продуктом взаимодействия образовательных организаций и
работодателей по успешной профессиональной и социальной адаптации будущего
специалиста. Обучающийся уже на ранних этапах процесса освоения профессии
включается в производственный процесс в качестве работника предприятия.
ГККП «Текелийский профессиональный колледж» является единственным
учебным заведением ТиПО в моногороде, промышленные предприятия которого
используют современные производственные технологии и высокотехнологичное
оборудование и нуждаются в высококвалифицированных, быстро адаптирующихся
квалифицированных кадрах рабочих и специалистах среднего звена для их
обслуживания.
В связи с этим, коллективу колледжа приходится отвечать на вызов времени и
искать пути подготовки таких специалистов, которые по окончании учебного заведения
смогли бы без дополнительного обучения приступить к выполнению трудовых действий
и в кратчайшие сроки адаптироваться на предприятии.


51

Одним из первостепенных путей решения данной задачи коллектив колледжа
считает тесное сотрудничество с предприятиями города в рамках дуального обучения.
Это позволяет хорошо узнать запросы и требования предприятий, что, в свою очередь,
позволяет повысить % трудоустройства выпускников. Таким образом, главный акцент
был сделан на высокой практикоориентированности образовательного процесса.
Учитывая то, что в рамках дуального обучения, 60%, а иногда и большую часть
учебного времени обучающиеся проводят на профильных предприятиях, актуальным
является вопрос качества практики.
Профессиональная практика является обязательным компонентом процесса
подготовки кадров, так как содержание образовательных программ технического и
профессионального образования предусматривает прохождение обучающимися
практики по приобретению и совершенстованию профессиональных навыков.
Конечно, в условиях производства студенты приобретают те знания и навыки,
которые порою бывают для них не только интересными, но и ключевыми в приобретении
профессиональных навыков. Поэтому роль практики в процессе обучения высоко
оценивают даже обучающиеся.
Документы, регламентирующие организационную и учебно-методическую
деятельность учебного заведения по организации и проведению профессиональных
практик обучающихся на протяжении всего срока обучения, направлены на закрепление
результатов теоретического обучения, приобретение практических навыков и
компетенций, а также освоение инновационных технологий.
Но надо признать, что ни нормативные документы, ни учебные заведения
самостоятельно не могут обеспечить качество профессиональной практики без
заинтересованности профильных предприятий, которые существуют независимо от
организации образования.
Если задаться вопросом «От чего зависит качество практики?», можно получить
ответ: «От качества наставничества, от отношения наставников к практикантам».
Еще в 1776 году, в знаменитом труде «Исследование о природе и причинах
богатства народов» Адам Смит подчеркивал, что системы ученичества и наставничества
в дуальном обучении необходимо считать традиционными методами
профессионального обучения на рабочем месте, так как, работая рядом с мастером,
молодые рабочие изучали азы профессии.
Наставничество, как всем известно, - это один из способов обучения кадров на
рабочем месте, акцент в котором сделан именно на практическую составляющую
процесса.
Ключевой фигурой в организации дуального обучения может и должен стать
наставник, непосредственно на своем рабочем месте передающий опыт и секреты
мастерства студентам.
Анализируя многолетний опыт сотрудничества с ведущими предприятиями города,
хочется отметить, что не всегда отношения наставников к практикантам было
доброжелательным, порой даже отрицательным, так как «практиканты мешают
производственному процессу, нам некогда с ними возиться…»
Но опыт работы нашего колледжа показывает, что при внедрении дуального
обучения у большинства предприятий-партнеров отношение к организации практики и
самим практикантам изменилось в лучшую сторону (ТОО «ТГПК», ТОО «Текелийский
энергокомплекс», АО «Солодовенный завод Суффле Казахстан», ТОО «Каскад
Каратальских ГЭС, ТОО «Алтын-Чажа» и др.). На этих предприятиях наставники,
закрепленные за практикантами, являются полноценными участниками
образовательного процесса, оказывают студентам помощь и поддержку при реализации
индивидуального плана и осуществлении повседневной деятельности.



52

В качестве производственной практики безусловно немаловажное значение имеет
роль наставников. От заинтересованности наставников напрямую зависит уровень
профессиональных умений практикантов. Особенно в условиях дуального обучения и
внедрения модульно-компетентностного подхода к обучению, т.е. когда за небольшой
промежуток времени предполагается освоение обучающимися нескольких
квалификаций, роль наставничества становится актуальной, как никогда.
Проанализировав отношение нашего учебного заведения к предприятиям, мы
сделали вывод,что порой мы сами односторонне (эгоистично) относимся к
предприятиям. Мы вспоминаем о предприятиях только тогда, когда нужно организовать
практику, забывая о том, что любые отношения должны быть взаимовыгодными. В связи
с этим, нами были намечены пути по повышению заинтересованности наставников к
качественному обучению своих подопечных.
Мы срочно переосмыслили свое отношение к предприятиям-соцпартнерам и
определили для себя две позиции:
1. Грамотно строить отношения с социальными партнерами и помнить, что любые
отношения должны быть взаимовыгодными;
2.Не боятся обращаться с предложениями («Под лежачий камень вода не течет»).
Для себя решили, что каждое положительное действие предприятия должно быть
вознаграждено.
Одним словом, стараемся работать над усовершенствованием данных отношений
и оказывать небольшие знаки внимания своим социальным партнерам.
С 2019 года коллектив колледжа с целью поощрения положительного отношения к
практикантам наставников предприятий, поддержки работы наставников,
популяризации лучших практик наставничества на предприятиях ежегодно проводит
конкурс «Лучший наставник практики».
Разработано положение конкурса, определены критерии отбора победителей.
Обучающиеся всех групп перед практикой знакомятся с условиями конкурса и при
защите практики представляют своих наставников и обосновывают, почему они
заслуживают звания «Лучший наставник практики». В конце года по каждой
специальности выбираем победителей конкурса по каждой специальности и на
торжественной церемонии вручения дипломов лучших наставников награждаем
грамотами и памятными подарками, благодарим каждого наставника за вклад в
подготовку рабочих кадров и педагогическое отношение к студентам-практиантам.
Теперь проведение данного конкурса для колледжа стало традиционным. Это своего
рода стимул как для наставников, так и для обучающихся, которые ни в коем случае не
хотят подвести своего наставника и изо всех сил стараются помочь ему стать лучшим. И
в этом году лучшие наставники практики по каждой специальности были приглашены
на День социального партнера, проводимого в рамках празднования 50-летия колледжа
и награждены дипломами и памятными подарками, так как эти наставники, не считаясь
со временем, передают свои профессиональные навыки нашим студентам, проявляя
педагогический такт и прилагая максимум усилий, чтобы их практиканты стали по-
настоящему профессионалами своего дела.











53

Хотелось бы сказать, что четыре года назад мы ввели анкету для наставников
«Практикант глазами наставника». Данная анкета предоставляет возможность
наставникам высказать свое объективное мнение по уровню подготовки практиканта, а
нам выявить недостатки, допускаемые при подготовке рабочих кадров. Такие анкеты
позволили выявить следующие недостатки и устранить их:
1. Недостаточная скорость печатания у студентов по профессии «Оператор ЭВМ»
(данная компетенция не была учтена в ТУП, ввели нормы печатания и зачеты);
2. Недостаточный уровень знаний по ТБ (сдают зачет по ТБ, перед отправкой на
практику принимаем зачеты на знание правил ТБ);
3. Отсутствие спецодежды (в первом семестре покупают спецодежду);
4. Низкий уровень английского и казахского языков у обучающихся по
специальности «Организация обслуживания гостиничных хозяйств (пересмотр
методики обучения, дополнительные курсы)»;
5. Отсутствие дисков с установочными программами у практикантов по профессии
«Техник-программист» (т.к. не все программы имеются на предприятиях, предоставлять
их практикантам перед выходом на практику);
6. Незнание программы практики самими практикантами (предварительная
лекция).
Важным шагом в формировании взаимопонимания с работодателями и достижения
результатов обучения является при дуальном обучении совместная разработка учебных
образовательных программ. Кому как не специалистам производства знать, какими
компетенциями должен обладать вновь прибывший на предприятие рабочий, какими
профессиональными навыками он должен владеть. Создание в этом году
индустриальных советов позволило сделать взаимоотношения с соцпартнерами по
каждой специальности еще более осознанными, повысило их заинтересованность в
качественном обучении квалифицированных специалистов.
В установлении более тесной связи и отслеживанию изменений и новостей на
предприятиях большие возможности открывает итоговая аттестация, когда специалисты
производства оценивают уровень подготовленности выпускников и могут поделиться
новостями на производстве. Как оказалось, в прошлом году ТГПК приобретено новое
плазморезательное оборудование и сварочное оборудование для полуавтоматической
сварки. Во время экскурсии первокурсников работники комплекса, по просьбе
руководства колледжа, продемонстрировали работу плазморезательного оборудования.
Мастера п/о смогли повысить свою квалификацию, пройдя стажировку на базе данного
предприятия на тему: «Полуавтоматическая сварка».
С прошлого года практикуем приглашение наставников в качестве экспертов при
проведении промежуточной аттестации (практических работ). Так, шеф-повар кафе
«Luckybar» Веселкин В.О., присутствующий при проведении практических работ по
итогам профессионального модуля ПМ.03 «Выполнение тепловой кулинарной
обработки продуктов с использованием различных способов», пронаблюдав весь
технологический процесс приготовления, дал не только объективную оценку работам
студентов, но и рекомендации по совершенствованию своих профессиональных
навыков.
Процесс организации практики при дуальном обучении является трудоемким,
особенно теперь, когда договора на прохождение практики приходится заключать с
каждым практикантом отдельно. Но именно организация практики открывает новые
возможности для расширения сотрудничества с предприятиями и развитию
наставничества. В данном вопросе очень важное значение имеет позиция руководства
предприятия и коллектива учебного заведения.




54

Как видим, вопрос обеспечения качества производственной практики из года в год
становится наиболее актуальным, поэтому коллектив нашего колледжа намерен в
дальнейшем принимать определенные меры по становлению и развитию наставничества
на производстве. Т.к. именно наставничество призвано обеспечить эффективное
профессиональное становление молодых кадров, формирование и непрерывное развитие
у них компетенций и социально важных качеств, их социально-профессиональную
адаптацию, а также внедрение результатов их обучения в реальную экономику региона.
Позитивными моментами дуального обучения является:
• усиление практической направленности обучения;
• устранение основных недостатков традиционных форм и методов обучения –
разрыв между теорией и практикой;
• максимальное приближение обучения к конкретным запросам производства;
• работодатели будут получать именно таких специалистов, какие им нужны;
• будущие специалисты учатся гораздо более осознанно и заинтересованно,
стремятся закрепиться на данном предприятии после обучения.
А это уже весьма высокий уровень мотивации.
Итак, опыт показывает, что дуальная система подготовки специалистов устраняет
основной недостаток традиционных форм и методов обучения - разрыв между теорией и
практикой. Дуальная система обучения специалистов создает высокую мотивацию
получения знаний и приобретения навыков в работе, т.к. качество их знаний напрямую
связано с выполнением служебных обязанностей на рабочих местах.
Итак, давайте подведем итоги. Внедрение дуальной формы обучения позволяет
решить основную проблему профессионально-технического образования - разрыв между
теорией и практикой.
Это действительно полезное и нужное дело - проводить параллельно
теоретическую и практическую подготовку студентов. Таким образом, решаются
следующие проблемы:
- стажер получает необходимый опыт. После окончания учебного заведения ему
будет проще найти постоянное место работы; и также в период обучения будет идти
трудовой стаж с занесением в трудовую книжку.
- предприятие при таком подходе к обучению будет обеспечено постоянным
притоком квалифицированного персонала.
В безусловном выигрыше остается и государство, которое эффективно решает
задачу подготовки квалифицированных кадров для своей экономики.
Наше учебное заведение, работающее в тесном контакте со своими
соцпартнерами, потенциальными работодателями, учитывает требования,
предъявляемые к будущим специалистам, и максимально старается выполнить их при
разработке и реализации образовательных программ.

Список использованной литературы:
1. «Внедрение дульной системы обучения в колледже: проблемы и
перспективы», Ихсанова Аяулым Сериккалиқызы;
2. «Дуальное обучение в практике образовательных учреждений» Манабаева
Галия Рахимовна, преподаватель экономических дисциплин.

ӘЛЕУМЕТТІК ӘРІПТЕСТІК-КӘСІБИ ДАЙЫНДЫҚ САПАСЫНА ҚОЛ
ЖЕТКІЗУ ЖОЛДАРЫНЫҢ БІРІ

СОЦИАЛЬНОЕ ПАРТНЕРСТВО – ОДИН ИЗ ПУТЕЙ ДОСТИЖЕНИЯ
КАЧЕСТВА ПРОФЕССИОНАЛЬНОЙ ПОДГОТОВКИ




55

SOCIAL PARTNERSHIP IS ONE OF THE WAYS TO ACHIEVE THE QUALITY OF
PROFESSIONAL TRAINING

Осинская В.Ю. - мастер производственного обучения ГКП на ПХВ «Высший колледж
«ASTANA POLYTECHNIC» акимата г. Нур-Султан , Республика Казахстан
Түйінді сөздер: әлеуметтік әріптестік, техникалық және кәсіптік білім беру, мамандар
даярлау.
Ключевые слова: социальное партнёрство, техническое и профессиональное
образование, подготовка специалистов.
Keywords: social partnership, technical and vocational education, training of specialists.
Түйін: "Қазақтелеком" АҚ әлеуметтік серіктес ретінде байланыс жүйесі үшін мамандарды
кәсіби даярлауға белсенді қатысып қана қоймай, оқу орнының қоғамдық өмірінде-тәрбие
жұмысында мәдени – адамгершілік бағыттарды қалыптастырады. Мұндай ынтымақтастық Нұр-
сұлтан қаласы әкімдігінің ШЖҚ "ASTANA POLYTECHNIC "Жоғары колледжі" МКК Қазақстан
Республикасының еңбек нарығында телекоммуникация жүйесі үшін сұранысқа ие және бәсекеге
қабілетті кадрларды дайындауына ықпал етеді.
Аннотация: АО «Казахтелеком», как социальный партнер, не только активно участвует в
профессиональной подготовке специалистов для системы связи, но и формирует культурно-
нравственные направления в общественной жизни учебного заведения - воспитательной работе.
Такое сотрудничество способствует тому, что ГКП на ПХВ «Высший колледж «ASTANA
POLYTECHNIC» акимата г. Нур-Султан готовит востребованные и конкурентоспособные кадры
для системы телекоммуникаций на рынке труда Республики Казахстан.
Abstract: Kazakhtelecom JSC, as a social partner, not only actively participates in the
professional training of specialists for the communication system, but also forms cultural and moral
directions in the social life of the educational institution - educational work. Such cooperation
contributes to the fact that the State Enterprise at the Higher College "ASTANA POLYTECHNIC" of
the Akimat of Nur-Sultan prepares in-demand and competitive personnel for the telecommunications
system in the labor market of the Republic of Kazakhstan.
7 мая 2018 года президент России В. В. Путин подписал указ «О национальных
целях и стратегических задачах развития Российской Федерации на период до 2024
года», устанавливающий и утверждающий национальные проекты России.
Одним из важных условий эффективной деятельности системы технического и
профессионального образования в современных условиях становится дуальное
образование.
ГКП на ПХВ «Высший колледж «ASTANA POLYTECHNIC» акимата г. Нур-
Султан совместно с работодателями ведут подготовку специалистов по специальностям:
1308000 "Эксплуатация автоматизированных систем связи", 07140900 "Радиотехника,
электроника и телекоммуникации", 1307000 "Экплуатация линейных сооружений
электросвязи и проводного вещания".
Инженерно-педагогический коллектив изучил квалификационные требования к
работникам областных дирекций телекоммуникаций и городских центров
телекоммуникаций - филиалов АО «Казахтелеком».
Исходя из квалификационных требований, с целью максимального приближения к
реальным условиям труда, педагогическим коллективом колледжа внесены
определенные изменения в программы теоретического и практического обучения
студентов.
Специалисты для системы телекоммуникаций сегодня востребованы как АО
«Казахтелеком», так и частными предприятиями системы телекоммуникаций.
АО «Казахтелеком», как социальный партнер ГКП на ПХВ «Высший колледж
«ASTANA POLYTECHNIC» акимата г. Нур-Султан, проводит большую работу по




56

повышению конкурентоспособности и востребованности на рынке труда выпускников
колледжа.
Преподаватели и мастера производственного обучения колледжа получили
возможность проходить стажировку на базе АО «Казахтелеком» в области применения
инновационных технологий на производстве и приобретения навыков по внедрению
новых инструментов и оборудования.
Специалисты АО «Казахтелеком» с учетом квалификационных требований
совместно с учебным заведением проводят «Мастер-классы», как для преподавателей,
так и для студентов по современным технологиям и применению новых типов
инструментов и оборудования.
Стажировки проходят по трем направлениям:
1. обеспечение охраны труда и техники безопасности на производстве;
2. стажировка по вопросам применения и эксплуатации измерительных приборов в
системе связи;
3. эксплуатация оборудования систем связи на предприятии.
Согласно договору с Центром повышения квалификации филиала АО
«Казахтелеком», студенты колледжа получили право на безвозмездной основе со
стороны колледжа проходить производственное обучение и преддипломную практику в
структурных подразделениях АО «Казахтелеком» не только в городе Нур-Султан, но и в
других регионах Республики.
Студенты 2 - х и 3-их курсов колледжа производственное обучение и практику
проходят в структурных подразделениях АО «Казахтелеком». Студенты после
окончания колледжа трудоустраиваются, так как он обеспечивает рабочие места на
предприятиях, где гарантируются безопасные условия труда, предоставляются
возможности пользования технической документацией и знакомство с новыми
технологиями.
Совмещение теории и практики позволяет готовить специалистов, способных
сразу после окончания колледжа работать на производстве без дополнительной
адаптации и стажировки.
Руководители практики на предприятии дают высокую оценку уровню
профессиональной подготовленности обучающихся, стажируют их непосредственно на
предприятии, корректируют их профессиональные навыки и рекомендуют
квалификационный разряд, по результатам производственного обучения и
преддипломной практики.
Специалисты технического отдела АО «Казахтелеком» постоянно консультируют
учебное заведение о применяемых новых технологиях на предприятии и дают
рекомендации по приобретению инструментов и оборудования для учебного заведения
с учетом происходящих изменений на производстве.
АО «Казахтелеком», как социальный партнер, не только активно участвует в
профессиональной подготовке специалистов для системы связи, но и формирует
духовно-нравственные направления в общественной жизни учебного заведения -
воспитательной работе.
Такое сотрудничество способствует тому, что ГКП на ПХВ «Высший колледж
«ASTANA POLYTECHNIC» акимата г. Нур-Султан готовит востребованные и
конкурентоспособные кадры для системы телекоммуникаций на рынке труда
Республики Казахстан.

Список использованной литературы:
1. https://kasipkor.kz/?p=3672&lang=ru «Дуальное обучение»




57

2. https://kasipkor.kz/?p=11926&lang=ru «Повышение квалификации
педагогов по дуальному обучению»
3. https://kasipkor.kz/?p=10211&lang=ru «Дуальное обучение: необходимо
масштабирование»
4. Волоконно-оптическая система передачи: Учебное пособие / Ғ.А.
Айгараева, Қ.С. Асанова, М.Т. Тулеужанова, О. Б. Нурманов. – Нур-Султан:
Некоммерческое акционерное общество «Холдинг «Кәсіпқор», 2019 г.
5. Специальность «Эксплуатация автоматизированных систем связи»,
квалификация «Монтажник оборудования связи»: Учебное пособие / П.С. Дүйсенова,
К.К. Дауренбеков, Б.Ж. Жакенова/ Нур-Султан: Некоммерческое акционерное общество
«Talap», 2020. – 288 с.
6. Специальность «Эксплуатация линейных сооружений электросвязи и
проводного вещания», квалификация «Монтажник связикабельщик»: Учебное пособие /
Л.Т. Уразбаева, К.К. Рустамбекова, М.Т. Оразбаев/ Нур-Султан: Некоммерческое
акционерное общество «Talap», 2020 г. – 291 с.
7. Оптические и микроволновые технологии для телекоммуникационных
сетей / Отто Штробель Имена: Штробель, Оттo, 1950- автор. © 2016 John Wiley
&Sons, ЛТД.
8. Пособие АО «Казахтелеком» «По инсталляции абонентского
оборудования для предоставления услуг широкополосного доступа»


2018-2019 ЖЫЛДАР КЕЗЕҢІНДЕ ГАЗ ОРТАЛАРЫНДАҒЫ
КОМПОНЕНТТЕРДІҢ МОЛЯРЛЫҚ ҮЛЕСІНІҢ МЕМЛЕКЕТТІК
ЭТАЛОНЫНЫҢ ҚОСЫМША ЖӘНЕ НЕГІЗГІ САЛЫСТЫРУЛАРЫНЫҢ
НӘТИЖЕЛЕРІНЕ ШОЛУ
ОБЗОР РЕЗУЛЬТАТОВ ДОПОЛНИТЕЛЬНЫХ И КЛЮЧЕВЫХ СЛИЧЕНИЙ
ГОСУДАРСТВЕННОГО ЭТАЛОНА МОЛЯРНОЙ ДОЛИ КОМПОНЕНТОВ В
ГАЗОВЫХ СРЕДАХ В ПЕРИОД 2018 – 2019 ГГ.
REVIEW OF THE RESULTS OF ADDITIONAL AND KEY COMPARISONS OF
THE STATE STANDARD OF THE MOLAR FRACTION OF COMPONENTS IN
GASEOUS MEDIA IN THE PERIOD 2018 – 2019

Александров В.В. - Заместитель директора Карагандинского филиала РГП
«Казахстанский институт стандартизации и метрологии», Республика Казахстан,
Караганда
Ильясов А.М. - Ведущий специалист Карагандинского филиала РГП «Казахстанский
институт стандартизации и метрологии», Республика Казахстан, Караганда
Түйінді сөздер: салыстырып тексеретін газ қоспасы( ГГС), газ орталарындағы
компоненттердің молярлық үлесі бірлігінің эталоны, газ қоспасы құрамының стандартты үлгісі,
салыстыру, бақылап отыру.
Ключевые слова: поверочная газовая смесь (ПГС), эталон единицы молярной доли
компонентов в газовых средах, стандартный образец состава газовой смеси, сличения,
прослеживаемость.
Keywords: calibration gas mixture (PGS), standard unit of molar fraction of components in
gaseous media, standard sample of gas mixture composition, comparisons, traceability
Түйін: мақалада KZ Қазақстан Республикасының Газ орталарындағы компоненттердің
молярлық үлесі бірлігінің мемлекеттік эталонын салыстыру туралы ақпарат
берілген.01.01.00052-2010.




58

Аннотация: в статье представлена информация о сличениях Государственного эталона
единицы молярной доли компонентов в газовых средах Республики Казахстан KZ.01.01.00052-
2010.
Abstract: the article presents information on the comparison of the State standard of the unit of
the molar fraction of components in the gas media of the Republic of Kazakhstan KZ.01.01.00052-2010.

В 2010 г. в Карагандинском филиале РГП «Казахстанский Институт Метрологии
(КазИнМетр)» на базе государственного эталона единицы молярной доли компонентов
в газовых средах освоено производство поверочных газовых смесей (далее – ПГС) –
рабочих эталонов 1 и 2-го разрядов. В период 2010 – 2016 г. пятикратно возросли объемы
реализации и номенклатура утвержденных типов государственных стандартных
образцов состава газовых смесей (далее – ГСО – ПГС) практически для всех отраслей
промышленности Республики Казахстан: металлургия, газо- и нефтепереработка,
угольная промышленность и др. На сегодняшний день номенклатура выпускаемых типов
составляет 417 типов ГСО-ПГС.
Передача размера единицы молярной доли поверочным газовым смесям
отгружаемым потребителям осуществляется посредством компарирования с эталонами
сравнения по СТ РК 2.118 – газовыми смесями в баллонах хранящимися под давлением
и воспроизводящими с наивысшей в стране точностью единицу молярной доли
компонентов в газовых средах. На сегодняшний день библиотека эталонов сравнения
изготовленных гравиметрическим методом и хранящимися в Карагандинском филиале
РГП «КазИнМетр» представлена более чем 100 газовыми смесями различного
компонентного состава. Гарантией качества, точности, метрологической
прослеживаемости реализуемых потребителям поверочных газовых смесей является
постоянное подтверждение и улучшение измерительных и калибровочных
возможностей государственного эталона единицы молярной доли, осуществляемое
посредством участия в международных сличениях в области газового анализа.

Прослеживаемость измерений

Задача метрологической прослеживаемости любых измерений определяется
обеспечением единства измерений и сопоставимости результатов измерений на
международном уровне и на уровне внутреннего рынка.
Международная модель обеспечения единства измерений основывается на
обеспечении единства измерений до международной системы единиц (SI), которые
создаются, поддерживаются и воспроизводятся на уровне Метрической
Международным бюро мер и весов. Таким образом, обеспечивается доверие к
результатам измерений во всех областях жизнедеятельности.
Достижение метрологической прослеживаемости измерений производится по
средствам процедур сличений и калибровки эталонов единиц величин, используемых
национальными метрологическими институтами и лабораториями, и средств измерений,
используемых в областях экономики и промышленности.
На внутреннем рынке переход к международной модели обеспечения единства
измерений, с учетом требований международных соглашений по техническим барьерам
в торговле (ВТО), признания аккредитации органов по оценке соответствия продукции
(ILAC-MRA), признания эквивалентности измерительных возможностей национальных
эталонов и сертификатов калибровки (CIPM-MRA), приведет к доверию к результатам
измерений в метрологической структуре Республики Казахстан и со стороны
иностранных предприятий на уровне международных торговых отношений.
Подтверждение измерительных возможностей государственных эталонов единиц
величин в рамках международных сличений (ключевых, дополнительных), обеспечивает


59

демонстрацию единства измерений первичных эталонов единиц величин государств,
принимающих участие в международных сличениях. Передача единицы величины от
первичных эталонов стандартным образцам обеспечивает единство измерений по
средствам сопоставимости результатов измерений в испытательных, калибровочных,
поверочных лабораториях как внутри страны, так и между странами.
Таким образом, ключевым свойством любого стандартного образца является
метрологическая прослеживаемость, позволяющая применять стандартные образцы при
градуировке, калибровке, поверке средств измерений, контроле точности и т.д. и
обеспечивать соотношение результата измерений с единицей величины, хранимой и
воспроизводимой государственным эталоном единицы величины Республики Казахстан,
имеющим прослеживаемость измерения до международной системы единиц (SI) по
средствам цепочек сличений.

Краткий обзор ранее завершенных сличений области газового анализа

С 2013 года Карагандинский филиал РГП «КазИнМетр» принял участие в
международных сличения в области газового анализа.
1. COOMET.QM-S5 (576/RU/13)
В 2014 г. Карагандинский филиал РГП «КазИнМетр» впервые принял участие в
сличениях государственного эталона единицы молярной доли компонентов в газовых
средах по теме: 576/RU/13 КООМЕТ (COOMET.QM-S5) [1]. Дополнительные сличения
национальных эталонов в области анализа газовой смеси СО2, СО, С3Н8 в азоте
(“автомобильные” газы). Дата начала сличений 2013 г.
Координатором сличений выступил ФГУП ВНИИМ им. Д.И. Менделеева.
В сличениях приняли участие 5 государств: Россия (ФГУП ВНИИМ), Казахстан
(Карагандинский филиал РГП «КазИнМетр»), Беларусь (РУП «БелГИМ»), Украина
(Укрметртестстандарт), Германия (BAM).
Актуальность данных сличений обосновывается ужесточением требований к
контролю выбросов автотранспортных средств (реализация экологических норм Евро-4,
Евро-5). Стандартные образцы состава автомобильных газов предназначены для поверки
и калибровки газоанализаторов выхлопных газов автомобильного транспорта.
На 30-м заседании РГАА в ноябре 2013 г. было принято решение присвоить этим
сличениям статус дополнительных, так как связанное с ним сличение CCQM было
проведено около 10 лет назад.
Ранее было проведено четыре ключевых сличения в этой области - ключевые
сличения под эгидой Консультативного комитета по количеству вещества CCQM-К3 [2]
(результаты опубликованы в ноябре 2001г.), и ключевые сличения в рамках
региональных метрологических организаций: EUROMET.QM-K3 (результаты
опубликованы в июле 2002), ключевые сличения APMP.QM-K3 (результаты
опубликованы в ноябре 2003) и ключевые сличения COOMET.QM-K3 [3] (результаты
опубликованы в августе 2006).
Поддерживаемые калибровочные и измерительные возможности (далее – КИВ)
Проведенные дополнительные сличения могут быть использованы для поддержки
КИВ для:
- диоксида углерода в диапазоне (4,0 – 16,0)×10-2 моль/моль;
- оксида углерода в диапазоне (0,5 – 5,0)×10-2 моль/моль;
- пропана в диапазоне (0,01 – 0,3)×10-2 моль/моль.
График проведения сличения
Баллон с газовой смесью (образцом для сличений) был получен в мае 2014 г.
Измерения проводились с использованием метода газовой хроматографии в июне –



60

августе 2014 г. Результаты исследований направлены координатору сличений в августе
2014 г. Баллон с газовой смесью был возвращен в координирующую лабораторию в
октябре 2014 г. Повторный анализ газовой смеси в координирующей лаборатории ФГУП
ВНИИМ им. Д.И. Менделеева был проведен в ноябре 2014 г. В декабре 2014 г. получен
отчет Draft A.
В феврале 2015 г. получен отчет Draft B. Сличения завершены и опубликованы в
базе данных МБМВ (Draft A).
Обсуждения и выводы
По компоненту CO (оксид углерода):
Все лаборатории определили значения молярной доли компонента в газовой смеси
в пределах ±0,9134%
ФГУП ВНИИМ, BAM и Укрметртестстандарт улучшили свои показатели
относительно сличений COOMET.QM-K3 (COOMET 312/RU/04).
По компоненту CO2 (диоксид углерода):
Все лаборатории определили значения молярной доли компонента в газовой смеси
в пределах ±0,3042%
ФГУП ВНИИМ и Укрметртестстандарт улучшили свои показатели относительно
сличений COOMET.QM-K3 (COOMET 312/RU/04).
По компоненту C3H8:
Все лаборатории определили значения молярной доли компонента в газовой смеси
в пределах ±0,443%
ФГУП ВНИИМ и BAM улучшили свои показатели относительно сличений
COOMET.QM-K3 (COOMET 312/RU/04).
ФГУП ВНИИМ, BAM, Укрметртестстандарт и РУП «БелГим» участвовали ранее в
международных ключевых сличениях COOMET.QM-K3, а Карагандинский филиал РГП
«КазИнМетр» участвовал в сличениях впервые.
По результатам сличений разработаны 3 новых типа ПГС состава автомобильных
газов. Исследования стабильности газовых смесей завершены в октябре 2015 г. В ноябре
2015 г. утверждены в качестве новых типов ГСО – ПГС с регистрационными номерами
в реестре ГСИ РК KZ.03.01.00556-2015, KZ.03.01.00557-2015, KZ.03.01.00558-2015.
Вышеуказанные типы стандартных образцов применяются для поверки и
калибровки газоанализаторов выхлопных газов автомобильного транспорта и широко
востребованы поверочными и калибровочными лабораториями, пунктами технического
осмотра транспортных средств.
Оформление результатов
С 2015 по 2016 год были проведены экспертиза и согласование проекта СМС
согласно инструкции МБМВ. По результатам голосования и экспертизы были
опубликованы в базе данных МБМВ соответствующие СМС.
2. APMP.QM-S2.2015
В рамках APMP (Азиатско-Тихоокеанская метрологическая программа) принято
участие в сличениях по теме APMP.QM-S2.2015 (дополнительные сличения
национальных эталонов в области анализа газовой смеси кислород в азоте (атмосферный
уровень) [4].
Координатор сличений: Национальный институт метрологии, Япония
В сличениях приняли участие 4 государства: Япония (NMIJ), Казахстан
(РГП «КазИнМетр»), Китай (ITRI Center for Measurement Standards), Тайланд
(National Institute of Metrology (Thailand).
Обоснование
Дополнительные сличения APMP.QM-S2 проведены с целью демонстрации и
улучшения измерительных возможностей ведущих национальных лабораторий стран-



61

участниц сличений в области газового анализа – определение содержания кислорода в
азоте. Данное сличение повторяет сличение APMP.QM-S2.2008 (2008 г.) [5], поэтому
основная цель заключается в подтверждении и улучшении калибровочных и
измерительных возможностей предыдущих участников и подтверждение
измерительных возможностей государственного эталона единицы молярной доли
компонентов в газовых средах, расположенного в Карагандинском филиале РГП
«КазИнМетр». Сличение APMP.QM-S2-2015 было предложено и утверждено на
заседании APMP TCQM в ноябре 2013 года и CCQM GAWG в апреле 2014 года.
Номинальная объемная доля кислорода составляет 0,20 моль/моль.
Поддерживаемые КИВ
Результаты данного сличения могут быть использованы для поддержания КИВ
кислорода в азоте в диапазоне от 0,05 моль/моль до 0,3 моль/моль.
График проведения сличения
Баллоны с газовыми смесями были разосланы всем участникам сличений в мае
2015 г. Образец для сличений получен в июне 2015 г. В июле изготовлены эталоны
сравнения (газовые смеси в баллонах под давлением) и проведены измерения.
Результаты исследований направлены в координирующую лабораторию в августе 2015
г. Все баллоны с газовыми смесями были возвращены в координирующую лабораторию
в ноябре 2015 г. В ноябре - декабре 2015 г. запланированы повторные измерения в
координирующей лаборатории. Отчет Draft A подготовлен и разослан участникам
сличений в январе 2016 г.
В марте 2017 года опубликован финальный отчет по результатам сличений в базе
данных МБМВ. В июле 2017 г. по результатам голосования и экспертизы были
опубликованы в базе данных МБМВ соответствующие СМС
3. COOMET.QM-S3.2015 (COOMET project № 664/RU/14)
Сличения по теме: 664/RU/14 КООМЕТ. Дополнительные сличения эталонных
газовых смесей: «Загрязнители атмосферного воздуха: СО в азоте, 5 мкмоль/моль» [6]
Координатор сличений: ФГУП ВНИИМ им. Д.И. Менделеева.
В сличениях приняли участие 3 государства: Россия (ФГУП ВНИИМ), Казахстан
(РГП «КазИнМетр»), Беларусь (РУП «БелГИМ»).
Обоснование
Угарный газ (оксид углерода) попадает в атмосферу из-за различных природных и
антропогенных источников. Содержание оксида углерода около морской границы
составляет от 50 нмоль/моль до 300 нмоль/моль, а на территории города от 100
нмоль/моль до 500 нмоль/моль. Окись углерода – это токсичный газ и при концентрации
выше чем 3-5 мкмоль/моль опасен для здоровья человека.
Первые ключевые сличения оксида углерода в азоте датированы 1992 годом
(CCQM-K1a) [7]. Газовые смеси оксида углерода в азоте являются по существу
первым типом газовых смесей, которые использовались для проведения международных
(ключевых) сличений. С тех пор многие национальные метрологические институты
(НМИ) контролируют свои возможности в области газового анализа и разрабатывают
позиции калибровочных и измерительных возможностей (КИВ) для этих смесей.
За последние годы было проведено несколько сличений на данную тему -
EUROMET 900a (2007 год), CCQM-K51 [8] (2009 год) и COOMET.QM-S3 (2014 год) [9].
Цель сличений
Признание национальных эталонов Национальных Метрологических Институтов
«КазИнМетр» (Казахстан), «БелГИМ» (Республика Белорусь), «Inmetro» (Бразилия) и
«ВНИИМ» (Россия), а также формирование калибровочных и измерительных
возможностей (CMC) для включения в KCDB в соответствии с Соглашением о взаимном
признании (CIPM MRA) для национальных измерительных стандартов и для



62

калибровочных и измерительных сертификатов выданных Национальными
Метрологическими Институтами.
Поддерживаемые КИВ
Результаты данного сличения могут быть использованы для поддержания КИВ
окись углерода в азоте в диапазоне от 5 мкмоль/моль до 100 мкмоль/моль.
График проведения сличения
Баллоны с газовыми смесями были разосланы всем участникам сличений в августе
2015 г. Образец для сличений получен в августе 2015 г. Эталоны сравнения,
приготовленные методом трехкратного разбавления, изготовлены в КФ РГП
«КазИнМетр» в сентябре 2015 г. Измерения проведены в октябре 2015 г. (метод газовой
хроматографии с использованием пламенно-ионизационного детектора и
предварительной конверсии оксида углерода в метан на метанаторе). Результаты
исследований направлены организатору сличений в октябре 2015 г. Баллон с газовой
смесью возвращен в координирующую лабораторию в декабре 2015 г. Проведение
координирующей лабораторией повторного анализа газовых смесей декабрь 2015 г.
Отчет Draft A получен в феврале 2016 г.
По результатам голосования и экспертизы в июле 2017 г. в базе данных МБМВ
были опубликованы соответствующие СМС.
4. COOMET.QM-К111 (COOMET 678/RU/15)
В 2016 году Карагандинский филиал РГП «КазИнМетр» принял участие сличения
СООМЕТ.QM-K111 (КООМЕТ № 678/RU/15) КЛЮЧЕВЫЕ СЛИЧЕНИЯ ЭТАЛОННЫХ
ГАЗОВЫХ СМЕСЕЙ: С3H8 В АЗОТЕ, 1000 МКМОЛЬ/МОЛЬ [10]
Координатор сличений: ФГУП ВНИИМ им. Д.И. Менделеева.
Участники сличений: ВНИИМ (Россия), КазИнМетр (Казахстан), БелГим
(Беларусь), Укрметртестстандарт (Украина).
Обоснование и цель
В 2014 годы были проведены ключевые сличения CCQM - CCQM-K111 [11]
«Пропан в азоте, 1000 мкмоль/моль», где ВНИИМ (Россия) показал положительный
результат. Указанные сличения являются сличениями по «базовым» газовым смесям, не
представляющим большой аналитической сложности.
Региональные ключевые сличения СООМЕТ.QM-K111 предназначены для
поддержания КИВ Национальных Метрологических Институтов стран - членов
КООМЕТ при включении ими КИВ по базовым газовым смесям в KCDB BIPM.
График проведения сличения
В апреле 2016 года получен Образец для сличений. Эталоны сравнения,
приготовленные методом трехкратного разбавления, изготовлены в КФ РГП
«КазИнМетр» в мае 2016 г. В июне-июле 2016 года проведены исследования с
использованием метода газовой хроматографии и направлены результаты координатору
сличений. Отчет Draft A получен в ноябре 2016 г.
Отчёт по ключевым сличениям КООМЕТ - COOMET.QM-K111 (пропан в азоте)
опубликован и одобрен для поддержки калибровочных и измерительных возможностей.
КФ РГП «КазИнМетр» также представляет КИВ в области "количества вещества"
в рамках предстоящего XIX цикла. По результатам голосования и экспертизы в июле
2018 г. в базе данных МБМВ были опубликована СМС строка.
В период 2018 – 2019 г. КФ РГП «КазИнМетр» принял участие в следующих
сличениях:
5. APMP.QM-S9.2017
APMP.QM-S9.2017. Региональные сличения: «Моноксид углерода в азоте, 100
мкмоль/моль» [12].
Координатор сличений: KRISS, Корея, организационный комитет APMP TCQM



63

Участники сличений.
В данном сличении приняло участие 6 участников:
- NPLI India CSIR-National Physical Laboratory India;
- KAZ Kazakhstan Kazakhstan Institute of Metrology;
- NIMT Thailand National Institute of Metrology (Thailand);
- NMC Singapore National Metrology Centre;
- SNSU-BSN Indonesia National Measurement Standards, National
Standardization Agency of Indonesia;
- KRISS Korea Korea Research Institute of Standards and Science.
Обоснование и цель
Окись углерода (СО) в азоте была одним из первых типов газовых смесей,
использованных в международном ключевом сличении. Данное сличение начато в 1998
году (CCQM-K1a). С тех пор многие национальные метрологические институты (НМИ)
опубликовали калибровочные и измерительные возможности для данного типа газовых
смесей. В последнее время национальные метрологические организации, состоящие в
APMP, принимают активное участие в международных сличениях для оказания
внутренних услуг. Так, на заседании APMP в 2017 году несколько национальных
метрологических институтов подтвердили заинтересованность в повторном проведении
сличения по моноксиду углерода 100 мкмоль/моль для подтверждения сертификации CO
/ N2 для поддержки промышленных нужд, которое должно была координироваться
KRISS. Для Казахстана это первое сличение по моноксиду углерода 100 мкмоль/моль.
Его актуальность с необходимостью предоставления достоверной информации о
загрязнения атмосферного воздуха промышленных предприятий, а также мониторинга и
контроля загрязнений окружающей среды. Таким образом, данное сличение
предназначено для поддержания КИВ Национальных Метрологических Институтов
стран-членов APMP при включении ими КИВ по базовым смесям в KCDB BIPM в
диапазоне от 50 мкмоль/моль до 2000 мкмоль/моль.
График проведения сличения
Приготовление и верификация образцов для сличений проведена в KRISS в ноябре
2017 г. В марте 2018 г. образцы направлены всем участникам. В июне – июле 2018 г. В
КФ РГП «КазИнМетр» проведены исследования образцов с использованием метода
газовой хроматографии. В августе 2018 г. образцы направлены обратно координатору
сличений для проведения повторных измерений. В июне 2019 г. организатором сличений
подготовлен отчет Draft A, в октябре 2019 г. отчет Draft B.
КФ РГП «КазИнМетр» представит КИВ в области "количества вещества" по
данному сличению в рамках предстоящего XXI цикла. Соответствующие предложения
будут направлены для проведения внутрирегиональной экспертизы координатору
сличений
6. APMP.QM-S15
APMP.QM-S15. Региональные сличения: «Двуокись углерода в азоте,
1000 мкмоль/моль» [13]
Координатор сличений: KRISS, Корея, организационный комитет APMP TCQM
Участники сличений.
В данном сличении приняло участие 6 участников:
- NPLI India CSIR-National Physical Laboratory India;
- KAZ Kazakhstan Kazakhstan Institute of Metrology;
- NIMT Thailand National Institute of Metrology (Thailand);
- NMC Singapore National Metrology Centre;
- SNSU-BSN Indonesia National Measurement Standards, National
Standardization Agency of Indonesia;



64

- KRISS Korea Korea Research Institute of Standards and Science.
Обоснование и цель
Двуокись углерода (CO2) в азоте была одним из первых типов газовых смесей,
использованных для международных ключевых сличений. Первое сличение
проводилось в 1998 году (CCQMK1a). С тех пор многие национальные метрологические
институты (НМИ) провели декларирование своих измерительных и калибровочных для
данного типа смесей. Еще одно международное сличение CO2 на уровне окружающей
среды проводилось в 2007 году - CCQM-K52 [14]. В последнее время НМИ состоящие в
APMP уделяют внимание разработке стандартов для выбросов с целью регулирования
выбросов CO2 различными транспортными средствами.
На совещании APMP в 2017 году несколько НМИ подтвердили заинтересованность
в повторном проведении сличения CO2 / N2 1000 мкмоль/моль, с целью установления
своих измерительных возможностей и разработки национальных стандартов для
регулирования автомобильных выбросов, а также поддержания КИВ по диоксиду
углерода в KCDB BIPM в диапазоне от 50 мкмоль/моль до 500 ммоль/моль.
График проведения сличения
Приготовление и верификация образцов для сличений проведена в KRISS в ноябре
2017 г. В марте 2018 г. образцы направлены всем участникам. В июне – июле 2018 г. В
КФ РГП «КазИнМетр» проведены исследования образцов с использованием метода
газовой хроматографии. В августе 2018 г. образцы направлены обратно координатору
сличений для проведения повторных измерений. В июне 2019 г. организатором сличений
подготовлен отчет Draft A, в октябре 2019 г. отчет Draft B.
КФ РГП «КазИнМетр» представит КИВ в области "количества вещества" по
данному сличению в рамках предстоящего XXI цикла. Соответствующие предложения
будут направлены для проведения внутрирегиональной экспертизы координатору
сличений.
Текущие сличения
7.КООМЕТ СООМЕТ.QM-K120.b
Ключевое сличение КООМЕТ СООМЕТ.QM-K120.b [15] задумано как связующее
с соответствующим ключевым сличением CCQM - CCQM-К120.b (2016-2018) [16], и
предназначено для поддержки КИВ Национальных Метрологических Институтов стран-
членов КООМЕТ.
В гравиметрическом сличении CCQM-K120.b оценивался уровень сопоставимости
возможностей НМИ по приготовлению первичных эталонных газовых смесей диоксида
углерода в воздухе в диапазоне (480-800) мкмоль/моль (уровень городского воздуха).
CCQM-K120.b рассматривается как сличение типа «Track A», т.е. сличение,
проверяющее базовые навыки и возможности по гравиметрическому приготовлению,
аттестации и анализу чистоты веществ.
Координатор сличений: ФГУП ВНИИМ им. Д.И. Менделеева, КООМЕТ.
Участники сличений:
- ФГУП ВНИИМ им. Д.И. Менделеева, Россия;
- КФ РГП «КазИнМетр», Казахстан;
- РУП «БелГИМ», Беларусь;
- «Укрметртестстандарт», Украина
В данном сличении каждому участнику было предложено приготовить две
эталонные газовые смеси в баллонах под давлением - одна с номинальной молярной
долей 480 мкмоль/моль и другая с молярной долей 800 мкмоль/моль. Молярная доля
диоксида углерода в приготовленных смесях находиться в пределах ± 10 мкмоль/моль от
номинальной молярной доли.




65

В Таблице 1 приведен состав воздушной матрицы и предельные отклонения от
номинальных значений содержания компонентов эталонных газовых смесей,
приготовленных участвующими НМИ.
Пределы допуска для состава воздуха были выбраны для того, чтобы любые
смещения, связанные с изменением состава матрицы и его влиянием на уширение линий
CO2 и его количественное определение, были меньше 0,1 мкмоль/моль.

Таблица 1 Предельные значения содержания компонентов в эталонных смесях.

Газы Молярная Единица Min Единица Max Единица
доля Молярная Молярная
воздуха окр. доля доля
среды
N2 0.780876 моль/моль 0.7789 моль/моль 0.7829 моль/моль
O2 0.2093335 моль/моль 0.2073 моль/моль 0.2113 моль/моль
Ar 0.0093332 моль/моль 0.0078 моль/моль 0.0108 моль/моль
CH4 1900 нмоль/моль 0 нмоль/моль 1900 нмоль/моль
N2O 330 нмоль/моль 0 нмоль/моль 330 нмоль/моль

Эталонные газовые смеси диоксида углерода были приготовлены
гравиметрическим методом в соответствии с ИСО 6142-1:2015 [17] в синтетическом
воздухе, смешанном из чистых газов, являющихся основными компонентами воздуха
(азот, кислород, аргон).
В августе 2019 г. эталоны отправлены во ВНИИМ, где проводятся измерения.
Перед отправкой во ВНИИМ подготовленные газовые смеси были проверены на
стабильность. После их возвращения также будет проверена стабильность образцов.
В ноябре - декабре 2019 г. во ВНИИМ проводятся измерения методом
спектроскопии внутрирезонансного затухания (CRDS).
Опорное значением для каждого эталона будет вычисляться из линейной
регрессии, рассчитанной на основе всех эталонов, или из набора согласующихся
эталонов.
Регрессионный анализ будет осуществляться с помощью обобщенного метода
наименьших квадратов, при котором по оси X будут значения молярной доли СО2 х
СО2,sert и соответствующие стандартные неопределенностей u(х СО2,sert),
представленные участниками, а по оси Y будут значения отклика газоанализатора y и
неопределенности u(y).
Этот подход описан в [18] ISO 6143:2001 "Газовый анализ - методы
компарирования для определения и проверки состава газовых смесей".
Следует отметить, что участники, успешно выступившие в CCQM-K120.b и в
связанном сличении CООМЕТ.QM-K120.b, могут использовать свои результаты для
поддержки КИВ по гибкой схеме для всех базовых смесей в соответствии с документом
по стратегии рабочей группы по газовому анализу [19].

Планируемые сличения

В 2019 г. Карагандинским филиалом РГП «КазИнМетр» подтверждена
заинтересованность и, в ближайшей перспективе, запланировано участие в
дополнительных сличениях КООМЕТ по актуальной в области нефтегазовой отрасли
теме XXX/RU/16 «Природный газ».


66

Координатор сличений: ФГУП ВНИИМ им. Д.И. Менделеева.
Признание системы менеджмента качества Карагандинского филиала РГП
«КазИнМетр» как производителя стандартных образцов состава газовых смесей
В мировом сообществе выпуск качественного стандартного образца
обеспечивается за счет компетентного подхода изготовителей стандартных образцов
(далее – СО) к их производству, что достигается за счет выполнения минимальных
требований к изготовителям СО, описанных в международном документе ISO Guide
34:2009.
Разработка, внедрение, и признание системы менеджмента качества (далее – СМК)
на основе международного документа ISO Guide 34:2009 способствует выполнению
требований обеспечения единства измерений за счет метрологической
прослеживаемости СО состава газовой смеси.
С целью формирования доверия к ГСО-ПГС, выпускаемым сектором по
производству ПГС Карагандинского филиала РГП «КазИнМетр» с 2015 года разработана
и внедрена система менеджмента качества (далее – СМК) на основе международного
стандарта ГОСТ ISO Guide 34 – 2014, идентичного международному документу ISO
Guide 34:2009.
В рамках признания СМК Карагандинского филиала РГП «КазИнМетр» были
выполнены следующие мероприятия:
В ноябре 2016 года прошла внешняя проверка Форумом Качества СМК РГП
«КазИнМетр» на соответствие требованиям стандарта ISO Guide 34.
По результатам проверки в феврале 2017 года РГП «КазИнМетр» выдано
свидетельство о признании СМК в соответствии со стандартом ISO Guide 34.

Заключение

Современные задачи метрологии приводят к тому, что в области обеспечения
единства измерений постоянно повышаются требования к точности результатов
измерений в 1,5 раза каждые два года и это требует постоянного совершенствования
измерительных возможностей эталонного оборудования и повышения компетентности
метрологических институтов, за счет достижения метрологической прослеживаемости,
подтверждения достоверности и признания результатов измерений.
Такие задачи для сектора по производству поверочных газовых смесей
Карагандинского филиала РГП «КазИнМетр» обеспечиваются за счет повышения
уровня метрологического обеспечения производства, в том числе уровня
государственного эталона единицы молярной доли компонентов в газовых средах, на
базе которого развивается и функционирует производство ГСО-ПГС в Республики
Казахстан.

Список использованной литературы:
1. Metrologia, 2015, 53, Tech. Suppl., 08004 COOMET.QM-S5 (COOMET project
No 576/RU/12) 'Supplementary comparison of national standards in the field of analysis of gas
mixtures containing CO2, CO, C3H8 in nitrogen ("automotive" gas mixtures)' L A Konopelko,
A V Kolobova, M S Rozhnov, D M Melnyk, P V Petryshyn, S A Shpilnyi, S E Iakubov, N V
Bakovec, A S Kluchits, H Kipphardt and V V Alexandrov. Л.А. Конопелько, А.В. Колобова,
М.С. Рожнов, Д.М. Мельник, П.В. Петришин, С.А. Шпильный, С.Е. Якубов, Н.В. Баковец,
А.С. Ключиц, Х. Киппардт и В.В. Александров. COOMET.QM-S5 (проект КООМЕТ
576/RU/12 «Дополнительные сличения национальных эталонов в области анализа
газовых смесей, содержащих CO2, CO, C3H8 в азоте» Метрология. - 2015, 53,
техническое дополнение, 08004.



67

2. Metrologia, 2002, 39, 121-122 CCQM key comparison CCQM-K3 of
measurements of CO, CO2, and C3H8 in N2 A van der Veen. АвандерВин. Ключевые сличения
CCQM-K3 Измерение CO2, CO, C3H8 в азоте. Метрология. – 2002, 39, 121-122.
3. Metrologia, 2007, 44, Tech. Suppl., 08005 International Comparison
COOMET.QM-K3: National measurement standards in the field of analysis of gas mixtures of
CO2, CO and C3H8 in nitrogen (automobile gases) L A Konopelko, Yu A Kustikov, A V
Kolobova, M S Rozhnov, N V Khairova, A S Kluchits3 and H-J Heine. Л. А. Конопелько, Ю.
А. Кустиков, А. В. Колобова, М. С. Рожнов, Н. В. Хаирова, А. С. Ключиц и Х. Хейн.
Международные сличения COOMET.QM-K3. Сличения национальных эталонов в
области анализа газовой смеси содержащей CO2, CO, C3H8 в азоте (автомобильные
газы). Метрология. Техническоедополнение. – 2007, 44, 08005.
4. Metrologia, 2017, 54, Tech. Suppl., 08014 Final report of international
comparison APMP.QM-S2.2015 of oxygen in nitrogen at 0.2 mol/mol Nobuyuki Aoki, Takuya
Shimosaka, Tsai-Yin Lin, Hsin-Wang Liu, Chiung-Kun Huang, Arnuttachai Wongjuk, Soponrat
Rattanasombat, Ratirat Sinweeruthai, Shinji Uehara and Vladimir Alexandrov. НобуюкиАоки,
ТакуяСимосака, Цай-ИньЛин, Синь-ВанЛю, Чиунг-КунХуан, АрнуттачайВонгджук,
СопонратРаттанасомбат, РатиратСинвеерухай,
СиндзиУехараиВладимирАлександров. Финальный отчет международных сличений
APMP.QM-S2.2015 кислород в азоте 0,2 моль/моль. Метрология. Техническое
дополнение. – 2017, 54, 08014.
5. https://www.bipm.org/kcdb/comparison?id=736 APMP.QM-S2 Final Report,
2009, 21 pages. https://www.bipm.org/kcdb/comparison?id=736 APMP.QM-S2
Финальныйотчет. – 2009, 21 стр.
6. Metrologia, 2017, 54, Tech. Suppl., 08001 Atmospheric air pollutants: CO in
Nitrogen, 5 μmol/mol L A Konopelko, V V Pankratov, A A Pankov, B V Ivahnenko, O V
Efremova, N V Bakovec, A M Mironchik and V V Alexandrov. Л. А. Конопелько, В. В.
Панкратов, А. А. Панков, Б. В. Ивахненко, О. В. Ефремова, Н. В. Баковец, А. М.
МирончикиВ. В. Александров. Загрязнители атмосферного воздуха: СО в азоте.
Метрология. Техническое дополнение. – 2017, 54, 08001.
7. Metrologia, 2000, 37, 35-49 The first key comparison of primary standard gas
mixtures A Alink. А. Алинк. Первые ключевые сличения первичных эталонных газовых
смесей. Метрология. – 2000, 37, 35-49.
8. Metrologia, 2010, 47, Tech. Suppl., 08008 International comparison CCQM-
K51: Carbon monoxide (CO) in nitrogen (5 µmol mol−1) Angelique Botha, Mellisa Janse van
Rensburg, James Tshilongo, Nompumelelo Leshabane, Napo Ntsasa, Kenji Kato, Nobuhiro
Matsumoto, Volker Stummer, L A Konopelko, Y A Kustikov. АнжеликаБота,
МеллисаЯнсеванРенсбург, ДжеймсЧилонго, НомпумелелоЛешабане, НапоНцаса,
КенджиКато, НобухироМацумото, ФолькерШтуммер, Л.А. Конопелько, Ю.А.
Кустиков. Международные сличения CCQM-K51: Моноксид углерода в азоте (5
мкмоль/моль). Метрология. Техническоедополнение. – 2010, 47, 08008.
9. Metrologia, 2015, 53, Tech. Suppl., 08003 Comparison of primary standard gas
mixtures: gravimetric production of carbon monoxide in nitrogen (3 μmol/mol) L A Konopelko,
Y A Kustikov, A V Kolobova, V V Pankratov, A A Pankov, O V Efremova, Cristiane R Augusto,
Andreia L Fioravante, Claudia C Ribeiro, Denise C G S Teixeira. Л. А. Конопелько, Ю. А.
Кустиков, А. В. Колобова, В. В. Панкратов, А. А. Панков, О. В. Ефремова, Кристиан Р.
Аугусто, Андрея Л. Фиораванте, Клаудия С. Рибейро, Дениз С. Г. С. Тейшейра.
Сличенияпервичныхэталонныхгравиметрическихгазовыхсмесеймоноксидуглеродавазот
е (3 мкмоль/моль). Метрология. Техническое дополнение. – 2015, 53, 08003.
10. Metrologia, 2017, 54, Tech. Suppl., 08023 Propane in nitrogen, 1000 μmol/mol
L A Konopelko, Y A Kustikov, A V Kolobova, V V Pankratov, A A Pankov, O V Efremova, M S



68

Rozhnov, D M Melnyk, P V Petryshyn, O S Levbarg, S P Kisel, S A Shpilnyi, S Ye Yakubov, N
V Bakovec, A M Mironchik and V V Alexandrov. Л. А. Конопелько, Ю. А. Кустиков, А. В.
Колобова, В. В. Панкратов, А. А. Панков, О. В. Ефремова, М. С. Рожнов, Д. М. Мельник,
П. В. Петришин, О. С. Левбарг, С. П. Кисель, С. А. Шпильный, С. Е. Якубов, Н. В. Баковец,
А. М. Мирончик, В. В. Александров. Международные сличения пропан в азоте, 1000
мкмоль/моль. Метрология. Техническое дополнение. – 2017, 54, 08023.
11. Metrologia, 2017, 54, Tech. Suppl., 08022 InternationalcomparisonCCQM-
K111.1—propaneinnitrogenAdriaanMHvanderVeen, JWoutervanderHout, PaulRZiel,
MudaloJozela, JamesTshilongo, NapoGNtsasaandAngeliqueBotha. Адриан М Х ван дер Веен,
Дж Ваутер ван дер Хаут, Пол Р. Зиэль, Мудало Жозела, Джеймс Чилонго, Напо Г Нцаса
и Анжелика Бота. Международные сличения CCQM-K111.1 – пропан в азоте.
Метрология. Техническое дополнение. – 2017, 54, 08022.
12. https://www.bipm.org/kcdb/comparison?id=994
13. https://www.bipm.org/kcdb/comparison?id=999
14. Metrologia, 2008, 45, Tech. Suppl., 08011 International comparison CCQM-
K52: Carbon dioxide in synthetic air Rob M Wessel, Adriaan M H van der Veen, Paul R Ziel,
Paul Steele, Ray Langenfelds, Marcel van der Schoot, Damian Smeulders, Laurie Besley,
Valnei Smarçao da Cunha, Zeyi Zhou. РобМВессель, АдрианМХвандерВеен, ПолР. Зиэль,
ПолСтил, РэйЛангенфельдс, МарсельвандерШут, ДамианСмелдерс, ЛориБесли,
Вальней Смаркао да Кунья, Зейи Чжоу. Международные сличения CCQM-K52: Диоксид
углерода в синтетическом воздухе. Метрология. Техническое дополнение. – 2008, 45,
08011.
15. https://www.bipm.org/kcdb/comparison?id=1364
16. Metrologia, 2019, 56, Tech. Suppl., 08001 CCQM-K120 (Carbon dioxide at
background and urban level) Edgar Flores, Joële Viallon, Tiphaine Choteau, Philippe
Moussay, Faraz Idrees, Robert I Wielgosz, Jeongsoon Lee, Ewelina Zalewska, Gerard
Nieuwenkamp, Adriaan van der Veen. ЭдгарФлорес, ЖоэльВиаллон, ТифэнЧуто,
ФилиппМуссей, ФаразИдрис, Роберт I Вельгош, ЧонсунЛи, ЭвелинаЗалевска,
ЖерарНьювенкамп, АдрианвандерВеен. CCQM-K120 Ключевые сличения диоксид
углерода на атмосферном уровне. Метрология. Техническое дополнение. – 2019, 56,
08001.
17. ISO 6142-1:2015 Gasanalysis — Preparationofcalibrationgasmixtures — Part
1: GravimetricmethodforClassImixtures. ИСО 6142-1:2015 Газовый анализ. Приготовление
калибровочных газовых смесей. Часть 1. Гравиметрический метод для смесей класса 1.
18. ISO 6143:2001 Gas analysis — Comparison methods for determining and
checking the composition of calibration gas mixtures. ИСО 6143:2001. Газовыйанализ.
Методыопределениясоставакалибровочныхгазовыхсмесей.
19. Brewer PJ, van der Veen AMH. GAWG strategy for comparisons and CMC
claims, CCQM Gas Analysis Working Group, (2016). БрюерП.Дж., вандерВеенAMH.
Стратегия рабочей группы по газовому анализу для проведения сличений и публикации
СМС строк. – 2016.

ҚАЗАҚСТАНДА ДУАЛЬДІ БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІН ЕНГІЗУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

ОСОБЕННОСТИ ВНЕДРЕНИЯ ДУАЛЬНОЙ СИСТЕМЫ ОБРАЗОВАНИЯ В
КАЗАХСТАНЕ

FEATURES OF THE INTRODUCTION OF THE DUAL EDUCATION SYSTEM IN
KAZAKHSTAN

Болбина Г.Д.- Заведующий кафедры, Темиртауский высший политехнический колледж,


69

г. Темиртау, Казахстан
Альдиярова Ш.Б.- преподаватель специальных дисциплин, Темиртауский высший
политехнический колледж, г. Темиртау, Казахстан
Ахметов Б.А. - заместитель директора по УПР, Темиртауский высший
политехнический колледж, г. Темиртау, Казахстан
Түйінді сөздер: дуальді жүйе, триалдық жүйе, құзыреттер.
Ключевые слова: дуальная система, триальная система, компетенции.
Keywords: dual system, trial system, competencies.
Түйін: мақалада политехникалық колледжде дуальді білім беруді енгізу тәжірибесінің
үлгісі қарастырылған. Бұл жүйенің артықшылықтары мен кемшіліктері талданады, осы жүйеге
балама мысал. Экспериментке қатысушылардың қандай шектеулерге тап болғаны атап өтілді.
Сондай-ақ, процеске қатысушылардың Қазақстандағы осы жүйе үшін тәуекелдер туралы пікірі
ұсынылды.
Аннотация: в статье рассмотрен пример опыта внедрения дуального образования в
политехническом колледже. Проанализированы достоинства и недостатки данной системы,
пример альтернативы данной системе. Отмечено, с какими ограничениями столкнулись
участники эксперимента. Также представлено мнение участников процесса о рисках для данной
системы в Казахстане.
Abstract: the article considers an example of the experience of implementing dual education in
a polytechnic college. The advantages and disadvantages of this system are analyzed, an example of an
alternative to this system. It is noted what limitations the participants of the experiment faced. The
opinion of the participants of the process on the risks for this system in Kazakhstan is also presented.
Сложившийся в Казахстане рынок труда диктует необходимость пересмотра
традиционных подходов в системе профессионального образования. Бизнес Казахстана
остро нуждается в квалифицированных кадрах (особенно рабочих технических
специальностей). На данный момент в Казахстане активно взаимодействуют между
собой палата предпринимателей, предприятия и учреждения образования. Т.е. Казахстан
переходит от пилотных проектов к системному подходу в области дуального
образования. В ближайшие пять лет Казахстан намерен направить на развитие
программы дуального обучения около 118 миллиардов тенге. Ежегодно программа будет
привлекать 22 000 молодых людей. Это ученики 9-11 классов, которые будут осваивать
не менее двух специальностей в различных отраслях экономики [1]. При дуальном
обучении теоретическая часть подготовки проходит на базе образовательной
организации, а практическая – на рабочем месте [3].
Дуальная система пришла в Казахстан из Германии. В Германии, Австрии и в
Швейцарии данная система осуществляется с помощью торгово–промышленных палат.
Из 3,6 млн. предприятий в программе профессионального обучения задействовано 500
тыс. Для молодых людей Германии дуальное обучение – это отличный шанс рано
приобрести самостоятельность и безболезненно адаптироваться к взрослой жизни,
получить работу.
В Германии основная нагрузка в области образования лежит на предприятиях,
которые тратят на повышение профессиональной квалификации своих сотрудников
более 40 млрд евро ежегодно. Эта сумма больше той, в которую обходится государству
содержание вузов. В Германии студент не обязан в дальнейшем работать на том
предприятии, где проходил практику и получал стипендию.
Государство поддерживает подготовку специалистов на предприятии, финансируя
систему профессиональных школ. Главная функция государства – координация и
обеспечение законодательной базы.
В Темиртауском высшем политехническом колледже по теме: «Внедрение
дуального обучения на основе немецкой системы обучения по специальности
«Автоматизация и управление». Был реализован проект внедрения дуального обучения


70

в Казахстане в рамках соглашения между МОН РК и Германским обществом по
международному сотрудничеству. Проект эксперимента был рассчитан на 3 года,
начиная с 2014 года. Данный проект является внедрением немецкой профессии
«Промышленный электронщик» в условиях дуальной системы в Казахстане в рамках
Инициативы Назарбаева-Меркель (НМИ) для технического и профессионального
образования.












Экспериментальная цель проекта - подготовка компетентных специалистов,
адаптированных к производственной среде, обладающих значительным объемом
практических умений и навыков.
Квалификация «Промышленный электронщик» является абсолютно новой на
рынке труда Республики Казахстан. Данная квалификация аккумулирует в себе навыки
электрики, автоматчика и программиста. Востребованность в данных специалистах в
Казахстане достаточно высока. Была создана рабочая группа по реализации проекта,
проведена совместная работа с представителем немецкого профессионального
образования по вопросам организации и проведения дуального обучения по немецкой
технологии, по разработке образовательной программы, определены потребности рынка
труда в данной квалификации, налажены связи с социальными партнерами.
Совместно с работодателями была создана экспериментальная рабочая учебно-
методическая документация по дисциплинам, по учебно-производственному и
производственному обучению, заключены договоры о прохождении производственного
обучения с предприятиями города. Проект за период сентябрь 2014 – июнь 2017гг.
прошел апробацию дуального обучения, проведен мониторинг учебно-
производственного процесса по дуальной технологии обучения; преподаватели
соответствующих специальных дисциплин прошли стажировки в Германии в
производственном концерне «Evonik Industries» AG; был обобщен опыт по внедрению
экспериментальной работы с Республиканской и мировой общественностью.















71

Был приобретен и осуществлен монтаж учебно-производственного оборудования
для мастерских и лабораторий колледжа (в процессе работы). В результате актуализации
содержания учебных программ на основе немецкого типового учебного плана, разрыв
между теоретическим и практическим обучением составил 40/60 процентов. Новые
планы ориентируются на развитие у студентов практических, социальных и
коммуникативных компетенций, позволяющих им быстрее адаптироваться в
производственных условиях, обеспечивающих их профессиональный рост, социальную
защищенность. Анализ успеваемости и качества знаний студентов показывает
стабильность и устойчивую положительную динамику в отличие от контрольной
группы, где студенты обучаются по этой же специальности, но по традиционной
технологии.
У дуальной системы положительными сторонами являются:
- освоение студентами конкурентоспособных компетенций;
- высокая мотивация студентов к изучению теоретических дисциплин и успешного
прохождения учебно-производственного обучения;
- обеспечение работодателей квалифицированными
специалистами;
- высокий процент трудоустройства выпускников по соответствующим
квалификациям;
- тесная интеграция с социальными партнерами;
- охват большей доли рынка образовательными услугами за счет внедрения
передовых педагогических технологий;
- изучение преподавателями новой технологии обучения актуальными
ограничениями и рисками по результатам проекта до сих пор являются:
- отсутствие нормативно-правовой базы, регулирующей механизм дуального
обучения;
- нестабильная экономическая ситуация на рынке труда;
- отсутствие механизма финансирования опытно- экспериментальной работы [2].
Руководители предприятий по объективным причинам не трудоустроили
обучающихся, предоставив места прохождения производственного обучения без оплаты.
Есть следующие проблемы:
- с промежуточной и итоговой сертификацией студентов;
- с механизмом мотивации работодателей к сотрудничеству с учебными
заведениями;
- с приобретением мультимедийного и производственного оборудования;
- с обеспечением учебной литературой и методическими пособиями,
используемыми в Германии.
В Германии дуальная система образования используется не только в
профессионально-техническом образовании, но и в вузах. Причем преподаватели также
проходят подготовку на этих предприятиях параллельно со студентами. Так как
технологии на сегодняшний день быстро меняются, совершенствуются образовательные
программы не всегда за ними поспевают, то в некоторых европейских вузах на сегодня
используют «триальную» систему обучениия, своеобразную альтернативу дуальной
системе. Ее суть состоит в том, что студенты вузов и преподаватели в специальных
центрах изучают современные инновации. Т.е. в игру вступает третий игрок,
обеспечивающий компетенции в инновациях. В Германии один из авторов статьи
столкнулся с ситуацией, когда наших студентов обучали на современной
автоматизированной линии, а параллельно с этим на заводе шел монтаж более




72

нового инновационного оборудования. Естественно, наши немецкие коллеги должны
были также обновить действующие учебные программы.
На сегодняшний день в Казахстане нет полностью отработанной системы
дуального обучения. У нас проблемы с нормативной базой, необходимо и дальше
совершенствовать технологии обучения. С социальными партнерами надо разработать
оптимальную методологию для эффективной работы со студентами. Мы пытаемся взять
все самое лучшее от зарубежных коллег.
Главное, что тормозит развитие дуального обучения - инвестиции. Отечественные
предприниматели в большинстве не готовы вкладывать средства в подготовку кадров.
Им сложно делать долгосрочные прогнозы. А у многих просто нет денег, чтобы
вложиться в образование. А законодательство РК не предусматривает налоговых
преференций бизнесу за участие в подготовке кадров [4].
В завершении хотелось бы отметить, что даже в богатой Германии малый
бизнес не всегда участвует в дуальной системе. Самый серьезный
недостаток дуальной системы в том, что во время экономического кризиса предприятия,
выделяющие средства для профобразования, вынуждены сокращать финансирование
для обучения будущих кадров.

Список использованной литературы:
1. Дуальное обучение в Казахстане: опыт и перспективы. https://
camonitor.kz/
2. «Техническое и профессиональное образование» Республиканский научно-
методический журнал. Пестерникова А.В.,«Внедрение немецкой системы дуального
обучения в Темиртауском политехническом колледже», 2015г.
3. Торопов Д. А. Учебное пособие «История развития немецкой системы
профессионального образования». ИСПО РАО. Москва 2002.
4. https://articlekz.com «Успех». Журнал. «Дуальное обучение. Опыт.
Проблемы.» Перспективы Елена Панкратова, эксперт Палаты предпринимателей г.
Алматы


ОҚУ ҮДЕРІСІНЕ ДУАЛЬДІ ОҚЫТУ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ЕНГІЗУ
МӘСЕЛЕЛЕРІ
ПРОБЛЕМЫ ВНЕДРЕНИЯ ДУАЛЬНОЙ ТЕХНОЛОГИИ ОБУЧЕНИЯ В
УЧЕБНЫЙ ПРОЦЕСС

PROBLEMS OF INTRODUCING DUAL LEARNING TECHNOLOGY INTO THE
EDUCATIONAL PROCESS

Елубаев Б.С. - КГКП «Карагандинский транспортно-технологический колледж»,
директор, Республика Казахстан, г. Караганда.
Түйінді сөздер: дуальдік оқыту,мәселелер, міндеттер,үш жақты шарттар.
Ключевые слова: дуальное обучение, проблемы, задачи, трехсторонние договора.
Keywords: dual education, problems, objectives, tripartite treaties.
Түйін: бұл мақалада "Қарағанды көлік-технологиялық колледжі" КМҚК оқу үдерісіне
дуальдік оқытуды енгізу мәселелері қарастырылады. Болашақ мамандардың бәсекеге қабілетті,
кәсіби құзыретті, тәжірибеге бағытталған, өзінің болашақ кәсіби қызметіне қызығатын,
қалыптасқан кәсіби дағдылары бар, білімді және білікті мамандар болып шығуына көп көңіл
бөлінеді. Дуальдік оқытуды енгізу теория мен практика арасындағы алшақтықты жояды, білім
алушыларда білімді игеруге және жұмыстың практикалық дағдыларын меңгеруге ынта



73

күшейеді, кәсіпорын басшылары өз қызметкерлерін практикалық оқытуға мүдделі болады және
т. б.
Аннотация: в данной статье рассматривается проблемы внедрения дуального обучения в
учебный процесс в КГКП «Карагандинский транспортно-технологический колледж». Большое
внимание уделяется необходимости того, чтобы будущие специалисты были
конкурентоспособными, профессионально компетентными, ориентированными на практику,
увлеченными своей будущей профессиональной деятельностью, образованными и
квалифицированными специалистами со сформировавшимися профессиональными умениями
и навыками. Внедрение дуального обучения ликвидирует разрыв между теорией и практикой, у
обучающихся усиливается побуждение к усвоению знаний и овладению практическими
навыками работы, руководители предприятий заинтересованы в практическом обучении своих
работников и т.д.
Abstract: This article discusses the problems of introducing dual training into the educational
process at the Karaganda Transport and Technological College. Much attention is paid to the need for
future specialists to be competitive, professionally competent, practice-oriented, passionate about their
future professional activities, educated and qualified specialists with established professional skills and
abilities. The introduction of dual training eliminates the gap between theory and practice, students are
encouraged to acquire knowledge and acquire practical work skills, leaders are interested in practical
training of their employees, etc.

В Республике Казахстан в ходе реализации Государственной программы развития
образования образовательная система проходит определенные этапы модернизации по
всем ключевым направлениям. И одним из ключевых вопросов является
совершенствование системы дуального обучения.
Дуальное обучение - эта подготовка квалифицированных работников на основе
тесного взаимодействия предприятий и колледжей: студент одновременно изучает
теорию в колледже и получает практические знания на производстве. Эту систему в
Казахстане внедрили еще в 2012 году.
Дуальная форма обучения позволяет подготовить выпускника, который с первых
дней может включиться в работу, выполняя ее на высоком профессиональном уровне, а
также данный формат обучения позволяет решить вопрос оторванности образования от
рынка труда. Достигается это за счет тесного взаимодействия учебных заведений с
самими работодателями, которые теперь принимают участие в разработке
образовательных программ, указывая востребованные на рынке труда компетенции.
Самой популярной и показавшей лучшие результаты считается немецкая дуальная
система образования. В Германии в ней участвуют 25% предприятий. Благодаря
дуальной форме обучения студент не только получает диплом о профессиональном
образовании, но и проходит длительную оплачиваемую практику на предприятии. После
окончания вуза студенты получают гарантированные рабочие места. Но, к сожалению, у
нас не все предприятия охваченные дуальным обучением оплачивают практику
студентам.
Эксперты считают, что подготовка будущих специалистов должна проходить в
соответствии с потребностями тех или иных регионов. Согласно, отчету по
определению потребности в кадрах в Республике Казахстан, потребность в кадрах
Карагандинской области составляет 11 956 человек, из которых со среднеспециальным
образованием 6625 человек (55%). В настоящее время выпуск специалистов со средне-
техническим образованием превышает потребность в 1,8 раза.
По прогнозу, в ТОП-25 наиболее востребованных специальностей по
Карагандинской области на 2020-2025 годы вошла квалификация
«Электрогазосварщик», по которой у нас в колледже введена дуальная форма обучения.
Потребность в сварщиках составит к 2025 году 1 276 чел.




74

В 2021-2022 учебном году КГКП «Карагандинский транспортно-технологический
колледж» заключил трехсторонние договора по дуальному обучению с такими
предприятиями, как ТОО «QazTehna», ТОО «Maker (Мейкер)» - КЛМЗ, ТОО
«Карагандинский завод металлоконструкций - Имсталькон», ТОО
«Центрэнергомеханизация», АО «Карагандаэнергоремонт» и др.
В ходе реализации и внедрения дуальной формы обучения на практике в
организациях, которые заключили договоры с колледжем, возникли следующие
проблемные моменты:
- отсутствие соответствующего законодательства и нормативно-правовой базы;
- жесткие инструкции и образовательные стандарты (учебные планы и программы,
классификатор);
- внедрение дуальной технологии обучения не подкреплен необходимым
нормативно-правовым обеспечением;
- главное, что тормозит развитие дуального обучения, конечно, инвестиции.
Отечественные предприниматели в большинстве не готовы вкладывать средства в
подготовку кадров. Им сложно делать долгосрочные прогнозы. А у многих просто нет
денег, чтобы вложиться в образование.
- законодательство РК не предусматривает налоговых преференций бизнесу за
участие в подготовке кадров;
- предприятие не может формировать образовательный заказ по подготовке
рабочих под конкретное рабочее место, так как в стране действуют единые
образовательные стандарты. Общую ответственность за обучающегося несет не
предприятие, а колледж.
Для эффективного внедрения дуальной технологии обучения необходимо решить
социальным партнерам следующие задачи:
- создание законодательного, нормативно-правового обеспечения дуального
обучения.
- введение системы мотиваций предприятиям, участвующим в процессе дуального
обучения и приоритетного бюджетного финансирования колледжей и учебных центров,
активно внедряющих дуальную подготовку кадров.
- создание института наставничества в рамках внедрения дуального обучения.
- создание эффективной системы профессиональной ориентации.
Решение этих задач будет способствовать формированию новой модели
профессиональной подготовки, которая позволит преодолеть отставание в структуре,
объемах и качестве трудовых ресурсов от реальных требований конкретных
предприятий.
К 2025 году планируется 100% студентов охватить дуальным обучением по
техническим и технологическим специальностям.

Список использованной литературы:
1. Кашук Л.И., Тайбупенов К.Б. Дуальная технология: опыт Казахстана. II
международная научнопрактическая конференция «Перспективы развития
современной науки». – Пусан (Ю. Корея), 2017
2. Бустекбаева А.Т. Внедрение элементов дуального обучения в учебный
процесс // Қаржы. Финансы. – 2015. – № 2-3. – С. 25-26.
3. Гилева Н. Дуальное обучение как основа профессионального образования //
Кадры. Труд. Управление в организациях. – 2015. – № 2. – С. 2-7.
4. Долганов В. В. Дуальная система образования: «немецкая гайка» на
«русский болт»…// Академия дуального образования. Электронный ресурс. URL:




75

http://izhacademy.ru/novosti/dualynaya-sistema-obrazovaniya-nemetskaya-gayka-narusskiy-
bolt.html

ДУАЛЬДІ ОҚЫТУ-ЖҰМЫС ОРНЫНА ЖЕТУДІҢ СӘТТІ ЖОЛЫ

ДУАЛЬНАЯ ПОДГОТОВКА-УСПЕШНЫЙ ПУТЬ К РАБОЧЕМУ МЕСТУ
DUAL TRAINING- A SUCCESSFUL WAY TO THE WORKPLACE

Газизова Ж.К. - Республика Казахстан, КГУ «Карагандинский машиностроительный
колледж», заместитель директора по ПО

Түйінді сөздер: техникалық және кәсіптік білім беру, кәсіптік білім беруді жаңғырту,
дуальді оқыту, еңбек нарығы, кәсіби тәжірибе,тәлімгерлік.
Ключевые слова: техническое и профессиональное образование, модернизация
профессионального образования, дуальное образование, рынок труда, профессиональная
практика, наставничество.
Keywords: technical and vocational education, modernisation of vocational education, , labour
market, dual education, professional practice, mentorship.
Түйін: мақалада дуальді оқытуды енгізудің мәні мен аспектілері, оқу үдерісіне
қатысушылар үшін дуальді оқытудың мүмкіндіктері және колледжде дуальді оқытуды одан әрі
жетілдіру перспективалары қарастырылған.
Аннотация: в статье рассмотрены сущность и аспекты реализации дуального обучения,
возможности дуального обучения для участников образовательного процесса и перспективы
дальнейшего совершенствования дуального обучения в колледже.
Abstract: the article considers the essense and aspects of the implementation of dual education,
the possibilities of dual education for participants in the educational process and the prospects for further
improvements of dual education in college

Качественное профессиональное образование сегодня – это средство социальной
защиты, гарантия стабильности, профессиональной самореализации человека на разных
этапах жизни. Государственная политика в области технического и профессионального
образования (ТиПО) стала частью Госпрограммы развития образования на 2020–2025
годы.
На современном этапе развития РК главная задача ТиПО – сформировать новую
модель профессиональной подготовки, которая бы преодолела отставание в объемах и
качестве выпускников колледжей от реальных требований конкретных предприятий.
Главной проблемой на сегодняшний день остается несоответствие квалификации
требованиям рынка труда. Реакцией на вызовы современного рынка является процесс
модернизации системы ТиПО в Казахстане, в частности, использование эффективных
систем обучения, способствующих повышению квалификационного уровня
выпускников колледжей. На сегодня дуальная система обучения – одна из самых
инновационных и эффективных форм качественной подготовки профессионально-
технических кадров в мире, совмещающая в учебном процессе и теоретическую, и
практическую подготовку, т е. это объединение интересов бизнеса, будущего
специалиста и государства. Для предприятия дуальное образование — это возможность
подготовить для себя кадры точно «под заказ», обеспечив их максимальное соответствие
всем своим требованиям, экономя на расходах на поиске и подборе работников, их
переучивании и адаптации.
В настоящее время в КГУ «Карагандинский машиностроительный колледж»
обучение по дуальной системе ведется по четырем специальностям: 07150100
«Технология машиностроения (по видам)», квалификации «Станочник широкого
профиля», 07150500 «Сварочное дело (по видам)», квалификация
«Электрогазосварщик», «Эксплуатация машин и оборудование промышленности»,


76

квалификации «Техник-механик» и по специальности 07220200 «Производство
железобетонных и металлических изделий», квалификация «Слесарь по сборке
металлоконструкций». На сегодняшний день дуальным обучением по этим
специальностям охвачены 141 человек, (7групп), что составляет 33% . По сравнению с
прошлым годом доля студентов, охваченных дуальным обучением, увеличилась на 11%.
В рамках дуального обучения колледж сотрудничает с семью предприятиями города
Караганды, с которыми заключены договора о дуальном обучении. Долгосрочное
партнерство успешно реализутся с такими предприятиями, как «ТОО «Мaker (Мэйкер)»,
«Карагандинский литейно-машиностроительный завод», ТОО «КарГорМаш», ТОО
«РММЗ» и другими предприятиями, заинтересованными в формировании
компетентных специалистов. В 2020 году колледж заключил договор с предприятием
ТОО «KazCarbon», которое также заинтересовано в успешной реализации дуального
обучения. Согласно Правил организации дуального обучения, (Приказ № 50 от 21
января 2016 года) заключены 141 договоров по дуальному обучению со студентами, в
котором предусмотрены обязательства трех сторон «обучающийся, колледж и
предприятие», зарегистрированные в РПП «Атамекен».
В рамках дуального обучения педагогические работники колледжа совместно с
ведущими специалистами ТОО «Мaker (Мэйкер)», «КЛМЗ», ТОО «РММЗ», ТОО
«КарГорМаш-М», АО «КЭР» разработали образовательные программы, которые
прошли экспертизу Индустриального Совета, и были согласованы с работодателями.
Педагогический коллектив колледжа проводит определенную работу по внедрению
дуального обучения, которое характеризуется как образовательный процесс,
сочетающий практическое обучение с частичной занятостью на производстве и обучение
на базе колледжа. Студенты первого курса проходят производственное обучение в
учебных мастерских колледжа. Студенты второго и третьего курса ежегодно имеют
хорошие возможности для прохождения производственного обучения и
профессиональной практики на предприятии, где они:
• закрепляются за опытными наставниками, в задачу которых входит
инструктирование и обучение студентов практическим навыкам;
• обеспечиваются спецодеждой и индивидуальными средствами защиты;
• перед началом практики в течение декады проходят инструктаж по охране
труда, прослушивают лекцию о работе предприятия и выпускаемой продукции;
• обеспечены бесплатным проездом при прохождении производственного
обучения и профессиональной практики;
• получают оплату в период прохождения профессиональной практики (3 курс).
При прохождении профессиональной практики студентами третьего курса
изготавливаются изделия, которые используются в технологическом процессе завода.
Существует возможность приглашения педагогических работников на предприятие во
время запуска новых технологий и оборудования, итоговая аттестация проводится в
форме защиты дипломной работы по специальности, при этом большое внимание
уделяется практической значимости работы. В 2020-2021 учебном году выпуск по
дуальной системе обучения составил 107 человек, из них 81 человек (75,7%)
трудоустроились на предприятиях социальных партнеров.
Также в рамках дуального обучения наставники с предприятий ТОО «Мaker
(Мэйкер)» и «КЛМЗ» участвуют в проведении уроков производственного обучения
совместно с мастерами производственного обучения колледжа на базе учебных
мастерских колледжа, приобретая педагогические и психологические навыки работы с
молодежью.
Ежегодно в колледже проводятся круглые столы с социальными партнерам, где
обсуждаются проблемы реализации дуального обучения на базе предприятий.



77

В 2019 году совместно с представителями предприятий в рамках семинара Палаты
предпринимателей Карагандинской области была разработана программа практики на
предприятии, направленная на качество и эффективность проведения практического
обучения на предприятии.
В 2022 учебном году планируется проведение демонстрационного экзамена по
стандартам WS по квалификации «Станочник широкого профиля» с привлечением
наставников с предприятий – соцпартнеров. С целью исполнения Плана мероприятий по
реализации ГПРОН на 2020-2025 в 2021 году в колледже был создан Индустриальный
Совет, приоритетной задачей которого является помощь колледжу в реализации
дуального обучения и трудоустройстве выпускников.
Организация обучения по дуальной форме требует дополнительных финансовых
и трудовых затрат со стороны всех участников процесса, однако она дает и
дополнительные возможности для каждого из его участников.
Возможности для колледжа:
• приведение подготовки кадров в соответствии требованиям работодателя
(разработка учебных программ при участии специалистов предприятий исходя из
потребностей рынка в регионе, гибкость учебных планов и программ);
• доступ к оперативной информации о текущем состоянии производственных
процессов и внедрение в учебный процесс инноваций с производства;
• повышение квалификации преподавательского состава;
• мотивация студентов учиться не для галочки;
• повышение качества подготовки студентов;
• гарантированное трудоустройство выпускников;
• развитие потенциала и рост конкурентоспособности колледжа.
Возможности для работодателей:
• возможность дополнять содержание обучения кругом специфичных проблем для
данного производства;
• оценка качества подготовки студентов непосредственно в производственных
условиях;
• возможность отбора лучших студентов т.к. за три года все их сильные и слабые
стороны становятся очевидными;
• приема на работу креативной личности, способной реализовать новые идеи в
рамках избранной профессии.
Возможности для студентов:
• освоение теории через практику, решение реальных профессиональных задач и
производственных ситуаций, т.е. эффективное сочетание теории с практикой;
• реальный опыт работы: проведение большей части времени на рабочем месте;
• оптимальная адаптация к взрослой жизни;
• возможность для управления собственной карьерой;
• ранняя адаптация к профессии: адаптация к производственным отношениям в
коллективе, развитие социальной компетенции;
• повышение уровня базовых и профессиональных компетенций на предприятии
(умение работать в команде, навыки оптимального выбора технологического решения и
др.), развитие личностных качеств;
• дополнительный доход;
• возможность трудоустройства на предприятии социальных партнеров.
Внедрение дуального обучения способствует дальнейшей реализации
инновационных проектов, способствующих обновлению содержания. Одним из них стал
проект – «Жас Маман». В рамках данного проекта нашему колледжу выделен грант,
приобретено и внедрено в учебный процесс современное оборудование ведущих



78

мировых брендов, по специальностям: «Технология машиностроения» – оборудование
производства Италии, США, Франции, России; Перечень закупаемого оборудования
был согласован с социальными партнерами колледжа в рамках Индустриального Совета.
Создан Центр Компетенции «««Worldskills turneri training»» по компетенции «Токарные
и фрезерные работы на станках с числовым программным управлением», который
позволяет колледжу обучать студентов на современном оборудовании, необходимому
для подготовки специалистов для машиностроительной отрасли региона, а также вести
подготовку участников на чемпионаты WorldSkills, проводить демонстрационные
экзамены по данной компетенции, обучать педагогов с других организаций образования
на современном оборудовании.
Реализация проекта «Жас маман» позволило модернизировать материально-
техническую базу колледжа, что в свою очередь повысит эффективность подготовки
специалистов, легко адаптирующихся и востребованных на современном рынке труда.
Дуальное обучение - это важный аспект государственно-общественного
управления образованием, главная идея которого заключается в объединении усилий
всех заинтересованных сторон как равных партнеров в качественном образовании. В
существующих рыночных отношениях, рынок труда и рынок образовательных услуг
тесно взаимосвязаны, и только крепкое социальное партнерство предприятий и
организаций образования технического и профессионального образования может быть
залогом достижения высоких результатов в деле подготовки высококвалифицированных
специалистов и в претворении в жизнь задач, поставленных главой государства в
условиях форсированного индустриально-инновационного развития экономики и
модернизации системы технического и профессионального образования. В условиях
модернизации дуальное обучение способствует в подготовке молодежи к достойной
жизни на пути интеграции в мировое сообщество. Высокая надежность дуальной
системы обучения объясняется тем, что она отвечает интересам всех участвующих
сторон – предприятий, работников, государства: – для предприятия дуальное
образование — это возможность подготовить для себя кадры точно «под заказ»,
обеспечив их максимальное соответствие всем своим требованиям, экономя на расходах
на поиске и подборе работников, их переучивании и адаптации. К тому же есть
возможность отобрать самых лучших студентов; для молодых людей дуальное обучение
– отличный шанс рано приобрести самостоятельность и легче адаптироваться к взрослой
жизни; в безусловном выигрыше остается и государство, которое эффективно решает
задачу подготовки квалифицированных кадров для своей экономики. Данный опыт
взаимодействия «Колледж-Предприятие» необходим как учебному заведению, так и
хозяйственным субъектам. В данном вопросе каждая из сторон должна быть
заинтересована в конечном результате, который приведет к новой ступени в
модернизации всей системы ТиПО в целом и индустриально – инновационного развития
экономики нашего региона.

Список использованной литературы:
1. «Об утверждении правил организации дуального обучения», приказ №50
МОН РК от 21.01.2016г.
2. Шумакова О.В., Мозжерина Т.Г., Комарова С.Ю. Опыт дуального
образования как возможность повышения эффективности профессиональной
подготовки обучающихся, ЭНМЖ Омского ГАУ №4
3. Дуальная модель обучения как основа механизма взаимодействия
образовательных учреждений и предприятий; Заочные электронные конференции ,
http://econf.rae.ru/pdf/2014/09/3687.pdf



79

КОЛЛЕДЖДЕГІ ДУАЛЬДІ ОҚЫТУДЫ ЕНГІЗУ ТӘЖІРИБЕСІ: МӘСЕЛЕЛЕРІ
МЕН ШЕШІМДЕРІ
ОПЫТ ВНЕДРЕНИЯ ДУАЛЬНОГО ОБУЧЕНИЯ В КОЛЛЕДЖЕ: ПРОБЛЕМЫ И
ПУТИ РЕШЕНИЯ
EXPERIENCE OF IMPLEMENTING DUAL EDUCATION IN COLLEGE:
PROBLEMS AND SOLUTIONS

Тусупбеков А.А. - заместитель директора по учебно-производственной работе, КГУ
«Карагандинский индустриально-технологический колледж», Республика Казахстан,
Караганда
Тукбаева Д.К. - мастер производственного обучения,КГУ «Карагандинский
индустриально-технологический колледж», Республика Казахстан, Караганда

Түйінді сөздер: дуальді оқыту, кәсіпорынмен тығыз байланыс, әлеуметтік серіктестер.
Ключевые слова: дуальное обучение, тесные связи с предприятием, социальные
партнеры
Keywords: dual training, close ties with the enterprise, social partners
Түйін: жұмыс берушілердің білімге инвестиция салуы экономикалық тұрғыдан тиімді,
өйткені «соңында» олар осы нақты кәсіпорынның жұмысының ерекшеліктерін жетік білетін
дайын маманды алады.
Аннотация: работодателям, в конечном счете, экономически целесообразно
инвестировать в образование, поскольку «на выходе» они получают готового специалиста,
досконально знакомого с особенностями работы именно этого предприятия.
Abstract: ultimately, it is economically feasible for employers to invest in education, since at the
end they receive a ready-made specialist who is thoroughly familiar with the specifics of the work of
this particular enterprise.
Бәсекеге қабілетті ұрпақ тәрбиелеу – бүгінгі күннің талабы. Осыған байланысты
колледжіміздегі білім алушылардың мамандығын сүйетін дара тұлға етіп тәрбиелеу үшін
жүргізілетін жұмыстардың мақсаты мынадай:
- білім алушыларды өзгергелмелі өмірде қорықпай, еркін жұмыс жасауға бағыттау;
- білімі мен білігіне сай келетін бағдар таңдай алатындай дәрежеде тәрбиелеу;
- ойлау қабілетін дамыту;
- өз бетінше жұмыс істеу дағдыларымен қалыптастыра дамыту.
Техникалық және кәсіптік білім беру саласын жаңғырту мақсатында Елбасымыз
Н.Ә.Назарбаев елімізде дуальді оқыту жүйесін енгізуді тапсырды. Еліміздегі
компаниялар мен кәсіпорындарға шұғыл түрде дуальдік оқыту жүйесіне араласуға
тапсырма берді. «Дуальді оқытуды ұйымдастыру қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан
Республикасы Білім және ғылым министрінің 2016 жылғы 21 қаңтардағы № 50 бұйрығы
қабылданды.
Дуальді оқыту – кәсіпорынның, оқу орнының және білім алушының
жауапкершіліктері тең болған кезде білім беру ұйымындағы оқытуды кәсіпорында білім
алушыларға жұмыс орындарын бере отырып және өтемақы төлемін төлей отырып оқыту
мен практиканың міндетті кезеңдерімен ұштастыратын кадрлар даярлау нысаны.
Дуальді оқыту жүйесінің басты мақсаты - бәсекеге түсе алатын мамандығы бар,
кәсібін нақты таңдаған, жұмысқа орналаса алатын және өзінің кәсіби білімін
жоғарылатуға ұмтылған жас тұлғаны өсіру болып табылады.
Дуальді оқыту жүйесінің міндеті - колледжді бітірген жас маман кәсіби жүйедегі
оған белгіленген жердегі жұмысының өнімді болуы болашақ маманның кәсіби әрекетіне
толық даярлығын қалыптастырады.
Дуальді оқытудың қатысушылары:



80

1) меншік нысанына қарамастан техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі
білімнің білім беру бағдарламаларын іске асыратын оқу орындары;
2) меншік нысанына қарамастан ұйымдар (кәсіпорындар);
3) білім алушы – студент (тағылымдамашы), тыңдаушы.
Дуальді оқытудың міндетті компоненттері:
1) дуальді оқыту туралы шарт;
2) ұйыммен (кәсіпорынмен) келісілген дуальді оқытудың жұмыс оқу жоспары;
3) өндірістік оқытуды және кәсіптік практиканы іске асыру үшін жабдықталған оқу,
жұмыс орындары және/немесе ұйымдардағы (кәсіпорындардағы) кәсіптік оқу орталығы;
4) ұйымдарда (кәсіпорындарда) өндірістік оқытудың және кәсіптік практиканың
білікті тәлімгерлері болып табылады.
Елбасының «Нұрлы жол-болашаққа бастар жол» Жолдауы біздің барлық
бағыттарымыздың бағдаршамы іспетті. Дуальдік оқыту жүйесін енгізу – халықаралық
білім беру стандарттарына сай жас мамандардың жұмысқа тұру мүмкіндігі және
бәсекеге қабілетті кадрлар дайындаудың кепілі болып табылады. Бұл жүйе – теориялық
білім мен практикалық білімді ұштастыра білген және кадр дайындауда ықпалы зор
әлем мойындаған форма.
Қазіргі таңда әлемнің 60 елінде дуальді оқыту жүйесімен жұмыс жасауда, оның
ішінде индустриясы дамыған елдер Германия, Англия, АҚШ, Оңтүстік Корея және т.б.
елдерде жұмысшы кадрларын даярлауда жақсы жағынан көрсеткен. Германиядағы оқу
орындары мен орталықтарының 50%-дан астамы дуальді оқыту жүйесі бойынша жұмыс
істейді. Мұндай бағдарламалар бойынша оқыту 340 мамандықпен бейіні бойынша
жүргізіледі. Жыл сайын неміс кәсіпорындарында жұмыс істейтін мамандардың 54%-дан
астамы осындай колледждердің түлектері. Германиядағы оқытудың бұл формасының
ерекшелігі: колледждер өндіріспен байланыста мамандар дайындайды. Оқу жоспарлары
студент аптасына 1 немесе 2 күн теориялық дайындықтан өтіп, 3 немесе 4 күн
кәсіпорында жұмыс істейтіндей етіп жасалған. Студент компаниядан немесе зауыттан
жалақы мен әлеуметтік жәрдемақы алады.
Оқуды аяқтағаннан кейін түлек мемлекеттік емтихандардың бір түрін тапсырады.
Мұндай бағдарламаға қатысатын кәсіпкерлер қомақты қаржы құйғанымен, бұдан да
қомақты пайда көреді. Маман даярлауға салған ақшасының барлығы 9 айда, ең көбі 2-3
жылда жүз есе қайтарылады. Бүгінде Германияда білікті жұмысшыларға қажеттілік
артып келеді, сондықтан мигранттарды дуальді оқыту бағдарламасы өзекті болып
табылады. Ол 3+2 принципі бойынша жұмыс істейді. Шәкірт атанған мигрант
кәсіпорында оқуына жұмсаған ақшасына жұмыс істегенде 3 жыл оқу және одан кейінгі
2 жыл елде заңды болу құқығын алады. Шәкірттік бағдарлама Америка Құрама
Штаттарында да жұмыс істейді. Ол 18 жасқа толмаған жастарды қамтиды. Оқыту
негізінен техникалық бағытта жүргізіледі. Ұлыбританияда жыл сайын миллионға жуық
адам дуальді білім алады.
Тарихымыздағы кеңестік кезеңді – кәсіптік-техникалық училищелерді еске
түсірсек, ол кезде білім беру ұйымдары мен еңбек ұжымдарының ынтымақтастығы
принципі болды, оқу орындарына кәсіпорындардың қамқорлығы болды. Өндірісте
тәлімгерлік дамып, жас мамандарға қолдау көрсетілді. РСФСР-дің 1974 жылғы
«Халыққа білім беру туралы» Заңының 64-бабында: «Кәсіпорындар, мекемелер мен
ұйымдар жұмысшыларды өндірісте кәсіптік оқыту үшін қажетті жағдайлар мен оқу-
өндірістік база жасайды, олардың оқытылуына бақылауды жүзеге асырады» деп
көрсетілген. Жаңаның бәрі - ұмытылған ескілер!
Дәстүрлі білім берудің негізгі проблемасы кәсіптік білім беру түлектерінің бәсекеге
қабілеттілігінің төмендігі, білім нәтижелері мен жұмыс берушілердің талаптарының
сәйкес келмеуі, орта кәсіптік оқу орындарының түлектері жұмысқа орналасуда



81

қиындықтарды бастан кешіреді, сондықтан жұмыс берушілермен өзара іс-қимылдың
жаңа механизмі қажет, ол: өндіріс технологиясы мен еңбекті ұйымдастырудағы
өзгерістерді уақытылы анықтауға, жұмыс берушілердің кәсіптерге, жаңа еңбек
функцияларына талаптарын зерделеуге, қажетті қосымша құзіреттіліктерді анықтау,
еңбек нарығын ескере отырып жалпы кәсіптік білім алу қажеттілігін қалыптастыру .
Яғни, кәсіби қызметтің функционалдық талдауын шығару қажет.
Соңғы жылдары дуальді оқытуды дамыту бойынша маңызды шаралар қолға
алынды, яғни кадрларды даярлау процесіне бизнесті тарту үшін Білім министрлігі
заңнамалық база жасады. Дуальді оқыту тұжырымдамасы Еңбек кодексіне енгізілген,
«Білім туралы» заң өндірістік оқыту мен кәсіптік практиканың кемінде 60 пайызын
өндірісте өткізуге міндеттейді. Мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарты
дуальді оқытуда мазмұнды 80 пайызға дейін өзгертуді көздейді.«Атамекен» Ұлттық
кәсіпкелер палатасы көмегімен Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңына
«тәлімгер», «өндірістік оқыту» терминдері енгізілген.
Қазақстан Республикасының Еңбек кодексіне «дуальді оқыту», «дуальді оқыту
шарты» ұғымдары, сондай-ақ «Дуальді оқыту» жаңа бап енгізілді (119-бап).
Министрлік «Атамекен» Ұлттық кәсіпкелер палатасымен бірлесіп дуальді
оқытуды ұйымдастырудың әзірленген Ережесін бекітті.
Бұл бағыттағы мемлекеттің басты жоспарлық құжаты – дуальді оқыту жүйесін
енгізудің Жол картасы. Ол 13 басым сектор, 99 мамандық және 152 біліктілік бойынша
жүзеге асырылды. Жол картасына 2513 кәсіпорын қатысып, 335 ТжКБ ұйымымен 26342
студентті бірлесе оқыту шарттарын қабылдаған.
«Атамекен» Ұлттық кәсіпкелер палатасы құрылғаннан бері 4114 кәсіпорын, 442
колледж, 43225 колледж студенті дуальді оқытудың қатысушысы атанды, 10380 түлек
дуальді оқыту бағдарламасымен бітіріп шықты.
Дуальді оқыту шеңберінде жұмысқа орналастыру шаралары дуальді оқыту
шартында бос орындар болған жағдайда жұмысқа орналасуға жәрдемдесу ретінде
қарастырылған. Жұмыспен қамту деңгейі 85%, дәстүрлі білім беруден 67%
айырмашылығы таңдалған білім беру формасының тиімділігін көрсетеді.
Қазақстандағы бизнес өкілдерінің жалпы санына пайыздық қатынаста өте аз санды
құрауының бір себебікәсіпорындардың дуальді оқыту туралы хабардарлығының
төмендігі. Қазіргі кезде кең тараған «адами капитал» ұғымын түсіну, ең алдымен, оны
түсіну мәдениетін қалыптастыруды талап етеді.
Сонымен қатар, мамандар ТжКБ ұйымдары оқытудың практикалық құрамдас
бөлігін мойындамайды және оған жеткілікті мән бермейді деп есептейді, бұл сәйкесінше
өндірістік оқытуға бөлінген уақыттың жеткіліксіздігіне әсер етеді.
Дуальді оқыту бір уақытта оқуға және жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Студент
кәсіптік білім беруді ұйымдастыруда теориялық білім алады, сонымен бірге кәсіпорында
тәжірибеде қолданады. Дуальді оқыту кезінде оқу жоспары жасалады, оған сәйкес оның
қай күндері оқитыны және өндірістік оқытудан өтетін кәсіпорында қай күндері жұмыс
істейтіні көрсетілген арнайы кесте жасалады
Яғни, колледжді немесе университетті бітіргеннен кейін студенттің дипломы
қазірдің өзінде ұзақ жұмыс тәжірибесімен расталады.
Білім берудің қай жерден басталатыны – оқыту немесе тәжірибеден өту – студент
таңдаған колледжге байланысты.
Дуальді жүйемен оқытудың жетістігі көп. Біріншіден, бітіруші түлектердің
жұмысқа орналасу көрсеткіші жоғары болады.
Екіншіден, жақсы білімді болашақ маман психологиялық жағынан жаңа ортаға
бейімделген дайын маман болып шығады. Жұмыс орнында өздігінен шешім қабылдай




82

алады. Теория мен тәжірибені меңгеріп, бекітілген жұмысқа деген жауапкершілік сезімі
жоғарылайды.
Үшіншіден, «тәжірибеден теорияға» принципімен жұмыс жүреді, оқушы
теориялық, яғни текстпен айтудан гөрі, жұмыс орындағы жағдаяттарға сәйкес жұмыс
жүргізеді.
Дуальді оқыту жүйесі кәсіптік білім беру мекемесіндегі теориялық оқыту мен
ұйымдағы немесе кәсіпорындағы жұмыс орнындағы практикалық оқытуды
біріктіреді.Оқу кезеңдері жұмыс кезеңдерімен алмасады. Бұл кезеңдердің мамандық
ерекшеліктерін ескере отырып, әртүрлі ұзақтығы болуы мүмкін, бірақ күнтізбелік жылда
уақыт бойынша оқытудың практикалық бөлігі студент алатыны және ол жұмыс істейтін
кәсіпорынның мүмкіндіктері, кем дегенде 50% болуы керек. Мамандық алудың бұл
тәсілі білім берудің классикалық формасына қарағанда даусыз артықшылықтарға ие.
Студенттің кәсіби дайындығын қамтамасыз ететін арнайы пәндерді оқу кезінде
оқытудың классикалық формасы үшін дәстүрлі теория мен практика арасында алшақтық
болмайды. Студент нені және не үшін оқып жатқанын, бұл білімді өз жұмысында қалай
және қайда қолдана алатынын нақты түсінеді. Бұл шын мәнінде кәсіби білім алу үшін
өте маңызды мотивация.
Дуальді оқыту нысаны студенттің ұйымға немесе кәсіпорынға жұмысқа
орналасуын қарастырады, яғни оқу орнын аяқтаған кезде студент жұмыс берушілер
соншалықты жоғары бағалайтын еңбек өтілі де, жұмыс тәжірибесі де болады. Кейде тіпті
кәсіпте болған адамдарды қорқытатын жаңа жұмыс орнына, міндеттер ауқымына және
ұжымға бейімделу студент үшін ауыртпалықсыз өтеді. Және бұл түсінікті: кәсіпорында
бірінші күннен бастап студентке тәлімгер тағайындалады, ол көмектеседі, кеңес береді,
тәжірибемен бөліседі. Жеке операцияларды меңгерген сайын жұмыс істейтін студенттің
міндеттерінің көлемі біртіндеп артады.
Дуальді жүйенің негізі –оқушыны оқу орны мен өндірісте қатар оқыту.
Дуальді оқыту жүйесінің жоғары сенімділігі оның барлық тартылған тараптардың
– кәсіпорындардың, қызметкерлердің, мемлекеттің мүдделеріне жауап беретіндігімен
түсіндіріледі: кәсіпорын үшін дуальді оқыту – бұл қызметкерлерді «тапсырыс бойынша»
дәлме-дәл оқыту, олардың барлық талаптарға барынша сәйкес келуін қамтамасыз ету,
қызметкерлерді іздеу және іріктеу, қайта даярлау және бейімдеу шығындарын үнемдеу
мүмкіндігі. Сонымен қатар, үздік студенттерді таңдау мүмкіндігі бар; жастар үшін
дуальді білім беру – тәуелсіздікті ерте алудың тамаша мүмкіндігі және ересек өмірге
оңай бейімделу;
Дуальді оқыту жүйесінің негізгі артықшылықтары:
1. Студенттердің жан-жақты кәсіби дамуына ықпал ету
2. Кәсіптік білім беруде сапалы өзгерістерге әкелетін әртүрлі жүйелердің (ғылым
мен білім, ғылым мен өндіріс және т.б.) өзара байланысын, өзара енуін және өзара әсерін
қамтамасыз ету;
3. Сайып келгенде, жұмыс берушілердің білімге инвестиция салуы экономикалық
тұрғыдан тиімді, өйткені «соңында» олар осы нақты кәсіпорынның (ұйымның)
жұмысының ерекшеліктерін жетік білетін дайын маманды алады;
4. Практикадан өтушілер үшін дуальді оқыту кәсіби тәжірибені оңтайлы берумен
қатар әлеуметтенудің мүлде басқа дәрежесін білдіреді: жастар сынақтан өтеді және
өндірістік «нақты өмірлік» жағдайларда өз позициясын бекітуге үйренеді;
5. Оқуды аяқтағаннан кейін дайындалған кадрлар бірден өндіріске тартылуы
мүмкін: кәсіби бейімделудің қажеті жоқ.
Біздің колледжімізде дуальді оқыту жүйесін енгізу аясында 2018 жылы 1225000
«Ет және ет өнімдерін өндіру» мамандығының 122504 «Ет жартылай фабрикаттарын
өндіруші» біліктілігі бойынша жұмыс жоспары әзірленді, мұнда практикалық сабақтарға



83

оқу уақытының 60% арналды. «Алып-2008» ЖШС, «Magnum cash & carry» ЖШС, «Ariko
KZ» ЖШС және«Богатырь» ЖШС кәсіпорындарымен 3 жақты келісім жасалды(колледж
– кәсіпорын – Кәсіпкерлер палатасы) және122504 «Ет жартылай фабрикаттарын
өндіруші» біліктілігі бойынша оқыған ИМП-18 тобы осы кәсіпорындарда тәжірибелік
сабақтардан өтті.
2020 жылы «Нәтиже» сүт фабрикасы» ЖШС тапсырысымен «Маркетинг»
мамандығы бойынша 15 студент «Азық-түлік тауарларын сатушы» біліктілігі бойынша
оқу курсын аяқтады. Жұмыс оқу жоспарлары әзірленді және Ұлттық кәсіпкерлер
палатасымен келісім жасалып, көрсетілген біліктілік бойынша лицензия алу үшін
құжаттар пакеті дайындалды.
Оқу курсы аяқталған соң «Нәтиже» сүт фабрикасы» ЖШС 10 түлек , «Алып-2008»
ЖШС, «Magnum cash & carry» ЖШС 4-6 түлектен жұмысын жалғастырып жатыр. Оқуды
дуальді жүйе бойынша бітіріп шыққан түлектердің әлеуметтік серіктестік
кәсіпорындарда жұмысты жалғастыруыныңкөрсеткіші әзірше 60% .
Қазіргі кезде колледжде дуальді білім беру бағдарламасы бойынша 129 студент
білім алуда, оның ішінде:
- «Маркетинг» мамандығы бойынша 15 адам ;
- «Макарон және кондитерлік өнімдер өндірісі» мамандығы бойынша 25 адам;
- «Тамақтандыруды ұйымдастыру» мамандығы бойынша 50 адам;
- «Автокөлік құралдарына техникалық қызмет көрсету, жөндеу және пайдалану»
мамандығы бойынша 39 адам, оның ішінде 2 курста 25 адам және 1 курста 14 адам;
Колледждің әлеуметтік серіктестері оқу жоспарлары мен бағдарламаларын
әзірлеуге қатысады, студенттердің кәсіптік тәжірибесін, арнайы пән оқытушылары мен
өндірістік оқыту шеберлерінің тәжірибеден өтуін ұйымдастырады, қорытынды
аттестацияға қатысады (МҚАК, сынақ жұмыстары).
Дуальдік оқытудағы негізгі мәселе – тәлімгерлер жетіспейді. Тәлімгерлік маңызды
рөлдердің бірін атқарады, өйткені студенттер жұмыс орнында өздігінен жүре алмайды.
Сондықтан ұйымдарда, ұжымдық шарттарда тәжірибелі жұмысшыларды ынталандыру
ретінде тәлімгерлік еткені үшін жалақыға үстеме ақы қарастыру қажет. Білім беру
ұйымдарымен оқытудың дуальді нысанын тәжірибеде енгізу кезінде шарт жасасқан
кезде ұйымдарда Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасының
нормаларымен жеткілікті түрде реттелмегендіктен проблемалық мәселелер туындауы
мүмкін.
Қорытындылай келе оқу үрдісіне дуальді оқыту жүйесін енгізу арқылы күтілетін
нәтижелер аз емес.
Олар:
- теория мен тәжірибе сабақтар арсындағы алшақтық жойылады;
- түлектердің жұмысқа орналасу мәселесі оң шешімін табады;
- оқу орны жұмыс берушінің болашақ мамандарға деген талаптарын үнемі ескеріп
отырады;
- жұмыс берушілер өндіріс талабына сай білім алушыларға қойылатын біліктілік
талаптарды дайындауға, кәсіптік стандарттарда, дуальді оқу жүйесі бойынша модульдік
оқу бағдарламаларын дайындауға қатысады;
- дуальді оқу жүйесімен оқыған оқушы белгілі құзыреттерді меңгерген кәсіби
маман болып қалыптасады.
Қазақстанда дуальді оқытуға қатысушылардың саны жыл сайын артып келеді.
Нәтижесінде барлығы – студенттер де, университеттер де, жұмыс берушілер де ұтады.
Алдағы жылдары техникалық кадрларды даярлауға ерекше көңіл бөлінетін болады. Олар
ел ішінде алтынмен тең. Мәжіліс отырысында ел президенті Қасым-Жомарт Тоқаев
гуманитарлық білім беруден техникалық білімге басымдық беруді өзгертіп, отандық



84

жоғары оқу орындарын мамандар даярлауға қамқорлық жасауға шақырған болатын.
Сондықтан дәл қазір дуальді білім беру бағдарламасына жан-жақты қолдау қажет.
Дуальді білім беруді дамытуға мүдделі жұмыс берушілермен және әлеуметтік
серіктестермен тығыз байланыста оны жүзеге асыру бойынша жұмысты жалғастыру
қажет.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Қазақстан Республикасының Білім туралы заңы.
2. Н.Ә. Назарбаев «Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50
елдің қатарына кіру стратегиясы».
3. Дуальді оқыту жүйесі «Қазақстан мектебі» 2014 ж «Техникалық және
кәсіптік білім». 2015 ж
4. https://www.inform.kz/ru/dual-noe-obrazovanie-v-kazahstane-celi-i-
zadachi_a3903586

ДУАЛЬДІ ОҚЫТУ ЖҮЙЕСІ – ЗАМАН ТАЛАБЫ
СИСТЕМА ДУАЛЬНОГО ОБУЧЕНИЯ-ТРЕБОВАНИЕ ВРЕМЕНИ

THE SYSTEM OF DUAL EDUCATION IS THE TIME REQUIREMENT

Алданыш К. - Қазақстан Республикасы, Қарағанды Қ.,Қарағанды жоғары
политехникалық колледжі, техника және технология магистрі, арнайы пәндер
оқытушысы.
Түйінді сөздер: дуальді оқыту нысаны ( ҚБД), мехатроника, техникалық терминдердің
глоссарийі, бинарлық сабақтар, мамандық бойынша конкурстар, үлгерімнің сапалық
көрсеткіштері, жұмысқа орналастыру, күшті және әлсіз жақтары.
Ключевые слова: дуальная форма обучения (ДСО), мехатроника, глоссарий технических
терминов, бинарные занятия, конкурсы по профессии, качественные показатели успеваемости,
трудоустройство, сильные и слабые стороны.
Keywords: dual form of education (DSO), mechatronics, glossary of technical terms, binary
classes, competitions by profession, qualitative indicators of academic performance, employment,
strengths and weaknesses.
Түйін: мақалада Т және КББ дуальді оқыту жүйесін енгізуді зерттеу бойынша дуальдік
оқыту жүйесінің кемшіліктері мен артықшылықтары қарастырылды. Мақаланың негізгі идеясы
дуальді оқыту жүйесінің мекемелерде алатын орнын айта отырып, енгізу тәжірибесін зерттеу
болып табылады.
Аннотация: в статье по исследованию внедрения дуальной системы обучения ТиПО
проводится анализ внесенных изменений в программы обучения, указывается динамика
успеваемости студентов и трудоустройства выпускников данной специальности. Основная идея
статьи заключается в исследовании опыта внедрения ДСО с учетом положительных и
отрицательных ее факторов.
Abstract: the article on the study of the introduction of a dual system of education in technical
and vocational education analyzes the changes made to the training programs, indicates the dynamics
of student performance and employment of graduates of this specialty. The main idea of the article is to
study the experience of implementing dual system of education, taking into account its positive and
negative factors.
Қазіргі уақытта бүкіл әлемде техникалық және кәсіптік білім беру жүйесі өнеркәсіп
үшін кадрлар даярлауға деген көзқарастар алуан түрлігімен сипатталады. Өсіп келе
жатқан жаһандану жағдайында кәсіби дайындық субъектілері нарыққа бағытталған
тәсілді қолдануды жөн көреді. Соңғы жылдары елімізде техникалық және кәсіптік білім
берудің сапалы кадрлары туралы мәселе үлкен маңызға ие болуда. ТжКБ ұйымдарының



85

түлектерін даярлаудың жоғары деңгейін талап етіледі, яғни қазіргі заманғы өндірістік
салалар өздерінің кәсіби міндеттерін орындай алатын, өндірісте теориялық және
практикалық дағдылардың жоғары деңгейіне ие мамандарға мұқтаж.
Алайда, саланың құрылымын, оның ерекшеліктері мен менеджментін толық
саралап стандарттар негізінде мамандар даярлауды жүзеге асырылуы тиіс. Кейде қазіргі
заманғы түлектер қазіргі заманғы салалардың талаптарына жауап бермейді, яғни алған
білімдерін іс жүзінде қолдана алмайды.
Бүгінгі таңда колледж түлегі өндірістік құзыреттілікке ие болуы керек: техникалық
және шығармашылық ойлау мен креативтілікке ие болу; шұғыл өндірістік мәселелерді
шешу; инновацияларға ашық болу; кез-келген деңгейдегі өнеркәсіпті басқаруда
құзыретті бола білуі тиіс. Колледждердің материалдық-техникалық ресурстарымен бірге
бәсекеге қабілетті кадрларды даярлаудың сәттілігі – ол жақсы жабдықталған
халықаралық талаптарға сәйкес жабдықталған кәсіпорын кілті болып табылады.
Қазіргі кезде, әлемде оқытудың дуальді жүйесі кәсіптік-техникалық кадрлар
даярлаудың ең тиімді жолдарының бірі. Оның ерекшелігі сол кәсіптік оқыту үдерісінің
басым бөлігі оқу орнында емес, кәсіпорындарда кәсіби, технологиялық, диплом
алдындағы тәжірибелерден өтеді.
Шаруашылықтың қай саласын да өздері таңдаған мамандықтарын кәсіби тұрғыдан
жан-жақты игеріп, озық технология мен заманауи техника тілін меңгергендер ғана
дамыта алады. Сондықтан еліміздегі өндіріске қажетті мамандар әзірлеу деңгейін көтеру
міндетін әлеуметтік серіктестік, теория мен тәжірибенің үйлесімділігі атқарады. Бұл
үйлесімділік дуальді білім беру жүйесінде жан-жақты өрістей алады. Өңірлерде дуальдік
жүйені енгізу бойынша жұмыстар кәсіпорындармен оқу жоспарларын, оқу процесінің
кестесін қайта қараумен, кәсіптік білім беру орындарының материалдық-техникалық
базасын жетілдірумен тығыз байланысты. Сонымен қатар, мамандықтар тізімін
ұлғайтуға, оқытушылардың біліктілігін арттыруға ден қойылуда. Дуальді жүйемен
оқытудың жетістігі көп.
Біріншіден, бітіруші түлектердің жұмысқа орналасу көрсеткіші жоғары болады,
себебі оқу барысында өндіріспен тығыз байланыста болған оқушы жұмыс берушінің
барлық талаптарын игеріп, меңгерген жұмысшы маман болады.
Екіншіден, жақсы білімді, болашақ жұмысшы маман психологиялық жағынан жаңа
ортаға бейімделген дайын маман болып шығады. Өндірісте өздігінен шешім қабылдай
алады. Теория мен тәжірибені меңгеріп, бекітілген жұмысқа деген жауапкершілік сезімі
жоғарылайды. Өндірісте болғандықтан ұжыммен жұмыс жүргізеді және өндірістегі
жұмыстарға бейімделеді.
Үшіншіден, «тәжірибеден теорияға» принципімен жұмыс жүреді, оқушы
теориялық, яғни текстпен айтудан гөрі, өндірістегі жағдаяттарға сәйкес жұмыс жүргізеді.
Теориядағы қиындық келетін терминдер мен есептерді тәжірибе жүзінде шешеді.
Төртіншіден, жұмыс берушінің оқушыға берген бағасы дайындалған маманның
біліктілігімен байқалады. Алғашқы күннен бастап ұзақ уақыт өндірісте жұмысшы болған
оқушы, өзінің білім мен ынтасын көрсетеді.
Бесінші, оқытушы тек қана теорияны ғана меңгермей, өндірістегі соңғы
жаңалықтарды біліп, заманауи талаптарды меңгереді.
Алтыншы, бюджеттік шығын азаяды, себебі оқуға кеткен шығынның біраз бөлігі
өндірісте болғандықтан оқушы оны күнделікті көріп, игереді.
Жоғарыда аталған мәселелердің барлығы дуальді оқыту технологиясы енгізіліп,
жүзеге асқан кезде қол жеткізетін нәтижелер. Еліміздегі кәсіби-техникалық білім беру
жүйесі ең бірінші кезекте ұлттық экономиканың мамандарға деген қазіргі және
келешектегі сұранысын барынша өтеуге бағдар ұстауы керек. Өйткені, экономиканың
қарқынды дамуымен кәсіби-техникалық маман иелеріне сұраныс та күн санап артуда.



86

Соған орай, теориядан гөрі тәжірибеге басымдық берілетін дуальдік жүйені енгізу
халықты жұмыспен қамту проблемасын шешудің бірден-бір тиімді жолы екендігі анық.
Дуальдік оқыту жүйесі элементтерін енгізудің мақсаттары:
Колледж ұжымының мақсаты:
1. Дүниежүзілік білім кеңестігіне теңестірілетін техникалық және кәсіптік білім
берудің тиімді жүйесін жасақтау;
2. Жұмыс беруші талабына сай оқу жоспарларын және оқу бағдарламаларын жасау;
3. Еңбек нарығындағы сұранысқа ие, бәсекеге қабілетті мамандар дайындау;
4. Оқу орнының оқу-материалдық базасын заман талабына сай жаңа техникалық,
технологиялық лабораториялық жабдықтармен қамту;
5. Оқытушылардың біліктілігін арттыру үшін өндіріске енгізіліп жатқан жаңа
технологияларымен, жабдықтармен таныстырып отыру мақсатында өндірісте
тағылымдамадан өткізу;
6. Әлеуметтік серіктестермен байланыста оқушыларды өндірісте тәжірибеден
өткізу және бітіруші түлектерді жұмысқа орналастыру мүмкіндігіне ие болу.
Әлеуметтік серіктестіктің мақсаты:
1. Оқу орнына қандай және қанша маман дайындау туралы ақпарат беру;
2. Оқу орнына маман дайындауға өз талаптарын қою;
3. Оқу орнымен бірлестікте оқу-материалдық құжаттарды дайындауға қатысу;
4. Оқушыларды оқу және өндірістік тәжірибеден ақылы өткізу мүмкіндігін
қарастыру, шешу;
5. Оқушыларды оқу және өндірістік тәжірибеден өткізуге жағдай жасау;
6. Оқу орнын бітірушілерді жұмысқа орналастыру мүмкіндігін кеңейту;
Оқушының мақсаты:
1. Теориялық білім мен тәжірибе арасындағы алшақтықты жойып, кәсіби құзіретке
негізделген білім алу;
2. Өндірісте оқу және өндірістік тәжірибеден ақылы өту мүмкіндігін алу;
3. Колледж бітіргеннен кейін жұмысқа орналасу мүмкіндігіне ие болу.
Білімгерлер өздері таңдаған мамандықтардың кәсіби тұрғыдан жан-жақты игеріп
қазіргі заманауи озық технологияны меңгеріп ары қарай дамытуы керек. Сондықтан
еліміздегі өндіріске қажетті мамандар әзірлеу деңгейін көтеру міндетін әлеуметтік
серіктестік және теория мен тәжірбиенің үйлесімді болуынан дуальді білім беру жүйесін
енгізу қажет.
Дуальді оқыту кәсіптік техникалық оқу орны мен өндірісте бірге оқыту. Бұның
ерекшелігі – еңбек нарығына қажетті жас мамандарды даярлауға кәсіптік техникалық
колледждер ғана емес, сонымен қатар жұмыс беруші, өндірістік мекемелердің де
жауапкешілігі артады.
Қазіргі кезде еңбек нарығында білікті мамандар тапшылығы болып қол күші
жетпей жатады. Қалыптасқан жағдайда білім беруді ұйымдастыру, яғни жас маманның
өндірістік машықтандырудан толық кәсіпті игеруіне жағдай жасау. Бұл мақсатқа жетудің
жолы негізгі сапалы білім беріп, дұрыс жолға бағыттаушы, білімгерлердің кәсіби жетілуі
үшін қажетті жағдайларды жасаушы – өз мамандығын жетік білетін кәсіби дағдылары
педогогикалық дарыны бар жаңашылдыққа ұмытылатын өзіне сын көзбен қарай алатын
оқытушылар мен өндірістік оқыту шеберлері қажет. Білімді үйреніп басқаларға үйрету –
халыққа сапалы қызмет көрсетудің тетігі тәжірбиелі, білімді мамандардың қолында -деп
бекер айтылмаса керек. Білгенін басқаларға үйрету үлкен сауапты іс деп ойлаймын. Ол
үшін білікті де тәжірбиелі тәлімгерлерден өндірістік базасында, жұмыс орнында
жұмыстың әдістерін, қыр сырын үйлесімімен үйреніп сұранысқа ие нағыз өз ісінің шебер
иесі болуға тырысу. Теориялық біліммен қатар өндірістік машықтану кезінде білікті
мамандар дайындау мәселесін шешуге бағдарланған құрылымдармен, сондай-ақ кәсіптік



87

техникалық колледж білім беру мекемелерімен сұранысқа ие болатын білім беру жүйесін
енгізу жан-жақты талқылануы қажет. Әлемдік тәжірбиеге қарағанда, білім берудің
дуальді жүйесі мамандықты толықтай игеруіне ықпал етіп, еңбек өнімділігі артады және
жұмыссыздық азаяды. Дуальді білім беруде әлеуметтік серіктестермен тығыз
байланыста болу. Еңбек нарығы жағдайларына байланысты кәсіпорындармен әлеуметтік
серіктестік мекемелермен келісе отырып, өндірістік машықтандыруды жүзеге асыру
бойынша бірігіп дуальді оқытуда мамандар дайындауда – әдістемелік мәселелер
бойынша келісім шарт міндеттерін жасау. Студенттердің қызығушылығы мен
мекемелердің сұранысына қарай жұмысқа деген ынтасын ептілігі мен ұқыптылығын
арттыру. Дуальді жүйе бойынша оқытылатын тұлғаның қажетті біліктілік пен еңбек
дағдыларына, кәсіби білімге ие болса еңбек нарығында сұранысы жоғарылайды.
Сонымен бірге оқу орны болсын мекемелерде де осы мамандыққа деген сұраныс көбейіп,
халықтың жұмыссыздығы кемиді. Бұл біздің кәсіптік техникалық колледждердің, білім
беру мекемелерінің бәсекелесуге қабілеттілігін жоғарылатады деп сенеміз. Өндіріс
орындарының сұранысы негізінде кәсіби деңгейі жоғары көп салалы маман даярлауда
колледж қосымша жұмысшы мамандықтарды оқытуды қажет етеді. Көп салалы
мамандықтарды даярлаудың, қосымша мамандықтарды игерудің негізгі түсінігі
тәжірбиедегі уақыттарын тиімді пайдалану өндіріс орындарымен келісілген оқу
жоспары арқылы жүргізіледі.
2021-2022 оқу жылында Қарағанды жоғары политехникалық колледжінде
«Электржабдықтар» мамандығы бойынша дуальдік оқыту жүйесіне 11-1-ЭО-21 және 11-
2-ЭО-21 топтарын алдық. Студенттер кәсіби тәжірибелерді өте алу үшін «Қарағанды
Жарық» ЖШС мен «Ашимов М.М.» ЖШ 220 Вт мекемелерімен келісім шартқа отырдық.
Осы аралыққа дейін студенттер тәжірибелерін осы мекемелерде өтуде. Мекемеде өткен
тәжірибелердің нәтижесі бойынша «Ашимов М.М.» ЖШ 220 Вт мекемесіне 11-1-ЭО-21
тобынан 2 студент жұмысқа орналасты.
Оқу-танысу тәжірибі кезінде студенттер энергетикалық «Қарағанды Энергоцентр»
ЖШС ЖЭО-3, ЖЭО-1, «КазПромАвтоматика» ЖШС, «Қарағанды Энергоуголь» ЖШС,
«Қарағанды Турбомеханикалық завод» ЖШС мекемелеріне саяхатқа барады. Саяхатқа
бару мақсатымыз мекемелердің жұмыс істеу үдірісімен танысу.














Энергетикалық мекемедегі саяхат

Қорыта келгенде, егер дуальдік жүйемен оқыту әдістемесі жетілдіріліп, заңды
түрде күшіне енгізілсе, жақсы нәтиже береді деп есептеймін:
1. Дуальдік жүйе - оқытудың дәстүрлі түрлері мен әдістерінің негізгі кемшілігін,
яғни теория мен тәжірибенің арасындағы алшақтықты жояды;



88

2. Техникалық және кәсіптік білім беру мекемелері бітіруші түлектерін
кәсіпорындарға жұмысқа орналастыру үшін жұмыстанады;
3. Жұмыс берушімен тығыз байланыста жұмыс жасайтын оқу орны болашақ
мамандарға қойылатын талаптарды ескеріп отырады;
4. Әлеуметтік серіктестіктер өндіріс талабына сай, білім алушыға қойылатын
біліктілік талаптарды дайындауға, кәсіптік стандарттарды, дуальдік оқыту жүйесі
бойынша өзгеретін модульдық бағдарламаны, оқу бағдарламасын дайындауға және
оқытушыларды тағылымдамадан өткізуге қатысады;
5. Әлеуметтік серіктестіктер мамандар дайындау бойынша мемлекеттік
тапсырманы қалыптастыруға қатысады;
6. Оқушының кәсіби дайындық деңгейін бағалау және біліктілікті тағайындау үшін
құзырлы мамандар мемлекеттік емтихан комиссиясы мүшесі ретінде қатысады;
7. Білім алушы дуальдік жүйемен оқыту нәтижесінде белгілі құзіреттерді меңгерген
кәсіби дағдыға ие болады;
8. Оқу орнын бітіруші жұмысқа орналасу мүмкіндігіне ие болады.
Студенттер осы әлеуметтік серіктестермен теория мен тәжірбиені ұштастырып
жұмыстар жасауда және олар өндірістік машықтану кезінде озат іс тәжірибелі
мамандардан үйреніп, жаңа жабдықталған технологияны меңгереді және жұмыстар
жасайды.
Біздің басты бағытымыз – өзінің туған жері мен елін сүйетін, білімді де білікті,
ұтқыр ойлы ұрпақтар тәрбиелеу. Тәлімгерлеріміз сапалы білім алып, отанға деген
патриоттық сезімін, еліне деген сүійспеншілігін болашаққа деген нық сеніммен қадам
басып өз міндеттеріне жауапкешілікпен қарайды деп сенемін.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011-2020
жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы
2. Қазақстан – 2050» стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси
бағыты» атты Қазақстан халқына жолдауы
3. «Кәсіптік мектеп» журналы №2, 2010 ж.
4. Дуальді оқытуды ұйымдастыру қағидаларын бекіту туралы Қазақстан
Республикасы Білім және ғылым министрінің 2016 жылғы 21 қаңтардағы № 50
бұйрығы.

СТУДЕНТТЕРДІҢ КИБЕРҚАУІПСІЗДІК САЛАСЫНДАҒЫ КӘСІБИ
ДАҒДЫЛАРЫН ІСКЕ АСЫРУ - АҚПАРАТТЫҚ ЖҮЙЕЛЕР ҚАУІПСІЗДІГІ
БОЙЫНША СҰРАНЫСҚА ИЕ МАМАН ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ КЕПІЛДІ
ЖЕТІСТІГІ
РЕАЛИЗАЦИЯ ПРОФЕССИОНАЛЬНЫХ НАВЫКОВ СТУДЕНТОВ В
ОБЛАСТИ КИБЕРБЕЗОПАСНОСТИ - КАК ГАРАНТИРОВАННЫЙ УСПЕХ
СТАНОВЛЕНИЯ ВОСТРЕБОВАННОГО СПЕЦИАЛИСТА ПО
БЕЗОПАСНОСТИ ИНФОРМАЦИОННЫХ СИСТЕМ

IMPLEMENTATION OF PROFESSIONAL SKILLS OF STUDENTS IN THE FIELD
OF CYBERSECURITY - AS A GUARANTEED SUCCESS OF BECOMING A
SOUGHT-AFTER INFORMATION SYSTEMS SECURITY SPECIALIST

Бейсенбекова Г.Т. - преподаватель кафедры ИТ КГКП «Карагандинский высший
политехнический колледж» Караганда, Республика Казахстан




89

Түйінді сөздер: ақпараттық қауіпсіздік, ақпараттық қауіптер, кәсіби қызметтің сәттілігі,
субъективтілік, киберқауіпсіздік.
Ключевые слова: информационная безопасность, информационные угрозы, успешность
профессиональной деятельности, субъектность, кибербезопасность.
Keywords: information security, information threats, success of professional activity,
subjectivity, cybersecurity.
Түйін: ақпараттық қауіпсіздік саласы мамандарын даярлау ақпараттық технологияларды
қолдану саласының кеңеюіне, бірқатар факторларға байланысты мемлекеттің бірінші кезектегі
міндеттерінің бірі болып табылады. Ақпараттық қауіпсіздік маманы кәсіби қызметінің жетістігі
тұлғаның кәсіби дайындығы мен қызмет көрсету сапасына (жауапкершілік, субъективтілік,
кәсіби ұтқырлық, коммуникабельді бола білу, шығармашылық белсенділік) және ол
критерийілердің қалыптасуы (этикалық сана, кәсіби өзіндік сана, кәсіби, әлеуметтік, патриоттық
бағыт). Тұлғалық-бағдарлы көзқараспен тәжірибеде кәсіби дағдыларды қолдану негізінде
табысты кәсіптік қызметке дайындық компоненттерін қалыптастыру процесі сипатталады.
Аннотация: подготовка специалистов информационной безопасности является одной из
первоочередных государственных задач в связи с расширением областей применения
информационных технологий, что обуславливается рядом факторов. Успешность
профессиональной деятельности специалиста информационной безопасности зависит от
наличия компонентов готовности, качества личности (ответственность, субъектность,
профессиональная мобильность, коммуникабельность, творческая активность) и критериев их
сформированности (этическое сознание, профессиональная самосознание, профессиональное,
социальная, патриотическая направленность). Описывается процесс формирования компонентов
готовности к успешной профессиональной деятельности на основе личностно-ориентированного
подхода и применения профессиональных навыков на практике.
Abstract: the training of information security specialists is one of the priority state tasks in
connection with the expansion of the areas of application of information technologies, which is causedby
a number of factors. The success of the professional activity of an information security specialist
depends on the presence of components of readiness, personality quality (responsibility, subjectivity,
professional mobility, sociability, creative activity) and the criterion for their formation (ethical
consciousness, professional self-awareness, professional, social, patriotic orientation). The process of
forming the components of readiness for successful professional activity is described on the basis of a
personality-oriented approach and the application of professional skills in practice.
Главной информационной угрозой является расширение областей применения
информационных технологий; выделены угрозы интересам организации и меры по их
предупреждению, нарушения режима коммерческой тайны, утечки конфиденциальной
информации, профилактика и предотвращение преступности в информационной сфере.
Серьезной проблемой для государства, его экономики, общественной и
политической жизни является разнообразие тех угроз, которые могут нанести вред
любой сфере жизни. Под информационной угрозой понимается совокупность действий
и факторов, создающих опасность нанесения ущерба национальным интересам в
информационной сфере. Угроза безопасности информации компьютерной системы – это
«потенциально возможное воздействие на информацию, которое прямо или косвенное
может нанести урон пользователям или владельцам информации [12].
Выделяют угрозы, не зависящие от деятельности человека, или естественные
угрозы и искусственные угрозы, то есть вызванные человеческой деятельностью,
которые, в свою очередь, подразделяются на непреднамеренные (ошибки в
проектировании и разработке программ, случайные сбои) и преднамеренные,
заслуживающие наибольшего внимания. С каждым годом растет количество случаев
умышленной утечки информации. Большая часть таких утечек исходит от внутренних
нарушителей, то есть от персонала предприятия. /Асхатова, Лушникова/
Готовый специалист обязан уметь анализировать конкретную ситуацию, ставить
задачи, исполнять сам и контролировать исполнение, сопровождать в дальнейшем



90

внедренные решения, то есть полноценно выполнять пять функций: информационно-
аналитическую, проектную, технологическую, интерактивную и рефлексивную. Сегодня
работодатели и общество ждут от специалиста не только эффективной работы,
качественной своевременной организации мероприятий, но и успешной реализации всех
его функций, что предполагает достижение социально значимых результатов и
удовлетворенность самого специалиста как основы творчества и создания нового.
/Помельникова/
Профессиональная успешность для специалиста информационной безопасности
является характеристикой его профессиональной деятельности в случае признания
обществом и им самим полного обеспечения режима защиты информации от
информационных угроз при реализации его профессиональных функций. Основу такой
деятельности представляет готовность специалиста к успешному решению
профессиональных задач. В данном случае такая готовность должна обеспечить
специалисту успешную реализацию информационно – аналитической, проектной,
технологической, интерактивной и рефлексивной функций. Таким образом, готовность
к успешной профессиональной деятельности специалиста информационной
безопасности – это интегративное свойство его личности, системообразующие
компоненты, относящиеся к адекватным функциям успешной профессиональной
деятельности. Готовность специалиста информационной безопасности должна
содержать, помимо профессиональной компетенции, ряд других, относящихся к разным
специальностям. Проблема в том, что в ходе профессиональной подготовки таким
компетенциям не уделяется достаточного внимания, дополнительные компетенции
специалисту приходится осваивать самостоятельно, на собственном опыте или получать
дополнительное образование. В процессе получения профессионального образования
будущий специалист может подготовиться к успешной профессиональной деятельности,
развив в себе определенные качества личности: ответственность для реализации
информационно – аналитической функции (ориентационный компонент); субъектность
– для проектной функции (целеполагающий компонент); профессиональную
мобильность – для технологической функции (операционный компонент) и творческую
активность – для рефлексивной функции (оценочный компонент).
Будущим специалистам информационный безопасности предлагается решать
проблемные ситуации из жизни профессионального общества, оценивать возможные
ошибки и находить решения. Яркий пример моделирования профессионального
поведения проявил студент 4 курса специальности «1315000 – Информационная
безопасность» Брызгалин Никита, используя профессиональные навыки, выполнял
волонтерскую работу по выявлению и мониторингу социальных сетей на факт
нарушения конституции Республики Казахстан. Будучи еще студентом, Брызгалин
Никита проводил волонтерскую работу по кибербезопасности: мониторинговую работу
по выявлению запрещенного контента и несанкционированого доступа к информации.
25 декабря 2021 года в городе Нур-Султан МВД РК был организован слет лучших
участковых инспекторов полиции, где на заключительном этапе данного мероприятия
по итогам онлайн-голосования, министр МВД РК Тургумбаев Е.З. торжественно
наградил и поощрил выбранных лучших участковых инспекторов и представителей КСК
волонтерского движения.
В числе награжденных сотрудниками МВД был и студент КГКП «Карагандинского
высшего политехнического колледжа» Брызгалин Никита. «Сегодня граждане и
общественные организации вносят свой вклад в работу по обеспечению общественной
безопасности и предупреждению преступности, за что выражаю свою благодарность и
гордость за подрастающее поколение”, – сказал глава ведомства.




91

Итак, запрос государства и общества на специалистов информационная
безопасности, способных к профессиональной успешности, вступает в противоречие с
существующей подготовки таких специалистов во всех учебных заведениях, которая
характеризуется недостаточным вниманием к общепрофессиональным компетенциям
развитию требуемых качеств личности.
Разрешением данного противоречия служит формирование готовности к успешной
профессиональной деятельности, состоящей из компонентов адекватно функциям,
реализующимся специалистами при организации режима защиты информации. Процесс
формирования готовности данной специальности происходит на основе личностно-
ориентированного подхода и его принципов, результатом чего становится интегративное
свойство личности будущих специалистов, критериями сформированности которого
являются этическое сознание, профессиональное самосознание, профессиональная,
социальная, патриотическая направленность и применение профессиональных навыков
на практике.

Список использованной литературы:
1. Астахова Л.В., Лушникрва С.С. Культура информационной безопасности
предприятия: сравнительный анализ зарубежных и российских исследований. 2019г.
2. Кириенко А.Е. Современные проблемы вобласти информационной
безопасности: классические угрозы, методы и средства их предотвращения. 2012 г.
3. Помельникова Е.А. Основы профессионального успеха в сфере
информационной безопасности: учебное пособие. 2018 г.


АЗАМАТТЫҚ ҚОРҒАУ САЛАСЫНДА ДУАЛЬДІ ОҚЫТУ

ДУАЛЬНОЕ ОБУЧЕНИЕ В СФЕРЕ ГРАЖДАНСКОЙ ЗАЩИТЫ
DUAL TRAINING IN THE FIELD OF CIVIL PROTECTION

Бопышов Н.Ж. - азаматтық қорғаныс капитаны,бас маман, ҚР ТЖМ «Қарағанды
облысының Төтенше жағдайлар департаментінің өрт сөндіру және авариялық-құтқару
жұмыстары қызметі» ММ, Қарағанды, Қазақстан Республикасы
Жарылқасын А.Ж.- техника ғылымдарының магистрі, педагог-модератор, Қарағанды
жоғары политехникалық колледжі, Қарағанды, Қазақстан Республикасы
Рымбекова Д.Б. - педагог-эксперт, Қарағанды жоғары политехникалық колледжі,
Қарағанды, Қазақстан Республикасы

Түйінді сөздер: дуальді оқыту, әлеуметтік әріптестік, орта кәсіптік білім.
Ключевые слова: дуальное обучение, социальное партнерство, среднее
профессиональное образование.
Keywords: dual training, social partnership, secondary vocational education.
Түйін: бұл мақалада Қазақстан Республикасында дуальді оқытуды ұйымдастыру
мәселелері, теориялық оқыту мен өндірістік тәжірибенің құқықтық өзара қарым-қатынасының
ерекшеліктері, дуальді оқытудың егжей-тегжейін зерттеу және оның ұйымдастырушылық
негіздері қарастырылады. Азаматтық қорғау саласының өндірістік оқыту мәселелері бойынша
білім беру объектілері мен ынтымақтастық мәселелері қарастырылады. Проблемалық
мәселелерді талдау ТЖ саласындағы мамандарды кәсіби даярлаудың іргелі компоненті ретінде
азаматтық қорғау саласында дуальді оқытуды ұйымдастыру моделін қалыптастыру және іске
асыру.
Аннотация: в данной статье рассматриваются вопросы организации дуального обучения
в Республики Казахстан, особенности правовых взаимоотношении теоретического обучения и
производственной практике, исследование деталей дуального обучения, и его организационные


92

основы. Рассматриваются вопросы сотрудничества сферы гражданской защиты с объектами
образований по вопросам производственного обучения. Анализ проблемных вопросов
становление и реализация модели организации дуального обучения в сфере гражданской защиты
как фундаментальный компонент профессиональной подготовки специалистов в области ЧС.
Abstract: this article discusses the organization of dual training in the Republic of Kazakhstan,
the peculiarities of the legal relationship between theoretical training and industrial practice, the study
of the details of dual training, and its organizational foundations. The issues of cooperation of the sphere
of civil protection with the objects of education on industrial training are considered. Analysis of
problematic issues formation and implementation of the model of organization of dual training in the
field of civil protection as a fundamental component of professional training of specialists in the field
of emergency situations.
Соңғы жылдары дуальді оқытуды дамыту үшін елеулі шаралар қабылданды,
дуальді білім беруді белсенді енгізудің негіздері құрылды, ол Қазақстан
Республикасында орта кәсіптік білім беру жүйесін жетілдіруге бағытталған шаралардың
бірі болып табылады.
"Атамекен" Ұлттық Кәсіпкерлер Палатасының қолдауымен "Білім туралы" ҚР
Заңына "тәлімгер", "өндірістік оқыту" ұғымдары енгізілді. Қазіргі уақытта оқытудың
білім беру бағдарламаларын игеру мақсатында оқу уақытының кемінде 60% - ын
өндірістік тәжірибеге жатқызған, дуальді оқытуды дамыту үшін мүдделі тараптардың
құзыретіне көптеген мемлекеттік ұйымдар, оның ішінде жаңадан құрылған Төтенше
жағдайлар министрлігі де кіреді.
ҚР Еңбек кодексінде "дуальді оқыту", "дуальді оқыту туралы шарт" ұғымдары
көрсетілген, бұл кәсіптік білім беру жүйесінің білім алушыларына теориялық білімді оқу
орындарында және өндірістік еңбек қызметі саласындағы тәжірибелік жұмыспен қатар
алуға мүмкіндік береді. [1], [2]
Дуальді оқытудың төмен дамуының себептерінің бірі, біз орта білім беру
кәсіпорындары мен ұйымдарының дуалды оқытудың қағидаттары мен негіздері туралы
хабардарлығының әлсіздігі деп санаймыз. Көптеген ұйымдар оқытудың тәжірибелік
компонентіне жеткілікті назар аудармайды және бермейді, бұл сәйкесінше өндірістік
оқытуға уақытты жеткіліксіз бөлуге әсер етеді.
Біздің мысалда дуальді оқыту бір уақытта оқуға және жұмыс істеуге мүмкіндік
беретіні анық көрінеді. Қарағанды жоғары политехникалық колледжі мен Қарағанды
облысының Төтенше жағдайлар Департаменті арасында өзара тиімді шарттар бойынша
ынтымақтастық туралы меморандум жасалды. Осылайша, колледж студенттері кәсіптік
білім беруді ұйымдастыруда теориялық білім алады және сонымен қатар оларды
Төтенше жағдайлар министрлігінің (бұдан әрі - ТЖМ) бөлімшелерінде тәжірибеде
қолданады. Дуальді оқыту бойынша жеке оқу жоспары жасалады және нақты оқыту
кестесі әзірленеді, онда жұмыс орнында оқыту өтетін кәсіпорында оқыту және
тәжірибелік қызмет үшін нақты күндер ескеріледі. Оқу бағдарламасының аяқталуына
қарай студент кәсіпорынмен жақсы таныс, ал кәсіпорын оның еңбекке қабілеттілігіне
сенімді.
Осылайша, колледжді аяқтағаннан кейін білім алушының дипломы ұзақ өндірістік
тәжірибемен нығайтылды, сондай-ақ өндірістік мекеменің қызметкері бола отырып, бұл
еңбек қызметі еңбек кітапшасына белгі қойылып, жұмыс өтіліне қосылады.
Дуальді оқытудың бірқатар жағымды жақтары бар, бастысы - білімді тәжірибеде
қолдану. Оқу барысында білім алушы өндірістік үрдіске тереңдей түседі және білім беру
үрдісінде тек теорияда өтетін дағдыларды меңгереді. Нәтижесінде, оқуды аяқтағаннан
кейін студенттің ТЖМ бөлімшелерінде жұмыс істеу үшін қажетті тәжірибесі мен білімі
бар, бұл азаматтық қорғау органдарына жұмысқа орналасу кезінде анағұрлым жоғары
бәсекелестік артықшылықтар береді.



93

Дуальді оқытудың келесі артықшылығы білім алушының азаматтық қорғау
органының қызметкері ретінде ресімделуі, демек, азаматтық қорғау саласының
талаптары бойынша іріктеуден өтіп, азаматтық қорғау саласында бастапқы оқытудан
өткені үшін ол жалақы алады, оның мөлшері сөзсіз осы саладағы еңбек сіңірген
жылдарына байланысты болады.
Орта кәсіптік оқуды аяқтағаннан кейін оқуды жалғастыру үшін Көкшетау қаласы
М. Ғабдуллин атындағы азаматтық қорғау академиясының жоғары оқу орнына түсуге,
"өрт қауіпсіздігі және әскери іс бакалавры" дәрежесін алуға немесе "лейтенант" арнаулы
атағын алу үшін және одан әрі Қазақстан Республикасы ТЖМ құрылымының аумақтық
бөлімшелерінде қызметтерін жалғастыру үшін қажетті білімдері, дағдылары және жақсы
мүмкіндіктері бар екендігіне назар аударған жөн. [3]
Алайда дуальді оқытудың кейбір кемшіліктері туралы үндемеу керек. Колледжде
студенттерді оқу бейіні бойынша бөлудің бастапқы кезеңінде бірден студенттің
мамандануын таңдап, ол өзін қандай қызмет саласы мен мамандыққа арнайтынын шешуі
керек. "Дәстүрлі" оқыту түрінде студенттер өз мамандықтарының барлық мүмкін
салаларымен танысқаннан кейін мамандандыруды тек оқу үрдісінің соңғы
семестрлерінде таңдайды. Азаматтық қорғау бөлімшелерінде, оқытушыға, әдетте,
тікелей өрт сөндіру жөніндегі қызмет, не өрт қауіпсіздігінің профилактикалық қызметі,
не Азаматтық қорғаныстың командалық-тактикалық және әскери ісі сияқты салаларда
оның оқуы өтетін нақты бағытты айқындайды, ал кейіннен мамандануын өзгерту
көбінесе қиын болады.
Әрине, дуальді оқытудың мәні тәжірибеге тікелей бағдарлануда екенін түсіну
керек. "Азаматтық қорғау" саласында дуалды оқытудың әзірленген бағдарламасы
зерттеулерге бағытталмаған, мамандықтың ғылыми жағына терең енбейді. Бұл өзін
ғылыми немесе ғылыми-зерттеу жұмыстарына арнағысы келетіндер үшін кедергі болуы
мүмкін.
Дуальді оқытудың оң тәжірибесі бар және азаматтық қорғау саласының салалық
кәсіпорындарымен серіктестікте тығыз жұмыс істейтін біздің колледж бір мезгілде осы
бағытта сапалы білім мен бай практикалық жұмыс тәжірибесін алғысы келетін мектеп
түлектері үшін тамаша нұсқа болуға ұмтылады.
Бұл ретте, біздің колледж өңірдің салалық кәсіпорындарымен әріптестік пен
ынтымақтастықты кеңейтуге тиісті деңгейде бағытталған және мүдделі ұйымдармен
өзара тиімді шарттарда меморандумдар жасасу үшін ашық.
Дуальді оқыту оның негіздерін түсінуден, тіпті әлеуетті студенттің ата-анасының
түсінуінен басталады, ол кезде өсу мен жеке тұлғаны ұйымдастырудың алғашқы
кезеңдерінде оның өмірлік траекториясының шамамен жолы анықталады. Қабілеттерді,
мүмкіндіктерді диагностикалау кезінде жасөспірімнің қалауы ескеріледі, іздеу
басталады, әрі қарайғы шаралар жобасы жасалады.
Дуальді оқыту - бұл үш әлемнің - отбасы, білім және еңбектің үйлесімділігін
болжайтын механизм.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Қазақстан Республикасының Еңбек Кодексі 2015 жылғы 23 қарашадағы
№ 414-V ҚРЗ
2. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» 2007 жылғы 27 шілдедегі №
319 Заңы.
3. Қазақстан Республикасының «Азаматтық қорғау туралы» Заңы 2014
жылғы 11 сәуірдегі № 188-V ҚРЗ.




94

ДУАЛЬДІ БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІ
ДУАЛЬНАЯ СИСТЕМА ОБРАЗОВАНИЯ

DUAL EDUCATION SYSTEM

Джалбырова К.Б. - «Ақпараттық технологиялар» кафедрасының арнайы пәндер
оқытушысы, «Ақпараттық технологиялар» бөлімінің меңгерушісі, Қарағанды жоғары
политехникалық колледжі, Қарағанды, Казақстан.
Түйінді сөздер: дуальді білім беру, кәсіптік білім беру, оқу мекемелері, кәсіпорындар,
еңбек нарығы.
Ключевые слова: дуальное образование, профессиональное образование, учебные
заведения, предприятия, рынок труда.
Keywords: dual education, vocational education, educational institutions, enterprises, labor
market.
Түйін: Білім беру жүйесіндегі бұрыннан келе жатқан басты мәселелердің бірі - еңбек
нарығында жоғары білікті мамандарды даярлап шығару мәселесі дуальдік жүйені зерттеуге
себеп болды. Күн сайын мемлекет өз міндеттерін адал, жауапты және сапалы орындайтын
қабілетті қызметкерлерге көбірек мұқтаж. Қазіргі уақытта елдегі қалыптасқан кәсіптік білім
беру жүйесі бұл мәселені толыққанды шеше алмай отыр. Ең басты себептерінің бірі
студенттердің алған теориялық білімдері мен тәжірибелік дағдыларының алшақтығы.
Мамандарды дайындау мен шығарудың тиімділігі мен сапасын жақсартудың айқын жолы еңбек
нарығына кадрларды даярлау кезінде дуальді оқыту жүйесін кәсіптік білім беру оқу үрдісіне
енгізу болып табылады. Аталған мақала дуальді жүйені зерттеуге бағытталған білім беру, оның
маңызды сипаттамаларын, мақсаттарын, міндеттерін, айқын артықшылықтарын қарастыру,
сондай-ақ дәстүрлі оқыту жүйесінің басымдығын анықтауға бағытталған.
Осы зерттеу барысында дуальді оқыту жүйесінің болашақтағы перспективасы кәсіби білім
алған, өз ісін жетік білетін және тиісті түрде кәсіби дағдыларға ие болған мамандар болып
табылатыны анықталды және оның арқасында білім беру ұйымдары еңбек нарығына шығуы
мүмкін.
Аннотация: одной из главных проблем в системе образования является проблема
подготовки высококвалифицированных специалистов на рынке труда. С каждым днем
государство все больше нуждается в способных сотрудниках, которые добросовестно,
ответственно и качественно выполняют свои обязанности. В настоящее время сложившаяся в
стране система профессионального образования не в состоянии полноценно решить эту
проблему. Одной из главных причин является расхождение теоретических знаний и
практических навыков, полученных студентами. Очевидным путем улучшения эффективности и
качества подготовки и выпуска специалистов является внедрение системы дуального обучения в
учебный процесс профессионального образования при подготовке кадров на рынке труда.
Данная статья направлена на изучение дуальной системы образования, рассмотрение ее
важнейших характеристик, целей, задач, очевидных преимуществ, а также определение
приоритета традиционной системы обучения. В ходе данного исследования было установлено,
что перспективой системы дуального обучения являются специалисты, получившие
профессиональное образование, хорошо знающие свое дело и обладающие соответствующими
профессиональными навыками, благодаря которым организации образования могут выйти на
рынок труда.
Abstract: one of the long-standing problems in the education system, the problem of training
highly qualified personnel in the labor market, has led to the study of the dual system. Every day, the
state needs more and more capable employees who perform their duties honestly, responsibly and
effectively. Currently, the vocational education system in the country cannot fully solve this problem.
One of the main reasons is the discrepancy in theoretical knowledge and practical skills acquired by
students. A clear way to improve the efficiency and quality of training and production is to introduce a
dual system of training in the labor market - training in the labor market. This article is aimed at studying
the dual education system, its important characteristics, goals, objectives, obvious advantages, as well
as determining the priorities of the traditional education system. In the course of this study, it was found


95

that the dual education system is a promising future, thanks to which educational organizations can bring
professionals who know their business and have received appropriate professional knowledge, skills and
abilities to the labor market.
«Әрбір адам, соның ішінде, әсіресе, жастар
белгілі бір кәсіптік саладан өз болашағын
көргісі келетіндігін мойындау қажет. Бұл –
өте қалыпты жағдай. Өйткені адам өзінің
қайда бет алғандығын анық көрген кезде
ғана биікке қарай күш-жігермен ұмтылады»
Н.Ә.Назарбаев

Бүгінгі таңда дуальді білім беру жүйесі 60 елде жұмыс істейді, олардың арасында
Германия, Англия, АҚШ, Оңтүстік Корея және басқа да елдер сияқты индустриалды
дамыған елдер бар, олар мамандарды жақсы даярлауды көрсете алды. Дуальді оқыту
жүйесі – сапалы жұмысшы мамандарды даярлау бойынша техникалық және кәсіптік
білім берудің екі тарапының бірдей жауапкершілігінің түрі. Дуальді оқыту жүйесі
бұрыннан бері әлемдік деңгейде мойындалып келеді, бұл жүйенің мақсаты: жұмысшы
және техникалық мамандықтарға мамандар даярлау және мамандарды қайта даярлаудың
тиімділігі жоғары, әрі бәсекеге қабілетті жүйесін құру арқылы техникалық және кәсіптік
білім беруді, сонымен қатар кәсіптік білім беруді ұйымдастыру барысында оқу үрдісіне
оқытудың жаңа технологияларын енгізе отырып үздіксіз кәсіптік білім беру жүйесін
одан әрі дамыту болып табылады.
Дуальді білім беру бағдарламалары жоғары білікті мамандарды даярлау тиімділігін
арттырудың қосымша мүмкіндіктерін ашады, атап айтқанда дуалды бағдарламалар
бойынша оқыту студенттердің жан-жақты кәсіби дамуына ықпалын тигізіп қана қоймай
сонымен қатар дуалды оқыту бағдарламаларының өзара байланысын және ғылым мен
білім, ғылым мен өндіріс және т.б.сияқты әртүрлі жүйелердің өзара кірігуін, бір-біріне
тигізетін әсерін қамтамасыз етеді, бұл жағдайлар кәсіптік білім берудегі сапалы
өзгерістерге әкеледі.
Дуальді білім беру жүйесі – оқу орнында оқытуды өндірістік қызмет кезеңдерімен
ұштастыруды көздейтін білім беру жүйесі екені барлығымызға мәлім, сондықтан дуалды
білім беру жүйесі оқу орнындағы оқытуды өндірістік қызмет кезеңдерімен ұштастыруды
көздейді. Бұл жүйе бойынша оқу үрдісі келесідей ұйымдастырылады: университетте,
колледжде немесе басқа кәсіптік оқу орнында әдеттегі сабақтармен қатар (жалпы білім
беру пәндері) студенттер нақты кәсіпорынға немесе компанияға жұмысқа барады, онда
олар кәсіби дайындық негізінде тәжірибе жинақтайды.
Техникалық және кәсіптік бейіндегі мамандарды даярлау мен қайта даярлаудың
мұндай нысаны теориялық курстан өтуді және мамандардың кәсіптік даярлығын тікелей
жұмыс орындарында икемді түрде біріктіруге және білім алушыларға неғұрлым жоғары
біліктілік (дәрежелер) беруді, функционалдық міндеттерін кеңейту мүмкіндігін
қамтамасыз етуге өте жақсы мүмкіндік береді.
Дуальді білім беру жүйесінің негізгі артықшылықтары:
- жоғары білікті жұмысшылар мен техникалық мамандарды даярлау тиімділігін
арттырудың қосымша мүмкіндіктеріне қол жеткізу;
- ұсынылған кәсіби бағдарламалардың алуан түрлілігін арттыруға мүмкіндік алу;
- студенттердің жан-жақты кәсіби дамуына ықпал ету;
- әр түрлі жүйелердің (ғылым және білім, ғылым және өндіріс және т.б.) өзара
байланысын, өзара кірігуін және өзара әсер етуін қамтамасыз ету, осылардың барлығы
кәсіптік білім берудегі сапалы өзгерістерге әкеледі.




96

Оқу аяқталғаннан кейін дайын мамандар бірден өндіріске тартылады және олар
кәсіби бейімделу қажеттілігін керек етпейді.
Еуропалық білім беру жүйесінің тәжірибесі көрсетіп отырғандай дуальді оқыту
білім беру ұйымы мен жұмыс берушілердің өзара іс-қимылының өнімі болашақ
маманның сәтті кәсіби және әлеуметтік бейімделуіне мүмкіндік береді және білім алушы
оқу үрдісінің алғашқы кезеңдерінде-ақ өндірістік жұмысқа қосылып кәсіпорын
қызметкері ретінде жұмыс жасай алады.
Өндіріс үшін, атап айтқанда жалпы білім беретін колледж, дуальді білім беру – бұл
мамандарды «Тапсырыс бойынша» нақты дайындауға, оларды максималды түрде
мамандармен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді, олардың қызметкерлерді іздеу және
таңдау шығындарын үнемдейді, мамандарды кәсіпорынның барлық талаптарына сәйкес
қайта даярлау және бейімдеу сияқты мәселелерін түбегейлі шешіп береді. Сонымен
қатар, тәжірибені ең жақсы меңгерген түлектерді таңдау мүмкіндігін де береді, өйткені
студенттердің тәжірибелік оқу кезеңінде олардың күшті және әлсіз жақтары айқын
болады, өз кезегінде, бұл тәсіл студенттерді оқуға ынталандырады. Жас мамандар бірден
толық қайтарыммен және өнімділікпен жұмыс істей алады, олар кәсіпорынның өмірін
жақсы біледі және өздерін еркін сезінеді. Мұның бәрі жиынтықта мамандарды
шоғырландыруға және айналымды азайтуға көмектеседі.
Студенттер үшін дуальді оқыту – бұл өз бетінше білім алудың тамаша мүмкіндігі
және ересек өмірге ауыртпалықсыз бейімделу болып табылады.
Мемлекет үшін дуальді білім беру – біріншіден, жоғары білікті мамандарды
даярлау және оларды кедергісіз жұмысқа орналастыру, екіншіден, экономикалық
тұрғыдан алғанда, бұл жүйе өзін-өзі қаржыландыра алады.
Жоғарыда айтылған мәселелерді жан-жақты талдай келе айта кететін жайт – бұл
дуальді білім беру жүйесінің артықшылықтарына тоқталу, атап айтқанда:
1. Мамандарды тәжірибелік оқыту тек шеберханалар, зертханалар және білім беру
ұйымдарының полигондарында емес, сонымен қатар кәсіпорындарда да жүргізіледі.
2. Білім беру бағдарламаларының мазмұны мен құрылымы білім беру мекемелері
мен кәсіпорындардың барлық талаптарын қанағаттандыра отырып келісуге мүмкіндік
береді.
3. Оқу орны мен кәсіпорын арасында жақын қарым-қатынас қалыптасуы мүмкін.
4. Жұмысқа орналасу кезінде студенттер еңбек үрдісіне тез бейімделеді.
5.Оқу орнындағы күнделікті теориялық білімдерін кәсіпорында тәжірибелік
жұмыс барысында оқып жаттығудың ең жақсы мотивациясы болып табылады және
өндіріс үрдісі айтарлықтай зардап шекпейді.
6. Мамандықты дәлірек түсінуге кепілдік береді.
Дәстүрлі білім беру үлгісінен дуалды оқыту жүйесін білім беру үдерісіне енгізу
тәжірибесі келесі артықшылықтарды дәлелдеді:
1. Дуальді білім беру дәстүрлі білім берудің негізгі оқыту құралдары мен
әдістеріндегі кездесетін кемшіліктерін жоюға бағытталған.
2. Дуальді жүйе теориялық және тәжірибелік оқыту арасындағы алшақтықты
жоққа шығарады.
3. Студенттерді білім алу кезінде кәсіпорынның корпоративтік этикасымен, оның
ерекшеліктерімен таныстыру.
4.Студенттердің теориялық білім алуға және тәжірибелік дағдыларын
қалыптастыруға деген мотивацияларын арттыру.
5.Мамандарды дуальді оқыту жүйесі кезінде оқу орындары кәсіпорындардың
болашақ қызметкерлерге қоятын барлық талаптарын ескереді.
6.Кәсіпорын басшыларының өздерінің болашақ қызметкерлеріне жоғары сападағы
теориялық және тәжірибелік білім берудегі қызығушылықтарының артуы.



97

Дуальді білім беру жүйесінің артықшылықтары мен қоса, оның кемшіліктерін атап
айтсақ:
1. Кәсіпорындағы тәжірибелік білім алу барысындағы мотивацияның
жоғарлауымен қатар білім деңгейі нашарлауы мүмкін.
2. Білім беру ұйымдарының оқу бағдарламалары әрдайым кәсіпорындарда
орындалатын жұмыстардың маусымдық реттілігімен сәйкес келе бермейді.
3. Білім беру ұйымы кейде кәсіпорындарға оқу материалдарын талап етілетін
уақытта ұсына алмауы мүмкін.
4. Кәсіпорындарда бос жұмыс орындарының болмауына байланысты жаңа
мамандарды қабылдауға дайын болмауы мүмкін.
5. Қаржы ресурстарының жетіспеушілігінен кәсіпорындар өздері өндіретін
өнімнің бағасын көтеру арқылы білім алуға қаражат табуға мәжбүр болады.
Білім берудің дуальдік жүйесінің мағынасын, оның жетістіктері мен кемшіліктерін
қарастыра отырып келесі қорытындыларды алуға болады. Дуальдік оқыту жүйесінің
қолдағы бар кемшіліктеріне қарамай, бұл жүйе жоғары кәсіптік және орта кәсіптік білім
беретін оқу орындары түлектерінің еңбек биржасындағы қажеттілігінің, жоғары
біліктілігінің, құзіреттілігінің мамандарды даярлаудың дәстүрлі жүйесімен
салыстырғанда басымдығын көрсетеді. Оқытудың бұл моделі кәсіптік білім беретін оқу
орындарындағы ең тартымдысы болып саналады, алайда дуальді оқытудың қоғамдағы
тудыратын әлеуметтік-экономикалық жағдайының, білім беру жүйесіндегі халықаралық
жинақталған үрдісті дамытудың, қоғамдық ортадағы болатын нормативтік құжаттар мен
менталитеттің көрсететін пайдасын дұрыс ала білген қажет.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Дуальное образование в Казахстане: цели и задачи - Білімді Ел -
Образованная страна (bilimdinews.kz)
2. Дуальное образование: кратчайший путь к трудоустройству | Новости
Центральной Азии на Camonitor.kz
3. Дуальное обучение: западные модели и казахстанские реалии»
"Просвещение" - казахстанский педагогический интернет журнал; новости
образования Казахстана (agartu.com)
4. Дуальді оқыту жүйесі дегеніміз-теорияны өндіріспен ұштастыра оқыту
технологиясы. (infourok.ru)
5. Дуальді оқытудың артықшылығы неде? (egemen.kz)
6. Шумакова О.В., Мозжерина Т.Г., Комарова С.Ю. Опыт дуального
образования как возможность повышения эффективности профессиональной
подготовки обучающихся , ЭНМЖ Омского ГАУ №4

ДУАЛЬДІ ОҚЫТУ ЖҮЙЕСІНІҢ АРТЫҚШЫЛЫҚТАРЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ БІЛІМ
БЕРУ САПАСЫНА ӘСЕРІ
ПРЕИМУЩЕСТВА ДУАЛЬНОЙ СИСТЕМЫ ОБУЧЕНИЯ И ЕЕ ВЛИЯНИЕ НА
КАЧЕСТВО ОБРАЗОВАНИЯ

ADVANTAGES OF THE DUAL EDUCATION SYSTEM AND ITS IMPACT ON THE
QUALITY OF EDUCATION

Елеукин Б.М.- «Радиоэлектроника және байланыс» кафедра меңгерушісі, арнайы
пәндер оқытушысы, Қарағанды жоғары политехникалық колледжі, Қазақстан
Республикасы, Қарағанды қаласы.




98

Түйінді сөздер: дуальді оқыту жүйесі, студенттердің біліктілігін арттыру, кәсіби
мамандарды дайындау, жұмыс берушімен шарт жасау,серіктес ұйымдармен орталықтар ашу, оқу
кабинеттері мен зертханаларды жабдықтау, студенттерге өз кәсібіне деген қызығушылығын
арттыру.
Ключевые слова: дуальная система обучения, повышение квалификации студентов,
подготовка профессионалов, заключение договоров с работодателем, открытие центров с
партнерскими организациями, оснащение учебных кабинетов и лабораторий, повышение
интереса студентов к своей профессии.
Keywords:dual training system, advanced training of students, training of professionals,
conclusion of contracts with the employer, opening of centers with partner organizations, equipping
classrooms and laboratories, increasing students' interest in their profession.
Түйін: мақалада білім беру орнында оқу – тәрбие процесін жаңғырту құралы ретінде
дуальді оқыту жүйесінің элементтерін енгізудің кейбір мүмкіндіктері жайлы, дуальді оқытуда
техникалық және кәсіптік білім берудің сапалы кадрлары дайындау туралы қарастырылған.
Әлеуметтік – әріптестік аркылы колледж студенттерінің теория мен тәжірибені ұштастырып,
өндірістік іс-тәжірибеде мамандықтың қыр-сырын үйрену маңыздылығы айқындалады.
Аннотация: в статье рассмотрены некоторые возможности внедрения элементов системы
дуального обучения как средства модернизации учебно - воспитательного процесса в
образовательном учреждении для подготовки качественных кадров технического и
профессионального образования. Для качественной подготовки специалистов важно обучение,
в котором совмещена практическая и теоретическая составляющие профессионального
образования при социальном партнерстве.
Abstract: the article considers some possibilities of introducing elements of the dual training
system as a means of modernizing the educational process in an educational institution, training high-
quality personnel of technical and vocational education in dual training. Social partnership relations
college students in combination with theory and practice determine the importance of high-quality
training of specialists in industrial practice.
Білім беру сапасын арттыру мәселесі білім беру жүйесі үшін ғана емес, өндірістік
сала үшін де, жалпы мемлекет үшін де барынша өзекті маселелердің біріне айналып
отыр.
Қазіргі кезде әлемде оқытудың дуальді жүйесі- техникалық және кәсіптік мамандар
даярлаудың ең тиімді жолдарының бірі болып табылады. Нақты өндіріс жағдайларына
бейімделген, жұмыс орнында дағды мен білімді тікелей игеруге бағытталған,
практикалық сағаттардың оқыту бағдарламасына барынша үйлесіммен біріктірілетін
білікті мамандарды дайындау қазіргі кезде білім берудің дуальді жүйесі деген атпен
белгілі.
Бүгінгі күннің болмысы кәсіби білім жүйесі алдында еңбек нарығында бәсекеге
қабілетті білікті мамандар даярлау, өз мамандықтарын жетік меңгерген, өз мамандығы
бойынша тиімді жұмыс жасауға қабілетті, тұрақты кәсіби өсуге дайын, әлеуметтік және
оңтайлы кадрларды даярлауды талап етеді. Осыған байланысты қойылған басты міндет
- мемлекеттік құрылымдардың күшін біріктіру, жұмыс берушілер мен оқу орындарын
облыстық кәсіпорындар мен өнеркәсіптерді білікті мамандармен қамтамасыз ету
мәселесінде жұмылдыру.
Дуальді оқыту біздің мамандық бойынша «07140900 Радиотехника, электроника
және телекомуникациялар» осы оқу жылында алғашқы рет жүзеге асырдық.Дуальді
оқытуда біздің әлеуметтік серіктеріміз «OLDIMAX» ЖШС, «Алма Телекоммуникейшнс
Қазақстан» АҚ, «KazInnovation» ЖШС болып табылады.
Студенттеріміз алғашқы тәжірибені осы компанияларда өткізді, осыдан көретініміз
студенттердің өзінің мамандығына деген қызығушылығы артты.
Дуальді жүйе бойынша оқыту білім алушылардың кәсіби біліктер мен дағдыларды,
іскерліктерді тікелей жұмыс орнында меңгеріп, жан-жақты кәсіби дамуына мүмкіндік
беріп, түрлі жүйелердің – білім, ғылым, өндірістің – өзара байланысын, өзара әсерін,


99