Hayot_faoliyati_havfsizligi_G_Yormatov_O_Yuldashev_A_Hamrayeva

1986-yil, T o 'rtin c h i blokda 50 O ldingi avariyasobiq SSSR , portlash va lar bilan C hem obl yong'in um um an solishtirib boMmaydi E nergetikada atom energiyasidan foydalanish boshlangan 1954-yildan beri dunyodagi ham m a elektr stansiyalarida 300 dan ortiq ro q avariya qayd etilgan. Bu albatta SSSR dan tashqari, chunki SSSR da C hA ES dan boshqa atom elektr stansiyalarida b o 'lg an avaryalar e ’lon qilinm agan. 30-jadvalda avariya natijasida chiqarib yuborilgan aholiga zarar yetkazishi m um kin boMgan b a ’zi bir radioaktiv m oddalar m iqdori keltirilgan. R adiatsiya xavfi atom elektr stansiyalari xavfidan tashqarida ham m avjud, m asalan, radioaktiv m oddalar, ya’ni uranni qazib olish uni rudasini boyitish, ishlatish u ch u n jo ‘natish va saqlashda h am radiatsiya xavfi m avjud boMadi. B undan tashqari dunyo m iqyosida radioaktiv chiqindilarni y o 'q o tish va uni ko 'm ish m asalalari ham hozircha m uam m oligicha qolm oqda. Shuningdek, sanoat va fan-texnika sohalarining izotoplar bilan ishlaydigan sohalar ham , ju m lad an , izotop diagnostika ishlari, kasallarni rentgen nurlari yordam ida aniqlash, m ahsulotlar sifatini rentgen yordam ida baholash va boshqalar. Radioaktiv avariyalar m asshtabi bo 'y ich a u ch ta tipga bo'lin ad i: — chegaralangan avariya-radiatsiya oqibati va shu avariya sodir boMgan bino bilan chegaralanadi; — m ahalliy avariya-radiatsiya ta ’siri bino va bu bino joylashgan sanoat korxonasi hududi bilan chegaralanadi; — um um iy avariya-radiatsiya ta ’siri korxona hudu d id an tashqarilarga ham ta ’sir ko'rsatadi. Radiatsiya avariyalarining asosiy zararlovchi om illari: — tashqi nurlanish ta ’siri (gam m a va rentgen nurlari; beta va gam m a nurlari; gam m a-neytron nurlari va boshqalar); — ichki nurlanish odam organizm iga tushib qolgan radionuklidlar (alfa va beta nurlanishlar); — radiatsiya va radiatsiya bo'lm agan om illarning q o 'sh m a ta ’siri (m exanik shikastlanish, issiqlik ta ’siri, kim yoviy kuyish, intoksikatsiya va boshqalar). Avariya yuz bergandan keyin radioaktiv zararlangan zonada odam uchun eng zararli om il tashqi nurlanish hisoblanadi.

R adionuklidlarning ichki organizm larga o 'tish i, o 'z vaqtida va qoidaga m uvofiq nafas olish organlarini m uhofazasi ta ’m inlangan holatda deyarli bo'lm aydi. Ichki nurlanish radionuklidlarning oziq ovqatlar va suv bilan birga kiigandan keyingina rivojlanadi. Avariya b o 'lg an d an keyingi birinchi kunlarda yodning radioaktiv izotoplari xavfli hisoblanadi, qaysiki odam ning m uhofazalash bezlarida yig'ila boshlaydi, birinchi navbatda sut bezlarida yig'iladiki, bu ayniqsa, bolalar u ch u n katta xavf tug'diradi. A variyadan ikki-uch oy o 'tg an d an keyin ichki nurlanishning asosiy agenti — bu radioaktiv seziy hisoblanadi, qaysiki, albatta, oziq-ovqat bilan birga organizm ga kirib qoladi. Shuningdek, inson organizm iga, agar atro f-m u h it zararlanishini u n ch a katta bo'lm agan m asshtabda bo'lsa, boshqa radioaktiv m oddalam ing (m asalan, stronsiy, plutoniy) tushib qolishi ham m um kin. R adioaktiv m oddalam ing inson organizm ida yig'ilish taqsim oti quyidagicha tavsiflanadi: — kalsiy, stronsiy, radiy va plutoniy skletlarda to 'p lan ad i; — seriy, lantan, plutoniy va boshqalar jigarda yig'iladi; — tretiy, uglerod, inert gazlar, seziy va boshqalar b u tu n tana bo'ylab tekis taqsim lanadi; — radioaktiv yod asosan m uhofaza bezlarini tanlaydi (30% atrofida), bunda uning aktivligi boshqa organlar aktivligidan 100— 200 m arta katta bo'ladi. Ionlovchi nurlanishlam i chegaralashda uning asosiy param etrlari ekspozitsiya, yutilgan va ekvivalent m iqdorlardan foydalaniladi. Ekspozitsiya miqdori — bu nurlanishning ionlashish xususiyatiga asoslangan b o'lib, ionlashish nurianishi m aydonining son m iqdorini ko'rsatadi. U ning birligi rentgen (R) qabul qilingan. B unda 1R nurlanishda 1 sm 3 havoda 2,08 x 109 juft ion hosil b o 'ladigan holat tushiniladi. X alqaro SI tizim ida bu m iqdor kulon/kilogram m (K l/kg) tarzida qabul qilingan. Ш /k g = 3876 R. Yutilgan miqdor — nurlantirilayotgan m oddaning m a ’lum og'irlik birligida yutilgan energiya m iqdori. Y utilgan m iqdorning m axsus o 'lch o v birligi sifatida lra d qabul qilingan. X alqaro SI tizim ida 1 G rey (G r) qabul qilingan. 1 G r= 100 rad. Ekvivalent m iq d o r-o 'Ich o v birligi ber. H ar qanday ionlanuvchi nurlanishning surunkali nurlantirishda 1 rad rentgen yoki gam m a nurlanishlari biologik effektini beradigan birligi 1 b er birlik sifatida qabul qilinadi. X alqaro SI tizim ida ekvivalent m iq d o r birligi Zivert (Zv). I Zv 100 ber.

Inson organizm i doim o kosm ik nurlanishlar, tab iatd a uchraydigan va havo, tuproq va organizm hujayralarning o 'z id a boMgan radioaktiv m oddalar ta ’sirida boMadi. Tabiiy nurlanishlam ing ham m a m anbalaridan ajraladigan nurlanishlar darajasi u m u m an o 'rta c h a yiliga 100 m ber, ayrim hududlarda 1000 m ber gacha borishi m um kin. Z am onaviy sharoitlarda bu m iqdor chegarasida saqlanib qolish im koniyati kam ayib borm oqda. C hunki uncha k o 'p boMmagan radioaktiv m oddalar bilan ishlaganda ham radiatsiya nurlanishi olish xavfi katta boMadi. Lekin shuni ham ta ’kidlash kerakki, O 'zbekiston Respublikasi hududida ato m elektr stansiyalari qurilm agan. Bu, albatta avariya sharoitini inkor qilishi m um kin. Lekin shuni ham unutm aslik kerakki, bizda radioaktiv m od d alar qazib olish konlari m avjud, dem ak, b u m oddalar qazib olinadi va boyitilib tayyor m ahsulot holatiga keltiriladi va uni bir joydan ikkinchi joyga ko'chirish ishlari bajariladi va b a ’zi hollarda uni m a ’lum vaqt saqlab turish kerak boMadi. Bu ishlarda qatnashayotgan odam larni va bu ishlar bajarilayotgan joylar yaqinida yashayotganlarning hayotiga xavf tug'dirilishi tabiiy hoi hisoblanadi. B undan tashqari respublikam iz hududida yadro reaktorlari ham bor. Shuning uchun ham radioaktiv m oddalar bilan ishlaganda va um um iy hududlar u ch u n ionlovchi nurlanishlarning ish joylaridagi y o 'l qo'yiladigan m iqdori va um um iy hu d u d lar u ch u n y o 'l qo'yiladigan m iqdorlar belgilab qo'yilgan. Ionlovchi nurlanish boMishi m um kin boMgan sanoat korxonalari va ilm iytekshirish ishlarini bajarayotgan ishchilar va ilm iy-texnik xodim lar u ch u n uning tanasi nurlanishi um um iy y o 'l qo'yiladigan m iqdori (Y Q M ), b u m iqdordagi nurlanish unga uzoq vaqt davom ida ta ’sir qilishi natijasida unin g sog'lig'i va qon hosil qilish ham da qon aylanish jarayonlarini buzm asligini hisobga olgan holda, bu m iqdor yiliga 5 b er dan oshm asligi kerak deb belgilangan. U m um jahon radiatsiyadan m uhofazalash komissiyasi (U R M K ) tavsiyasiga asosan avariya vaqtida Y Q M 25 ber m iqdorda kasbiy surunkali nurlanishda esa, 5 ber m iqdorda va boshqa aholi uchun bundan o 'n m arta kam m iqdorni tavsiya qiladi.

XVbob. YONG‘INNI OLDINI OLISHGA QARATILGAN CHORA-TADBIRLAR Y o n g 'in lar sanoat korxonalari, xalq xo'jaligining ham m a torm oqlari, qishloq xo'jaligi va tu ra r jo y d a yuz berishi m um kin boMgan, yetkazadigan zarari jih atid an tabiiy ofatlarga tenglashishi m um kin boMgan hodisa hisoblanadi. YongMnlar katta m oddiy zarar keltirishi bilan birga ogMr baxtsiz hodisalar zaharlanish, kuyish natijasida kishilar hayotini olib ketgan hollar ko'plab uchraydi. Shuning uchun ham yong'inga qarshi kurash barcha fuqarolarning um um iy burchi hisoblanadi va bu ishlar davlat miqyosida amalga oshiriladi. U m um an yong'in chiqm asligini ta ’m inlash, yong'in chiqqan taqdirda ham uning rivojlanib, tarqalib ketishining oldini olish m oddiy boyliklarni, inson salom atligi va uning hayotini saqlab qolishga qaratilgan chora-tadbirlar bo'lib, bu m asalalar m ehnatni m uhofaza qilishning tarkibiy qism idir. B izning vazifam iz yo n g 'in haqida asosiy tush u n ch alar berish bilan birga, unga qarshi sam arali kurash olib borish, y o n g 'in n i o 'ch irish d a qo'llaniladigan birlam chi vositalar, har xil tadbirlar bilan o 'q u v ch ilam i tanishtirishga qaratilgan. XV. 1. Yonish jarayoni Y onish deb, yonuvchi m oddalardagi m urakkab oksidlanish ja ­ rayonida bir m oddaning ikkinchi m oddaga aylanishi natijasida katta m iqdorda issiqlik va nurlanish ajralishi bilan kechadigan hodisaga aytiladi. Y onishda asosan u ch om il m uhim rol o'ynaydi: 1) yonuvchi m odda; 2) yondiruvchi m uhit; 3) qizdirish jarayoni. Y onuvchi m odda deyarli h am m a joyda bor: bular h ar xil yog'och m ahsuiotiari va jihozlari, qo g 'o z m ahsuiotiari, kim yoviy m oddalar, yonuvchi suyuqliklar va h ar qanday organik

m oddalardir. Y ondiruvchi m uhit bu bizni o 'rab turgan havo tarkibidagi kislorod bo'lib, u ham ham m a vaqt mavjud. B a’zi b ir hollarda yonish jarayoni xlor, brom kabi oksidlovchilar m uhitida ham ro 'y berishi m um kin. Endi qizdirish jarayoni bo'lsa, yonish reaksiyasi vujudga keladi. B uning u ch u n m a’lum m iqdorda qizdirish m anbasi bo'lishi kerak. Reaksiya boshlangandan keyin, reaksiya natijasida hosil b o 'lg an issiqlik yonishning davom etishini ta ’m inlaydi. Shuning u ch u n yonayotgan zona alangalanish m anbasi va yonish zonasi hisoblanadi. U zona harorati qancha katta bo'lsa, yonish sh u n ch a tez bo'ladi. Yonish jarayoni asosan ikki xil bo'lishi m um kin. Birinchisida qattiq jism lar yonish jarayonida yonayotgan m odda havo m uhitidan ajralgan holda bo'ladi. Kislorod bilan birikish yonish zonasidagi issiqlik natijasida sodir bo'ladi va bu birikkan m odda (yoki yonish mahsuloti) qizigan holatda yuqoriga qarab yo'naladi va o 'z o'rniga havo bilan kislorodning kirishiga sababchi bo'ladi va bu holat yonuvchi m odda tam om bo'lguncha davom etishi m um kin. Bu yonishni havo harakati natijasida yonish zonasini kislorod bilan ta ’minlaganligi uchun difluziya yonishi deb yuritiladi. Bunday yonishni yog'och, ko'm ir, sham va boshqalar yonganda kuzatish m um kin. Y ong'inlar ham asosan diffuziya tartibda bo'ladi. Y onishning ikkinchi xili—yonuvchi gazlar, yonuvchi suyuqliklarning b u g'lari va yonuvchi m oddalam ing changlari havo bilan aralashgan holatdagi yonishi bu kinetik yonish deb ataladi. B unday yonish hajm iy yonish jaray o n id a o 'tad i, ya’ni shu m a ’lum hajm dagi m odda baravar yonadi. Y onish tezligi m odda m iqdor zichligiga, haroratiga bog'liq b o 'lad i. A gar bunday yonish yopiq hajm larda yoki idishlarda bo'lsa, portlash hodisasi ro 'y beradi. XV. 2. Yonish turlari Y onish jarayonini shartli ravishda quyidagi turlarga bo'lish m um kin: • 1) C haqnash-yonuvchi aralashm aning bir lahzada yonibo 'ch ish i. B unda yonishning davom etishi uchun aralashm a tayyorlanishining im koniyati yo'q. 2) Q izdirish natijasida yonishning vujudga kelishi. 3) A langalanish-yonishning alanga olib davom etishi. 4) O 'z -o 'z id a n yonish-m oddalar ichida asosan organ;k m oddalarda ro 'y beradigan ekzoterm ik reaksiyalar natijasida, tashqari-

dan qizdirishsiz yonuvchi aralashm aning o ‘z -o ‘zidan yonib ketishi. 5) 0 ‘z -o ‘zidan alangalanish o 'z -o 'z id a n yonishning alanga bilan davom etishi. 6) P o rtlash -o ‘ta tez yonish kim yoviy jarayonining bosim va energiya hosil qilish bilan o'tishi. Y onuvchi m odda m a’lum haro ratlard a o 'zid an yonuvchi b ug'lar ajratib chiqarishi natijasida alangalanish ta ’m inlansa, bu harorat alangalanish harorati deb yuritiladi. B a’zi bir, asosan organik m oddalar (torf, qipiq paxta, k o 'm ir m ahsuiotiari, qora m ollarning chiqindilari) o 'z -o 'z id a n yonib ketish xususiyatiga ega. C hunki ular g'ovak asosga ega, oksidlanishi m u m ­ kin bo'lgan yuzasi ju d a katta bo'lganligidan, bu m oddalar ochiq joylarda m a ’lum m iqdorda tushib qolsa, ob-havo sharoiti ta ’sirida qizib yonib ketadi. Buning asosiy sababi organik m oddalar nam langanda uning ichki qism ida m ikroorganizm lar rivojlanadi va ularning rivojlanishi natijasida issiqlik ajralib chiqadi, bu hodisani organik m oddalam ing o 'z -o 'z id a n qizish jarayoni deb ataladi. B unday hodisalar b a ’zi bir kim yoviy m oddalarda h am bo'lishi m um kin. M asalan, ishqoriy yer m etallar, kalsiy karbid, so'ndirilm agan oliak u n ch a k o 'p b o 'lm agan suv ta ’siridan qizib alangalanib ketishi m um kin. B unday hodisalar k o 'p in c h a yong'in chiqishiga bevosita sababchi bo'ladi. Y onish jarayoni yonuvchi m odda m olekulalarining kislorod m olekulari bilan birikish hodisasi hisoblanadi. Y onish jarayonini akdem ik N .N .S em y o n o v zanjirli reaksiya nazariyasi asosida tushuntiradi. O ksidlanish reaksiyasi odatd a issiqlik ajralish bilan boradi va bu hodisa m a ’lum sharoitda tezlashib ketishi m um kin. O ksidlanishning m ana shu tezlanish davri yonishga o 'tg an davriga to 'g 'ri kelib, buni o 'z -o 'z id a n alangalanish hodisasi deb yuritam iz. O 'z -o 'z id an alangalanish issiqlik ta ’sirida yoki zanjir tartibda yuz berishi m um kin. O 'z -o 'z id an yonish issiqlik ta ’sirida b o 'lganda reaksiya n a tijasida ajralib chiqayotgan issiqlik tashqi m uhitga tarqalayotgan issiqlikdan katta b o 'lg an taqdirdagina vujudga keladi. Z anjir tartibi esa niolekulalar zanjiri uzluksiz davom etishi va zanjirning tarm o q ­ lari keskin ortib ketishi natijasida sodir b o'ladi. O 'z -o 'z id an yonib ketishning issiqlik ta ’sirida ro 'y berish h o ­ latini k o'rib chiqam iz. Faraz qilaylik idishda V hajm ida yonuvchi gaz yoki bug'lam b yonuvchi gaz holatidagi kelgan suyuqlik havo bilan birga tuldirilgan

bo'Isin. Shu xonadagi harorat va atm osfera bosim ida havo bilan to'ldirilgan yonuvchi gaz yoki b u g ian g an suyuqlik o'rtasida hech qanday reaksiya bo'lm aydi. M a ’lumki reaksiya jarayoni faqatgina harorat ko'tarilishi bilan ro'yobga chiqadi. Agar biz idish haroratini asta-sekin ko'tara borsak, ya’ni idishni qizdirsak unda aralashm a harorati ham ko'tarila boradi, bu bilan reaksiya tezligi ham ortaboradi va o 'z navbatida reaksiya natijasida ajralib chiqayotgan issiqlik ham orta boradi. Berilayotgan issiqlikka nisbatan ajralib chiqayotgan issiqlik m iqdori quyidagi form ula asosida bo'ladi: q ,= Q V K CV eE/(RT>, bu yerda, qi - issiqlik ajralish tezligi: Q —gaz yonganda ajraladigan issiqlik; V—yonuvchi aralashm aning hajm i; K —reaksiya tezligi konstantasi; S—reaksiyaga kirishuvchi m oddalar konsentratsiyasi; v— reaksiya tartibi; E — aktivatsiya energiyasi; R —gazning universal o'zgarm as m iqdori: T —aralashm a harorati. Kimyoviy reaksiya tezligi sifatida m a ’lum hajm dagi m oddaning birikish m iqdori qabul qilingan. Aktivatsiya energiyasi m olekulalar o'rtasidagi bog'lanishni o'zgaitirishga sarflanishi zarur bo'lgan en ergiya m iqdoridir. K im yoviy birikish eski m oddadagi m olekulalar tizim idagi asoslar o'rtasidagi bog'lanishni buzib, yangi m olekulalar bog'lanishdagi tizim ni vujudga keltiradi. Shuning uchun ham m oddaning bir turdan ikkinchi turga aylanishini ta ’minlovchi reaksiya uchun eski atom lar orasidagi bog'lanishni buzishga m a’lum miqdorda aktivatsiya energiyasi sarflanadi. Shuning uchun ham reaksiyaga kirishga sarflanishi kerak bo'lgan energiya miqdori m a’lum m iqdorda yig'ilgandagina paydo bo'ladi. Bu energiya asosan atom va m olekulalar o'rtasidagi bog'lanishlarni uzish yoki susaytirish uchun sarflanadi. M olekulalam i uzilish holatiga olib keladigan energiya m iqdori aktivatsiya energiyasi deb yuritiladi. Reaksiya natijasida ajralib chiqayotgan issiqlik yonuvchi aralashm aning qizishiga olib keladi. A ralashm aning harorati idish devorlari haroratidan ko'payib ketsa, unda ajralayotgan issiqlik atro f-m u h itg a tarqala boshlaydi. M a’lum vaqt birligida idish devorlari orqali tarqalayotgan issiqlik m iqdori, idish devori va aralashm a harorati orasidagi ayirm aga to 'g 'ri proporsional b o 'lad i, ya’ni:

bunda, q2 — idish devori orqali tarqalayotgan issiqlik tezligi; a — issiq tarqatish koeffitsiyenti; S—idish devorlari yuzasi; T t— aralashm a harorati; T o —idish devori harorati. 43-rasm da yuqorida keltirilgan form ulaning grafik ko'rinishi aks ettirilgan. 43-rasm . O 'z -o 'z id a n yonishni ifodalovchi chizm a. Ri — egri chiziq sistem alari reaksiyaga kirishayotgan gazlar aralashm asining boshlang'ich konsentratsiyasiga bog'liq bo'lgan kim yoviy reaksiyalarning h ar xil tezliklariga m os keladi. Reaksiya egri chiziq bo'ylab boig an d a o 'z -o 'z id a n alangalanish bo'lm aydi. Bu holat m oddaning bir m aro m d a oksidlanish jarayoniga m os keladi. Agar reaksiya egri chiziq asosida bo'lsa, bunda issiqlik ajralishi tarqalayotgan issiqlikka nisbatan ham m a vaqt k o 'p bo'ladi. Bu holatd a aralashm aning issiqligi k o 'tarila boradi va natijada o 'z - o 'z id a n alangalanish boshlanadi. Reaksiyaga kirishuvchi m oddalam ing ajralayotgan issiqligi b ilan tarqatayotgan issiqligi orasidagi m utanosiblik qizdirish egri chizigi bo'ylab borganda kuzatiladi. B unda qizdirilishning va issiqlik tarqatishning tenglashgan holati V nuqtaga to 'g 'ri keladi. A m m o bu tenglashish tu ig 'u n holat em as. Bu holatda u ncha katta b o 'lm ag an qizdirish ham m oddalardan ko'plab issiqlik ajralishini ta ’m inlash va o 'z -o 'z id a n alangalanishga olib kelishi oson. D em ak, bu ikki chiziqning kesishgan nuqtasi V ni issiqlik ajralishi va tarq alishi tenglashgan holat deb qarash m um kin. M ana shu tenglashgan holatdagi haroratni o 'z -o 'z id a n alangalanish harorati deb yuritiladi. H ar xil m oddalar u ch u n o 'z -o 'z id a n alangalanish harorati h ar xil b o 'lad i va b a’zan keskin farq qiladi. M asalan, A -72 benzinining o 'z - o 'z id a n alangalarini harorati 255 °C ga, qayin yog'ochiniki400 °C , lin o leu m n ik i-4 1 1 °C ga teng. Zanjirsimon o'z-o'zidan alangalanish. Tabiatda shunday aralashm alar uchraydiki. ularning haroratini oshirm agan holda kim yoviy jarayonlar ro 'y berishi va bu jarayonlar o 'z -o 'z id a n tezlashishi (albatta uncha k o 'p b o 'lm ag an birlam chi issiqlik hisobiga) va

o 'z -o 'z id a n alangalanish hodisasini vujudga keltirishi m um kin. B unday hodisalam i zanjirli kim yoviy jarayonlar deb yuritiladi. Bu hodisaga asosiy sabab—aralashm a holidagi yonuvchi m o d - dalarda, m a ’lum sharoit taqozosi bilan, harorat o'zgarm agan holda, bir yoki bir necha m arkazda m oddaning aktiv atom lari hosil b o 'lad i va bu ato m lar m odda tarkibidagi m olekulalar bilan aktiv reaksiyaga kirishadi, buning natijasida yonuvchi m odda m olekulalari p a rc h a ­ lanadi ham d a parchalangan m olekulalar yangi aktiv m arkazlar hosil qiladi. Agar zanjirsim on reaksiyaning m arkazi bitta bo'lsa, unda zanjir reaksiyasi sust kechadi. Bu tarm oqlanm agan zanjir reaksiyasi deb ataladi. A gar m arkaz bir necha bo'lsa, bunda reaksiya keskin ku ­ chayadi, o 'z -o 'z id a n alangalanish jarayoniga olib keluvchi bu reaksiya tarm oqlangan zanjir reaksiyasi deb yuritiladi. Buni xlor bilan vodorod m olekulalarining o'zaro birikishi m isolida tushuntirish m um kin. Xlor m olekulalari yorug'lik ta ’sirida C \j-^ 2 C \ A tom holidagi xlor vodorod bilan yengil birikadi H 2+2C 1=2H C 1+H A tom holidagi vodorod С Ь, ni yana p rach alaydi H + C l 2 = H C l+ C l. B ularni o'zaro q o 'sh sak C 1+ H 2+C12= C I+2H C 1 hosil bo'ladi B undan ko 'rin ib turibdiki, zanjirsim on reaksiya m arkazlari tu - gam aydi va davom etaveradi. Z anjirsim on reaksiyaning o 'z -o 'z id a n alangalanishga olib keluvchi xususiyati harorat ko'tarilg an d a tezlashadi. XV.3. Gazsimon moddalaming yonish va portlash xususiyatlari H ar qanday gazsim on m odda, um um an yonuvchi gazlar va bug'larning yong'inga ham da portlashga xavfliligi ulam ing a la n ­ galanish chegaralari, yonish harorati va alanganing norm al tarqalish tezligi bilan belgilanadi. G azning havo bilan aralashib yonishi aralashm a hosil bo'lgandagina vujudga keladi. S huning uchun ham aralashm alarning alangalanish chegaralari quyi va yuqori chegaralar sifatida belgilanadi. B unda quyi chegara deb gazning m inim al m iqdor alanga hosil qilgan holati tushuniladi va m ana shu chegara sanoat korxonasining yong'inga va portlashga xavflilik toifasini belgilovchi om il hisoblanadi. H avoning gaz bilan aralashm asi, yonish uchun yetarli m iqdorda yiqilgan bo'lsa, u m a ’lum haroratgacha q izdkilganda alangalanib ketadi, m ana shu h aro rat yonish harorati deb ataladi.

Bu harorat yonuvchi aralashm a holati va boshqa o m illar ta ’sirida ju d a k atta d iap azo n n i tashkil qilishi m um kin (450-»2000 °C ). Y onuvchi aralashm a yonayotgan vaqtida alangani tarqalish tezligi aniqlanadi. B unda yonayotgan zonaga o'tish tezligi m a ’lum yuzadagi yonuvchi aralashm a m a ’lum vaqt birligida yonib, tutash zonaga o 'tish i belgilanadi. K o'pgina gazlarning aralashm alarining yonish tezligi ular aralashm alarining m iqdoriga va gazning xususiyatiga bog'liq bo'ladi. G azlarning yonish tezligi asosan 0,3—0.8 m /s ni tashkil qiladi. B undan vodorod bilan asetilen gazi m ustasno b o'lib, ulam ing yonish tezligi 2,76 va 1,56 m /s dan iborat. A langaning norm al tarqalish tezligi gazlardagi fizika-kim yoviy xususiyat b o 'lib , m a’lum o'zgarm as m iqdor sifatida belgilanadi, chunki bu tezlikning nihoyatda ortib ketishi portlashni belgilovchi om il hisoblanadi. Y onishning tez kechishi portlash deyiladi. Y onish qancha qisqa m ud d atd a am alga oshsa, portlash kuchi shuncha katta bo'ladi. Suyuqliklarda yonish faqat uning gazsim on (ya’ni bug'ga aylangan) fazasida b o'ladi. Byg'ga aylanish jarayoni va tezligi suyuqlikning fizik va kim yoviy xususiyatlariga bog'liq. Shuningdek, bunga aylanish jarayoni tashqi m uhit haroratiga h am bog'liq bo'ladi. M a’lum harorat va bosim dagi suyuqlik b u g 'i hosil b o 'lad i. Shu bug' m iqdori h arorat o'zgarm agan holatda ortib yoki kam ayib ketmaydi. Bu m iqdordagi bug'ni to 'y in g an bug' deb ataladi. T o'yingan bug'lardan bug'ga aylanayotgan m olekulalar soni, suyuqlikka aylanayotgan m olekulalar soniga teng bo'lganligidan, uning m iqdori havo m uhitida bir xil saqlanib turadi. B unday holatdagi suyuqlikning havo m uhitiga nisbatan zichligi m iqdoriy bosim deb yuritiladi. Y a’ni agar havo tarkibidagi to 'y in g an bug' m iqdori 20 foizni tashkil etsa, u n d a bu aralashm aning m iqdoriy bosim i 0,20 P deb qabul qilinadi. B unda P0-atm osfera bosim idir. Agar to 'y in g an bug'ning m iqdoriy bosim i m a ’lum bo'lsa, ana shu haroratdagi havo m uhitida bo'lgan zichligini aniqlash m um kin. p C k = 100% Po bunda, Р к—to'yingan par bosim i, P0-a tm o sfe ra bosimi. O datda to 'y in g an bug'ning bosim i m a ’lum h aroratlar bo'yicha h ar xil suyuqliklar u ch u n m a ’lu m otnom alarda beriladi.

H avo m uhitida bug'larning, shuningdek, gazlarning yonishi, m a ’lum diapazon zichlikdagina ro'y berishi m um kin. H avodagi yonuvchi bug* va gazning m iqdori, u m u m an to ‘yingan holatdagi m iqdordan ko‘p bo'lishi m um kin em as, sh u ­ ning u ch u n bu m oddaning yonish chegarasini faqat harorat bilangina belgilash m um kin va bu m iqdor yonuvchi m odda alan - galanishining yuqori chegarasi deb yuritiladi. A m m o suyuqlik va gazlarning havo m uhitidagi zichligi to'y in ish nuqtasidan past bo'lgan hollarda ham m a ’lum haroratda alangalanish hodisasi ro 'y berishi m um kin. Shuning uchun ham har xil yonuvchi m oddalar u ch u n zichlikning alangalanish chegarasini yonuvchi m odda m in imal m iqdorda bo'lgan holat uchun ham alangalanish harorati aniqlanadi va bu m iqdor m odda alangalanishining quyi chegarasi deb yuritiladi. D em ak, har qanday yonuvchi suyuqlikning yonish jarayoni bo'lishi uchun suyuqlik m a’lum haroratgacha qizdirilishi (bu harorat, albatta, alangalanishning quyi chegarasidan kam bo'lm asligi kerak) va bu vaqtda suyuqlikdan ajralib chiqayotgan b u g 'lar m iqdori alangani davom ettira oladigan m iqdorda b o'lishi kerak. Suyuqliklarning ana shu xususiyatlari asosida suyuqliklar u ch u n chaqnash va alangalanish tushunchalari kiritiladi. U ncha katta bo'lm agan haroratdagi suyuqlik yuzasida suyuqlik bug'larining havo bilan aralashm asi hosil b o 'lad i va bu aralashm aga tashqaridan uchqun berilsa, yonib ketadi. Bu chaqnash harorati deb aytiladi. B unda m uqim yonish jarayoni davom etmasligi m um kin. Agar yonib ketgan suyuqlik bug'larining ajratgan issiqligi suyuqlikning yonish uchun ajralishi kerak bo'lgan bug' m iqdori u ch u n yetarli bo'lsa, yonish davom etadi, aksincha, o'chib qoladi. M ana shu xoccara asoslangan holda suyuqliklar ikki turkum ga bo'linadi: 1) Agar suyuqlikning chaqnash harorati 61 °C ga teng yoki kichik bo'lsa, bunday suyuqliklar yengil alangalanuvchi suyuqliklar (EA S) deb ataladi. U larga spirtlar, aseton, benzin va boshqa suyuqliklar kiradi. 2) Agar suyuqlikning chaqnash harorati 61 °C dan katta b o 'lsa, bunday suyuqliklar yonuvchi suyuqliklar (YoS) deb ataladi. U larga yog'lar, m azut, glitserin va boshqalar kiradi. A langalanish harorati deb suyuqlikning m inim al haroratdagi chaqnash hodisasi suyuqlikdan yetarli darajada bug'lar ajralib chiqishini ta ’m inlashi natijasida alangalanish davom etadigan h o ­ latiga aytiladi. Yengil alangalanuvchi suyuqliklar uchun bu harorat chaqnash haroratidan 1—5 °C yuqoriroq bo'ladi, yonuvchi suyuqliklar uchun esa 30—35 °C ga borishi m um kin.

G azlar va suyuqlik bug'larining havo bilan aralashm asi portlash xususiyatiga ega. Portlash m a’lum sharoit boMganda am alga oshadi. Y a’ni portlash boMishi uchun aralashm adagi yonuvchi gaz yoki bug'ning m iqdori, aniq foiz m iqdorni tashkil qilishi kerak. Buni 44-rasm da ko'rsatilgan chizm a bilan ifodalash m um kin. C hizm ad an ko'rinib turibdiki, agar portlovchi m odda m iqdori A ga yetsa, portlash boshlanadi va V gacha davom etadi. E ng kuchli portlash m odda m iqdori S ga yetganda sodir b o 'ladi. Shuni ham aytib o'tish kerakki, portlash berk xona yoki idishda yuz beradi. 44-rasm . Portlash m ohiyatini tushintirish chizm asi. XV.4. Qattiq, moddalaming yonish va yong'ingga xavfliliK xususiyatlari Q attiq jism larning yonish xususiyati deganda, uning qizdirish natijasida parchalanib, yonuvchi gazsim on va bug'sim on m oddalar hosil qilishi tushuniladi. Y onuvchi m oddalam ing m ana shu parchaIanish holati ulam ing uchuvchi qism i deb ataladi. U chuvchi qism ning yonish qonuniyatini o'rganishda, ularga gazsim on m oddalarning yonish qonuniyatlarini qo'llash m um kin. M asalan, quruq m oddalarni qizdirib haydash yo'li bilan gazga aylantirish m um kin. H aydashdan keyin hosil bo'lgan yoki qolgan qoldiq koks qoldig'i deb yuritiladi. Koks qoldig'ining yonish jarayoni gazsim on m o d - dalarning yonish jarayonidan birm uncha farq qilsada, am m o o 'z - o 'zid an alangalanishning issiqlik nazariyasini bu koks qoldiqning yonish jarayonini tushuntirish u ch u n qo'llash m um kin.

Q attiq m oddalam ing yong'inga xavflik xususiyatlari 1 kg qattiq m odda yonganda ajralib chiqadigan issiqlik m iqdori, o 'z -o 'z id a n alangalanish yonib bitish tezligi va m aterial yuzasida yonishning tarqalishi bilan ifodalaniladi. Q attiq jism larning yonish harorati yonganda hosil b o ‘ladigan issiqlik m iqdori va yonish zonasiga kelayotgan havo m iqdoriga bog'liq. 1 kg qattiq yoki suyuq yoqilg‘i yonishi u ch u n kerak boMadigan havo m iqdorini quyidagicha hisoblash m um kin. M a’lum ki, h ar qanday yonuvchi m odda tarkibida uglerod, oltingugurt, vodorod va kislorod bo'ladi. M ana shu m oddalar tarkibidan kelib chiqib, 1 kg jism ning yonishi u ch u n sarflanadigan havo m iqdorini hisoblab chiqish m um kin. V0 = — (2,67C + S + 8H -0), 23 bunda, S, S, N , O —yonuvchi m oddada uglerod, oltingugurt, vodorod va kislorodning ogMrligiga nisbatan m iqdori; son koeffitsiyentlar, 1 kg h ar bir kom ponentning toMiq yonishi uchun sarflnadigan kislorodning m iqdori; 2—3 soni, havodagi kislorodning foizda ifodalangan qiym ati. H aqiqatda esa yonish va qizish natijasida, qattiq jism larning yonishi u ch u n havo alm ashish konveksiya hodisasiga k o ‘ra, yonish zonasiga nazariy jih atd an kerak boMadigan havoga nisbatan k o 'p ro q havo oqim i keladi. H aqiqatda sarflangan havo m iqdorini, nazariy jih atd an hisoblangan havo m iqdoriga nisbati ortiqcha havo koeffitsiyenti deb yuritiladi. YongMn vaqtida bu koeffitsiyent diapazoni nihoyatda katta boMib, 2-20 gacha o'zgaradi. Y etarli bo'lm agan havo m uhitida yonish to iiq bo'lm aydi. B unda hosil bo'lgan yong.'in m ahsuiotiari (SO , qurum , spirtlar) yana yonish qobiliyatiga ega b o'ladi. B unday m ahsulotlar oz m iqdorda b o 'lsa-d a, tu tu n tarkibida ham bo'ladi. XV.S. Changlaming yonishi va portlash xususiyatlari Q attiq m oddalam ing m aydalangan har xil kattalikdagi zarralari havo m uhitida uzoq vaqt suzib yuradigan va birm uncha katta zichlikka ega bo'lgan tum ansim on m uhitni vujudga keltiradi. Bunday m ayda zarrachalarning ko‘p m iqdorda yig'ilib qolganda xuddi gaz va yonuvchi suyuqliklar bug'lari kabi portlash xususiyatiga ega bo'ladi.

O datda, havo tarkibidagi changlar m iqdori g /m 3 yoki m g /m 3 birliklarda o 'lch an ad i. K o'p g in a yonuvchi m od d alar changlarining portlashi u ch u n pastki zichlik m iqdori ju d a katta birliklam i tashkil qiladi va bunday birlikdagi aralashm a hosil qilishi qiyin (m asalan, q an d pudrasi, to rf changi, bulam ing portlashi u ch u n quyi chegaradagi zichlik 1350 g /m 3 va 2200 g /m 3), shuning bilan birga b u n ­ day changlarni portlatib yuborish u ch u n katta quw atdagi yondiruvchi im puls zarur. P ortlashning boshlang'ich fazasida havo tarkibidagi eng m ayda zarralar alangalanadi va ularning ajratgan issig'ida kattaroq zarralar alangalanadi, sh undan keyin zichligi yetarli bo'lsa, alangalanish h ajm iy tus oladi va portlashga olib keladi. S huning uchun ham zich - likning quyi chegarasi asosida changlam ing yong'inga va portlashga xavfliligi aniqlanadi. Portlashga xavfli changlar toifasiga zichligi 65 g /m 3 gacha bo 'lg an , alangalanish kuyi chegarasiga to 'g 'ri kelgan changlar kiritiladi (oltingugurt changi, un va boshqalar). A gar alan - galanishning quyi chegarasi 65 g /m 3 d an ortiq zichlikka to 'g 'ri kelsa, u lar yong'inga xavfli changlar toifasiga m ansub b o 'lad i (tam aki, yogoch changi). XV.6. Sanoat korxonalarining yong'inga va portlashga xavfi bo'yicha toifalari H a r b ir sanoat korxonasi uning ishlab chiqarish texnologiyasi, ishlatadigan xom ashyosi chiqaradigan m ahsuloti va joylashgan binosining konstruksiyasiga k o 'ra yong'in chiqishga, portlashga va y ong'in ch iq q an taqdirda uning tarqalishiga, shuningdek, y o n g 'in n in g asoratiga asoslangan holda yong'inga va portlashga xavflilik darajasi belgilanadi. A lbatta, h ar bir sanoat korxonasida y ong'in xavfi birinchi navbatda u yerda ishlatilayotgan xom ashyoning va chiqarilayotgan m ahsulotning yong'inga xavfliligi darajasi bilan o 'lchanadi. M asalan, ishlab chiqarish korxonasi gazsim on yonuvchi m oddalar ishlatsa, oladigan m ahsuloti yengil alangalanuvchi suyuqliklar holatida bo 'lsa, u nda albatta yonm aydigan xom ashyo ishlatilib, yonm aydigan m ahsulot olayotgan korxonaga nisbatan y o n g 'in chiqish ehtim oli k o 'p , shuning bilan birga, bu korxonada y o n g 'in n i tarqalib ketishi osonlashadi va bu korxonada y o n g 'in d an ko'riladigan zarari albatta katta bo'ladi. Shuning uchun ham sanoat korxonalarini kategoriyalarga ajratganda ishlatilayotgan m oddalam ing fizika-kim yoviy

xususiyatlari albatta hisobga olinadi. M ana shu xususiyatlarni hisobga olgan holda qurilish n o rm a va qoidalari asosida ham m a sanoat korxonalari, skladlar y o n g 'in va portlashga xavfi bo'y ich a beshta kategoriyaga bo'linadi. A to ifa—yong'inga va portlashga xavfli sanoat korxonalari. Bularga suv, kislorod va bir-biri bilan birikishi natijasida portlashi va yonishi m um kin bo'lgan m oddalarni ishlatiladigan sanoat korxonalari; alangalanish quyi chegarasi xonadagi havo hajm iga nisbatan 10 foiz m iqdorni tashkil qilishi m um kin bo'lgan yonuvchi gazlar ishlatiladigan sanoat korxonalari; xona hajm iga nisbatan 5 foiz m iqdorni tashkil qilishi m um kin bo'lg an va bug'larining alangalanish harorati 28 °C gacha bo'lgan suyuqliklar bilan ish olib boriladigan sanoat korxonalari. Bu toifaga oltingugurtli uglerod, efir, atseton va boshqa shunga o'xshash m oddalar olinadigan sanoat korxonalari kiradi. В toifa—portlash va yong'inga xavfli tc;fadir. Bu toifaga quyi alangalanish chegarasi havo hajm iga nisbatan 10 foizdan ortiq b o 'lg an yonuvchi gazlar bilan ish olib boriladigan, shuningdek, chaqnash harorati 28 dan 61 °C gacha bo'lg an suyuqliklar ham da ishlab chiqarish jarayonida chaqnash haroratigacha yoki undan ortiq darajada qizdirilgan suyuqliklar bilan ishlaydigan va pastki alangalanish chegarasi 65 g /m 3 dan kichik bo'lgan chang va tolalar bo'lg an va m azkur gazlar, suyuqliklar va changlar xona hajm ining 5 foizdan k o 'proq m iqdorda to 'p lan ib , portlovchi aralashm a hosil qilishi m um kin bo'lg an sanoat korxonalari kiradi. M ana shunday sanoat korxonalari sirasiga am m iak haydovchi kom pressor stansiyalari, d etallam i kerosin bilan yuvib tozalash korxonalari m ansubdir. D toifa—yong'inga xavfli toifa. Bu toifaga bug'larining chaqnash harorati 61 °C dan yuqori b o 'lg an suyuqliklar, quyi alangalanish chegarasi 65 g /m 3 dan ortiq bo'lgan yonuvchi changlar va tolalar, shuningdek, bir-biri bilan, havodagi kislorod bilan va suv bilan birikkan holda yonuvchi m oddalar va qattiq yonuvchi jism lar bilan ish olib boriladigan sanoat korxonalari kiradi. K o 'm ir kukuni hosil qilish va yog'ochsozlik sanoat korxonalari shular jum lasidandir. E toifa—yong'inga xavfli toifa. Bu toifaga yonm aydigan jism va m ateriallarga, qizdirib, ch o 'g 'lan tirib va eritib ishlov beradigan va ishlov berish davom ida nurli issiqlik, u ch q u n va alangalar chiqish m um kin bo'lgan, qattiq, suyuq va gazsim on m o d d alar yoqilg'i sifatida ishlatiladigan sanoat korxonalari kiradi. Q ozonxonalar,

eritish va quyish sexlari, m arten sexlari ana shu toifadagi korxonalardandir. F toifa—yong'inga xavfsiz toifa. Bunga yonm aydigan jism lar va m ateriallarga sovuq ishlov beradigan sanoat korxonalari kiradi. M ashinasozlik sanoat korxonalari, qurilish sanoat korxonalari shular sirasiga kiradi. O m borlar va ba’zi tashqariga o'm atilgan hajmli idishlarni yong'inga ham da portlashga xavflik toifalari ularda saqlanayotgan m oddalar turiga qarab u yoki bu toifaga kiritish m um kin. O datda, om borlarning yong'inga va portlashga xavfligi uni loyihalash va ishga qabul qilish vaqtida h ar bir vazirlik tasdiqlagan ro'yxat bo'yicha aniqlanadi. B undan tashqari b a ’zi bir sanoat korxonalarini ularda ishlatilayotgan gaz, yengil alangalanuvchi suyuqlik va changlar tarkibiga qarab ham yong'inga xavflilik toifasini aniqlash m um kin. Shuningdek, yonuvchi gaz va suyuqliklar bilan bog'liq b o 'lgan sanoat korxonalarining yong'inga xavflilik toifalarini belgilaganda xuddi shu m oddalar sanoat korxonasi xonasi hajm ining 5 foizdan ortiq qism ida portlashga xavfli aralashm a hosil qila olad im i-y o 'q m i ekanligini aniqlash kerak. Portlashga xavfli aralashm a m iqdorini hisoblashda quyidagi m ulohazalarga e ’tib o r beriladi: 1) apparatlarning biridan avariya natijasida bino xonasiga xavfli m oddaning katta m iqdori to'kilishi m um kin; 2) apparatdagi ham m a m odda tashqariga chiqariladi, b ir qism i esa avariya tizim i orqali boshqa idishga o 'tkazib yuboriladi; 3) ta ’m inlovchi trubalardan birida m odda to'kilishi xavfi yuzaga keldi va bu oqim ni to 'x tatib qo'yish davrida m a ’lum m iqdorda to'kilishi m um kin, avtom atik ravishda to 'x tatg an d a 2 m in, q o 'ld a to 'x tatg an d a 15 m in; 4) to'kilgan suyuqlik yuzasida bug'lanish hosil b o 'lish i m um kin. B unday hollarda to'kilgan suyuqlik yuzasini hisoblaganda, agar m a ’lu m otnom alarda shunga tegishli m a’lum ot yo'q b o 'lsa, 1 m 2 yuzaga 1 1 suyuqlik yoyiladi deb hisoblanadi; 5) norm al sharoitda idishlarning ochiq yuzalaridan va yangi bo'yalgan yuzalardan bug'lanishni e ’tiborga olish lozim ; 6) suyuqliklar va suyultirilgan gazlarning bug'lanish davrlari, shu suyuqlik va gaz to 'la bug'lanishgacha o'tgan vaqt hisoblanadi, am m o bu vaqt 1 soatdan oshm asligi kerak; 7) m uhitda portlashga xavfli aralashm a hosil bo'lishi aralashm a alangalanishining quyi chegarasiga qarab belgilanadi. Bu zapas koeffitsiyenti 1,5 deb qabul qilinadi;

8) ham m a hollarda sanoat korxonasi xonasining bo‘sh hajmi, ya’­ni m ashina va m exanizm lar o ‘matilm agan hajmi hisobga olinadi yoki xonaning um um iy geom etrik hajm ining 80 foizi deb qabul qilinadi. M ashina va m exanizm lardan to 'k ilib , bug'lanish natijasida portlashga xavf tu g ‘diradigan m iqdor hosil qiladigan gaz aralashm asining alangalanishning quyi chegarasidagi hajm i quyidagi form ula yordam ida aniqlanadi: Vsm = 1,5 G / C qch, bunda, C qch—m odda alangalanishning quyi konsentratsiya ch eg arasi, g /m 3; G —binoga tarqalib ketgan m odda m iqdori, g. G = G a + G t, bunda, G a —apparatdan to'kilgan m odda m iqdori, g; G t—tru b o p ro - voddan to 'k ilg an m odda m iqdori, g; Agar x ona avariya sham ollatish tizim iga ega bo'lsa va sistem a puxta ishlovchi avtom at yurgizish tizim iga ega bo'lsa, unda xonaning b o 'sh hajm ini nt+ 1 m arta ko'paytirib qabul qilinadi. B unda, n — avariya sham ollatishi ta ’m inlayotgan havo alm ashish darajasi; t — avariya rejim ining ishlash davri, soat. S anoat korxonalarining gaz va suyuqlik bug'lar b o 'y ich a portlashga xavflilik toifalarini quyidagi tartibda aniqlanadi. 1. A pparatdan to'k ilib bug'lanish natijasida, 1,5 xavfsizlik koeffitsiyentini hisobga olgan holda alangalanishning quyi zichlik chegarasida portlash uchun xavfli hajm i aniqlanadi. 2. S anoat korxonasi xonasining m ashina-m exanizm lar bilan to'ldirilm agan b o 'sh hajm i aniqlanadi. 3. A variya sham ollatish rejimi aniqlanadi. 4. H isoblab topilgan portlovchi aralashm a hajm ini xonaning b o 'sh hajm iga nisbatan to'Idirilish foizi aniqlanadi. 5. A gar hisoblab topilgan gaz havo aralashm asi xona hajm ining 5 foizidan k o 'p m iqdorini egallasa, b u n d a bu sanoat korxonasi portlashga va yong'inga xavfli toifaga kiradi. 6. Sanoat korxonasi xonasining 5 foizdan ortiq hajm ini to 'ld irad ig an portlashga xavfli parning havo bilan aralashm asini ta ’m inlaydigan suyuqlikning bug'lanish davrini aniqlaym iz: t5 % = 24V xCqch (к P -fm F),

bunda, 24—bug'lam ing portlashga xavfli xona hajm ining 5 foizni ta ’m inlash darajasini ko'rsatuvchi yig‘indi koeffitsiyenti; Vx— xonaning jihozlardan bo ‘sh bo'lgan hajm i, m 3; CnCh—m oddaning alangalanish quyi konsentratsiya chegarasi; g /m 3; k—suyuqlik yuzasidagi bug'lanishning borishiga ta ’sir ko'rsatadigan harorat va havo harakatiga bog'liq bo'lgan koeffitsiyent. P—to'yingan bug'lar bosim i (suyuqlik yuzasidagi issiqlik bilan havo m uhitining h aroratidan o 'rta arifm etik m iqdor chiqarib tashlanadi), Pa; m —m oddaning m olekular og'irligi; F — suyuqlikning bug'lanish yuzasi m 2; Agar portlashga xavfli havoning p a r bilan aralashm asining xona hajm iga nisbatan 5 foiz m iqdori, sham ollatishning ishlashini hisobga olm asdan hisoblansa yoki sham ollatish butunlay ishlam asa, u nda suyuqlik yuzasining havo harakati y o 'q hisoblanib, K =1 qabul qilinadi. Avariya sham ollatishi ishlagan holda, u ta ’m inlagan havo h arakati tezligi hisobga olinadi va к m iqdori m a’lum otnom adan olinadi. Agar xonada bir necha m oddalardan tashkil topgan suyuqlik bug'lanishi m um kin bo'lsa, unda yuqoridagi hisoblar eng tez bug'lanuvchi m odda asosida am alga oshiriladi. Bir necha suyuqliklardan tashkil topgan aralashm aning parlanish davrini aniqlaganda aralashm a tarkibiga kirgan m oddalam ing m iqdoriy bosim i qo'yiladi, aralashm aning alangalanish quyi chegarasi Sm (g /m 3), L e-S hatele form ulasi asosida aniqlanadi: C m = lO O /(qi/C i + q2/ C 2 + ... + qj/C ,), bunda, q b q2 ,... qi—aralashm a m oddalari liar birining m iqdori, hajm iga nisbatan foiz hisobida. C |, ... C i—aralashm adagi h ar bir m oddaning alangalanish chegaralari, g /m 3. Agar xonadagi portlashga xavfli aralashm aga xona hajm ining 5 foizini bir soatdan kam bo'lgan vaqtda to'ldirgan bo'lsa, bunday sanoat korxonasi yong'inga va portlashga xavfli toifaga kiradi. Agar aralashm a m iqdori portlashga va yong'inga xavfli bo'lgan xonaning 5 foizdan ortiq hajm ini qoplashga yetarli bo'lgan m iqdorga yetm asa yoki bu m iqdorga yetish vaqti 1 soatdan ortiq vaqtga to 'g 'ri kelsa, u n d a bu sanoat korxonasining toifasini aniqlaganda m oddaning xossasiga asosan, uning xonani qoplashini hisobga olgan holda, portlash xavfi y o 'q hisoblanadi.

XV.7. Sanoat korxonalarini loyihalash va qurishda yong'inga qarshi kurash tadbirlari A gar sanoat korxonalarini loyihalash va qurishda, unda b ajariladigan ishlam ing m ohiyatidan kelib chiqadigan talablardan, unga texnik m ustahkam lik, sanitariya-gigienia va iqtisodiy talablardan tashqari, unga yong'in xavfi va y o n g 'in g a qarshi tu ra olish talablari ham qo'yiladi. K M K 2.01.02-92 ga asosan ham m a qurilish konstruksiyalari yonishi b o 'y ich a uch gruppaga b o'linadi. Y onm aydigan konstruksiyalar—bularga katta harorat ta ’sirida yoki alanga ta ’sirida yonib, kulga yoki ko'm irga aylanm aydigan qurilish konstruksiyalari kiradi (m asalan, m etall konstruksiyalar va m ineral m ateriallar). Qiyin yonadigan konstruksiyalar—bunga katta harorat yoki k u ­ chli alanga doim iy ta ’sir etganda tu tab yonadigan, alanga ta ’siri yo'qolishi bilan uchadigan sanoat konstruksiyalari kiradi (o 'tg a q arshi vositalar bilan ishlov berilgan y o g 'o ch konstruksiyalar va sanoat chiqindilardan tayyorlangan—yarim organik va yarim m ineral m o d ­ dalardan tayyorlangan konstruksiyalar). Y onadigan konstruksiyalar—bularga alanga yoki katta harorat yondiruvchi vosita bo'lib, keyin alanga olib ketilgandan keyin ham yonishda davom etadigan sanoat konstruksiyalari kiradi (yog'och m ateriallar, qurilishda ishlatiladigan tu rli-tu m an plastm assa m ateriallari). Bino qurilishida ishlatiladigan qurilish konstruksiyalarining yong'inga chidam liligini yoki yonishi ularning qanday m aterialdan tayyorlanganligiga to 'g 'rid a n -to 'g 'ri bog'liq bo'ladi. A m m o b a ’zi bir hollardan konstruksiyalarning o 'tg a chidam ligiga uning tarkibiga kiradigan m ateriallam ing o 'tga chidam ligiga nisbatan k o 'p ro q bo'lishi m um kin (M asalan, issiq saqlovchi izolatsiya vositalarini m etall tu n u k a bilan qoplab,. uning o 'tg a chidam ligini oshirish m um kin). Y ong'in sharoitida qurilish konstruksiyalariga katta harorat ta ’siridan tashqari boshqa kuchlar ham ta ’sir ko'rsatadi. M asalan, konstruksiyaning o 'z og'irligi, u ko'tarib turgan um um iy og'irlikdan tashqari yana qo'shim cha statik va dinam ik kuchlar ta ’sir ko'rsatishi m um kin, bu sochilayotgan suvning, yig'ilayotgan va bosim tushayotgan bino qism larining og'irligi va hokazo. Shuning uchun ham b u n ­ day kuchlar ta ’sirida konstruksiyalar egilishi, bukilishi va m ustahkamligini yo'qotib, ko'tarish qobiliyatiga putur etishi m um kin.

B undan tashqari y ong'in vaqtida qurilish konstruksiyalari xavfli darajadagi katta haroratda qizishi, erib yoki kuyib ketishi, sh uningdek, yoriqlar hosil bo'lishi m um kin, bu yoriqlar orqali yong‘inning qo 'sh n i xonalarga tarqalish xavf! kuchayib ketadi. Shuning u ch u n ham sanoat konstruksiyalarining m a’lum m uddat o 'tg ach chidash berish holatlari belgilanadi va bu ishlatish im koniyati sifatida o 'tg a chidam lilik deb yuritiladi. M aterial va konstruksiyalarning o 'tg a chidam liligi o 'tg a chidam lilik chegarasi bilan belgilanadi. O 'tga chidam lilik chegarasi asosan tajriba y o 'li bilan aniqlanadi. T ajriba usulini qo'llan g an d a asosan m axsus stendlardan foydalaniladi. Sinalayotgan konstruksiya sinash qurilm asiga o 'm a tilib un i m a ’lum vaqtgacha, yong'in vaqtida hosil b o 'lishi m um kin b o 'lgan haro ratd a qizdiriladi. Q izdirish davom ida qurilish konstruksiyasida b a’zi bir o'zgarishlar ro 'y berishi m um kin: 1) konstruksiyada yoriq va teshiklar hosil bo'lishi m um kin. Bu teshik va yoriqlar orqali yong'in m ahsuiotiari m uhofazalanayotgan tom o n g a o 'tib ketishi xavfi tug'iladi; 2) qizdirilayotgan konstruksiya yuzasining qaram a-qarshi to - m onidagi yuzaning deyarli ham m asi lb O °C gacha qizisa yoki qizdirish boshlangan haroratga nisbatan b a’zi bir nuqtalarda 190 °C harorat hosil b o 'lsa va qizdirish boshlangandagi haroratdan q a t’i nazar 220 °C haro rat hosil bo'lsa; 3) konstruksiya o'z ko'tarish qobiliyatini yo'qotib buzilib tushsa, unda bu konstruksiya o'z o'tga chidamlilik darajasiga yetdi deb hisoblanadi. O 'tg a chidam lilik chegarasi soatlarda belgilanadi. M an a shu o 'tg a chidam lilik chegara soatlam ing kattaligiga qarab sanoat q urilishi konstruksiyalarining o 'tg a chidam lilik darajasi belgilanadi. Bu darajalar rim raqam larida I, II, III, IV, V deb belgilanadi. I d arajadagi o 'tg a chidam lilikka ega bo'lgan binolarning asosiy devorlari zinapoya m aydonlari va kolonnalarining o 'tg a chidam lilik chegarasi 2,5 soatdan kam bo'lm asligi, tashqi devor va oraliq devorlar 0,5 soatdan kam bo'lm asligi kerak. II darajadagi binolar esa yuqoridagi k o 'rsatk ich lar 2,1 va 0,25 soatlarni tashkil qilishi kerak. V darajadagi bin o lar uchun esa o 'tg a chidam lilikning m inim al m iqdori belgilanm aydi. Q urilish konstruksiyalarining o 'tg a chidam lilik darajasini oshirish im koniyatlari m avjud. M aslan, m etall konstruksiyalarning o 'tg a chidam lilik darajasi nihoyatda past b o 'lib , taxm inin 1 5 -2 0 m inut ichida o 'z k o 'tarish qobiliyatini y o 'q o tib , egilib bukilib ketadi. A gar bu konstruksiyani o 'tg a chidam li b o 'y o q lar bilan m oy-

lasak uning o 'tg a chidam liligi birm uncha ortishi, alebastr yoki sem ent aralashm alari bilan suvasak uning o 'tga chidam liligini 1 soatga yetkazishim iz m um kin. Agar m etalldan qilingan kolonnalam i gips plitalar bilan qoplasak, plitalar qalinligini 6 sm dan kam bo'lm asa, u n d a bu kolonnalarning o 'tg a chidam lilik chegarasi 3 soatga yetadi. Y og'ch konstruksiyalarning o 'tg a chidam ligini oshirish m uhim aham iyatga ega, chunki yog'och konstruksiyalarni 270—280 °C gacha qizdirganda ular yonib ketadi. Agar yog'ochdan qilingan konstruksiyalar yaxshilab suvalsa, ularning o'tg a chidam liligi ortadi. Suvoq qilish u ch u n asbosem ent va gips aralashm alaridan foydalanish m um kin. Suvoqning qalinligi 20 m m bo'lganda yogoch konstruksiyasining o 'tg a chidam liligi 20—25 m inutga yetishi m um kin. Y og'och konstruksiyalarning o 'tg a chidam liligini oshirishda antipirin deb ataluvchi m oddani yog'och konstruksiya ustiga sepish yoki shim dirish yaxshi natija beradi. A ntipirin kimyoviy birikm a b o 'lib , y og'och tarkibiga singib borishi natijasida uning yonishini qiyinlashtiradi. A gar y o g 'o ch m aterialiga antipirin 75 kg/m m iqdorida shim dirilsa, yaxshi natijaga erishiladi. B unday shim ­ dirish, ch u q u r shim dirish deb ataladi va m axsus m oslam alarda am alga oshiriladi. Bundan tashqari antipirinni yuzani ishlov berish yo'li bilan ham shimdirish m umkin. Bunda antipirin tejaladi, chunki 1 m yuzaga 100 g antipirin tuzi sarflanadi. Bunday ishlov berishlar yog'och konstruksiyasini butunlay yonmaydigan qilolmasa ham yonishini birm uncha qiyinlashtirish hisobiga o'tga chidamliligini oshiradi. Bundan tashqari yog'och konstruksiyalariga yong'inga qarshi bo'yoqlar bilan ishlov berish ham birm uncha ijobiy natijalar beradi. XV.8. Sanoat korxonasi hududini zonalarga ajratish K orxonalarni loyihalash va qurish jarayonida yong'inga qarshi ch o ra-tad b irlar belgilanadi. Bu ch o ra-tad b irlar sanoat korxonasi bosh rejasiga kiritiladi. U larning eng m uhim laridan biri—sanoat korxonasi m ajm ualarini va binolarini bajariladigan ishi va yong'inga xavfliligini hisobga olgan holda joylashtirishdir. B unda o 'ta yong'inga xavfli m ajm ualarni, albatta, hududning sham ol yo'nalishiga qaram a-qarshi to m o n id a joylashtirish taisiya etiladi. S anoat korxonalarini zonalashtirishda korxona joylashgan joyning baland-pastligi, sham olning asosiy yunalishi va kuchi hisobga olinadi. Yengil alangalanuvchi suyuqliklarni hududning quyi-

roq qism lariga joylashtirish tavsiya etiladi. Aks holda yo n g 'in sodir bo'lg an taq d ird a yengil alangalanuvchi suyuqlik past tom onga oqib, alanganing um um an ham m a m aydonlariga tarqalib ketishi xavfi tug'iladi. S anoat korxonalarini isitish vositalari, qozon qurilm alari, o d atd a ochiq alanga bilan ishlatiladi va ulardan chiqish m um kin b o 'lg an u ch q u n lar yo n g 'in xavfini tug'diruvchi asosiy vositalardan biri hisoblanadi. S huning u ch u n ham bunday vositalar sham ol yo'nalishiga qaram a-qarshi to m o n d a yengil alangalanuvchi suyuqliklar, suyultirilgan va siqilgan gazlarning o 'm in i hisobga olgan holda joylashtiriladi. Y ong'in xavfsizligini ta ’m inlashda zavod hududidagi avtom obil harakatlanish yo'llarini to 'g 'ri ta ’m irlash katta aham iyatga ega. C hunki yong'in vaqtida o 't o 'chirish m ashinasi hech qanday to'siqsiz istalgan joygacha bora olishi m uhim dir. Shuningdek, korxona hududidagi yong'inga qarshi deponi joylashtirish ham aham iyatlidir. Sanoat korxonasining bir to m o n id an kirish yo'li, albatta, u m um iy foydalanish u ch u n m o'ljallangan ko'chaga chiqadigan b o 'lish i kerak. XV.9. Yong'inga qarshi oraliqlar Y ong 'in bo'lgan taqdirda alanga bir binodan ikkinchi binoga o 'tib ketm asligini ta ’m inlash m aqsadida yong'inga qarshi oraliqlar tashkil qilinadi. B unday oraliqlar belgilanganda asosan y onm a-yon joylashishi m um kin b o 'lgan binolarning yong'inga xavflilik darajasi, toifasi, konstruksiyalarining o 'tg a chidam liligi, alangalanish m aydo ni, yong'inga qarshi to 'siq larn in g m avjudligi, binoning tuzilishi, ob-havo sharoitlari va boshqalar hisobga olinadi. Y ong'inga qarshi oraliqlar tashkil qilishda binolarning o 'tg a chidam liligi darajasini hisobga olish ju d a m uhim dir. S anoat korxonalari asosiy binolari yordam chi xonalari, o m b o r qurilishlari orasidagi norm alashtirilgan oraliqlarning binolarning o 'tg a chidam lilik darajasiga nisbati quyidagi 27-jalvalda keltirilgan. 2 7 -ja d v a l Bir binoning o'tga chidamlilik darajasi O'tga chidamlilik darajasi asosida binolar o'rtasidagi yong'inga qarshi oraliq, m I va II III IV va V I va II 9 9 12 III 9 12 15 IV va V 12 15 18

Shuningdek, G va D toifadagi sanoat korxonalari, ularning o ‘tga chidam lilik darajasi I va II b o ‘lsa va tom i yonm aydigan m ateriallar bilan yopilgan, shuningdek, tashqi devorlari yong'inga q arshi to 'siq sifatida qurilgan b o 'lsa, yong'inga qarshi oraliq belgilanm asligi m um kin. XV. 10. YongMnga qarshi to‘siq S anoat korxonalarini loyihalash-qurish jarayonida yong'inga qarshi tashkiliy ishlar am alga oshiriladi. Bu tashkiliy ishlar qatoriga yong'inga qarshi to'siqlarni ko'rsatish m um kin. Bularga yong'inga qarshi devor, eshik darvoza, lyuk tam bur-shlyuzlar va derazalar kiradi. Y ong'inga qarshi to 'siq vositalari yonm aydigan m ateriallardan tayyorlangan bo'lishi va quyidagicha o 'tg a chidam lilik chegarasiga ega bo'lishi kerak (soatlarda). Y ong'inga qarshi asosiy devor-2,5 soat. Y ong'inga qarshi devorlarda bo'lgan eshik, deraza va darvozalar-1,2 soat. Asosiy b o'lm agan devor-0,75 soat. Asosiy b o im a g a n devordagi eshik, derazalar, shuningdek, tam bur, shlyuzlar 0,6 soat. Bu yerda shuni ta ’kidlash kerakki, tosh va boshqa tabiiy m inerallardan qilingan devorlar o 'tga chidam lilik chegarasi bo'yicha qo'yilgan yuqoridagi talablarni bajaradi. Agar devorlar m abodo sinchli b o 'lsa, uning asosiga ishlatilgan sinchning va orasiga urilgan devorlam ing o'tga chidam lilik chegarasi hisobga olinadi. XV. 11. Evakuatsiya yo'llari H ar bir sanoat korxonasi uchun m o'ljallangan b in o loyihalanayotganda albatta yong'in vaqtida kishilam i u yerdan o 'z vaqtida chiqarib yuborish im koniyatini yaratadigan evakuatsiya yo'llari tashkil qilinadi. Evakuatsiya yo'llari h ar qanday sanoat korxonasi uchun albatta eng kam ida 2 ta b o iis h i kerak. Y on g 'in bo'lgan taq d ird a ishchilar sanoat korxonasi xonasidan eng qisqa y o 'l orqali belginlangan m a’Ium vaqt ichida chiqib ketishlari zarur. K M K 2.01.02-92 ga asosan sanoat korxonalaridan tashqariga chiqib ketish yo'llari, koridorlari va qavatlaridan tushish yo'llari hisoblab chiqiladi. Evakuatsiya y o ilarin in g eni I m d an , eshiklarning eni 0,8, bo'yi 2 m dan kam bo'lm asligi kerak. Evakuatsiya yo 'llari bo'lgan koridorlar, zinapoyalar o d am lar soniga qarab hisoblanadi.

Sanoat korxonalarini loyihalashda odam larni evakuatsiya qilishga m o'ljallangan zinapoyalar va ularni joylashtirish m o'ljallangan kataklar uchun m a’lum tartibda talablar qo'yiladi. M asalan, zinapoya o'm atilgan kataklarda tutun to'planm aydigan bo'lishi, ya’ni tutu n n i chiqarib yuborish uchun tashqi tom oni ochiq yoki havoni chiqarib yuborishni ta ’m inlovchi texnik vositalarga ega bo'lishi kerak. Yoki zina kataklari ichkari tom onda yong'in bo'lishi m um kin bo'lgan binodan ajratilgan bo'lib, tashqi to m o n d an yoritiladigan bo'lishi m u m ­ kin. Butunlay katak bilan to'silm agan zinapoyalardan ham foydalanish im koniyati bor, bu zinapoyalar tashqi ochiq tom onda bo'lsa, evakuatsiya im koniyati yanada ortadi. H ar xil balandlikdagi binolar uchun yong'inga qarshi narvonlar o'm atilishi kerak. Evakuatsiya yo'llarining hisobi, shu joydagi barcha ishchilarning chiqib ketishi u ch u n kerak bo'ladigan vaqtni belgilash bilan am alga oshiriladi. XV. 12. Yorug‘ bo‘lgan xonalardagi tutunni chiqarib yuborish vositalari M a ’lum ki, yong'in bo'lgan vaqtda u n d an hosil b o 'lgan tu tu n nihoyatda katta hajm ni tashkil qiladi. Shuni aytish kerakki, yong'inning inson u ch u n eng zararli om ili ham m ana shu tu tu n ta ’siridan bukilish va zaharlanish, ayniqsa, k o 'p ro q uchraydi. T u ­ tu n n in g tarqalish va bukuvchi ta ’siri natijasida binodagi odam larni evakuastiya qilish qiyinlashadi va alangalanayotgan yerga yetib borishning qiyinlashishi o 'tn i o'ch irish d a qiyinchiliklar tug'diradi. T u tu n , ayniqsa, k o 'p qavatli binolarda k o 'p qiyinchilik tug'diradi. Bu tu tu n va gazlarni eshik va derazalar orqali, shuningdek, aeratsiya fonarlari orqali, m axsus konstruksiyadagi tu tu n chiqarib yuborish oraliqlari ta ’m inlanadi), yengil qulaydigan devorlar (m axsus ishlangan) orqali ham chiqarib yuborilishi m um kin. T u tu n chiqarib yuborish oraliqlari hosil bo'lgan tu tu n n i yonidagi xonalarga o'tkazm aslikni ta ’m inlashi, shuningdek, yong'inni tartibga keltirishi, y a’ni yong'inni kerakli yo'nalishga y o'naltirish im koniyatini berishi kerak. Y erto 'la xonalarda, fonarsiz sanoat binolarida va om borlarda tu tu n chiqarib yuborish teshiklari qo'llaniladi. Bu teshiklam ing kesim m aydonlari hisoblash y o'li b ilan topiladi. Yengil qulaydigan devorlar konstruksiyalari oldindan hisoblab o 'm atilg an bo'ladi va yong'in natijasida hosil bo'lgan gazlar bosim i xavfli vaziyat vujudga keltirsa, bu konstruksiyalar q u - lab, binoning asosiy konstruksiyalariga zarar yetkazm aslikni

ta ’m inlaydi. Yengil qiluvchi konstruksiyalar asosan binoning ta sh ­ qariga chiqib turgan devorlariga yoki to'siqlariga o‘rnatilgan boMadi. B ular bosim m a ’lum m iqdordan oshib ketganda bu gazlam i chiqarib yuborish im koniyatini beradi. XV. 13. Elektr asboblari bilan ishlaganda yong'in xavfsizligini ta’minlash M a’lum ki, m ashinasozlik sanoat korxonalarida elektr energiyasidan foydalanish keng yoMga q o ‘yiIgan. Bu texnologik jarayonlarda ishlatiladigan stanok va apparatlar, ko'tarish vositalari, qizdirish va eritish tizim lari va yoritish vositalarining ham m asi elektr energiyasi yordam ida am alga oshiriladi. A gar elektr vositalaridan to 'g 'ri foydalanilsa, unda yong'in xavfi deyarli b o ‘lm aydi. A m m o elek tr qurilm alaridan ham m a vaqt ham to ‘g‘ri foydalanish im koniyatlari m avjud deb boMmaydi. B unday hollar elektr tizim idagi qisqa tutashish, elektr qurilm alari va sim larida kuchlanishning ko'payib ketishi va u larda katta qarshiliklar sababli vujudga keladi. Agar elek tr sim lari o 'z a ro ulanib qolsa yoki elektr qurilm alarining yerga ulangan korpuslari bilan ulanib qolsa, qisqa tutashish yuz beradi. K uchlanishning ko'payib ketishidan u n ch a katta yuzaga ega bo 'lm ag an o'tk azg ich orqali katta tok oqim i yuborilsa, elek tr simi nihoyatda qizib ketadi. E lektr sim lari bir-biri bilan yaxshi u lan m aganligi natijasida to k oqib o'tishiga qarshilik ko'rsatish nihoyatda ko'payib ketadi va elektr o'tkazgich qizib, ch o 'g 'lan ib ketishi m um kin. Y uqorida sanab o'tilgan hollarda qizigan elektr o'tkazgichi m uhofaza qobiqlarini yondirib yuborishi m um kin. C hunki m u h o ­ faza qobiqlari sifatida yonuvchi m ateriallardan foydalaniladi. A gar oqib o 'tay o tg an tok kuchi hisoblangan kattalikdan ortib ketsa, u n d a o'tk azg ich d a issiqlik ajrala boshlaydi va bu o 'z navbatida, m uhofaza qobig'ining qizishiga olib keladi, buning natijasida 'm u h o fa z a qobig'i o'zin in g m uhofazalash qobiliyatini yo'qotishga olib keladi. M asalan, rezina m uhofaza m ateriali uchun qizish tem peraturasi 55 °C , paxta m ateriallari u ch u n 95 °C , asbest u ch u n 115 °C gach a ruxsat etiladi. E lektr o 'tkazgichlarda hosil bo'lg an issiqlik m iqdorini quyidagicha aniqlash m um kin.

b unda, I—to k kuchi, A; R о — o'tkazgichning elektrga qarshiligi, Om ; t — vaqt, s. Elektr tizim larida yong‘in xavfsizligini ta ’m inlash u ch u n elek tr o'tkazgichlar «Elektrdan foydalanish qurilm alarini ishlatishdagi texnik qoidalar» asosida hisoblanadi va kerakli k o ‘ndalang kesim larga ega boMgan sim lardan, ulam i m uhofaza qilish vositalaridan foydalaniladi, shuningdek, tarm oqdagi elektr q u w a tin i hisobga olgan holda, saqlovchi qurilm alar bilan jih o zlanadi. E lektr jihozlarini o 'rn atish d a korxonaning va xonaning yong‘inga xavflilik toifasini hisobga olish shart. A gar elektr qurilm alari qoidaga m uvofiq o 'm atilg an boMsa ham , uning tok o'tkazuvchi qism lari yengil alangalanuvchi yoki yonuvchi suyuqliklarga tegib tursa, uning yong'inga xavflilik d arajasi kam aym aydi. E lektr qurilm alari va elektr tizim larini o 'rn atg an d a qisqa tutashish sodir boMganda ulam i o'chiradigan saqlovchi qurilm alarni tayyorlab qo'yish kerak. Elektrni o'ch iru v ch i tizim larini berk q o p q o q lar bilan ta ’m inlash kerak, bunda o 'chirish yoki yoqish vaqtida chiqadigan uch q u n tufayli boMadigan y ong'in yoki p o rtlashning oldini olish m um kin. E lektr taqsim lash tizim lari ham ulash va o'ch irish d a u ch q u n lar chiqarib y o n g 'in xavfini kuchaytiradi. Shuning u ch u n , u lam i y o n ­ m aydigan m ateriallardan qilingan xavfli aralashm alar boMmagan xonalarga o 'm atilad i. E lek tr yoritish tizim lari ham m uhofaza qobigMarining qizishi va alangalanishi m um kinligi jih atidan y o n g 'in xavfini tug'diradi. Shuning uchun ham yoritish tizim larini qurishda ulam ing o'tkazgichlari yaxshi m uhofaza qilinganligini tekshirib rezina yoki m etall tru b alar orqali o'tkazish tavsiya etiladi. E lektr lam palari yonish vaqtida ularning yuzalari 200 va undan k o 'p ro q haroratda qizishi m um kin. B unday yuqori haroratda uning yuzasiga o 'tilg a n changlam ing yonib ketish ehtim oli kuchayadi. B unday xavflar elektr lam palari tuzilishini o'zgartirish orqali yo'qotiladi. XV. 14. Isitish va shamollatish tizimlari S an o at korxonalari odatda, m arkaziy isitish tizim i orqali isitiladi. S huning u ch u n bunday tizim larning y o n g 'in xavfi boMgan uchastkalarida isitish radiatorlarining m urakkab turlaridan foydalanish tavsiya etilm aydi. C hunki changlar truba va rad iato r ustki qism larida yig'ilib qolishi, isishi natijasida qizib yong'in chiqarish xavfini kuchaytiradi.

X onalari m arkaziy usulda isitilgan sanoat korxonalarida, havo asosan, koloriferlarda isitilib, u n d an keyin korxona xonalariga yuboriladi. B unday hollarda isitilgan havoning harorati 60 °C dan oshm asligi kerak. A m m o bunday isitish tizim ida havo kanallar orqali xonalarga tarqatilgani sababli yong'in bo'lgan taqdirda bu k anallar orqali alanga tarqalishi m um kin. C hunki alanga va tu tu n bu tu n bino bo'ylab tarqalib ketishi tufayli yong'in xavfi kuchayadi. K olorifer tizim i bilan m ahalliy isitish usulini qo'llash m um kin. B unda kolorifer isitiladigan xonaga o 'm atilad i. Sovuq havo ventilyator yordam ida tashqaridan suriladi va kolorifer orqali o'tkazilib, isigan havo to 'g 'rid a n -to 'g 'ri xonaga chiqariladi. Bu tizim yo n g 'in xavfi jih atidan xavfsizroq hisoblanadi. Tabiiy va su n ’iy sham ollatish tizim larini sanoat korxonalarining asosiy va yordam chi xo'jaliklarida o 'm atilg an bo'ladi. B unda sham ollatish tizim lariga quyiladigan talabni bajarish m uhim . S h u ­ ning uchun ham sham ollatishni am alga osharadigan truboprovodlam ing uzunliklari yotiq yo'nalishda cheklangan b o 'lad i, ya’ni tabiiy sham ollatishda 8 m dan, m exanik sham ollatishda 30 m dan oshm asligi kerak. Bu esa y ong'in bo'lgan taqdirda uning tarqalib ketish xavfini chegaralaydi. A gar sanoat korxonasi binolarida yong'in va portlashga xavfli m oddalar bo'lsa, ular m ahalliy sham ollatish usuli bilan chiqarib yuboriladi. B unda truboprovodlarda chiqarib yuborilayotgan m oddaning hajm i uning portlash m iqdori quyi chegarasining 50 foizidan oshm asligiga e ’tib o r berish kerak. Bu esa m a ’lum m iqdordagi havo oqim ini ta ’m inlash bilan am alga oshiriladi. XV. 15. Issiqlik ajraluvchi jihozlarda yong'inni oldini olish Sanoatda ishlatiladigan pechlarda katta issiqlik ajralishi n atijasida yong'in xavfi tug'iladi. Bu xavf asosan pech yonish zonasida, unga ishlatilgan qurilish m ateriallarining yem irilishi, pechdagi biror kam chiliklar natijasida uning qopqoqlari va tashqi qism larining issiq ta ’siridan buzijib ketishi, tu tu n o'tkazuvchi qism larining nobobligi natijasida paydo bo'ladi. S huning uchun ham texnologik jarayonni bajarish u c h u n zarur bo'lgan pechlarni yonm aydigan m ateriallardan qurilgan xonalaiga o 'm atilad i. Q uritish tizim larini k o 'p in ch a sexlarga joylashtirishga to 'g 'ri keladi. Bunda quritilgan yonuvchi m aterialining yonib ketm asligini

ta ’m inlash kerak. Q urilish tizim idagi havo alm ashtirish jarayonini m ahalliy va um um iy sham ollatish sistem alari yordam ida am alga oshiriladi. M etallarga issiqlik ishlov berishda, qizdirish (yoki sovutish) vannalaridan foydalaniladi. Bu vannalar m ineral m oylar va qizdirib suyultirilgan tu zlar bilan to'Idiriladi. M oyning harorati shu turdagi m oy u ch u n ruxsat etiladigan issiqlikdan oshib ketm asligi kerak. M oydan ajralib chiqayotgan b u g 'lar m ahalliy sham ollatish vositasida chiqarib yuboriladi. T uz solingan v an n alam i o ‘tga chidam li m ateriallardan qilingan to 'siq lar bilan to 'sib qo'yiladi. Suyultirilgan tuzli vannalarga solinayotgan narsalar albatta, quruq b o 'lishi shart. C hunki bu vannaga, hattoki, ju d a oz m iqdordagi nam ning tushishi portlashga o'xshash keskin buklanishga olib keladi. V annadan to'kilayotgan suyultirilgan tuzning yong'inga olib kelishining oldini olish zarur. Agar selitradan foydalanilayotgan bo'lsa, uning harorati 520 °C dan oshib ketm asligi kerak, chunki, selitra 500 °C da parchalanib, yong'inga olib kelishi m um kin. XV. 16. Yashin qaytargichlar M om aqaldiroq b o 'lib , chaq m o q ch aq q an vaqtda atm osferada hosil bo'ladigan elektr kuchlanishlari 1500000 V va to k kuchi 20000 A ra boradi. B unday katta kuchlanish va tok kuchi ta ’siridan yer yuzidagi k o'pgina qurilishlar yonib ketishi, buzilishi va shikastIanishi m um kin. Q urilish binolarini m uhofaza qilish, o d am lar xavfsizligini ta ’m inlash m aqsadida sanoat korxonalarida yashin qaytargichlar o 'm a tila d i. Y ashin qaytargichlar m e’yoriy hujjat asosida am alga oshiriladi. Y ashin qaytargichlar asosan yashin qaytargich o'rn atilad ig an ustun, yashin tutish qurilm asi, to k o'tkazgich va yerga ulangan qism lardan iborat bo'ladi. Y ashin qaytargichning ikki xil turidan: tayoqsim on va to'q ilg an arqonsim on turlaridan foydalaniladi. U lar binodan ayrim o 'm atilg an yoki bino ichiga kiritilgan holda o'rn atilish i m um kin. Y ashin qaytargichning m uhofazalash qobiliyati uning elek tr to ­ kini yaxshi o'tkazuvchanligi va yerga ch u q u r o 'm atilg an m etall qism lar orqali yashinni yerga o 'tk azib yuborishiga asoslangan. B unda yashin qaytargich m uhofazalanayotgan binoga nisbatan baland o'rnatilganligi va elektr tokining oqib o'tishiga qarshiligi kam bo'lganligi u ch u n yashin binoni shikastlam aydi va yerga o 'tib ketadi. Y ashin qaytargich m uhofaza qilayotgan zonaning yashindan

m uhofaza qilish koeffitsiyenti 0,99 ga teng. T ayoqsim on yashin qaytargichlar m uhofazalanayotgan obyekt m aydoniga qarab b itta yoki bir nechta boMishi m um kin. T o ‘qilgan arqonsim on yashin qaytargichlar bino ustida bitta yoki bir necha tortilgan sim lardan iborat boMadi. H a r b ir sim ikki to m o n id an ustunlarga to rtib q o ‘yiladi va bir to m o n lam a yerga ulab qo'yiladi. PoMatdan qilingan sim lar, trubalar, ruxlangan poMatdan to'q ilg an arqon va b o shqalar yashin qabul qiluvchi sifatida ishlatilishi m u m ­ kin. T ok o'tk azg ich sifatida po 'latn in g ko'ndalang kesimi 36 m m dan kam boMmagan xohlagan xili va shaklidan foydalanish m u m ­ kin. Y ashin qabul qilish qurilm asi va to k o'tkazgichlar kavsharlab yopishtiriladi. Y erga ulash qurilm asi yuzaki boMishi m um kin: bunda shoxsim on holdagi yoki nursim on tartib d a yer ostiga 1 m chuqurlikda 30 m dan kam boMmagan nurlardan tashkil topgan m etall tayoqlar yotiq holatda ko'm iladi. C huqurlashtirilgan yerga ulash qurilm asi esa 2—3 m dan kam boMmagan metall trubalam i (yoki boshqa shakldagi m etall tayoqlam i) yer yuzasidan 0,7—0,8 m chuqurlikkacha yerga tik holda qoqiladi. Bu tay o q ch alar va yuqori usuldagi nurlar o 'zaro m etall tasm alar bilan tutashtirilib, kavsharlanadi. B unday yerga ulash qurilm asining elektr tokini o'tkazishga qarshiligi 10 O m dan oshm asligi kerak. XV. 17. Yong'inga qarshi ishlatiladigan texniK qurilmalar S anoat korxonalari binolarini y o n g 'in d an m uhofaza qilish uch u n ishlatiladigan asosiy texnik q urilm alar Q M Q 2.01.02 92: asosida aniqlanadi. Signal vositalari. Y ong'inga qarshi kurashning asosiy om illaridan biri uni o 'z vaqtida aniqlash va yong'in kuchayib ketm asdan oldin unga qarshi kurash chora-tadbirlarini am alga oshirishdir. B unda aloqa vositalari va signalizatsiyalardan foydalanish yaxshi natija beradi. S huning u ch u n sanoat korxonalarida aloqaning eng ishonchli vositasi hisoblangan u m u m sh ah ar telefon aloqasi to 'g 'rid a n -to 'g 'ri o 't o 'ch irish kom andalari bilan bogMangan boMadi. A vtom at telefon stansiyalarida o 't o 'chirish kom andasini 01 telefon nom erini terib chaqiriladi. S anoat korxonalarida yong'in boMganda odam ishtirokisiz, yo n g 'in haqidagi xabarni dispetcher xizm atiga yoki to 'g 'rid a n - to 'g 'ri o 't o 'ch irish kom andasiga yetkazish ju d a m a'quldir. Bunda yong'in haqidagi xabarda, yong'in bo'layotgan jo y ko'rsatilganli-

gidan оЧ o 'ch irish kom andasi tez fursatda yetib boradi. H ozirgi vaqtda ishlatiladigan EPS yong'in signalizatori ishonchli hisoblanadi. Bu tizim lam in g b a’zi birlari avtom atik o 4 o ‘chirish vositalar bilan ta ’m inlangan, shuning u ch u n b u n d a yong‘in haqida signal berish bilan birga m uhofazalanayotgan binodagi y o n g 'in n i o 4 o 'ch irish kom andasi kelguncha o 'ch irish ham m um kin. E PS signal tizim i xabar beruvchi va xabar qabul qilish stansiyasi (k o m m utator), energiya m anbai, ovoz ham da yorug'lik signalizasiyalaridan tashkil topgan. Bu tizim ikki xil usulda o'rn atilish i m um kin. N ursim on usulda har bir xabar beruvchi tizim , qabul qilish stansiyasi bilan ayrim sim orqali to 'g 'rid a n -to 'g 'ri ulangan. H ar bir n u r ikkita: borish va qaytish sim laridan tashkil topgan. Q abul qilish stansiyasi o 'zin in g tu zilishi jih atid an telefon stansiyasiga o'xshaydi. N ursim on tizim puxta va ishonchli b o 'lib , bir vaqtni o 'zid a ham m a nurlardan axborot qabul qila oladi. Y agona kam chiligi unga nihoyatda k o 'p m iqdorda sim sarflanadi. Y uqorida keltirilgan yong'inga qarshi elektr signalining ahamiyatli tom oni shundaki, uning tarm oqlari orqali elektr toki m untazam o'tib turadi. Shuning uchun ham uning barcha qismlarining puxta ishlayotganligini doim o nazorat qilib turish m um kin. Bu esa, o 'z navbatida, yong'in haqidagi xabam i o 'z vaqtida yetib borishini ta ’minlaydi. Y o n g 'in haqidagi m a’lum otni xabar beruvchi qurilm a qabul qilib oladi va u nda issiqlik energiyasi elektr energiyasiga aylantirilganligi sababli qabul qilish stansiyasiga sim lar orqali m a’lum ot yuboriladi. Ba’zi bir tizim larda bu m a’lum otlarni uzatish bilan cheklanm asdan, balki o 't o 'ch irish vositalarini ishga tushirish ham avtom atik ravishda am alga oshiriladi. X abar beruvchi qurilm alar ishlash prinsipiga qarab q o 'l bilan harakatlantiriladigan va avtom atik ravishda ishlaydigan turlarga bo'linadi. Q o 'l bilan h arakatlantiriladigan xabar beruvchi qurilm alar sanoat korxonalari sexlarida m axsus o 'm atilg an knopkalarni bosish bilan bajariladi. A vtom atik xabar berish qurilm alari (A PI) tashqi m uhitning b a ’zi bir param etrlarni, m asalan, haroratning ko'tarilishi, tutun paydo bo'lishi va alanga ko'tarilishi natijasida hosil bo'ladigan o'zgarishlar asosida m a’lum otlarni qabul qiladi. A vtom atik xabar berish qurilm alari qaysi om ilga qarab m a’lum ot berishidan kelib chiqqan holda qo'llaniladi. Issiqlik orqali xabar berish qurilm alari y o n g'indan paydo bo'ladigan issiqlikni qabul qiladi, tu tu n xabarchisi-tutunga bog'langan b o 'lad i, alan-

gani yorug'lik xabarchisi qabul qiladi, aralashma xabarchilar tutun va alanga yoki tutun va issiqlik asosida qurilgan boMishi mumkin. Avtomatik xabarchilar uning ishlash prinsipi nimaga asoslanganligi jihatidan bimetall, termoparalarga yoki yarim oMkazgichlarga asoslangan boMadi. Issiqlik xabarchilari ishlash xossalariga qarab, maksimal, differensial va maksimal-differensial turlarga boMinadi. Maksimal tipdagi ATIM xabarchisi xonadagi belgilangan harorat chegara miqdoridan ortib ketganda ishga tushadi. Bu xabarchilar 60 va 80 °C haroratga moslangan boMishi mumkin, harorat shu nuqtaga chiqqandan keyin 2 minut davomida ishga tushadi. Muhofazalashi mumkin boMgan maydon 15 m2. Differensial tipdagi TEDS xabarchisi harorat keskin ortishi hisobiga ishlaydi. TEDS o'matilgan xona harorati 7 s ichida keskin ko'tarilib ketsa, u ishga tushadi. Bunday xabarchining muhofaza qilish maydoni 30 m2. Maksimal differensial tipdagi xabarchilar tashqi muhit harorati ko'tarilishi hisobiga ishlaydi. Bunday xabarchilarning ishga tushish vaqti 50s, muhofaza maydoni 25 m2 atrofida. Issiqlik xabarchilarining ishlash uslublari va tuzilishlari har xil bo'lishi mumkin. Issiqlik ta’sirida ishlaydigan xabarchilarning bitta umumiy kamchiligi bor. Ular alanga yoki issiqlik ajralgandan keyin 1—2 minut o'tgach ishga tushadi. YongMn vaqtida mana shu 1—2 minut nihoyatda qimmatga tushishi mumkin. Shuning uchun ham sanoat korxonalarida kam vaqt ichida ishga tushadigan xabarchilar o'matish maqsadga muvofiq. Bunday xabarchilar yong'in chiqishi bilan yoki birinchi chaqnash, tutun va uchqun chiqqan zahoti ishga tushishi kerak. Bunday asboblarni fotoelementlar ionizatsiya kameralari, yarim o'tkazgichlar va termoparalar yordamida amalga oshirish mumkin. Termoparaga asoslangan issiqlik xabarchilari issiqlikni elektr energiyasiga aylanishi asosida ishlaydi. Agar biz elektr zanjirni har xil elektr o'tkazuvchanlikka ega bo'lgan turli materialdan tayyorlasak va ulaming ulangan yerlariga har xil issiqlik bilan ta’sir ko'rsatsak, bu zanjirda ma’lum miqdorda elektr yurituvchi kuch (EYuK) hosil boMadi. Bu elektr yurituvchi kuchning miqdori zanjirda ishtirok etayotgan yarim o'tkazgichning xossasiga va haroratlar farqiga bog'liq bo'ladi. Har xil yarim o'tkazgichlardan tashkil topgan elektr zanjiri termopara deb yuritiladi. Elektr yuritish kuchi miqdorini oshirish uchun EYuK ni tashkil qiluvchi termoparalar soni oshiriladi (batareya tuziladi). TOL-lO/lOO stansiyasi sanoat obyektlaridan yong'in signalini

qabul qilishga mo'ljallangan. Stansiya har biri 10 tadan nurga ega bo'lgan to'qqizta Iiniya blokini umuman stansiya blokiga birlashtirgan holda qabul qilish qurilmasiga ega. Stansiya har bir nurga cheklanmagan miqdorda xabarchilar ulash imkoniyatini berish bilan birga, xabar signalini qabul qiladi, yo'nalishlaming normal ishlayotganliginni tekshiradi va nosozliklarni aniqlaydi, xabar signalini yong'inni o'chirish bo'limiga uzatadi va shuningdek, o't o'chirishning avtomatik tizimlarini ishga tushiradi. RUOP-1 radioizotop ustanovkasi yonib ketgan joylarni tutun bo'yicha aniqlab, yorug'lik va ovoz signalarini beradi, yong'inga qarshi avtomatik tizimlami ishga tushiradi. Bulardan tashqari yana bir necha signal qabul qilish stansiyalaridan foydalaniladi. XV. 18. 0 4 o'chirish vositalari Har qanday yong'inni o'chirishda yong‘inning kuchayishiga olib kelayotgan omillami va sharoitni aniqlash muhimdir. Bunda yonishning davom etishini to'xtatuvchi sharont yaratish katta rol o'ynaydi. Yong'inni o'chirish paytida qattiq jismlar yonganda yong'inning tezligi 4 m/min, suyuqliklar yuzasi bo'yi esa 30 m/min bo'lishini hisobga olish kerak. Yonishdan hosil bo'lgan mahsulotlar asosan qattiq changsimon moddalar, bug'lar va gazlardan iborat bo'ladi. Ular tufayli hosil bo'ladigan harorat esa moddaning yonganda issiqlik ajratishi, yonish tezligi va alanganing tarqalishi, shuningdek, binoning hajmi va havo almashish sharoitlariga bog'liq bo'ladi. Yuqori harorat ta’sirida qizigan tutun yonish mahsulotlarining tezlikda tarqalishga yordam beradi, shuningdek, xona tutunga to'ladi va bu o‘z navbatida yong'inni o'chirishga xalaqit beradi. Yong'in vaqtida ko'p miqdorda inert gazlar, yonuvchi gazlar va shuningdek, tutun ajralib chiqadi. Yonuvchi gazlarning asosiy qismi zaharli bo'lib, ularning zararli ta’siri yonayotgan materiallaming turi va yonishning jadalligiga bogliq. Yong'inga qarshi muhofaza qatlamlari yonganda (brom birikmalari va xlor), yog'och materiallar (SO) polimer qurilish materiallari va boshi juda ko'p hollarda umuman zararli ta’siri bor, jumladan, zaharli gazlar ajralib chiqadi. To'la yonib bo'lmagan qoldiq mahsulotlar qizigandan keyin va sof alanga oqim ta’sirida qaytadan alanga olib ketishi mumkin. Yong‘in (o‘t) o'chirish vositalari va usullari. O t o'chirish usullari quyidagicha bo'lishi mumkin:

1) yonayotgan zonani ko‘p miqdorda issiqlik yutuvchi materiallar yordamida sovutish; 2) yonayotgan materiallami atmosfera havosidan ajratib qo'yish; 3) yonayotgan zonaga kirayotgan havo tarkibidagi kislorod miqdorini kamaytirish; 4) maxsus kimyoviy vositalarini qo'llash. 0 4 o'chirish vositalari sifatida, suv bug'lari, kimyoviy va mexanik ko'piklar, inert va yonmaydigan gazlar, qattiq kukunsimon materiallar, maxsus kimyoviy moddalar va aralashmalardan foydalaniladi. Suv bilan o'chirish. Suv eng ko‘p tarqalgan arzon va shuning bilan birga deyarli hamma yerda mavjud bo‘lgan o‘t o'chirish vositasi bo'lib, har qanday masshtabdagi yong'inlarni o'chirish mumkin. Suvning o't o'chirishdagi asosiy xususiyati-uning ko'p miqdorda issiqlik yutishiga asoslangan. U yonayotgan o'choqning haroratini keskin kamaytirib, yonmaydigan holatga olib keladi. 1 litr suvni 1°C gacha isitish uchun 4,2 kJ issiqlik sarflanadi. Demak, 1 litr suvni havo harorati 20 °C dan qaynash haroratigacha chiqarish uchun 335 kJ issiqlik sarflanadi. Uning bunga aylanishi uchun esa 2260 kJ issiqlik ketadi. Bundan tashqari 1 litr suvning 1700 litr aylanishini hisobga olish kerak. Suv yonayotgan zonadan kislorodni siqib chiqarib alanganing uchishini ta’minlaydi. Suv bilan reaksiyaga kirishishi mumkin bo'lgan moddalarni, masalan, ishqoriy yer metallar: kaliy, natriylarni suv bilan o'chirib bo'lmaydi. Chunki bu metallar hattoki 0 °C dan past haroratda ham suv bilan reaksiyaga kirishib, suv tarkibidan vodorodni siqib chiqaradi, uning havo bilan aralashmasi portlashga xavfli aralashma hosil qiladi. Shuningdek, kuchlanish ostida bo'lgan elektr qurilmalarini ham suv bilan o'chirib bo'lmaydi. Bunda o'chiruvchi hayoti uchun xavfli vaziyat vujudga keladi. Chunki suv elektr tokini yaxshi o'tkazadi. Bundan tashqari yonayotgan kalsiy karbidni ham suv bilan o'chirib bo'lmaydi, natijada asetilen ajralib chiqib portlash xavfi vujudga keladi. Suvni kuchli oqim sifatida, purkash yo'li bilan mayda zarrachalar holida va shuningdek, ko'piklantirilgan holatlarda qo'llab, olovni o'chirish mumkin. Kuchli suv oqimi sifatida yonayotgan zonaga yo'naltirilgan suv, birinchidan, alangaga zarba beradi, ikkinchidan, yonayotgan yuzani sovutadi. Shu yo'l bilan alangalanayotgan yong'inlarni uzoqdan turib o'chirish mumkin.

Bunday yong‘inlarda olov tafti kuchli bo'lganligidan yaqin kelish imkoniyati deyarli boMmaydi. Kuchli suv oqimi bunday yong'inga yo'naltirilganda asosan sovutish hisobiga shlanga susayadi va alanga tarmoqlari suv kuchi bilan uzib yuboriladi. Ammo kuchli suv oqimi bilan har qanday yong'inni ham o'chirish imkoniyati bo'lavermaydi. Masalan, bunday usuldan yengil alangalanuvchi suyuqliklarni o'chirishda foydalanish, aksincha, yomon oqibatga olib keladi. Chunki yengil alangalanuvchi suyuqliklar kuchli suv oqimi ta’sirida katta maydonlarga tarqab ketishi, suvdan yengil bo'lganligi sababli suv yuzasida yonishini davom ettirishi va shuning natijasida yong'inning katta maydonlarga tarqab ketishiga sababchi bo'lishi mumkin. Agar suv purkash yo'li bilan ishlatilsa, bunda suv zarralarining kattaligi 0,1 mm dan kichkina bo'lsa, unda suv zarralarining yonuvchi jismlar bilan tutashish yuzalari katta bo'lganligi sababli yonayotgan zonadan issiqlikni yutish kattalashadi, shuningdek, suv zarralari kichik hajmga ega bo'lganligi sababli, uning bug'lanishi kuchayadi. Bunda havo siqib chiqarilib, o'chirish o'z-o'zidan tezlashadi. Binolarning ichidagi yong'inlarni suv purkash usulida o'chirish ham yaxshi natija beradi. Bu usul bilan xonadagi haroratni pasaytirish va tutunga qarshi kurashish mumkin. Bunda suvni binoning yuqori qismiga purkash kerak toki, purkalgan suv iloji boricha ko'proq yonish mahsulotlariga tegadigan bo'Isin. Purkalgan suv zarrachalari pastga qarab yo'naladi, ko'tarilayotgan issiqlik bilan to'qnashib bug'ga aylanadi va bu bug' yo'nalishini o'zgartirib, yuqoriga qarab ketadi. Bug' xonaning yuqori tomonini egallab yonayotgan zonani bosadi. Yirikroq zarrachalar esa qizib, pastga qarab yunalish davrida yonishdan hosil bo'lgan mahsulotlar bilan birikib, pastroqdagi yonish o'chog'iga yo'naladi va bu yerda buklanib, yana havoning o'rnini egallaydi. Bu bilan ajralayotgan tutun bosimi xonani sovutadi, bosim ortishi hisobiga esa kislorodli havoning kirish yo'lini kamaytiradi. Bu esa yong'inni o'chirish imkoniyatini beradi. Suv purkash yo'li bilan 120 °C dan yuqori haroratlarda chaqnashi mumkin bo'lgan yonuvchi suyuqliklarni o'chirishda ham foydalanish mumkin. Bug* yordamida o'chirish. Ba’zi bir sanoat korxonalarida juda ko'p miqdorda bug' hosil bo'lishi mumkin. Bunday korxonalarda yong'in chiqqan taqdirda bug'dan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Bug' bilan o'chirishning asosiy qonunyati shuki, xonalanga yuborilgan bug' kislorodga boy havoni siqib chiqarib, uning o'rnini

egallaydi. Bug'ning o't o'chirish samaradorligi uning ma’lum bir xonaga yuborilgan miqdoriga bog'liq bo'ladi. Bug'da bug' yonayotgan xonadagi asosiy bo'shliqlaming hammasini to'ldirib, kislorodli havoni butunlay siqib chiqarishi kerak. Bunda hosil bo'ladigan ortiqcha namlik o't o'chirishning asosiy vositasi bo'la olmaydi. Bug' bilan o't o'chirishning mazmunini quyidagicha tushuntirish mumkin. Yong'in bo'layotgan xonaga qisqa muddat (5—10 minut) ichida ko'p miqdorda, ya’ni u to'lguncha bug' yuboriladi va tirqishlar iloji boricha berkitiladi. Bug' xonani butunlay qoplab, u yerdagi kislorodli havoni qisman siqib chiqaradi, qolgan qismida, xonaning yong'in hisobiga va yuborilgan bug' hisobiga 85 °C dan ortiq isib ketganligi sababli kislorod miqdori 31 foizga qisqaradi va xonadagi kislorod miqdori 15—16 foizga kamayadi. Bu esa yong'inning davom etishi imkoniyatini yuqotadi. Yong‘inga qarshi suv ta’minoti. Odatda o't o'chirish uchun ishlatiladigan suv katta bosim ostida kuchli oqim sifatida alangalanayotgan joyga yuboriladi. Buning uchun yetarli bo'lgan bosimni shahar sharoitida umumiy shahar vodoprovod tarmoqlari orqali hosil qilinadi. Yoki bo'lmasa ba’zi bir yerlarda maxsus tayyorlangan hovuz va idishlardan foydalanish mumkin. Sanoat korxonalarida ko'pincha yong'in o'chirish uchun vodoprovod tizimlarini shahar sharoitlarida ham o'tkazish maqsadga muvofiq emas. Shuning uchun sanoat maqsadlarida va o't o'chirishda ichimlik suvlari vodoprovodlaridan foydalaniladi. Past bosimga mo'ljallangan vodoprovod tizimidagi suv bosimi ma’lum miqdordagi suvni yer yuzasidan kamida 10 m uzoqlikka o'tishi kerak. Yuqori bosimga mo'ljallangan vodoprovod tizimida esa ma’lum miqdordagi suvni stvollar yordamida binoning eng yuqori nuqtasidan kamida 10 m uzoqlikka otib berishi kerak. Bunday vazifalar vodoprovjxl baklarini yetarli darajadagi balandlikka o'matish bilan yoki ayrim hollarda nasoslar yordamida bajariladi. Sanoat korxonalarida o't o'chirish uchun kerak bo'ladigan suv miqdori sanoat korxonasining yong'in toifasi va bu binoning o'tga chidamlilik darajasiga va uning umumiy hajmiga qarab belgilandi. Mashinasozlik sanoat korxonalarida yong'in o'chirish uchun suvning miqdori 10 1/s dan 40 1/s belgilanadi. Agar yong'inni o'chirish uchun vodoprovod tizimidan suv olishining texnik tomonidan mumkin bo'lmasa (masalan, ichimlik suvni ingichka vodoprovod quvurlari orqali keltirilayotgan bo'lsa), unda sanoat korxoalari hududida suv saqlovchi qurilmalar tashkil qilinaJi. Bun-

dan suv saqlovchi qurilmalardan yong'in vaqtida olinadigan suvning maksimal miqdori 3 soatga yetadigan bo'lishi kerak. Yong'inga qarshi ko'rilgan vodoprovod tizimlari aylanma vodoprovod tizimiga ikkita suv quvuri bilan ulanadi. Yong'inga qarshi gidrantlar sanoat korxonasi maydonida bir-biridan 100 m dan ortiq bo'lmagan masofada joylashtiriladi, ular bino devoriga va ko'chalar kesishgan joylarga 5 m dan yaqin bo'lmasligi kerak. Yong'inga qarshi vodoprovod har qanday sanoat korxonasida o'rnatilishi shart. Binolari I va P darajadagi ba’zi bir o'tga chidamli konstruksiyalardan qurilgan binolarda G va D toifadagi sanoat korxonalari bundan mustasno. Yong'inga qarshi vodoprovodlar binolar ichida sanoat maqsadlarida qurilgan vodoprovodlar bilan birlashtirilishi mumkin. Yong'inni ichkari tomonidan o'chirishga mo'ljallangan vodoprovodlardagi suv miqdori, ikki joydan kuchli oqim sifatida suv berilganda, har biri 2,5 1/s suv miqdorini ta’minlay olishi kerak. Bunda suv bosimi suvni kamida bm masofaga yetkazib berishi kerak. Yong'in o'chirish yenglari yumshoq to'qima materiallardan ishlangan bo'ladi va diametri 51 va 66 mm qilib tayyorlanadi. Ulaming uzunligi 10 va 20 m. Bino ichkarisida o'matilgan yong'inga qarshi gidrantlar oralig'i 10 yoki 20 metrli yenglar yordamida yong'inni o'chirish uchun kuchli suv oqimi binoning eng baland va eng uzoq nuqtasini ikkala gidrant orqali suv purkash imkoniyatini beradigan qilib o'matiladi. Ichkarida o'matilgan yong'in kranlari pol yuzasidan 1,35 m balandlikda o'matiladi. Ko‘pik bilan o'chirish. Ko'pik bu suyuqlikning maydalangan tizimi bo'lib, bunda havo bir-biridan suyuqlikning tarang sirtlari bilan ajratilgan bo'ladi. Ko'pik hosil qilishi uchun havo zarralarini suv qobig'i bilan o'rash, ya’ni havo zarralarini suvga singdirish kerak. Ishqorlar bilan kislotalar aralashmasining kimyoviy reaksiyasi, yoki suv bilan ko'pik hosil qiluvchi modda va havo aralashmasini mexanik aralashtirish asosida ko'pik hosil qilinadi.

Kimyoviy ko‘pik 80 foiz karbonat angidrid gazi, suv va 0,3 foiz ko‘pik hosil qiluvchi moddadan tashkil topadi. Mexanik ko‘piklar esa 90 foiz havo, 9,6 foiz suv va 0,44 foiz ko'pik hosil qiluvchi moddadan iborat bo'ladi. 46-rasm. Qattiq moddalar va asosan yengil alangalanuvchi suyuqliklar yonib ketganda ko'pik bilan o'chirish yaxshi natija beradi. Chunki yengil alangalanuvchi suyuqliklar solishtirma og'irligi suvdan yengil va ularni suv bilan o'chirib bo'lmaydi. Ko'pik bilan o'chirishning asosiy xususi-iti shuki, u yengil alangalanuvchi suyuqlik yuzasini yoki qattiq jism yuzasini yupqa ko'pik qavati bilan ko'plab, yonayotgan modda bilan havodagi kislorod o'rtasida to'siq hosil qiladi. Bu to'siqning mustahkamligi ko'pikning tuig'unlik xossasiga bog'liq bo'ladi. Ko'pik tez alangalanuvchi suyuqlikdan ancha yengil bo'lganligi sababli, uning yuzasida muhofaza qobig'i tashkil etadi, bu qobiq suyuqlik bug'lari hosil bo'lishiga to'sqinlik qiladi, shuningdek, kislorodni kiritmaydi. Agar ko'pikning turg'unligi kam bo'lsa, unda suyuqlik yuzasida uzilish hosil bo'lishi mumkin, ya’ni tarang tortilib turgan parda ochilib ketishi mumkin, bu esa, albatta, alangalanishning qaytadan boshlanishiga sharoit yaratadi. Bundan tashqari ko'pikning issiqlik o'tkazish xususiyati juda past bo'lganligidan, yonayotgan yuzadan issiqlikning suyuqlik yuzasiga ta’sir etishiga to'siqlik qiladi. 47-rasm. Ko'pik hosil qilish generatori. 337

Kimyoviy ko'piklar asosan qo‘lda ishlatiladigan оЧ o'chirgichlarda keng qo'llaniladi (47-rasm). Ularning muhim o'rnatiladigan va zambilg'altakda olib yuriladigan turlari ham bor (48-rasm). Mexanik ko'piklar esa 4—6 ko'pik hosil qiluvchi poroshoklar yoki aralashmalami suv va havo bilan aralashtirilishi hisobiga ko'pik generatorlari, ko'pik hosil qilish stvollarida ko'pikka aylantirib foydalaniladi. O'chirish uchun ishlatiladigan ko'piklarning tavsifli belgalari, ulaming turg'unligi va ko'pik hosil qilish darajasidir. Ko'pik hosil qilish darajasi bu ko'pikni hosil qilish uchun sarflanadigan moddalarga nisbati hisoblanadi. Ko'pik hosil qilish darajasi kimyoviy ko'piklar uchun 5, mexanik ko'piklar uchun 8—12 bo'lishi mumkin. Yuqori ko'piruvchi mexanik ko'piklarda bu miqdor 100 va undan katta bo'ladi. Ko'pikning turg'unligi esa uning katta haroratda so'nmasdan, ma’lum vaqtgacha chidash berishi hisoblanadi. Kimyoviy ko'piklar suyuqlik yuzasida bir soatgacha, PO-I yordamida olingan mexanik ko'piklar 30 min, PO-6 yordamida hosil qilingan ko'piklar esa 40-45 minut turg'unlikka ega bo'lishi mumkin. Sanoat korxonalaridagi o't o'chirish tizimlarining asosiy qismini suv va ko'piksimon moddalar tashkil qiladi. Shuni ham ta’kidlash kerakki, suv va ko'pik bilan hamma yerda va har qanday yong'inlarni o'chirish mumkin emas. Chunki ba’zi bir holatlarda kimyoviy reaksiyalar sanoat chiqindilari ta’sirida yetarli darajada unumdor ko'pik ajratmasdan, ulardan boshqa moddalar ajralib chiqishi yong'inning kuchayishiga olib kelishi mumkin. Ko'pikni xilma-xil qurilmalarda hosil qilish mumkin: bular doimiy o'matilgan, ko'chirib yurish mumkin bo'lgan yoki harakatlanuvchi qurilmalar va qo'lda ishlatiladigan o't o'chiigichlardir. Qo'lda ishlatiladigan ko'pikli o't o'chirgichlar juda keng tarqalgan. Bunga sabab- o't o'chiruvchi moddani xohlagan vaqtda ishlatish mumkin. Uni bir odam bir necha sekund davomida ishga tayyorlashi va oson ishlatishi mumkin. Bundan tashqari, undan ajralib chiqadigan ko'piksimon modda oqim sifatida anchagina bosim yordamida (6-8 ati) bir necha metr masofadagi yonayotgan zonaga (6-8 m) yo'naltirilishi mumkin. Yonayotgan xonaga kiritiladi. SO bilan o'chirganda uning zaharliligini hisobiga olish kerak, uning hattoki 10 foiz miqdorida nafas olish, o'limga olib keladi. Shuning uchun undan foydalanganda maxsus signal tizimlari bo'lishi kerak. Shuni aytib o'tish kerakki, 1 1 suyultirilgan karbonat kislotasi 506 I gazga aylanadi.

Sanoat korxonalarida faqat qattiq yoki suyuq moddalargina emas, balki elektr qurilmalari, stanoklar va boshqalar ham yonib ketishi mumkin. Ma’lumki, yuqorida aytib o'tilgan o't o'chirish vositalarini qo'llash, ya’ni ko'pik yoki suv yordamida o'chirish, ular elektr tokini yaxshi o'tkazganligi tufayli ularni elektr qurilmalarini uchirishsa, mutlaqo ishlatib bo'lmaydi. Chunki bunda o't o'chiruvchining elektr toki ta’siriga tushib qolish xavfi bor. Shuning uchun bunday hollarda karbonat kislotalaridan foydalaniladi. Ma’lumki, karbonat kislotalari (ya’ni SO,) bilan o'chirishning ikki xil usuli qo'llaniladi. Birinchisida S 02 to'ldirilgan ballonlar yonayotgan xonaga kiritiladi. S 0 2 bilan o'chirganda uning zaharliligini hisobga olish kerak, uning hattoki 10 foiz miqdorida nafas olish, o'limga olib keladi. Shuning uchun undan foydalanganda maxsus signal tizimlari bo'lishi kerak. Shuni aytib o'tish kerakki 1 1 suyultirilgan karbonat kislotasi 506 1 gazga aylanadi. Ikkinchisi usulda S 0 2 o't o'chirgichlarga to'ldiriladi. Bunday o't o'chirgichlarning OU-2, OU-5, OU-8 turlari (48-rasm) keng qo'llaniladi. Bu o't o'chirgichlarni ishlatishda uning yuqori qismiga o'matilgan ventil burab ochiladi. 0 4 o'chirgichga to'ldirilgan suyultirilgan S 0 2 bosim ostida uning ichki tomonidan siqib chiqarila boshlaydi. Suyultirilgan S 02 nihoyatda tezlik bilan bug'lanishi hisobiga qorsimon massaga aylanadi. Nihoyatda sovuq bo'lganligi uchun elektr qurilmasiga yo'naltirilgan taqdirda uni o'rab sovutadi (uning sovuqligi-81 °C atrofida bo'ladi) va havo o'tkazmaganligi sababli o'chirishga erishiladi. Bu o't o'chirgichlarning son ko'rsatkichlari uning hajmini bildiradi. 48-rasm. 2, 5, 8 litr hajmga ega bo'lgan karbon kislotali o't o'chirgichlarning umumiy ko'rinishi.

Sanoatda karbonat kisloiali, zambilg'altaklaiga o'matilgan 25, 50 1 va undan katta hajmdagi turlari ham mavjud. Bundan tashqari tarkibiga galogenlar qo‘shiIgan o‘t o'chiigichlardan ham keng foydalaniladi. Asosiy xususiyati shuki, ular kimyoviy reaksiyani to'xtatishi mumkin.. XV.20. Maxsus kimyoviy vositalar yordamida o‘chirish Yonuvchi metallami o'chirish juda mushkul ish. Bunday yonuvchi metallar qatoriga kaliy, natriy, litiy, sirkoniy, magniy va boshqalarni kiritish mumkin. S 02 magniyning yonishini tezlashtirib yuboradi. Yonayotgan metallga suv sepib o'chirmoqchi bo'lsangiz, unda portlash ro'y berib, metall parchalari ancha uzoq masofalaiga tarqalib, yonish zonasini kengaytirib yuboradi. Hattoki, quruq qum ham yonayotgan metall ta’siriga tushib qolishi va qumning parchalanishi kuzatiladi. Bunda sof kremniy birikmalari hosil bo'ladi. Kremniy namlikni o'ziga tortib, reaksiyaga kirishadi, natijada yonuvchi va zaharli kremniy oksidi hosil bo'ladi. Shuning uchun bunday metallarni o'chirishda maxsus kimyoviy kukunlardan foydalaniladi. Asosan kukunsimon grafit, Na2C03,MgCC>3, M g02 va ulaming aralashmalari, shuningdek, suyultirilgan inert gazlardan foydalanish mumkin. XV.21. AvtomatiK o't o'chirish vositalari Avtomatik o't o'chirish tizimiga sprinkler qurilmalari kiradi. Sprinklerlar asosan yong'in xavfi yuqori bo'lgan sanoat korxonalariga o'matiladi. Mashinasozlik korxonalari yong'inga uncha xavfli bo'lmaganligi sababli, unga sprinkler qurilmalari o'matilmaydi. Sprinkler qurilmalari o'rnatiladigan xonalarga yoki sexlaiga bosim ostida suv o'tkazuvchi quvurlar o'tkaziladi va bu quvurlaiga sprinkler boshchalari o'matiladi. Mabodo yong'in sodir bo'lsa, issiqlik ta’sirida sprinkler ishga tushadi, ya’ni suv chiqish teshigi ochilib, suv sepa boshlaydi. Uning suv chiqarish teshigidan ma’lum masofada o'matilgan doira shaklidagi to'siq suvni keng ko'lamda sachrashini ta’minlaydi; Har bir sprinkler boshchasi 6-9 m2 maydonga suv sachratib, o't o'chirishni ta’minlaydi. Bunday qurilmalar o'matilgan korxonalarda sodir bo'lgan yong'inlarning 90 foizi shu qurilmalar o't o'chirish komandalari kelgunda qadar o'chirishga ulgurgani aniqlangan. Sprinkler qurilmasining asosiy ishchi qismi

sprinkler boshchasi hisoblanadi. Uning bir tomoni rezbali qilib tayyorlangan. Shu tomonini suv o‘tkazuvchi quvurga burab o‘rnatib qo'yiladi. Uning ikkinchi tomoniga bronzadan qilingan halqa, halqa tutqichi oxiriga esa deflektor o'matilgan. U sprinkler boshchasi teshigidan chiqadigan suvga to'siq vazifasini bajaradi. Suv deflektorga urilib har tomonga yoyilib sochiladi. Bronza halqa sprinkler boshchasiga yupqa metalldan qilingan diafragmani qisib turadi. Diafragma o‘rtasida teshik qolib, u shisha klapan bilan berkitilgan. Bu klapanni yupqa plastinka ushlab turadi. Plastinka asosi halqa bilan yengil eruvchan modda yordamida yopishtirib qo‘yilgan. Yengil eruvchan moddaning eruvchanligi sharoitga moslab tanlanishi mumkin. Agar bino ichidagi havo harorati ko‘tarilsa, unda yengil eruvchan modda erib ketadi va bu diafragma teshigini berkitib turgan shisha klapanning tushib ketishiga sababchi bo'ladi. Shundan keyin sprinkler boshchasi ma’lum maydon bo'ylab suv sepa boshlaydi. Sprinkler tizimiga keltirilgan suv ma’lum qurilmalar orqali o'tganligi sababli, bu qurilmalar yong'in chiqqanini bildiruvchi sirena bilan signal beradi. Sprinkler qurilmalari bilan bir qatorda drencher qurilmalaridan ham keng foydalaniladi. Drencher qurilmalarining sprinklerdan asosiy farqi shuki, unda yengil eruvchan qulfli qurilma o'matilmaydi. Ulami ishlatish asosan suv o'tkazish kranlarini ochish yo'li bilan amalga oshiriladi. XV.22. Yong‘inga qarshi kurash xizmatini tashxil qilish Sanoat korxonalarida yong'inga qarshi kurash ishlarini shu korxonalaming yong'inga xavflilik darajasiga qarab, korxona ma’muriyati belgilaydi. Agar sanoat korxonasi yong'inga xavfli bo'lsa, unda yong'inga qarshi kurash bo'limi tashkil qilinadi. Bunday bo'lim o'zining maxsus yong'inga qarshi kurash komandalarini tashkil qiladi. Agar sanoat korxonasining yong'inga xavflilik darajasi past bo'lsa, unda yong'indan muhofaza qilish ishlarining asosiy yo'nalishi yong'in chiqib ketmasligini va chiqqan taqdirda ham kattalashib ketmasligini ta’minlashga qaratilgan ehtiyot choratadbirlari hisoblanadi. Hozirgi vaqtda davlat yong'inga qarshi qurash nazoratini Ichki ishlar vazirligining yongindan muhofaza qilish boshqarmasi amalga oshiradi.

Uning asosiy vazifasl-sanoat korxonalarida yong'in va portlashga olib keladigan sabablarni yo'qotishga qaratilgan tashkiliy va texnik chora-tadbirlarni ishlab chiqish va ularni amalga oshirishdan iborat. Bu ishlarni yong'inga qarshi kurash inspektorlari bajaradi. Ular xohlangan vaqtda sanoat korxonalarini, omborlami, bino va qurilmalarni ko'zdan kechirishi, xohlangan sanoat korxonasi yoki ayrim shaxslardan yong'in xavfsizligiga taalluqli hujjatlar va ma’lumotlarni talab qilishi, binolarda yong'in bo'lgan taqdirda uni tezda bartaraf qilish imkoniyatlarini beradigan yong'inga qarshi kurash birlamchi vositalarining. tayyorligini va shuningdek, majburiy qarorlar, qoida va normalar qanday bajarilayotganligini tekshirishi mumkin. Davlat yong'inga qarshi kurash nazorati organlari yong'in xavfsizligi qoida, norma va talablarini bajarmagan va shuningdek, yong'inga qarshi kurashning birlamchi vositalari hamda kerakli asbob-anjomlarni noto'g'ri saqlagani va boshqa maqsadlarda foydalangani uchun sanoat korxonasi rahbar xodimlariga, sex boshliqlari va boshqa javobgar shaxslarga jarima solish huquqiga ega. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Охрана труда в машиностроении Под ред. Е.Я.Юдина, С.В.Белова. М.: «Маш.строение»,1983. 2. М.К.Полтев. Охрана труда в машиностроении. М.Высшая школа, 1980. •3. Сайдаминов С.С. Основы охраны окружающей среди. Т.: « 0 ‘qituvchi», 1989 г. 4. Yormatmov G.Yo. , Mahmudov R. «Mehnatni muhofaza qilish» Ma’ruzalar to'plami 1-2 qism Т., 1995-y. 5. Yormatov G'.Yo. «Hayot faoliyati xavfsizligi» ma’ruzalar matni. Т., 2000 у. 6. Yormatov G'.Yo., Nasretdinova Sh. Sh. «Sanoat sanitariyasi». O'quv qo'llanma Т., 1999-y. 7. Yormatov G'.Yo., Hamroyeva A. L. «Atrof-muhitni ifloslantiruvchi omillar va ularga qarshi kurash chora-tadbirlari». O'quv qo'llanma. Т., 2002-y. 8. Yormatov G'.Yo., Isamuxamedov Yo.U. «Mehnatni muhofaza qilish». Darslik. Т.: «O'zbekiston», 2002-y.

Mundarija So‘z boshi........................................................................................ 3 Kirish ...................................................................................... ......6 / bob. Ob-havo sharoiti va inson faoliyati 1.1. Tashqi muhitni ifloslantiruvchi moddalar. Ifloslanish darajasi............................................................................................15 I. 2. Odam organizmining tashqi muhit holatini baholash tizimlari...........................................................................................15 I. 3. Inson faoliyatining asosiy turlari............................................. 20 II bob. Ishlab chiqarish muhitining ob-havo sharoiti II. 1. Inson organizmining tashqi muhitga moslashuvi.................... 25 II. 2. Ishlab chiqarish mikroiqlimining gigienik normalari...............28 II. 3. Mu’tadil ob-havo sharoitini yaratish chora-tadbirlari............ 32 II. 4. Ishlab chiqarish mikroiqlimini o'lchash usullari....................34 II. 5. Atmosfera havosi tarkibida changlar......................................39 II. 6. Changning zararli ta’siri .......................................................41 II. 7. Changga qqarshi kurash chora-tadbirlari ..............................44 II. 8. Atmosfera havosi tarkibidagi chang miqdorini aniqlash .... 47 II. 9. Sanoat korxonalaridagi zaharlar va zaharlanish......................51 II. 10. Zaharning organizmga tushish yo'llari va taqdiri.................52 II. 11. Ishlab chiqqarish havo muhitida zararli moddalaming yo'l qo'ysa bo'ladigan zichlik miqdorlari........................................57 III bob. Sanoat korxonalarida shamollatish qurilmalariga qo'yiladigan asosiy talablar III. 1. Shamollatish usullari.............................................................62 III. 2. Tabiiy shamollatish............................................................... 68 III. 3. Havoni mo'tadillashtirish......................................................71 III. 4. Havoni tozalash va atmosferaga chiqarib yuborishni tashkil qilish.....................................................................................71 III. 5. Avariya shamollatish tizimi...................................................72 III. 6. Mahalliy shamollatish tizimi ...............................................73 III. 7. Shamollatish qurilmalarini ishlatish......................................75 IV bob Changlangan havoni tozalash qurilmalari IV. 1. Havo tozalash qurilmalariga qo'yiladigan asosiy talablar.............................................................................................77 IV. 2. Chang tozalash kameralari.................................................... 80 IV. 3. Matoli filtrlar.........................................................................81 IV. 4. Siklonlar................................................................................85 V bob. Shovqindan saqlanish 5. 1. Shovqin haqida tushincha.................................................. ..... 87 5. 2. Shovqinning zararli ta’siri, normalari.............................. ........91 5. 3. Shovqinni hisoblash........................................................... ......94 5. 4. Shovqinga qarshi kurash usullari........................................ .....95 5. 5. Shovqin to'suvchi qopqoq, ekran va kabinalar........................102 5. 6. Shovqinga qarshi shaxsiy muhofaza aslahalari.........................106 5. 7. Infra va ultra tovushlardan saqlanish......... ..................... ........107

VI bob. Sanoat korxonalarini yoritish 6. 1. Yorug'likning asosiy tavsiflari va o'lchov birliklari................. 109 6. 2. Sanoat korxonalarini yoritish usullari...................................... 112 6.3. Sanoat korxonalarini yoritishga qo'yiladigan asosiy talablar........................................................................................ ....114 6. 4. Sun’iy yoritish manbalari.........................................................116 6. 5. Yoritgichlar va ulami joylashtirish...........................................118 6. 6. Sun’iy yoritish normalari.........................................................122 6. 7. Sun’iy yoritilishni hisoblash.....................................................126 6. 8. Tabiiy yoritilish normalari....................................................... 129 VII bob. Magnit maydonidan saqlanish 7. 1. Elektromagnit maydonining tavsifi..........................................132 7.2. O'zgaruvchan elektromagnit maydonining inson organizmiga ta’siri.................................................................................. ....134 7.3. Elektromagnit maydonining normalari. Muhofaza usullari.............................................................................................136 7. 4. O'lchov asboblari....................................................................140 7. 5. Lazer nurlaridan saqlanish.......................................................141 VIII bob. Radioaktiv nurlanishlardan saqlanish 8. 1. Radioaktiv nurlanishlar va ulaming xossalari...........................143 8. 2. Radioaktiv nurlarning inson organizmiga ta’siri...................... 145 8. 3. Nurlanish normalari................................................................ 146 8. 4. Radioaktiv nurlanishlarga qarshi kurash chora-tadbirlari.........149 8. 5. O'lchash asboblari..................................................................151 8. 6. Shaxsiy muhofaza aslahalari...................................................152 IX bob. Texnika vositalarida xavf-xatarlar va ulardan muhofazalanish 9. 1. Xavf-xatar haqida tushinchalar va ulami tahlil qilish...............154 9. 2. Xavfning son ko'rsatgichi.........................................................160 9. 3. Jarohatlanish, baxtsiz hodisa va kasb kasalliklari..................... 162 9. 4. Sanoat korxonalarida baxtsiz hodisalami va kasb kasalliklarini tekshirish va hisobga olish.................................................. 164 9. 5. Sanoat jarohatlanishi va kasb kasalliklarini o'rganish usullari............................................................................................165 9. 6. Sanoat jarohatlanishi sabablarini tahlil qilish...........................168 X bob. Elektr xavfsizligi 10.1. Elektr tokining inson organizmiga ta’siri............................... 170 10.2. Elektr toki ta’siriga tushgan kishiga birinchi yordam ko'rsatish........................................................................................ 173 10.3. Tok ta’siriga tushib qolish xususiyatlari..................................175 10.4. Elektr tokidan jarohatlanish sabablari va asosiy muhofaza vositalari......................................................................................... 181 10.5. Kam kuchlanishga ega bo'lgan elektr qurilmalaridan foydalanish......................................................................................182 10 6 Sanoat korxonalarini elektr xavfi bo'yicha sinflarga bo'lish......................................................................................... .....183

10.7. Yerga ulab muhofaza qilish............................................. 184 10.8. Yerga ulab muhofaza qilish qurilmasi va uning turlari....... 184 10. 9. Nolga ulab muhofaza qilish............................................. 186 10.10. Muhofazalovchi o'chirish qurilmasi............................... 189 10.11. Elektr qurilmalarini o'matishda qo'yiladigan asosiy talablar '................................... 191 10.12. Elektr qurilmalarida qo'llaniladigan shaxsiy muhofaza vositalari.................................................................................... 196 10.13. Statik elektrdan muhofazalanish..................................... 197 XI bob. Sanoatda xavfsizlik vositalari. 11.1. Xavfsizlikni ta’minlovchi asosiy shartlar.......................... 205 11.2. Mashinalarning xavfli zonalari........................................... 207 11.3. Muhofazalovchi to'siq vositalari....................................... 209 11.4. Saqlovchi muhofaza vositalari......................................... 211 11.5. Blokirovka qurilmalari....................................................... 214 11.6. Signal tizimlari.................................................................. 217 11.7. Yuk ko'tarish mashinalarida ishlaganda xavfsizlikni ta’minlash................................................................................... 218 XII bob. Mehnatni muhofaza qilish qonunlari va tashkiliy asoslari 12.1. Mehnat qilish qonunlari.................................................... 222 12.2. Mehnatni muhofaza qilish bo'yicha davlat nazorat tashkilotlari va jamoat nazorati.................................................. 225 12.3. Ma’muriyatning xavfsiz va sog'lom ish sharoitini tashkil qilish majburiyatlari.................................................................... 230 12.4. Mehnatni muhofaza qilishning nomenklatura choratadbirlari..................................................................................... 231 12.5. Xavfsizlik texnikasi muhandisining vazifalari...................... 233 12.6. Mehnatni muhofaza qilish qoidalari, me’yor va yo'riqnomalarini buzganlik uchun javobgarlik........................... 235 12.7. Yo'riqnomalar o'tkazish va ishchilami xavfsiz ishlash usullariga o'rgatish............................................................... 236 12.8. Mehnatni muhofaza qilish kabineti.................................. 239 XIII bob. Sanoat korxonalarini qurish va ishlatishda mehnatni muhofaza qilishga qaratilgan chora-tadbirlar 13.1 Sanoat korxonalarini qurish va ishlatishga qo'yiladigan asosiy talablar............................................................................. 242 13. 2. Mashinasozlik sanoati korxonasini qurish uchun maydon tanlash......................................................................................... 243 13. 3. Sanoat korxonasi hududi................................................... 245 13. 4. Sanoat korxonasi xonalari............................................... 246 13.5. Sanoat korxonalarini suv bilan ta’minlash va kanalizatsiya tizimlari.................................................................................... 248 13.6. Yordamchi bino va yordamchi xonalar............................. 250 XIV bob. Fuqorolar mudofaasi 14.1. Fuqorolar mudofaasining asosiy vazifalari.......................... 254 14.2. Bo'lishi mumkin bo'lgan tabiiy ofatlarning qisqacha tavsifi. 257

14.3. Zilzilalar, vulqonlar otilishi va yerga meteoritlaming tushishi........................................................................................... 261 14.4. Mo'maqaldiroq, chaqmoq, do‘l, qurg'oqchilik va boshqa tabiat hodisalari.......................................................................... .... 276 14.5. Tabiiy ofatlardan muhofazalanish yo'llari...............................284 14.6.Aholini va aholi yashash hududlarini tinchlik sharoitda favqulodda hodisalar vaqtida xavfsizligini ta’minlash.......................287 14.7..Kimyoviy xavf manbalari.................................................... .... 296 14.8.Radiatsiyaga xavfli obyektlar.............................................. .....300 XV bob. Yong‘inni oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlar 15.1 .Yonish jarayoni................................................................... ....304 15.2. Yonish turlari..................................................................... ....305 15.3. Gazsimon moddalaming yonish va portlash xususiyatlari....................................................................................309 15.4. Qattiq moddalaming yonish va yong'inga xavflilik xususiyatlari....................................................................................312 15.5. Changlaming yonishi va portlash xususiyatlari....................... 313 15.6. Sanoat korxonalarining yong'inga va portlashga xavfi bo'yicha toifalari........................................................................ .....314 15.7. Sanoat korxonalalarini loyihalash va qurishda yong'inga qarshi kurash tadbirlari.............................................................. .....319 15.8. Sanoat korxonasi hududini zonalarga ajratish.........................321 15.9. Yong'inga qarshi oraliqlar................................................. .....322 15.10. Yong'inga qarshi to'siq................................................... ..... 323 15.11. Evakuatsiya yo'llari........................................................ ...... 323 15.12. Yong'in bo'lgan xonalardagi tutunni chiqarib yuborish vositalari...........................................................................................324 15.13. Elektr asboblari bilan ishlaganda yong'in xavfsizligini ta’minlash.......................................................................................325 15.14. Isitish va shamollatish tizimlari....................................... .....326 15.15.Issiqlik ajraluvchi jihozlarda yong'inni oldini olish................327 15.16. Yashin qaytargichlar........................................................ .....328 15.17. Yong'inga qarshi ishlatiladigan texnik qurilmalar..................329 15.18. O't o'chirish vositalari..................................................... .....332 15.19. Karbonat kislotalar yordamida o'chirish...............................339 15.20. Maxsus kimyoviy vositalar yordamida o'chirish....................340 15.21. Avtomatik o't o'chirish vositalari..........................................340 15.22. Yong'inga qarshi kurash xizmatini tashkil qilish................... 341 Foydalanilgan adabiyotlar........................................................ ...... 342

G'.YO.YORMATOV, O.R.YULDASHEV, A.L.HAMRAYEVA H A Y O T F A O L I Y A T I X A V F S I Z L I G I Toshkent — «Aloqachi» — 2009 Muharrir: Tex. muharrir: Musahhih: Sahifalovchi: A.Eshov A.Moydinov M.Hayitova Sh.Mirqosimova Bosishga ruxsat etildi: 14.10.09. Bichimi 60x84 1/16. «TimesUz» gamiturasi. Ofset usulida bosildi. Bosma tabog‘i 21,75. Tiraji 1000. Buyurtma №143.

«Aloqachi matbaa Markazi bosmaxonasi»da chop etildi. 100000, Toshkent sh., A.Temur ko‘chasi, 108-uy.