xonalari; umumiy ovqatlanish joylari; sog'liqni saqlash bo'limlari; maishiy xizmat qilish, konstruktorlik xizmatlari; o'quv xonalari (agar kechki yoshlar bilim yurtlari bo'lsa); jamoat tashkilotlari joylashgan joylar va boshqalar. Bulami me’yoriy hujjatlarga asoslangan holda sanoat korxonasi yoniga qurilgan binolarda tashkil qilish tavsiya qilinadi. Yordamchi bino va xonalami sanoat korxonalari asosiy binolari tarkibiga kiritish ham mumkin. Lekin bu hollarda sanitar-maishiy va boshqa xonalaming holatiga sanoat zararliklari ta’sirida sanitar-gigienik sharoitni yomonlashtirishni oldini olgan taqdirdagina ruxsat etiladi. Bunday xonalar odatda tozalikka e’tibor berilib, yaxshi jihozlangan, devor, shift, pol kabi qurilish yechimlari yaxshilab pardozlangan va qoniqarli holatda saqlash imkoniyatini berishi kerak. Har qanday yordamchi bino eng kamida ikkita yong'in vaqtida odamlarni chiqarib yuborish imkoniyatini beradigan eshik yoki darvoza bilan jihozlangan bo'lishi va bu vositalar iloji boricha qarama-qarshi tomonga o'rnatilishi kerak. Yordamchi xonalarning ichki hajm birliklarini belgilaganda quyidagi ma’lumotlarga asoslaniladi. Har bir qavatning balandligi uning yuzasi 300 m2 gacha bo'lsa, 3,3 m dan kam bo'lmasligi kerak. Shu qavatda joylashtirilgan xona balandligi 2,4 m dan kam bo'lmasligi kerak. Agar shu qavatga ovqatlanish, yig'ilish zallari joylashtirilib maydoni 300 m2 gacha, umumiy qavatning 60% qismidan ko'prog'ini egallasa, uning balandligi 3,6—4,2 m qilib belgilanadi. Ayrim xonalarning balandligi ularda bajariladigan ish turiga binoan belgilanadi. Masalan, ma’muriyat xonalari boshqaruvchi shaxslar uchun belgilangan xonalar, jamoat ishlarini bajaruvchilar uchun, fizkultura mashqlarini bajarish, o'qish, o'qitish, xavfsizlik texnikasi xonasi, sexda ish boshqaruvchilar uchun xonalar va boshqalar. Bu xonalarning umumiy balandligi 3 m atrofida va maydonlari ma’muriy xonalarda har bir ishlovchi uchun 4 m2, chizmakashlik ishlarini bajaruvchilar uchun 6 m2 miqdorda belgilanadi. Ma’muriy binolarning qurilishiga qo'yiladigan talablar ularni zavod hududining chekkarog'ida bir necha qavatli qilib qurish imkoniyatini beradi. Agar bunday imkoniyat bo'lmasa, sexlar yonida bo'sh qolgan maydonlarga qurish mumkin. Ma’muriy binolarga kunning yorug' vaqtlarida tabiiy yorug'likning iloji boricha ko'proq vaqt ta’minlanishini ko'zda
tutish kerak. Chunki bu binolarda joylashtirilgan dam olish, tibbiyot xizmati ko'rsatish, ayollar uchun bola emizish, o'quv va maishiy dam olish xonalari joylashtirilgan bo'ladi. Sanitar-maishiy xonalar qatoriga garderoblar, dush xonalari, hojatxonalar, yuvinish xonalari, ish kiyimlarini zararsizlantirish, ish kiyimlarini quritib, changdan tozalash, ayollar shaxsiy gigienasi uchun mo'ljallangan xonalar, shuningdek, ayollarga bola emizish uchun mo'ljallangan xonalar kiradi. Shuningdek, sanoat korxonasi hududida mehnat qilayotganlar uchun qish kunlari isinish xonalari tashkil etiladi. Bu xonalar sanoat korxonasi yoniga joylashtirilgan yordamchi binolarda bo'lsa ham, albatta isitilishi, agar ayrim joylashgan binoda bo'lsa, asosiy ish joyiga o'tish yo'llari bilan ta’minlangan va bu o'tish joylari isitiladigan bo'lishi kerak. Maishiy xonalar, albatta tabiiy yorug'lik yordamida yoritilishi va o'tish joylarida tabiiy yorug'lik tushishi ta’minlanishi va umuman tabiiy va sun’iy shamollatish vositalariga ega bo'lishi kerak. Garderob xonalarda, hojatxonalarda, shuningdek, dush va yuvinish xonalarida suv bilan yuvib tozalash imkoniyatini beradigan plitkalar yotqizilgan pol bo'lishi tavsiya etiladi. Ayollar shaxsiy gigiena xonalari ham shunday qilingani ma’qul. Ularni rangli yoki ochiq rangli plitkalar bilan jihozlash yaxshi natija beradi. Devorlar 1,8 m balandlikda oq rangli plitkalar bilan jihozlash, ularni suv bilan (shuningdek, issiq suv bilan ham) yuvib tozalash imkoniyatini beradi. Shiftlarni yog'och materiallar, ba’zi hollarda plastmassa materiallar bilan jihozlanadi. Bu esa shiftdan suv tomchilari tomishini oldini oladi. Shiftlar, odatda, moyli bo'yoqlar bilan ochiq rang beradigan qilib bo'yaladi. Ish va uy kiyimlarini saqlash uchun garderoblar, hojatxonalar, yuvinish va dush xonalari erkak va ayollar uchun ayrim holatda tashkil etiladi. Garderoblar asosan ish kiyimlari, uy kiyimlari, kishilik va maxsus kiyim-boshlar uchun mo'ljallanadi. Garderoblarda kiyimlar yopiq holatda (qo'llash asosida) yoki ochiq holatda, ya’ni kiyimlar maxsus ilgichlar yordamida osib qo'yilgan holda saqlanishi mumkin. Garderoblar hamma sanoat korxonalarida o'z-o'ziga xizmat ko'rsatish tartibi joriy qilingan. Har xil kiyimlarni saqlash uchun turlicha shkaflar tashkil qilingan. Bunda asosan har tomonlama berk, faqat oldi tomoni,
yoki butunlay ochiq, yoki qulfsiz eshikchali, yoki qulfli eshikchalar o‘rnatilgan bo'lishi mumkin. Bunday shkaflarning bo‘yi 165 sm, chuqurligi 30 sm va eni 25—40 sm atrofida tashkil etish tavsiya etiladi. Bunday shkaflarning soni ishchilar soniga teng bo'lishi kerak. Agar yopilmaydigan uzun, bo‘linmagan garderoblar tashkil qilingan bo‘lsa, bunda ularga ilinishi kerak bo‘lgan ish kiyimlar soniga qarab belgilanadi. Bunda har bir metr masofaga 6—8 ilgich joylashadi deb hisoblanadi. Dush xonalari garderoblar joylashgan joyga yonma-yon joylashtirish kerak. Dush xonalarini tashqi devoiga taqab qurishga ruxsat berilmaydi. Ochiq dush xonalari 0,9 x 0,9 m, bekiladiganlari esa 1,8 x 0,9 m bo'lishi kerak. Dush xonalari dush setkalari va sovun qo'yish tokchalari, suv ta’sir qilmaydigan pardalar bilan ta’minlanadi. Dush xonalari oldida maxsus kiyim almashtirish joylari tashkil qilish kerak. Hojatxonalar boshqa sanitar-maishiy xonalardan farqli o'laroq, sex joylashgan binoning o'zida joylashtirishga ruxsat etiladi. Ular ish joylaridan 75 m dan uzoq bo'lmasligi kerak. Agar hojatxona sanoat korxonasi hududida joylashgan bo'lsa, umumiy ish joylaridan 150 m dan uzoq bo'lmasligi kerak. Agar sanoat korxonasi ko'p qavatli binolardan tashkil topgan bo'lsa, hojatxonalar har qavatda bo'lishi kerak. Hojatxonalardagi xonalar soni ishchilar soniga qarab belgilanadi. Bunda 15 ishchiga bir xona tartibida joylashtiriladi. Yuvinish xonalarini kishilik kiyim garderoblari joylashgan xonalarga yondash qilib ta’minlash kerak. Umuman ba’zi bir bajariladigan ishlaming tavsifiga qarab, yuvinish joylarini ish joylari yaqinida tashkil etishga ruxsat etiladi. Umumiy yuvinish joylariga o'matilgan kranlar soni ishchilar soniga qarab, ya’ni erkaklar uchun 3—15 kishiga, ayollar uchun 3— 12 kishiga bir kran hisobida ta’minlanadi.
XIV.I. Fuqarolar mudofaasining asosiy vazifalari Insoniyat tarixida deyarli hamma davrlarda inson uchun eng dahshatli va nihoyatda ko'ngilsiz voqea urush va har xil qirg'inlar bo'lib kelgan. Bu urushlarning hammasi o'zgalarning yeriga zo‘ravonlik asosida bosib olish bo'lgan. Jamiyat taraqqiyotining boshlang'ich davrlari hisoblangan quldorlik jamiyatida ko'proq yerga va bu yerdagilarni qullarga aylantirish yo'li bilan tekin ishchi kuchiga ega bo'lish va buning asosida insoniyatning eng qadimdan ta’qib qilib kelayotgan eng yomon xususiyati ko'proq boylik orttirishga bo'lgan xirs hisoblanadi. Ammo buning natijasida ko'plab gullagan o'lkalarning xarobazorlarga aylanishi va minglab begunoh odamlarning hayotda bemavrid ketishiga sababchi bo'lish kechirib bo'lmaydigan voqealar sirasiga kiradi. Feodal tuzim vujudga kelishi bilan bunday urushlarning salmog'i yana ortabordi, bu davr qirg'inliklari haqidagi bir necha minglab tarixiy shaharlar yo'q bo'lib ketgani ma’lum. Hozirgi zamon olimlarining taxminiy hisob-kitoblariga ko'ra tarixiy hujjatlari ma’lum bo'lgan oxirgi 5500-yil davomida urishda o'lganlar soni 4 mlrd. atrofida deb hisoblanadi. Kapitalizmning paydo bo'lishi esa bu qirg'inbarot urushlarning yanada avj olishiga olib keldi, chunki kapitalizmning rivojlanishi uchun xomashyo bazalari zarur edi va xomashyo bazalari bo'lgan davlatlar sanoati rivojlangan davlatlar uchun osongina g'alaba qozonish imkoniyatini berardi. Buning asosiy sababi: industrial rivojlangan davlatning birinchi vazifasi—qirg'in qurollarini ishlab chiqarish bo'ladi va bu qirg'in qurollari ishlatilmasa, keyingi rivojlanish bo'lmaydi, ya’ni zavod hamda fabrikalar to'xtab qoladi va bu ishchilar g'alayoniga sababchi boiadi. Qirg'in qurollari ishlab chiqarishga ixtisoslashgan zavodlarning tinchlik mahsulotlarini ishlab chiqarishga qayta ixtisoslashtirish birinchidan, katta qo'shimcha mablag' talab qiladi va ikkinchidan, tinchlik maqsadida ishlab chiqariladigan mahsulotdan keladigan foyda qirg'in qurollaridan keladigan foydaga nisbatan bir necha marta oz.
Shuning uchun ham kapitalizm rivojlana borishi bilan qirg'in qurollari hajmi ham orta bordi va bu qurollar mukammal qirg'in qurollariga aylandi. Ko'rinib turibdiki, qurol-yarog'larning mukamallashib borishi urushlar jarayonida qurbon bo'layotganlar sonini keskin ortib ketishiga olib keldi. Dunyoda shu sohada tadqiqot olib borayotganlaming ma’lumot berishlaricha 17-asrda qurbon bo'lganlar soni 3 min kishini tashkil qilgan bo'lsa, 18-asrda 5, 5 min kishini, 19-asrda 16 min ni va 20-asrda esa bu raqam 70 min dan oshib ketdi. Qurbonlaming ko'payishi faqatgina harbiylar orasida bo'lib qolmasdan, balki tinch fuqarolar o'rtasida qurbon bo'layotganlar soni ham keskin oshib ketdi. Tadqiqotchilarning aniqlashiga ko'ra birinchi jahon urushida 20 ta harbiyga bitta tinch aholi qurbon bo'lgan bo'lsa, ikkinchi jahon urishida bu raqamlar tenglashdi, ya’ni bitta harbiyga bitta fuqaro to'g'ri keldi. Agar keyingi urushlarni olib ko'rsak, masalan, 1949—52- yillardagi Koreya urishida bu raqam tinch aholi hisobiga besh hissa oshdi, Vetnam urushida esa bir harbiyga 10 fuqaro halok bo'lganligi ma’lum. Yana shuni ham ta’kidlash joizki, 20-asming birinchi yarmida urushlar uchun sarflangan mablag' 4 trillion dollami tashkil qilgan va bu mablag' hisobiga yer yuzi aholisining uchdan ikki qismini talab darajasidagi uy-joy bilan ta’minlashga yetar edi. Yuqorida keltirib o'tilgan ma’lumotlardan ko'rinib turibdiki, urushlar natijasida urushga hech qanday daxli bo'lmagan tinch aholining qirilib ketishi yo'l qo'yib bo'lmaydigan hodisa hisoblanadi va shuning uchun urush xavfi mavjud bo'lgan davlatlarning tashkiliy tizimlarida fuqaro mudofaasi tizimi vujudga keldi. Hozirgi zamonda deyarli hamma davlatlar va ayniqsa, katta kuch va qudratga ega bo'lgan davlatlarning rahbarlari tinchliksevarlik shiorlari bilan chiqayotgan va bu haqda har xil jahon hamjamiyatlarida tinchliksevarlik haqida ma’ruzalar o'qilayotganligidan qat’i nazar, oxirgi o'n yillik davr mobaynida bir qancha qirg'in barotliklar ro'y beiganidan xabarimiz bor. Bunga misol tariqasida O'rta Osiyo mintaqasida hammani nihoyatda tashvishlantirayotgan, Afg'onistonda bo'layotgan voqealar, Pokiston va Hindiston davlatlari o'rtasidagi Kashmir viloyatini egaligi haqidagi mojarolar, shuningdek, NATO davlatlarining Yugoslaviyaga qilgan hujumlari va Chechenistondagi bo'layotgan voqealar keltirilishi mumkin.
Keltirilgan dalillardan ko‘rinib turibdiki, fuqarolar mudofaasi zarurat sifatida vujudga kelgan fan hisoblanadi. Fuqarolami mudofaa qilish awal mudofaa vazirligining bir bo‘linmasi sifatida vujudga keldi. Uning tarkibiy qismlari belgilangandan keyin uning joylardagi bo'limlari tashkil qilindi. Bu bo'linmalar asosan fuqarolar yashash va ishlash joylarida tashkil qilinganligi sababli deyarli noharbiy kishilardan tashkil topdi. Shuning uchun ularni o'qitish, urush va tinchlik sharoitlrida faoliyat ko'rsatish me’yorlari belgilandi. Sobiq Ittifoq davrida fuqaro mudofaasi masalalariga juda katta e’tibor berilgan. Bunday e’tibor 30-yillardan boshlangan. Shu davrdan boshlab Ittifoqning Yevropa hududlarida joylashgan shaharlarida fuqaro mudofaasiga oid ishlar hamma fuqarolarning ham yashash joylarida, ham ish joylarida olib borildi. Shuningdek, yangi qurilayotgan binolarning deyarli hammasi bombapanalar bilan jihozlandi va eski binolarning yerto'Ialari va boshqa yer osti inshootlari bombapana sifatida qaytadan tuzib chiqildi. Bu qilingan sa’y-harakatlar ikkinchi jahon urushi boshlangandan keyin bekorga emasligi, qilingan mehnat zoe ketmaganligi sezildi. Besh yillik urush davomida bir necha minglab kishilar bombardimon vaqtida bu bombapanalarda jon saqlaganligi ma’lum. Shuni ham aytish kerakki, bu mudofaa masalalari urush tugagandan keyin ham to'xtatilmay davom ettirilganligini ta’kidlash zarur. Urushdan keyingi yillarda atom quroli ishlab chiqarilgani va bu qirg'inbarot qurol ishlatilganda fuqarolar uchun hech ko'rilmagan miqdorda ofatlar yog'ilishi mumkinligi va shuningdek, bu qurollarni yer sharining istagan nuqtasiga yetkazish imkoniyatini beradigan raketalar kashf qilinishi tufayli endi urush yetib borishi qiyin bo'lgan regionlar deyarli yo'q bo'lib qoldi va yerning istalgan nuqtasida yadro quroli xavfi paydo bo'ldi. Shundan keyingi davrdan boshlab fuqaro mudofaasining shakli va strukturasi o'zgartirildi. Qurilgan bombapanalar yadro qurolining kuchi va qudratiga bardosh beradigan tartibda qayta jihozlandi. Endigi harakat faqatgina bomba parchalari va bosim kuchidangina emas, bomba portlagandan keyin hosil bo'ladigan nurlanishlardan ham muhofazalanish ehtiyojini vujudga keltirdi. Fuqarolar ish joylari va yashash joylarida yadro qurolining dahshatli fojialar keltirish! mumkinligi tushintirildi Shuni ham ta’kidlash joizki, yadro urushi xavfi dunyo miqyosida bir necha marta kelib chiqishi mumkin bo'lgan holatlar mavjud bo'lgan bo'lsa ham, harqalay boshlanib ketmadi va shuning uchun bu tayyorgarliklar talab
darajasida boiganmi-yo'qmi bu haqda bir narsa deyish qiyin. Fuqaro mudofaasi faqatgina urush sharoitida fuqarolarni mudofaasini ta’minlab qolmasdan, odamzod hayotida urushdan kam boMmagan talofatlarga olib keluvchi tabiiy ofatlardan saqlanish chora-tadbirlari bilan ham shug'ullangan. Bu ikkinchi masala hozirgi zamon sharoitida muhim ahamiyat kashf etmoqda. Dunyo hamjamiyatida vujudga kelgan sharoit davlatlar o'rtasidagi qarama-qarshiliklarning birmuncha yumshashiga sabab bo'ldi. Ittifoqning tarqab ketishi va buning natijasi o'laroq boshqa hamdo'stlik davlatlari bilan bir qatorda O'zbekiston Respublikasining o'z mustaqilligini ta’minlagani NATO davlatlariga bo'lgan awalgi qarama-qarshilikni yo'qotdi va shuning bilan birga O'zbekiston delegatsiyasi NATO sammitlarida qatnashishi ijobiy samaralarga olib kelishi tabiiy. Shuning uchun ham O'zbekistonda fuqaro mudofaasi xizmati favqulodda vaziyatlar vazirligiga aylantirildi. Hozirgi tinchlik zamonida, ayniqsa, mustaqil O'zbekiston o'z yuksalish yo'lidan borayotgan holatida hech qanday tinchsizlikning boiishi mumkin emas. O'zbekiston tinchliksevar oika va u hech kimning tinchligini buzmoqchi emas. Ammo tabiat ato etgan bu oika birmuncha favqulodda hodisalar o'chog'i boiib kelgan. Ayniqsa, u o'rnashgan hudud zilzila xavfi mavjud boigan hudud hisoblanadi. Shuning uchun uning har bir fuqarosini bu oikada boiishi mumkin boigan har qanday favqulodda hodisalardan ogoh qilish va favqulodda hodisa ro'y bergan taqdirda undan muhofazalanish chora-tadbirlarini belgilash va bunday holatlarda aholini iloji boricha bu hodisalardan kam talofat bilan qutilib ketish chora-tadbirlariga o'rgatish «Hayot faoliyati xavfsizligi» fanining eng muhim bo'lagi hisoblanadi. XIV.2. Boiishi mumkin boMgan tabiiy ofatlarning qisqacha tavsifi Tabiiy ofatlar sirasiga tabiatda boiishi mumkin boigan yong'inlar (bular o'rmonlar va tabiiy butazorlar, ekinlar) qishloq yoki shaharchalarda ko'plab binolami qamrab olgan boiishi mumkin, to'qayzorlar va ba’zi bir oikalarda yuz berishi mumkin boigan torf qatlamlarining yonishi, savannalar va tropik o'rmonlarining yonishi va boshqalarda namoyon boiadi; suv toshqinlari: uzluksiz bir necha kun yoki haftalar mobaynida yomg'irlar yog'ishi yoki sellar natijasida daryolar toshishi; zilzila; vulqonlar otilishi; sel kelishi natijasida suv bosish hollari; yerlaming
surilishi; har xil o'pirilishlar; qattiq shamollar; qor bo'ronlari va quyunlari; qor ko'chish hollari; har xil epidemiyalar; uy hayvonlari va yowoyi hayvonlarda uchrashi mumkin bo'lgan har xil epidemiyalar; qishloq xo'jaligida va boshqa ekinlarda zararkunandalaming ko'payib ketishi va boshqalarni kiritish mumkin. Tabiiy ofatlar yer kurrasida doimo uchrab turadigan, o'z zararlilik darajasi va insoniyatga yetkazgan zarari hamda vayronaliklari bilan va shuningdek, moddiy va ma’naviy boyliklarni yo'qolishiga olib kelishini umuman jamlasak, ulardan keladigan zarar va odamlarning hayotdan ko'z yumishiga olib kelish masshtabi bir qancha urushlardan kam emasligini kuzatish mumkin. Tabiiy ofatlar—tabiat injiqliklarining ko'rinishlari sifatida paydo bo'ladigan, insonning risolada yashash tarzini o'zgarishiga olib keladigan, shuningdek, ko'pgina vayronaliklarga, insonning moddiy boyliklarini buzilib yo'qolishiga olib keladigan, ba’zida ko'plab fojialarga sabab bo'ladigan tabiat hoaisasidir. Bu tabiiy ofatlarning eng birinchisi—zilzilalardir. Chunki zilzilalar ta’sir darajasi va keltirib chiqaradigan vayronaliklari bilangina ajralib turmasdan, balki ko'plab odamlarning hayotdan ko'z yumishiga olib keladi. Bu holda hayotdan ko'z yumish osongina kechmasdan, balki vayronalar orasida qolib ketish bilan bo'ladi. Zilzilalar yer osti zarbalari natijasida yer yuzasida tabiiy ravishda hosil bo'ladigan silkinish hisoblanadi. Yer osti zarbasining hosil bo'lish jarayoni yer ostidagi zilzila o'chog'i ma’lum qalinlikdagi yer qatlamida uzoq davr mobaynida yig'ilgan energiyaning ajralishi tufayli yuz beradi va buning natijasida yer yuzasida zarba to'g'ri kelgan markazdan har tomonga seysmik to'lqin harakati tarqaladi. Xalqaro seysmik shkala MSK-64 ga asosan zilzilalar 12 ballga bo'linadi. O'zbekiston Respublikasi hududida tektonik jarayonlarning katta aktivligi kuzatiladi, tog'larning o'sishi yiliga 1—2 sm ni ba’zi bir joylarda esa 8—10 sm ni tashkil qilib, bu o'sishlar yer qimirlashi bilan o'tadi. Yer qimirlash o'choqlari yer qariga joylashgan bo'lib, asosan uning granit qatlamida 5 dan 35 km gacha chuqurlikda joylashgan bo'ladi. Zilzilalar tabiiy ofatlar ichida eng xavflisi bo'lib, ko'plab odamlarning umriga zomin bo'ladigan ofatlar sirasiga kiradi. MiScfl tariqasida 1948-yildagi Ashxabadda bo'lgan zilzila 110 ming kishining umrini zomin qilgan edi. Uning natijasida shahar
butunlay vayron bo'lgan va uning o'rni hosil bo'lgan zarba natijasida gorizont bo'yicha 2,5 km masofaga siljib ketgan. 1966-yildagi Toshkent va birmuncha keyinroq Gazli va Nazarbekda bo'lgan yer qimirlashlari natijasida respublikamizga juda katta moddiy zarar yetkazilgan edi. 1988-yilda Armaniston shimolida bo'lgan yer qimirlash bu asrda bo'lgan zilzilalarning eng mudhishlaridan biri sanaladi. Buning natijasida 25 ming kishi halok bo'ldi; 3 ta shahar va 360 ta qishloq vayronaga aylandi. Bundan 700 ming odam zarar ko'rdi; 514 ming kishi boshpanasiz qoldi. Bu zilzila tufayli Armaniston 8 min kvadrat metr turar joy fondidan ajraldi. 1999-yilda Turkiya hududida bo'lgan ketma-ket zilzilalar bir necha shahami vayron qildi necha minglab kishi qurbon bo'ldi va necha minglab kishi boshpanasiz qoldi. Umuman olganda, O'rta Osiyo va Markaziy Osiyo hududlari zilzila xavfi yuqori bo'lgan hududlar sirasiga kiradi. Hozirgi zamon fani yutuqlari asosida zilzilalami bashorat qilish imkoniyatini beradigan yutuqlarga erishgan bo'lsa-da, lekin uning aniq vaqtini aytib, oldindan unga tayyorlanish imkoniyatlari hozircha yaratilgan emas. Ikkinchi eng katta tabiiy ofatlardan biri va xavflilik darajasi zilzilalardan kam bo'lmagan-ofat suv toshqinlari hisoblanadi. Uni keltirib chiqaruvchi sabablarga ko'ra uch turkumga bo'lish mumkin. 1. Tabiat injiqliklari natijasida ma’lum hududga haddan tashqari ko'p miqdorda yomg'ir yog'ishi va tog'li hududlarda kunning isib ketishi natijasida qor va muzliklaming erib ketishidan hosil bo'ladigan suv toshqinlari. 2. Dengiz va okeanlar yaqiniga joylashgan shahar va hududlarga shamol va bo'ronlar ta’siridan suvning toshib ketishi natijasida bo'ladigan suv toshqinlari. 1974-yilda xuddi shu holatda yuz bergan suv toshqini natijasida Hindiston hududidagi 22 shahar va 10 ming qishloq suv ostida qolib ketgan edi va buning natijasida 1000 kishi hayotdan ko'z yumdi. 3. Yer osti zilzilalari natijasida kelib chiqadigan suv toshqinlari. 1953-yilda bo'lgan shunday suv toshqinidan Gollandiya zarar ko'rgan edi va buning natijasida 1800 kishi halok bo'lgan edi. O'zbekiston Respublikasida suv toshqinlari hududimizda bo'lgan suv omborlarini to'sib turgan to'g'onlar buzilib ketishi va tog'li hududlarda shiddatli yomg'ir yog'ishidan sel hosil bo'lishi natijasida ro'y berishi mumkin. Respublikamiz hududiga zarar
yetkazishi mumkin bo‘lgan suv omborlari 27 ta boiib, bulardan 10 ta suv ombori qo'shni respublikalar hududiga joylashgan. Suv omborlarida yig'ilgan suv hajmi quyidagicha: — Toshkent dengizi-250 min m3; — Jizzax suv ombori-85 min m3; — Karkidon suv ombori-218 min m3; — Kosonsoy suv ombori-165 min m3; — Kattaqo'rg'on suv ombori-900 min m3; — Quyimozor suv ombori-300 m3; — Chorvoq suv ombori-2 mlrd m3; — Andijon suv ombori-1, 75 mlrd m3; — Tuyamo'yin suv ombori -5, 3 mlrd m3; — Chimqo'rg'on suv ombori-300 min m3; — Uchqizil suv ombori-165 min m3; — Pachkamar suv ombori-280 min m3; Mabodo bu suv omborlaridan suv urib ketsa, suv bosib ketishi mumkin bo'lgan hudud maydoni 57, 9 ming km2-ga teng va bu hududda 7 min kishi istiqomat qiladi. Falokat sodir bo'lishi mumkin bo'lgan hududda 44 ta shahar va bir necha yuzlab qishloqlar, kommunikatsiya inshootlari,-2775 km avtomobil yo'llari va yuzlab qishloq xo'jalik bo'limlari mavjud. Suv toshqinlari vaqtida aholini muhofaza qilishning asosiy yo'li, ularni suv toshqini bo'lishi mumkin boigan yerdan odamlarni, u yerda bo'lgan hayvonlarni va texnika anjomlarni olib chiqib ketish va shuning bilan birga bu suv toshqinlari zarar darajasini kamaytirishga qaratilgan chora-tadbirlarni ham amalga oshirishni unutmaslik kerak. Yong'inlar ham favqulodda hodisalar qatoriga kiradi. Hozirgi vaqtda yong'inlar inson uchun eng xavfli tabiiy ofatlar qatoriga kirib bormoqda, chunki yong'indan keladigan zarar juda katta miqdorni tashkil qilishi bilan birga inson hayotiga ham tahdid soluvchi omillardan biriga aylanib qolmoqda. 1972-yida AQSh da 2,5 min yong'in kuzatilgan va unda 12 ming kishi halok bo'lgan va yetkazilgan moddiy zazrar 11 mlrd dollar miqdorni tashkil qilgan. Toshkent shahrida har yili 500 dan 800 gacha yong'inlar bo'lib turadi degan maiumotlar bor. Bundan respublikamiz iqtisodiga jiddiy moddiy zarar yetishi tabiiy. Republikamiz hududida 200 dan ortiq portlashga va yong'inga xavfli inshootlar mavjud. Demak, Respublikamiz hududida yong'inga qarshi kurash chora-tadbirlarini belgilash eng muhim omillardan biri hisoblanadi.
XIV.3. Zilzilalar, vulqonlar otilishi va yerga meteoritlarning tushishi Zilzilalar yer ostidagi qizigan va cho‘g‘lanib erigan moddalaming hajmiy o‘zgarishlari natijasida, yer markazida harakatlanishi natijasida ba’zi bir tabiiy kechadigan holatlarga ko‘ra yer markazida ba’zi bir gazsimon moddalaming to'planishi va bular nihoyatda katta bosim ostida bo'lganligi sababli lavalar yo'liga to‘siq boMishi mumkin. Vaqt o'tishi bilan bu bosim ostidagi gazlar bizga ma’lum bo'lmagan tabiiy hodisalar natijasida o'z o'mini o'zgartirishi mumkin. Uning o'mini lavalar egallashi natijasida yer qarida katta miqdordagi energiya jamlanishi va bu energiya o'zi uchun ma’lum bo'shliq izlab, uni topishi natijasida shu bo'shliqqa keskin otilib o'tib ketishi natijasida kelib chiqadigan zilzilalar tektonik zilzilalar deb ataladi. Bundan tashqari yuqorida sanab o'tilgan jarayonlar natijasida yer qa’ridagi erigan lava o'ziga yondosh bo'lgan gazlar bilan birga yer yuzasiga chiqish uchun yo'l izlasa va yer yuzasidagi ma’lum sabablarga ko'ra bo'sh qolgan bo'shliqlarni to'ldirsa, unda mana shu to'ldirish jarayonida paydo bo'lgan energiya yer silkinishiga olib keladi va vulqonlar otilishi natijasida kelib chiqadigan zilzilalar deb yuritiladi. Yana yer shari kosmik fazoda harakatlanganligi sababli, u har daqiqada millionlab katta-kichik jismlarni uchratadi va bu uchragan narsalar yer yuzasi atmosferasi qatlamlariga kirib, harakat tezligi katta bo'lganligi sababli atmosferada qizib yonib ketadi. Bunday yonish har daqiqada millionlab bo'lganligi sababli biz uni yulduz uchishi sifatida yerdan kuzatishimiz mumkin. Bunday jismlarning yirik turlari ham bo'ladi va u atmosfera qatlamiga kirib yonib ketgani bilan hajmi katta bo'lganligi sababli, yer yuziga kelib tushgunga qadar yonib ulgura olmaydi va yerga katta kuch bilan kelib tushganligi sababli yerga bir necha o'n metr chuqurlikka kirib ketadi va o'zida katta energiyani jamlaganligi sababli kuchli portlash ro'y beradi. Bunday katta jismning yerga urilishi yer yuzasida ma’lum miqdorda siljishlar hosil qiladi va bu zilzilalar kelib chiqishiga sabab bo'ladi. Tektonik zilzilalar (yer ostidagi yuqorida aytib o'tilgan jarayonlar yer qobig'iga ta’sir ko'rsatishi natijasida yer yuzasida siljishlar vujudga kelganligi sababli shunday nomlanadi). Bu zilzilalarning asosiy ko'rsatkichlari sifatida uning kuchi va xarakteristikasini belgilovchi belgilari—uning magnitudasi, zilzila
o‘chog‘i chuqurligi va yer yuzasiga ta’sir qiluvchi energiya intensivligi hisoblanadi. Magnituda-Rixter shkalasida energiyaga proporsional bo‘lgan 0 dan 8,5 balgacha boMgan birliklarda berilsa, 0 dan 12 balgacha berilsa, bu oddiy bizda foydalanadigan shkalalarda belgilanib, har bitta o‘sib boruvchi raqam tebranish energiyasini 100 karra o'sganligini bildiradi. Rixter shkalasi bo'yicha 8,5 va oddiy shkalada 12 ball eng og'ir oqibatlaiga olib keladigan zilzilalar hisoblanadi. Zilzila o'chog'i chuqurligi—bu har bir zilzilaga xavfli bo'lgan rayonlarda har xil bo'lib 0 dan 700 km gacha chuqurliklarda bo'lishi mumkin. Seysmik rayonlar uchun o'zining ma’lum chuqurliklari mavjud bo'lib, agar uning chuqurligi katta bo'lsa, zilzilaning ta’sir radiusi ancha katta maydonlarga tarqalishi mumkin. Energiya tig'izligi, ya’ni kuchi o'n ikki balli shkala bo'yicha belgilanadigan yer yuzasidagi yer silkinish kuchi hisoblanib, u quyidagicha e’tirof etiladi: sezilar-sezilmas, juda kuchsiz, kuchsiz, sezilarli, ancha kuchli, kuchli, juda kuchli, buzib yuboruvchi, vayron qiluvchi, kuchli vayronalikka olib keluvchi, falokatli va kuchli falokatli. Zilzilani keltirib chiqarishga sababchi bo'lgan yer ostidagi zilzila o'chog'i — gipomarkaz (gipo-chuqurlik)dir. Shu yerning yer yuzasi epimarkaz (epi-yuza) deb atalib, bu zilzilaning eng kuchli ta’sir yer silkinadigan yuza bo'ladi. Keyingi yer yuzasi bo'ylab tarqalish elastik yoki seysmik to'lqinlar tarzida yerning qattiq qobig'i bo'ylab tarqala boshlaydi (yer ostida yadro portlatilganda ham xuddi shunday hodisa bo'ladi). Har yili yer yuzasida umumiy 100 ming yer silkinishlari kuzatiladi (bu bir sutkada 300 silkinish demakdir), ammo bulaming hammasi ham xavfli emas. Shundan taxminan yiliga 10 mingini odamlar sezadi. Yiliga taxminan 100 ga yaqin zilzilalar fojiali oqibatlaiga olib keladi. Bunda bir necha sekund ichida butun boshli shahar—qishloqlar vayron bo'lishi yoki okean yaqinida joylashgan mamlakatlar suv ostida qolishi tog' cho'qqilarining buzilib ketishi natijasida u yerda eriyotgan qor suvlarining yo'li to'silishi natijasida tog'ning qa’rida ko'llar paydo bo'lishi va shuningdek, zilzilalar ta’sirida okeanlar tubidan yangi orollar hosil bo'lishi, tog'laming ma’lum masofaga siljib ketishi va yer qimirlashi ta’sirida yerning yorilishi natijasida bir necha o'n va hattoki, yuz metr va undan ham chuqurroq jarlaming hosil bo'lishi zilzilalaming oqibati hisoblanadi.
Shaharlarda elektr va gaz tarmoqlarining ishdan chiqishi natijasida uzilgan gaz quvurlaridan chiqib ketgan gazlar ko'plab yong'inlar chiqishiga sababchi bo'ladi. Avtomobil va temir yo'llar ishdan chiqadi. Tog'li o'lkalarda tog'larning o'pirilib ketishi yo'llarning berkilib qolishiga olib keladi, aloqa tarmoqlari ishdan chiqadi. Zilzila bo'lgan joy boshqa hududlardan uzilib qoladi; bu esa u yerdagi omon qolganlarni katta ruhiy tushkunlikka olib keladi. Kuchli halokatli zilzilalarda 1024-1025 erg energiya ajraladi va bu energiya yer yuzida portlatilgan megaton yadro zaryadi portlashidan bir necha marta katta vayronagarchi 1 iklarga sababchi bo'ladi. U m um iy 12 balli tizim d a zilzilalar tavsifi 18-jadval Bal Zilzila kuchi Qisqacha tavsifi 1 Sezilar-sezilmas Faqat seysmik asboblar bilan sezish mumkin 2 Juda kuchsiz Seysmik asboblar yordamida seziladi. Tinch holatda yotgan ba’zi bir odamlar sezishi mumkin 3 Kuchsiz Osma lampalar yengil tebranadi. Ochiq eshiklar ham qimirlab qo'yishi mumkin. Aholining bir qismi sezadi. 4 Sezilarli O'tirgan va yotgan odamning hammasiga yerning yengil tebranayotgani seziladi. Eshik, deraza va devorlardan qisirlab ovozlar eshitiladi. 5 Ancha kuchli Ko'chada va hovlida yurganlaming ko'pchiligi va uyda bo'lganlaming hammasi sezadi. Binolar va mebellar tebranayotgani ko'rinadi. Osma soatlar kapkiri to'xtab qoladi. Devorlarda va boshqa suvalgan yerlarda yoriqlar paydo bo'ladi 6 Kuchli Hamma sezadi. Ko'p odamlar uylaridan yugurib tashqariga chiqib ketadi. Devorlarda katta yoriqlar paydo bo'ladi. Suvalgan devorlaming shuvog'i ba’zi yerlari ko'chib tushadi.
7 Juda kuchli Osib qo'yilgan narsalar kuchli tebranadi. Mebellar o'rnidan siljib ketadi. G'ishtdan qilingan uylarda ham yoriqlar va boshqa o'pirilishlar yuz beradi. Daryolaming va tog'laming yon bag'rilarida siljishlar paydo bo'ladi. 8 Buzib yuboruvchi Uylar jiddiy shikastlanadi. Haykallar o'rnidan siljib ketadi yoki butunlay qulab tushadi. Soy bo'ylari va tepalar yon bag'rilarida yoriqlar paydo bo'ladi. 9 Vayron qiluvchi G'ishtdan qilingan uylar kuchli zararlanadi va buzilib tushadi. Sinchli uylar qiyshayib o'z shaklini yo'qotadi. 10 Kuchli vayronalikka olib keluvchi Yerda 1 metr va undan katta bo'lgan yoriqlar paydo bo'ladi. Yo'llar o'z shaklini yo'qotadi. Deyarli hamma uylar qulaydi. Tepaliklar va daryolar yon bag'rida o'pirilishlar vujudga keladi 11 Falokatli Deyarli hamma uylar qulaydi. Yer ko'rilmagan darajada yorilib jarlar hosil bo'ladi. Temir yo'llarning hammasi qiyshayib yaroqsiz holga keladi. Yo'llar va kommunikatsiyalarning deyarli hammasi ishdan chiqadi 12 Juda falokatli Hamma uylar vayronaga aylanadi. Yez yuzi tanib bo'lmaydigan darajada o'zgaradi. Ko'rilmagan darajada katta jarliklar va hattoki, soylar paydo bo'ladi. Daryolar o'zanini o'zgartiradi. Tabiat olami va hayvonot olami halok bo'ladi Bunday kuchli fojiali zilzilalar tog'li hududlarda, okean va dengizbo'yi davlatlarida, masalan, Kamchatka, Yaponiya, Alyaska, Meksika, Chili, Alp tog'lari, Bolqon, Kavkaz va boshqalarda yuz berishi mumkin. O'piriluvchi zilzilalar yer ostidagi kars bo'shliqlari va tashlab qo'yilgan konlarning o'pirilishi natijasida kelib chiqadigan zilzilalar hisoblanib, ularning kuchi uncha katta bo'lmaganligi uchun zarari ham ko'p bo'lmaydi.
Suv osti vulqonlarinig otilishi natijasida, suv ostining relefi va shakl-shamoyili o'zgarishi natijasida gravitatsiya to'lqinlari hosil qilishi hisobiga paydo bo'ladigan ulkan to'lqinlar «sunami» deb yuritiladi va okean bo'yi aholisiga jiddiy zarar yetkazadi. Meteoritlar tushishi va ularning portlashidan hosil bo'ladigan zilzilalar kamyob hodisa bo'lsa ham, insoniyat tarixida bo'lgan va bo'lishi mumkin bo'lgan hodisa hisoblanadi. Ba’zi bir taniqli olimlarning bashoratlariga ko'ra yerning uzoq o'tmishida yer yuzini band etgan ulkan dinozavrlar va boshqa jonzotlar yerning kosmik asteroidlar bilan to'qnash kelib urilishi natijasida yer o'qining birmuncha siljib ketganligi natijasida yer yuzida sovush boshlangan va bu yuqorida zikr etilgan jonzotlarning qirilib ketishiga olib kelgan. Insoniyat tarixida bunday kosmik jismlar bilan to'qnashish izlarini uchratish mumkin. Masalan, uncha uzoq o'tmish bo'lmagan 1908-yiIda Sibiming Tungus rayonidagi meteoritning portlashi natijasida juda katta maydon vayron bo'lishi bilan birga undan hosil bo'lgan zilzilalar kuchi ancha uzoq masofalarda sezilgan. Bunday meteorit yoki kometalar bilan to'qnashish yer yuzasida nihoyatda kuchli portlash bilan kechishi va buning natijasida yer yuzida nihoyatda katta kraterlar va ko'llar hosil bo'lganligi ma’lum. Bunday to'qnashishlardan paydo bo'ladigan portlashlar natijasida nihoyatda katta miqdordagi energiya ajralishi kuzatiladi va bu energiya shu yaqin atrofdagi bir necha o'n kilometr masofadagi radiusda butun jonzod va o'rmonlarning yo'qolib ketishiga va katta vayronagarchiliklarga olib keladi. Misol tariqasida Janubiy Afrika Transvaal hududiga tushgan meteorit portlashidan hosil bo'lgan energiya 2500000 Mt, Tungus meteoriti 1000 Mt atom yadrosi portlashiga teng bo'lgan energiya ajratgan degan hisoblar mavjud. Dunyodagi davlatlarning ko'pchiligida kosmik jismlar-meteoritlar va asteroidlar portlashidan hosil bo'lgan kraterlar va ulkan ko'llar topilgan. Asteroid, meteorit va kometalarning yer yuzida hosil qilgan portlash kraterlari quyidagi jadvalda keltirilgan. 19-jadval Nomi Davlat, rayon Diametr, Km Tushgan vaqti, yil. Manikuagan Kanada 65 Aniq emas Kliruoter Kanada 35 Aniq emas Rishat Mavritaniva 50 Aniq emas
Transvaal Janubiy Afrika - Aniq emas Popigay Sibir, Popigay daryosi rayoni 100 28 min. Boltishev Kirovograd oblasti 25 70 min Rotmistrov Kirovograd 2 70 min Kaluga oblasti 15 400 min Yanis'yarv Kaluga shahari, 15 700 min Tungus rayoni Estoniya Sibir 93 Zilzilalar nihoyatda og‘ir, halokatli va fojiali oqibatlarga olib keladiki, buning natijasida atom portlashlaridan bir necha marta katta bo‘lgan voyronagarchilik yuzaga keladi. Bu vayronagarchiliklar oqibatlarini quyidagicha tavsiflash mumkin: Turar joy binolarining buzilib va to‘ntarilib ketishi natijasida bino vayronalari ostida qolgan odamlar halok boMadi. MaMumki, odamlar yer qimirlashdan emas, yer qimirlashi natijasida buzilib ketgan binolar parchalari ostida qolib ketganligi uchun halok boMadi. Zilzilalar shaharlar yoki katta-katta qishloqlarni o‘z ichiga olgan boMsa, unda portlashlar va yong'inlar kelib chiqishiga sababchi boMadi. Bulaming asosiy sababi shahar va qishloqlardagi elektr tarmoqlarining ishdan chiqishi natijasida ko‘p yerlarda qisqa tutashuvlar boMishi va bu shahar va qishloqlardagi gaz taqsimlash va gaz berish trubalarining ishdan chiqishi natijasida to‘planib qolgan gazlar elektr uchqunlari ta’sirida portlashga muvofiq muhit yaratadi. Agar shaharda ko‘plab yengil alangalanuvchi moddalar saqlanayotgan boMsa, uning oqibati dahshatliroq boMishi mumkin; Katta kuchdagi zilzilalar natijasida yer yorilishi va yer siljishlari natijasida butun boshli qishloqlar va shahar rayonlari yer ostida yoki vayronalar ostida qolib ketishi mumkin. Aholi yashash maskanlari yaqinida daryolar, kanallar, koMlar va boshqa suv inshootlari boMsa, ularning buzilib ketishi, daryolarning o‘z o'zanini o‘zgartirishi natijasida u maskanlarni suv bosib ketish xavfi paydo boMadi. Bulardan tashqari dunyoning boshqa hududlarida boMadigan
tabiiy ofatlar, masalan, vulqonlar otilishi nitijasida minglab aholi yashaydigan hududlarda vulqon otilishidan hosil boigan zaharli tutun bosib ketishi va bu tutunlar birnecha kunlab tarqalmasligi natijasida odamlarning halokatli holatlari kuzatilgan. Bundan tashqari vulqonlar otiiganda katta miqdordagi kul va qurum otilib chiqadi, bu qurum bir necha o'nlab gektar maydonlarni bosib ketishi mumkin. Bu qurum va koilar qum bilan aralashgan holatda bo'lishi unimli yerlarni ishdan chiqaradi va bular tarkibida chiqayotgan lavalar tog* yon bag'riga joylashgan obod maskanlarni yondirib kultepaga aylantiradi. Dengiz va okeanlar yaqinida joylashgan aholiga suv toshqinlari va katta kuchdagi dovullar va sunami kabi ofatlarga dosh berishga to'g'ri keladi. Bu keltirib o'tilgan voqealar odamlarning ruhiy holatida salbiy ta’sir ko'rsatadi. Natijada, odamlarda ruhiy tushkunlik, qo'rquv paydo bo'ladi va ba’zi bir holatlarda ruhiy kasalliklar kelib chiqishiga olib keladi. Odatda, zilzilalar to'satdan boshlanadi. Bunda odamlarda qo'rquv hissi sarosimalikka olib keladi. Sarosimaga tushgan odamlar baravariga xonalardan yoki binolardan chiqib ketish joylariga intiladi va bu intilish birdaniga vujudga kelganligi sababli odamlar ko'proq to'planadigan binolarda chiqish joylarida ur-yiqit boshlanadi va bu yerda bir odam ikkinchisiga yo'l berish kerakligi haqida umuman o'ylamaydi va har kim uchun o'z hayotini qutqarish birinchi darajali ishga aylanadi. Bu esa qo'shimcha fojialar kelib chiqishiga sababchi bo'ladi. Shuning uchun zilzila xavfi bo'lgan hududlarda odamlarni oldindan ogohlantirish xizmatini tashkil qilish va sarosimalikning oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlami amalga oshirish muhim hisoblanadi. Bunday joylarda, shuningdek, odamlarni uydan chiqib ketgandan keyin uyga tezda qaytib kirish imkoniyati bo'lmaydi; bunga birinchidan, qo'rquv hissi xalaqit bersa, ikkinchidan, uning qaytadigan uyi vayronaga aylangan bo'lishi ham mumkin. Shuning uchun bunday hududlardan palata shaharchalari qurish uchun yetarli palatkalar va ularni hayot faoliyati izdan chiqmasligini oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlar, oziq-ovqat va ichimlik suvi bilan ta’minlash masalalari oldindan tayyorlab qo'yilgan bo'lishi kerak. Bu hududda joylashgan sanoat korxonalari va energetika tarmoqlarini ishini avariyani oldini olishga qaratilgan avtomatlashtirilgan tizimlar yordamida energiya tarmog'ini o'chirishni ta’minlovchi vositalar oldindan tayyorlab qo'yilgan bo'lishi kerak.
Aytilganlardan ko'rinib turibdiki, zilzila xavfi bo'lgan rayonlarda zilzila bo'lish vaqtini oldindan bilish va uning bo'lishini aholiga o'z vaqtida yetkazish va zilzila vaqtida u yerdan chiqib ketish imkoniyati bo'lmagan taqdirda sarosimaga tushmasdan sovuqqonlik bilan harakat qilish, ya’ni eshiklar oralig'iga yoki mustahkam va baquwat mebellar bo'lsa, ulaming tagida zilzila oqibatlarini va tugallanishini kutib turish zilziladan omon saqlanishning asosiy yo'li hisoblanadi. Hozirgi vaqtda dunyodagi hamma seysmik xavfli rayonlar, hattoki, qaysi joyda necha ballgacha zilzila bo'lishi mumkinligini belgilagan holda aniqlash imkoniyati bor. Hamma zilzila xavfi bo'lgan hududlarga ega bo'lgan davlatlarning hammasida seysmik stansiyalar va seysmologiya ilmiy tadqiqot markazlari va laboratoriyalari ishlab turibdi. Bu stansiya va laboratoriyalar birbirlari bilan mustahkam aloqa bog'lagan va bir-birlari bilan axborot almashish imkoniyatlari yo'lga qo'yilgan. Bu ma’lumotlami internet tizimi orqali olish va uzatish imkoniyatlari mavjud. Bu stansiyalar va institutlaming asosiy vazifalari — zilzilani aniq bo'lishi mumkin bo'lgan vaqtini iloji boricha aniqlikda oldindan ilmiy asoslarda asoslab bashorat qilish va uni o'sha zilzila bo'ladigan hudud aholisini zilzila xavfldan ogoh qilish bilan ularning hayotini saqlab qolishdir. Bu borada birmuncha ishlar amalga oshirilgan bo'lsada, masalan, zilzila bo'lishi mumkin bo'lgan joyni aniq aytib berish va uni bo'lishi mumkin bo'lgan vaqtini taxminiy aytish imkoniyatlari bo'lsada, uni vaqtini aniq aytish imkoniyati yo'q. Zilzilalar bo'lish vaqtini an’anaviy metodlar bilan, masalan, suv osti suvlarining tarkibini aniqlash va suvlar tarkibidagi radon miqdorini belgilash va boshqa tajribalar yo'li bilan, ya’ni ilgarigi zilzilalaming davriyligi va boshqa xususiy belgilar: zilzila bo'ladigan hududlarda hayvonlarning besaramjonligi, yowoyi hayvonlarning u yerdan uzoqroqqa qochishga intilishi va boshqa belgilardan yer silkinishini bashorat qilish mumkin. Zilzila bo'lgan hududda birinchi navbatda vayronaga aylangan, yarim vayron boigan, bosib qolgan va yonayotgan binolar ostidan zararlanganlarni qutqarib olish, ularga birinchi yordam ko'rsatish, yonayotgan binolarda o't o'chirish ishlarini amalga oshirish, zararlanganlarni suv bilan ta’minlash, oziq-ovqat mahsuiotiari va kiyim-kechaklar bilan ta’minlash, o'tish yo'llarini buzilgan binolar boiaklaridan tozalash, ba’zi bir yarim buzilgan binolarning odamlar hayotiga xavf solayotgan qismlarini buzib tashlash,
avtotransport vositalari harakatlanishi kerak boMgan zonalarda tik lash -ta’m irlash ishlarini am alga oshirish, elektr va gaz tarm oqlarida yuz bergan zararlam i aniqlash va vaqtincha b o 'lsa ham , ularni o 'ch irib yong'in va portlash xavfini oldini olish, yaroqsiz holga kelgan va ta ’m irlash im koniyati b o'lm agan binolarni bu tunlay buzib tashlash, sog' qolgan binolarda ularning m ustahkam ligini tekshirgandan keyin ularning hayot faoliyatini ta ’m inlaydigan xo'jaliklari elektr va gaz ta ’m inoti tizim ini zararlanm aganligiga ishonch hosil qilgandan keyin ularga zararlanganlarni vaqtincha joylash, yaqin o 'rta d a joy tanlab unga ham m a boshpanasiz qolganlarni palatkali lager tashkil qilib joylashtirish va boshqa ishlar am alga oshiriladi. Suv toshqinlari. O 'zbekiston Respublikasi hududida suv toshqinlari Respublikam iz hududida tashkil qilingan suv om borlaridan biror bir ko'ngilsiz voqea sababi bilan dam ba va boshqa suv to'siqlarining buzilib ketishi natijasida bu suv om boridan pastroq hududlam ing ham m asida suv toshqini xavfi paydo bo'ladi. B unday suv om borlari sug'oriladigan hududlam ing ham m asida tashkil qilinganligi sababli bu xavf ham m a viloyatlar hududlarida ham m avjud. Y ana shuni ham ta ’kidlash kerakki, R espublikam iz hududining ko'pgina qism ini tog'li rayonlar tashkil qiladi. Bunga misol tariqasida T oshkent viloyati, F arg'ona vodiysi viloyatlarining bir qancha tum anlari, Surxondaryo va Q ashqadaryo tu m anlarini ko'rsatish m um kin. Bu hududlarda bahor faslida bo'ladigan yog'ingarchilik vaqtida d o ‘l va sellar bo'lib turadi. T o g ii rayonlarda bo'ladigan bunday sellar to g'larda yig'ilgan suvlar vodiylarga yo'nalganligi sababli katta sel bo'lgan taqdirda suv o 'z yo'lidagi toshlarni ham oqizib vodiylarga toshib ketishi va buning natijasida katta vayronagarchilikka sabab bo'lishi m um kin. Bu viloyatlam ing deyarli ham m asida vodiy tom onga oqadigan daryo va soylarning ham m asi m uhofaza vositalari bilan ta ’m inlangan. Shunday bo'lishiga qaram ay b a ’zi bir tum anlarda hisobga olinm agan hodisalar bo'lib turadi. Tog'li sel kelish ehtim oli b o 'lg an joylardan odam lar xavfsiz joylarga ko'chirilgan bo'lsa ham u yerga o'rgangan b a ’zi deh q o n lar vaqtincha joy qilib, u yerdagi serhosil yerlardan foydalanishga harakat qilgan hollarda, sel kelishi ular u ch u n xavfli vaziyat paydo qilishi m um kin. M a’lum ki, agar suv om borlaridagi dam balar va to 'g 'o n la r shikastlanishi natijasida suv toshqini bo'lishi xavfi sezilsa, unda suvning aholi yashash joylarigacha yetib kelish vaqti 3—4 soatni tashkil qiladi. Shu davr m obaynida aholini va chorva m ollarini
ham da eng kerakli asbob-anjom larni suv bosishi m um kin b o ig a n joydan xavfsiz joyga ko'chirish chora-tadbirlari ko'riladi. A w alo suv toshqinlari b o iis h i ehtim oli b o ig a n joylarga xo'jalik binolari va h ar xil sanoat inshootlari, o d am lar yig'ilishi kerak b o ig a n bin o lar qurilm aydi. B a’zi bir m ajburan qurilgan binolar ham xavfni qaytarish im koniyatini beradigan yoki xavfning oldini olishga qaratilgan ch o ra-tad b irlar ko'rilgandan keyin qurilishi m um kin. Suv toshqinlari vaqtida qutqaruvchilarning asosiy vazifasi suv toshqini vaqtida u yerdan chiqib ketishga ulgurm agan odam larni qutqarib m oddiy boyliklarning iloji boricha kam zararlanishini ta ’m inlash, agar vaqtincha dam balar qurish yo'li bilan b a ’zi bir xalq xo'jaligi obyektlarini va m oddiy boyliklarni saqlab qolish im koniyati b o is a , u n d a bu ishni am alga oshirish chora-tad b irlarin i ishga solishdir. U nd an keyingi ishlar bizdagi suv om borlarida saqlanayotgan suv cheksiz boim ag an lig i sababli u tez orada kam aya boshlaydi. B unda zararlangan binolam i butunlay buzilib vayron b o iib ketm asligini ta ’m inlashga qaratilgan injener-texnik ishlarni am alga oshirishga to 'g 'ri keladi. Bu ishlar qatoriga buzilm agan binolarning turg'unligini ta ’m inlashga qaratilgan ishlar, podval va pastki qavatlarda yig'ilib qolgan suvlarni nasoslar va boshqa yordam chi vositalar yordam ida chiqarib yuborish va shu joylarda bo'lgan b a ’zi bir m oddiy boyliklarni xavfsiz joylarga ko'ch irish va ko'chirilgan aholini vaqtincha yashash joylari bilan ta ’m inlash kiradi. T oshqin bo'lgan hudud kom m unikatsiyalarini tiklash ishlarini bajarish h am favqulodda hodisalar qutqaruvchilari zim m asiga tushadi. D unyoning boshqa hud u d larid a, m asalan, R ossiyada suv tosh q in lari deyarli h ar yili b ah o rd a b o 'lad ig an o d atiy hoi hisoblanadi. Sibir dary o larin in g deyarli ham m asi S him oliy m uz okeaniga quyiladi. Bu daryolarning boshlanish joylari asosan jan u b iy to g 'li rayonlarga to 'g 'ri keladi. Bu h u d u d lard a y o g'ingarchilik k o 'p b o 'la d i, erigan q o rlar a w a l ja n u b d a n boshlanib, u n d an keyin shim olga y o 'n alad i va bu vaqtda daryo o 'z a n la ri boshdan oxirigacha m uzlaganligi sababli bu suvlar m uz ustidan h arak atlan a boshlaydi va shim oliy rayonlar hali isib ulgurm aganligi sababli bu suvlar m uzlaydi va daryo o 'z a n in i y an ad a yuzalanishiga sabab b o 'lad i. M a iu m darajada yig'ilgan suvlar yana o 'z a n bo'ylab yo'n alad i va m uzlaydi. S h u n d ay qilib, darvo o 'z a n i to 'liq m uz bilan qoplanadi. A gar havoning isishi bir m aro m d a borganda edi, u n d a m a ’lum suv bosishi kerak bo'lg an
tekisliklarni suv bosib keyin asta-sekin y o 'n alish b o 'y lab . ketgan b o 'la r edi. Bu davrda daryoning boshlanish qism ida havo isib ketsa, u yerdagi m uzlar ju d a tez eriy boshlaydi va bu k atta m iqdordagi suvni m uzlab yotgan daryo o 'z a n id a n o'tk azish im koniyatiga ega b o 'lm ay qoladi. N atijad a suv b u tu n hud u d n i bosib ketishi m um kin va bunda hali toshdek qotib yotgan m uzlarni su n ’iy ravishda eritish c h o ra-tad b irlari yoki ularni kuchli p o rtlash lar uyushtirish y o'li bilan q o 'p o rib suv y o 'lin i ochishga to 'g 'ri keladi. Bunga 2001-yilgi voqealarni misol tariqasida keltirish m um kin. Rossiya televideniyasining axborotiga qaraganda bu yilgi to shqinlar Irkutsk oblastiga 9 m id nibl m iqdorda zarar keltirgan, Y oqutistonga yetkazilgan zarar bundan bir necha m arta katta ekanligi ta ’kidlanm oqda. Y oqutistondagi b a’zi qishloqlar butunlay vayron bo'lganligi sababli ularni boshqa joyga ko'chirish ishlari olib borilm oqda. Shamollar, bo'ronlar va uyurma bo'ronlar. Sham ollar tabiatning oddiy hodisasi sifatida qaraladi. A m m o ular kuchayganda tabiatning haqiqiy ofatiga aylanadi va bu ofat m inglab odam larning um riga zom in bo'lishi, uylarning tom ini va hattoki, o 'zin i ham yakson qilishi, avtom obillarni ag'darib tashlashi, dengizlardagi kem alarni cho'ktirib yuborishi, b a’zi hollarda kuchli tayfunlar b u tu n shaharlarni vayron qilishi va keltirib chiqaradigan vayronaliklari bilan zilziladan qolishm aydigan tabiiy ofatlar sirasiga kiradi. U lar katta kuchdagi siklon sifatida tabiatning asosiy harakatlantiruvchi kuchi sifatida katta m aydondagi antisiklonlar tevaragida vujudga keladi. Sham ollarning tezligi b o 'ro n lar davrida nihoyatda katta tezlikni h attoki, tovush tezligidan ham oshib ketishi m um kin (tovush tezligi havoda 331,8 m /s= 1 1 9 4 km /soatni tashkil qiladi). M aiu m k i b o 'ro n la r okeanlar va dengizlar bo'ylarida joylashgan m intaqalar va m am lakatlarga katta zarar yetkazadi. 20 -ja d v a l Bal -lar Tezligi Sham ol tavsifi T a ’sir darajasi m /s km / soat 0 0 0 0 Sham ol butunlay sezilm aydi. T rubalardan chiqayotgan tutun vertikal ko'tarilm oqda
1. 0,9 3,,24 T inch T rubadan chiqayotgan tu tu n qism an bir tom onga og‘adi 2 2,4 8,64 Yengil shabada O dam yuziga yengil shabada seziladi. D araxtlar barglarida shitirlash eshitiladi. 3 4,4 15,84 K u ch siz sham ol D araxtlarning novdalari va barglari tinm ay harakat qila boshlaydi, Osilgan bayroqlar hilpiraydi 4 6,7 24,12 O 'rta - cha kuchdagi D araxtlarning ingichka novdalari va shoxlari harakatga keladi. Sham ol yerdagi xas-xashaklarni k o'tarib to 'zg 'itad i 5 9,3 33,48 Kuchaygan sham ol Ingichkaroq daraxtlarning tanalari egila boshlaydi. D engizlarda kichik to 'lq in lar paydo b o 'lad i va suv yuzida k o ‘piklar hosil boMadi 6 12,3 43,3 K uchli sham ol D araxtlarning y o 'g 'o n ro q shoxlari ham tebrana boshlaydi. Telefon sim lari guvillab ovoz chiqaradi. D engizlarda to 'lq in la r kattalashadi 7 13,5 55,8 Ju d a kuchli sham ol D araxtlarning tanalari harakatlana boshlaydi. O dam larning sham olga qarshi yurishi qiyinlashadi. D engizlarda ko ‘pikli to 'lq in la r paydo bo'ladi 8 18,9 68,4 0 ‘ta kuchli sham ol D araxtlarning shoxlari sina boshlaydi. Sham olga qarshi yurish ju d a qiyinlashadi. D engizlarda to 'lq in lar balandlashadi va uzunlashadi 9 22,6 79,4 B o ‘ron B inolarning tom lari va b a ’zi joylari yem iriladi. D araxtlar egilib sinishi boshlanadi. D engiz kuchli to'lqinlanadi. T o 'lq in la r to 'n tarila boshlaydi 10 26,4 95 K uchli b o ‘ron B inolarning ko'pchiligi anchagina zararlanadi. D araxtlar sinadi yoki ildizi bilan yulinib chiqadi. D engiz to 'lqinlari juda kattalashib ketadi.
11 30,5 109,8 Ju d a kuchli b o ‘ron Binolarga jiddiy zarar yetadi. U ylam ing tom lari uchib ketadi. T o iq in la r shunchalar kattaki o 'rtach a hajmdagi kem alar ko'rinm ay ketadi 12 34,8 122,28 D ovul H am m a narsaga katta zarar yetkazadi. Y og‘och uylarni bato m o m buzadi yoki ularni uchirib ketadi 13 39,2 144,6 K uchli dovul H am m a narsaga kuchli zarar yetkazadi 14 43,8 157,68 Ju d a kuchli dovul YoMida uchragan ham m a narsani buzib yuboradi 15, 16, 17 48.6 53,3 58.6 un d an ortiq 174,9 192,6 210,96 u n d an ortiq 0 ‘ta kuchli dovul Y o'lida uchragan ham m a narsani buzib yuboradi S ham ollar kuchi 1806-yiIda Angliyalik adm iral Bofort to m o n id an tak lif qilingan 12 balli shkala b o ‘yicha belgilanar edi. 1946-yilda 12 nchi bal u c h u n b o ‘ronning oltita b o iim i kiritildi va bu shkalaga X rom ov va M om ontovlar to m o n id an m etr birliklarida aniqlik kiritildi va b u B utun dunyo obi-havo xizm ati tashkilotlari to m o n id an qabul qilindi. H ozir shu shkaladan foydalaniladi va u 20-jadvalda berilgan. D ovullar yetkazgan zararlarni aniqlash injenerlik hisoblarida bu shkala talabiga javob berm aydi. A tlantika okeanida tezligi 245,5 km /so atn i tashkil qiladigan dovullar tez-tez b o iib turadi. B undan katta tezlikdagilari, ya’ni 402 k m /so at va hattoki 644 km /soatga yetgan dovullar uchragan. U yurm a harakat hosil qiluvchi b o ‘ronlarning tezligi tovush tezligidan oshib 1200 k m /so atn i tashkil qilgani m a ’lum . U yurm a dovullar (bular siklonlar deb ataladi, tropik va ichki siklonlarga b o iin a d i) bu havoda konussim on aylanm a harakat hosil qilib, bu aylanm a harakat shim oliy rayonlarda soat strelkasiga teskari va janubiy rayonlarda soat strelkasi bo'yicha b o ia d i. Tropik boMmagan kengliklarda paydo boMgan va rivojlanayotgan siklonning kengligi boshlanishida taxm inan m ing kilom etrlar atrofida boMsa, rivojlangandan keyin uning o 'rtalarid a b ir necha m ing kilom etrni tashkil qiladi va sham ol tezligi 6—8 ballni tashkil
qiladi. Sham ol tezliklari o ‘ta kuchli b o 'ro n lard an quturgan b o'ronlargacha boMishi m um kin. T ropik siklonlar tro p ik m intaqalarda vujudga kelib, uning o 'rta c h a kengligi bir nech a yuz kilom etrni va balandligi 6—15 km ni tashkil qilishi m um kin. Siklonning m arkazida havo bosim i nihoyatda past kuchsiz sham ol va past suzib yurgan bulutlardan tashkil topadi. Bu qalin bulu tlar bilan o'ralgan b o 'lad i va bu o 'ra m quturgan b o 'ro n tezligida aylanm a harakat qiladi. A tlantika okeanida hosil bo'ladigan tropik siklonlar «quturgan bo'ronlar» (uragan) va T in ch okeanidagilari «to'fonlar» (tayfunlar) deb yuritiladi. Dovul—sham olning kuchi 12 ballga yetadi. U ning tezligi 32 m /sek dan ortiq b o ia d i. U o 'z y o 'lid a uchragan ham m a narsani yem irib buzib yuboradigan kuchga ega. Dovul kuchini b ir necha term oyadro qurolining portlash kuchiga tenglashtirish m um kin. A Q Sh gidrom eteorologiya xizm atining 1900— 1950-yillardagi statistika m a iu m o tla rid a ko'rsatilishicha, quturgan b o 'ro n kinetik energiyasi m arkazidan 160 km radius b o 'y ich a 151—188 M t yadro zaryadining portlash q u w atig a teng b o ig a n . Xalq xo'jaligi binolari va qurilishlariga dovullarning ta ’siri zilzilalar ta ’siridan kam em as. B unda shuni ham aytib o 'tish kerakki, yer silkinishi 10 yilda bir m arta b o iis h i m um kin. Q uturgan b o 'ro n la r yiliga bir necha m arta b o ia d i. S huning uchun qutirgan b o 'ro n la r tabiatning eng katta q u w a tli kuchi sifatida ta n olinadi. T o ‘fonIar. T in ch okeanida paydo b o 'ladigan va kuchi eng kuchli dovul kuchidan qolishm aydigan hodisa b o iib , kuchli jalalar bilan keladi. U dengizda nihoyatda katta to 'lq in la r hosil qiladi va bu to 'lq in la r sohillarga toshib ketadi va yaqin o'rtadagi qishloqlarni suv bosadi ham da bir necha rayonni qam rab olishi m um kin. T o 'fo n la r quruqlikka yetib kelgandan keyin tezda so 'n ad i. U ning boshlanishi havo bosim ining keskin pasayishi bilan belgilanadi. T o 'fo n larn in g yem irish va buzish kuchi n ihoyatda katta b o ig an lig in i hisobga olib, b a ’zi bir davlatlarda uni o'rg an ish va bashorat qilish ishlarini am alga oshirish uchun m axsus davlat tashkilotlari tuzilgan. B undan hosil bo'ladigan energiya o 'n lab yadro zaryadlari portlashidan hosil bo'ladigan energiyaga teng b o ia d i. T o 'fo n la r Y aponiya, X itoy va A Q Sh hududlarida tez-tez b o iib turadi (yiliga 120 m artagacha). K uchli b o 'ro n lar Bofort shkalasi bo'yicha 9— 11 ballni tashkil qiladi. U lar suvda kuchli to 'lq in lar hosil qiladi, quruqlikda birm uncha uy-joylarni buzadi, daraxtlam i sindiradi va qurilish kranlarini ag'darib yuboradi va h. k.
Bo'ronlar. K uchli b o 'ro n lar va dovullarning quruqlikdagi turi b o'lib, uyurm a harakat qiluvchi va c h a n g -to 'z o n ko'taruvchi turlarga b o 'lin ad i. U lar qora, qizil, sariq-qizil, oq, chang, qum va q o r b o'ronlariga bo'linadi. Y er sharining turli burchaklarida ular turlicha nom lanadi (m asalan, O 'zbekiston janubiy rayonlarida afg'on b o 'ro n i deb yuritiladi). B o 'ro n lar tezligi 20—30 m /sek ga boradi. Bu b o 'ro n lam in g o'ziga xos xususiyati shundaki, ularning havosining nisbiy nam ligi juda past bo'lganligi sababli, yerni quritib uni erroziyaga uchrashga olib keladi va bunday b o 'ro n la r bo'lib turadigan joylarga ekilgan ekinlam ing u ru g ia rin i tuproq bilan birga uchirib ketadi yoki unib chiqqan ekinlam ing ildizi ochilib qolganligi uchun hosil olish um idini y o 'q q a chiqaradi. Uyurma bo'ronlar. M om aqaldiroq hosil qiluvchi bulutlar paydo b o 'lg an d a pastdan yuqoriga qarab y o 'nalgan bahaybat yengsim on yoki xartum sim on havo harakati paydo b o'ladi, uning m arkazi siyraklashtirilgan havo bosim iga ega bo'ladi va u yer yuzasiga yaqinlashganda uning asosi 30 m va balandligi 800—1500 m bo'lg an bahaybat aylanuvchi voronkaga o'xshash havo harakati vujudga keladi ham da 40—60 km m asofaga harakatlanib boradi. U ning m arkazidagi bosim ning siyraklashishi shunday kattaki, uning yo 'lid a uchragan qurilm alar o 'z ichki bosim lari natijasida portlab ketishi m um kin. U yurm a b o 'ro n lar hayron qolarli darajada katta havo harakati tezligiga ega bo'ladi, b a’zi hollarda uning tezligi tovush tezligidan ham oshib ketishi m um kin. U ning so'rish kuchi shunday kattaki, yo'lida uchragan binolam i o 'z o 'q i bo'ylab aylantirib yuborishi, daraxtlarni ildizi bilan sug'irib olishi, binolar tom ini olib ketishi m um kin. Y o'lida uchrab qolgan narsalarni, hattoki hayvonlar va odam larni ham bir necha kilom etr masofaga ko'chirib borishi m um kin. Y o'lida uchragan suv havzalari va k o'llam i suvini va undagi o'sim lik ham da hayvonot dunyosini butunlay so'rib olib, juda katta m asofalaiga eltib tashlashi m um kin, b a’zi narsalar bir necha m uddat o 'tg an d an keyin yom g'ir bilan birga yog'ishi m um kin. U yurm a b o 'ro n lam in g vertikal ko'tariladigan turlari ham b o 'lad i. U lar yuqorida aytib o'tilg an id an farqi shuki birinchisi m om aqaldiroqli bulutlardan hosil b o 'lsa, bunisi butunlay bulutsiz ochiq havoda ham paydo bo'ladi va butunlay m ustaqil pastdan tepaga qarab harakatlana boshlaydi. U larning so'rib ko'tarib ketayotgan narsasining turiga qarab changli, qum li, olovli va qorli turlari bo'ladi. D ovullar, b o 'ro n lar va uyurm a b o 'ro n lar oqibatlarini tuga-
tishda quyidagi ishlar bajariladi: tabiiy ofat yuz bergan rayonga olib boriladigan y o 'llar va k o 'priklar tuzatiladi; u n d an keyin injenerlik qutqarish ishlari am alga oshiriladi b u n d a bosib qolgan va buzilib tushgan vayronalar orasidan jabrlanganlam i qutqazib oladi, yo n g 'in lam i o 'ch irad i, jabrlanganlarga suv, oziq-ovqat va kiyim - boshlar bilan ta ’m inlaydi. U nd an keyin buzilgan joylarni tartibga keltirish o rtiq ch a narsalardan tozalash, buzilgan joylar orasidagi y o 'llar tiklanadi. B o 'ro n lar ta ’siridan zararlangan binolar aniqlanadi. B o 'ro n keltirib chiqaigan tep alar va boshqa qurilish konstruksiyalar bo'laklaridan o'tad ig an y o 'llar tiklanadi. T u rar joylar, korxonalar va suv bilan ta ’m inlash vositalari, skladlar va boshqa hayot faoliyati uchun zaru r b o 'lg an obyektlar tekshirilib, yaroqliligi aniqlanadi. E lektr ta ’m inoti va aloqa vositalari tiklanadi, kom m unal — xo'jalik obyektlarining ishlash im koniyati tiklanadi. Ishdan chiqqan va yiqilishi m um kin bo'lgan binolar buzib tashlanadi. U n d an keyin kundalik hayot faoliyatini tiklashga qaratilgan ishlar bajariladi. B o 'ro n lam in g qanday xili b o 'lish id an q a t’i nazar, ulardan asosan aholini, uy hayvonlarini va m oddiy boyliklarni saqlab qolish qutqaruvchilarning va boshqa favqulodda hodisalar sohasida ishlovchilam ing asosiy va bosh vazifasi hisoblanadi. A holini bu kabi tabiiy ofatlardan saqlashning asosiy im koniyati ularni bu xavfdan xabardor qilish va im kon boricha u lam i xavfsiz oldindan tayyorlangan joylarga yuborish, m ustahkam qurilgan podval va y erto'lalarda saqlanish kerakligini o ld indan tayinlash kerak bo'ladi. B o 'ro n lar b o 'lish in i o ld indan aytib berish hozirgi zam on obi-havo xizm ati xodim larining q o 'lid an keladi. B uning uchun yerning su n ’iy yo'ldoshlari orqali olingan m a ’lu m o tlar ham bulam ing aniq ishlash im koniyatini beradi. XIV.4. Momaqaldiroq, chaqmoq, do‘l, qurg‘oqchilik va boshqa tabiat hodisalari Momaqaldiroq—quyuq yom g'ir bulutlari va bulutlar bilan yer o'rtasida hosil b o 'ladigan katta elektr zaryadlarining to'q in ish i natijasida chaq m o q chaqib, guldirash bilan o'tad ig an tabiat hodisasi hisoblanadi. B unda kuchli jala quyishi kuzatiladi, k o 'p in ch a d o 'l yog'ishi m um kin, bunda sham olning katta kuch bilan esishi b o 'ro n , quturgan b o 'ro n va aylanm a b o 'ro n larn i hosil qiladiki, bular suv toshqinlariga va sellar kelishiga sababchi b o 'lad i. M om aqaldiroqlar paydo bo'lishi birinchidan, quruqliklar ustida suzayotgan bulutlar
va yer o 'rtasid a konveksiya asosida, k o 'p in ch a peshindan keyingi vaqtlarda va ikkinchisi atm osfera frontlarining issiq va sovuq fro n tlar qo'shilgan vaqtda, aksariyat kechalari hosil b o iish i m um kin. Buning birinchisini m assa ichkarisida hosil bo'ladigan, ikkinchisini bulutlar qo'shilishidan hosil b o ig a n la ri frontal m om aqaldiroqlar deb yuritiladi. M om aqaldiroqlar 7—15 km balandlikda yig'ilgan quyuq b u lu tlar qatlam ida, uning harorati —15—20 °C dan kam b o ig a n holatda vujudga keladi. Bu bulutlar nihoyatda sovigan to m ch ilar va m uz kristallaridan tashkil topgan b o ia d i. M om aqaldiroq hosil qiluvchi bulutlarda jam langan potensial energiya 1013—1014 J ni, ya’ni m egatonnali term oyadro portlashidan hosil bo'ladigan energiyaga teng b o ia d i. C haqm oqlar chaqishini ta ’m inlayotgan bulutlarda yig'ilgan elektr zaryadlari 10—100 KI ga teng b o iib 1 — 10 km m asofaga ch o 'zilg an bo'ladi va bu zaryadlar hosil qilgan tok kuchi 10—100 A ga boradi. M om aqaldiroq hosil qiluvchi bulut m arkazidagi elektr kuchlanishi (1—3 )xl05 V /m dan ham ortiq b o 'lib , bulutning elektr o'tkazuvchanligi, atrofdagi atm osferaga nisbatan 100 m arta katta b o 'ladi. Chaqmoqlar — atm osferada b o 'ladigan ulkan yoysim on elektr razryadlarining yo'qolish hodisasi b o iib b o 'lib , odatda, yorqin chaqnash nuri sifatida ko 'rin ad i va m om aqaldiroq bilan yakunlanadi. C haqm oqlar odatda, quyuq bulu tlar qatlam ida b a ’zida esa yom g'irli qatlam li bulutlarda, shuningdek, vulqonlar otilganda, aylanm a (tornado) va quturgan to 'zo n li b o 'ro n lar vaqtida paydo b o 'lad i. O datda, k o 'p ro q chiziqli chaqm oqlar kuzatiladi va ularning uzunligi b a ’zan bir necha yuz m etrdan oshib ketadi. C haqm oqlar bulutlar ichida bo'lsa, uni bulut ichidagi va yerga urilishi m um kin, buni yerdagi chaqm oqlar deb yuritiladi. C haq m o q lar paydo b o iis h i bir necha bosqichdan iborat b o 'lad i. C haqm oq hosil qiluvchi bulut yeiga yaqinlashganda uning chetlarid a kuchlanish kuchaya boshlaydi va uning ta ’sirida yerdagi jih o zlar va uskunalarda unga javoban qaram a-qarshi zaryadga ega b o ig a n strim er, ya’ni elektr zaryadlari zanjiri paydo bo'ladi. C haq m o q n in g bu xususiyatidan yashin qaytargichlarni o'rn atish d a foydalaniladi. C haqm oqlar bir necha m ing am per tok kuchiga, 108 m /sek tezlikka va 25000 °C haroratga ham d a bu sekundning yuzdan b iricha vaqt davom ida o 'tish i bilan tavsiflanadi. T abiatda sharsim on ch aq m o q lar ham kuzatiladi, am m o uning xususiyatlari va kelib chiqish m azm uni o'rganilgan em as. Bu
chiziqli chaqm oq ch aq q an d an keyin paydo bo'ladigan shar shaklidagi yorug'lik tarqatuvchi sferoiddan tashkil topgan bo'lib, ju d a katta solishtirm a energiyaga ega bo'ladi. Paydo b o 'lish davri b ir necha sekunddan bir m inutgacha, yo'qolishi kuchli portlash bilan o 'ta d i va buning natijasida birm u n ch a vayronaliklar kuzatilishi m um kin. C hiziqli va sharsim on chaqm oqlar o'zin in g kuchiga qarab katta m iqdorda zarar keltirishi va odam larning o'lim ig a sababchi bo'lishi m um kin. B unda uning issiqlik ta’siri va elektrodinam ik ta ’siri b inolam i buzilishiga va yonib ketishiga olib kelishi bilan birga uning elektrom agnit va yorug'lik nurlari ta ’siri ham kuzatiladi. C haqm oqning yerdagi obyektlarga urilishi katta vayronagarchiliklarga sababchi bo'lishi m um kin. Agar yerdagi chaqm oq tushgan obyektda tok o'tkazuvchi qism lar y o 'q bo'lsa, u n d a elektr ta ’sirida ingichka kanallar hosil b o 'lad i va ulardan chaqm oq hosil qiluvchi to k o 'zg a yerga o 'tish yo 'lin i izlaydi. N ihoyatda, katta h aro rat paydo bo'lganligidan bu m aterialning m a ’lum qism i bu g 'lan ib ketadi va bu portlash kelib chiqishiga sababchi b o 'ladi. Bu obyektning parchalanishiga va uning yonuvchi qism larining yonib ketishiga sababchi b o'ladi. B unda, shuningdek, ayrim m ateriallarda potensiallam ing zaryadlari q aram a-qarshi bo'lganligi sababli uning ichida bo'lgan yonuvchi jihozlam in g yonib ketishi natijasida y o n g 'in lar chiqishi va u yeragi odam lar elektr toki ta ’siriga tushib qolishlari m um kin. K o 'p in c h a ch aq m o q lar atrofdagi qurilishlardan balandroq qurilgan obyektga, m asalan, to k o'tk azm ay d ig an m aterialdan tiklangan tu tu n chiqarish vositalariga yong'inga qarshi qurilgan depo bashnyasiga yoki atrofida qurilishlar b o 'lm asd an ochiq joylarda ayrim turgan binolarga tushishi m um kin. Ju d a baland obyektlar, m asalan, televizor bashnyalariga ch aq m o q uning uchiga em as, balki birm uncha pastki nuqtasiga tushadi, buni bu obyektlar o 'z atrofiga to 'p lag an zaryadlar ta ’siri sifatida ko'rsatish m um kin. C haqm oqning y o g 'o ch asoslarga o 'm a tilg a n aloqa vositalariga tushishi ju d a xavfli hisoblanadi. K atta am pletudaga ega bo'lgan elektr zaryadlari aloqa sim lariga o'tish i ulam ing o'tkazgich sim lar orqali tez tarqalishiga olib keladi va bu sim larga ulangan radio karnaylari, aloqa vositalari va apparaturalam ing buzilishi ham d a ular orqali yerga o 'tish i natijasida kutilm agan yerdan yong'in chiqishi va kutilm aganda aloqa vositalaridan foydalanayotgan odam larni elektr ta ’siriga tushib qolishiga sababchi bo'ladi. C haq m o q n in g katta q u w atd ag i elektr o'tkazish liniyalariga tushishi
elektr zaryadlarining yerga urib ketishiga, shuningdek elektr o 'tkazgichlar o 'rd asid a bir-biriga nisbatan yoysim on to 'q in ish paydo bo'lishi sim lardagi tokning avtom atik o 'ch irib qo'yilishiga olib keladi, b a ’zi hollarda elektr sim larining kuchli kuchlanishni k o 'ta ra olm asdan erib uzilib ketish hollari ham bo'lishi m um kin. K uchaygan kuchlanishdagi elektr toki stansiya va podstansiyalarga yetib kelib m ashina va apparatlarda izolatsiyalarni yem irishi natijasida ularni odam uchun xavfli oniilga aylantirishi m um kin. Do‘l — tabiatda yog'adigan yog'inlardan biri hisoblanadi va tabiiy ofatlarning eng xavflilari qatorida turadi. O 'zbekiston Respublikasi hu d u d id a va shuningdek, boshqa O 'rta O siyoda joylashgan boshqa davlatlar hududida ham d o 'l asosan b ah o r oylarining oxiri va yoz oylarining boshlarida yog'ishi m um kin. Shuning u ch u n ham uning zararli ta ’siri nihoyatda sezilarli b o ia d i, chunki bu vaqtlarda ertangi ekinlar yetilgan va kechkilari ekilib unib chiqqan vaqt b o ia d i. D o i 5 m m dan 55 m m gacha kattalikdagi m uz parchalaridan iborat bo'lganligi u ch u n (b a’zi hollarda d o in in g kattaligi 130 m m va og'irligi 1 kg atrofida b o ig a n d o ila r yoqqanligi m a iu m ) ekilgan ekinlam ing ham m asini, daraxtlarning barglari, m evalari va hatto k i, m ayda shoxlarini sindirib vayron qilib yuboradi. D o 'lg a qarshi kurashning zam onaviy usullari ishlab chiqilgan. B uning uchun hozirgi zam onda m avjud b o ig a n m axsus texnikalar yordam ida bulutlarning eng sovuq qatlam lariga maxsus reagentlar bilan ta ’sir ko'rsatiladi. Bu bilan ulam ing tom chilarga aylanm asdan m uzlashiga erishiladi va bu nihoyatda m ayda m uz parchalarini hosil b o iish ig a olib keladi va ular atm osferaning issiq qatlam lariga kirgandan keyin erib suvga aylanadi yoki m aydalashgan muz parchalari d o i zarbini birm uncha yum shatishga olib keladi. Bu usul yetarli darajada sam arali usul hisoblansada, lekin u nihoyatda, qim m atga tushganligi uchun va ham m a davlatlar ham bulutlarga reagent sepish texnologiyasini o'zlashtirib ulgurm aganligini hisobga olib, bu usulni kelajakda qo'llanilishi m um kin b o ig a n usul sifatida keltirib o'tildi. Qurg'oqchilik — O 'zbekiston Respublikasi deyarli ham m a hududlari uchun qurg'o q ch ilik xavfi do im o m avjud b o ig a n va hozirgi kunda ham bunday ofat R espublikam izning bir necha viloyatlariga tahdid solm oqda. Q urg'oqchilikning bahorgi, yozgi va kuzgi turlari b o ia d i. Q urg'oqchilikning bahorgi turi uzoq vaqt davom ida yom g'ir yog'm asligi va bahorning nihoyatda issiq kelishi natijasida yerda,
ayniqsa, sug‘orilm aydigan lalm ikor yerlarda yerning suvi qochishi va qurib ketishi natijasida ekilgan ekinlar qurib qoladi va u yerdan hattoki, xashak olish im koniyati h am yo'qoladi. R espublikam izda qurg'oqchilikka qarshi kurashning sam arali usullari ishlab chiqilgan. B uni bizdagi sug'oriladigan yerlam i ko'payib borayotganligidan va b a ’zi bir hududlarda qurg'oqchilik sezilarli zarar yetkazishi m um kin boMgan hududlarda yer osti suvlaridan foydalanish chora-tadbirlari k o ‘rilm oqda. 0 ‘zbekiston R espublikasi h u dudida joriy etilgan va etilayotgan suv yig‘ish inshootlari va suv yig'ish havzalari qishloq xo‘jaligida uzulishlar bo'lm asligini ta ’m inlashi m um kin. H ozirgi kunda q u rg'oqchilikdan O rol b o ‘yida joylashgan hu d u d lar aziyat chekm oqda. U yerdagi odam larni ichim lik suvi va boshqa oziq-ovqat m ahsuiotiari bilan ta ’m inlash m asalalari davlat m iqyosida hal qilinm oqda va bu tez kunda hal qilinishi kerak boMgan m u am m o lar qatorida turibdi. T abiat ofatlaridan biri deb sanaladigan favqulodda hodisalardan yana biri b ah o r va kuz oylarida kunning keskin sovib ketishini ham kiritish m um kin. Kuzgi havoning keskin sovub ketishi ekilgan ekin lam i saram jonlab olish im koniyatidan m ahrum qilishi m um kin. Tog‘li hududlarda o'pirilishlar, siljishlar va sel oqimlari. TogMi rayonlarda o ‘pirilib tushish, q o r va yer o 'pirilishi natijasida m a ’lum joylarni bosib qolishi va to g ‘dagi b a ’zi bir tepaliklar o ‘z -o ‘zidan surilib siljib ketish hollari tez-tez uchrab turadi. B unday voqealar, agar yirik o 'p irilishlar b o 'lsa u avtom obil yo'llarin i, tem ir yo'llarn i, agar aholi yashaydigan qishloqlar va tu rar joylar yaqin bo'lsa, ularni bosib qolishi, o 'rm o n larn i vayron qilishi, suv y o 'llarini to 'sib qo'yishi natijasida bir necha kun yoki oy davom ida yig'ilgan suv keyin o 'zig a y o'l ochib, yaqin joylashgan joylarni suv bosishi halokatli oqibatlarga olib kelishi m um kin. D em ak, bunday hodisalar m asshtabi katta va natijasi halokatli bo'lishi m um kinligi ko’rinib turibdi. B unday hodisalar to g 'lard a 7 va u n d an katta balldagi zilzilalar oqibatida tik qoyalargina em as, balki tik tepaliklar ularning gorizont bilan bo'lgan burchagi 45—50° ni tashkil qilgan b o 'lsa, o 'pirilib ketishi kuzatilgan. M asalan, 1911 -yilda P om irda kuzatilgan kuchli zilzila natijasida o'pirilgan qoya M urg'ob daryosini to 'sib q o'ygan va u n d a hosil b o 'lg an Sarez k o'linm g suvi 500 m ga ko'tarilgan. T o g 'lard a sel kelishi eng xavfli tabiiy ofatlardan biri hisoblanadi. Sellar o 'z yo'lidagi toshlar tu p ro q lar va
boshqa narsalarni yuvib oqizib ketganligi sababli ularning m iqdori va ta ’sir kuchi yanada ortib ketadi. T og‘ qiyaligi ularga tezlikni ta ’m inlashga yordam beradi. T o g ‘ qiyaligi q an ch a katta b o ‘lsa, uning tezlik kuchi shuncha katta bo'ladi. Agar m abodo sel qoyalarni bog‘ning baland c h o ‘qqilaridan yuvib tushish im koniyatiga ega b o ‘lsa, uning y o ‘lida uchragan, hattoki, kichikroq qoyalarni ham o 'rn id an q o 'z g 'a tib yoki q o 'p o rib olib ketishi m um kin. B unday holatlar tran sp o rt kom m unikatsiyalari va aholi yashash joylarida nihoyatda katta zarar yetkazadi. Agar to g 'lard a kuchli y o m g 'ir yog'ayotgan bo'lsa, yana kunlar issiq bo 'lib qorlar ham erib qo'shilsa, unda tog' tepalarida suv to 'p lan ish i vujudga keladi va bu tog'larni suv bosishiga olib keladi. B unda to g 'larn in g yuqori qism ida bo'lgan, qoyalar bilan o'ralgan va k o 'p joylari m uz bilan o 'ralg an tekisliklarni yig'ilgan suv to 'ldiradi ham da m uz bilan o 'ralg an ko 'llar hosil bo'lishi m um kin. A gar ku n lar yana sovib ketsa, bu ko 'llar m uzlab zararsiz holga kelishi m um kin. Agar m abodo kun isib suvlarni ushlab turgan m uz qatlam i erib ketsa, unda falokatli suv oqim i vujudga keladi va bir necha vaqtdan buyon yig'ilib yotgan suv vodiylarga qarab yo'nalishi va sellar bilan qo'shilib falokatli suv va sel oqim lariga aylanishi m um kin. B unday m uzlam ing erib m uz ko'llari hosil qilgan holatlar uchrab turadi va ular m orenalar deb ataladi. Sel oqim lari paydo b o'lishi m um kin bo'lgan rayonlar Q ozog'istonda, Kavkaz orti m am lakatlarida, Q rim da, O ltoy O 'lkasida, O 'rta Osiyo, K arpat orti, Sharqiy Sibir va boshqa k o 'plab m am lakatlarda tez-tez b o 'lib turadi. Q adim da sellar haqiqatan ham juda katta zarar yetkazgan. Hozirgi vaqtda bunday sellarning zararli mavqei birm uncha pasaydi. C hunki hozirgi vaqtda, ayniqsa, O 'rta Osiyo davlatlarida deyarli ham m a sel kelishi m um kin bo'lgan hududlarda uning vodiylarga zarar yetkazm aydigan tartibda maxsus suv yig'ish om borlari, suv yo'lini to'suvchi to 'g 'o n lar, dam balar va suvning m iqdorini cheklashga m o'ljallangan suv o'tkazish vositalari qurilgan. T og' yon bag'rilariga esa sel yuvishi m um kin bo'lgan tepaliklarni daraxtlar ekib suv yo'lida uning yuvib ketishi m um kin bo'lgan tuproqlar m ustahkam lanm oqda va shuning uchun ixota daraxtzorlari tashkil qilinm oqda. B undan tashqari sel kelganda uning zararini kamaytirish m aqsadida yangi sun’iy kanallar yordam ida uni maxsus suv om borlariga yuborish choralari ko'rilm oqdaki, bularning ijobiy natija berishi tabiiy. A m m o bu ishlarni am alga oshirish ju d a katta m oddiy
m ablag'lar bilan birga katta m iqdordagi ishchi kuchlari bo'lish in i talab qiladi. S h u n i ham ta ’kidlash kerakki, O 'zb ek isto n Respublikasi hududidagi k o 'p lab sel kelish yo'llari to 'silg an va xavfli uch astk alar xavfsizlik c h o ra-tad b irlari bilan ta ’m inlangan bo'lish id an q a t’i nazar, tabiatning sh u n aq a injiqliklari b o 'lad ik i, u kutilm agan bo sh q a b iro r yerdan xavfsiz deb o 'y lab yurilgan joy d a to 'sa td a n xavf paydo b o 'lib qolishi m u m kin. B unday hollarda favqulodda h o d isalar xodim larining birinchi vazifasi u yerdagi sel yuvib ketishi m um kin bo'lg an joylarda d am b alar va to 'siq lar tashkil qilish, tab iiy to 'siq larn i m ustahkam lash, sellarning oqim lari aholi yashash joylariga yetib borm asligini ta ’m inlovchi ch o ra-tad b irlarn i am alga oshirishlari kerak. U nd an keyin sel oqibatlarini tugatishga qaratilgan ishlarni bajaradilar. Joylardagi hokim lik organlari to m o n id an tashkil qilinadigan tabiiy ofatlarga qarshi kurash komissiyasi ilm iy m uassasalar bilan ham korlikda bo'lishi m um kin bo'lgan sel xavfini oldindan belgilash va uning harakatlanishi m um kin b o 'lg an yo'llarini aniqlash, buni o'sha joylardagi aholini xabardor qilish va shuning bilan birga, agar aholi ko'chirilishi k o 'zd a tutilgan b o 'lsa, aholini ko'chish u ch u n yig'ilish joylarini belgilash va uni aholiga m a’lum qilish, ko'chirish uchun kerak bo'ladigan transport vositalarini tayyorlash va ulam ing to 'planish jo y laridan aholini xabardor qilish vazifalari qo'yiladi. X uddi shu sel xavfi bilan birgalikda to g'lardagi o 'p irilish lar to g ' tepalik larin in g surilishi qoyalarning ag'darilib tushish voqealari h am seining um um iy o q ib atlarining bir qism i sanaladi. Bu tabiiy o fatlar o q ib atlarini tugatishda birin ch i navbatda o d am lar va uy hayvonlarini xavfli joydan olib chiqib ketish kerak. U n d an keyin injenerlik q utqarish ishlari boshlanadi va bunda buzilgan vayron b o 'lg an uylarning ichidagi jab rlan g an lar qutqariladi, bosib qolgan b in o lar ichida qolib ketganlar tex n ik alar yordam ida izlab topiladi. S h u n d an keyin jab rlan g an lar ichim lik suvi va oziq-ovqat m ahsuiotiari, shuningdek, kiyim -bosh bilan ta ’m inlanadi. U n d an keyingi vazifa—avtom obillarning kelish yo 'llari va m avjud bo'lsa tem ir y o 'lla r holati tiklanadi. Keyingi ishlar sirasiga bosib qolishi, yiqilib z arar keltirishi m um kin bo'lg an b in o lar buzib tashlanadi, k o 'ch alarn i to 'sib q o 'y g an , buzilib ketgan qurilish konstruksiyalari surib chetga chiqarib tashlanadi va ichkari tom onlarga o 'tish m um kin b o 'lg an y o 'lla r tartibga keltiriladi. K om m unal xo'jalik ii>hlari va energiyaning vaqtincha ta ’m inoti tiklanadi. Keyingi qilinishi kerak bo'lgan ishlar sirasiga baxtsizlik yuz bergan rayonda sog' qolgan obyektlar va tu rar joylam ing um um iy
ahvoli ko ‘zdan kechiriladi. O dam lar hayotiga keyinchalak buzilishi natijasida zarar yetkazishi m um kin bo'lg an binolar, ya’ni bir tom oni o 'p irilib ketgan yoki fundam entining bir tom o n i c h o 'k k an va b a ’zi bir notabiiy qiyshaygan binolar butunlay buzib tashlanadi. Q olganlari ichidan yaroqlilari va b irm u n ch a m ustahkam lash vositalarini qo'llash yo'li bilan tartibga keltirish im koniyati bo'lg an binolarni tartibga keltirilib aholining m a ’lum qism ini shu yerdagi uy-joy bilan ta ’m inlanadi, qolganlari esa vaqtincha palatka va vagonchalarga joylashtiriladi, ularda hayot faoliyati olib borish im koniyatini beradigan vositalar bilan ta ’m inlanadi. Bular elektr, gaz, suv va oziq-ovqat bilan ta ’m inlash m asalalari hal qilinadi. S huningdek, shu hududda joylashgan ishlab chiqarish sanoat korxonalarining ishlatish im koniyatlari ko'rib chiqiladi va ularni ishlatish im koniyati bo'lsa, u yerdagilarni ish bilan ta ’m inlash m asalalari hal qilinadi. Qor bosish va qor ko‘chishlar. O 'zbekiston Respublikasi h u d u dida birm u n ch a tog'li rayonlar m avjudligini aytib o 'tg an edik. Bu rayonlarda kuchli q o r b o 'ro n lari bo 'lib turadi. H ozirgi vaqtda tem ir y o 'llar va avtom obil yo'llarini R espublikam iz viloyatlarini bir-birlari bilan aloqasini m ustahkam lash va y o'l chiqim larini kam aytirish m aqsadida, yo'llarni o 'z yerlarim iz orqali boshqa davlatlar hududini kesm asdan o'tkazish cho ra-tad b irlari ko'rilm oqda. Bunda k o 'pgina y o 'llar to g 'lar osha o'tganligi sababli bu y o 'llarni qor b o 'ro n lari va q o r ko'chkilaridan him oya qilish ehtiyoji tug'ilm oqda. B unday hollarda avtom obil va te m ir y o ila rid a xavfsizlikni ta ’m inlash ikki usulda olib boriladi. B irinchisi, oldindan tayyorgarlik ko'rilib qor bosishi m um kin bo'lgan joylarga qordan to 'sish vositalari o 'rn atilad i va ikkinchisi, m axsus qorni vaqtida tozalab .turish xizm ati tashkil qilinadi. B unda qor kurashning zam onaviy usullaridan: traktorlardan, avtom obillardan va boshqa kuchliroq vositalardan foydalaniladi. Q o r b o 'ro n lari O 'zbekiston h ududida ju d a katta falokatlarga olib keladigan tabiiy ofat hisoblanm aydi. T og'lardagi qor k o ’chish hodisasi xavfliroq ofat hisoblanadi. Q o r k o 'chishi asosan to g ' yon b ag'rilarida qiyaliklar 45 va undan ortiq bo'lgan hollarda q o r ko'p yog'ishi hisobiga cho 'q q ilard a paydo bo'lgan qorning pastga qarab siljishi tik qiyaliklarda ju d a dahshatli tus oladi, ya’ni yo'lidagi ham m a q o r to 'p lam larin i va uning ostida bo'lg an bo'shroq holatda bo'lg an toshlarni ham ko'chirib nihoyatda katta hajm ga ega bo'lgan m assa sifatida quyiga qarab harakatlana boshlaydi va uning harakat tezligi 90—100 km /so atn i tashkil qiladi. U ning og'irligi va hajmi
kattalashib ketganligi sababli, (b a’zi b ir un ch a katta boMmagan ko'chkilarning hajm i 20 m ing m 3 boMishi aniqlangan, hattoki Kavkazdagi O chapari daryosi vodiysida hajm i 2500 m ing m 3 hajmdagi k o ‘chki boMganligi qayd qilingan), yoMida uchragan har qanday narsani voyron qilib yuboradi. U laiga qarshi kurashda u lar yoMiga to 'siq lar qo'yish d an tashqari qorning ko'chki hosil qiluvchi cho'qqilarda ko'payib ketm asligini ta ’m inlashga qaratilgan chora-tadbirlarni am alga oshirish kerak. Bunga o 't o ch ar qurollar, m asalan, to 'p la r yordam ida su n ’iy k o 'ch k ilar hosil qilish yo'li bilan k o 'chkini oldi olinadi. XIV.5. Tabiiy ofatlardan muhofazalanish yo'llari Y uqorida ta ’kidlab o'tganim izdek, tabiiy ofatlar hozii*gi zam on jahon ham jam iyatining ham m a xalqlari uchun birdek xavfli bo'lgan, ayniqsa, tabiiy ofatlar bo'lishi m um kin bo'lgan hududlarga joylashgan xalqlar uchun ju d a katta yo 'q o tish lar va tashvishlar olib keladigan va keltiradigan zarari hattoki, yadro quroli darajasidan kam b o 'lm agan ofat hisoblanadi. Shuni ham ta ’kidlash joizki, tabiiy ofatlam ing ba’zi birlarini paydo b o 'lishidan birm uncha vaqt oldindan bilish im koniyati bo'lsada, b a ’zi birlari, m asalan, yer qim irlashni hozirgi zam on fani birm uncha yutuqlarga erishgan bo'lishidan q a t’i nazar, h o zir aniq aytib berish im koniyati chegaralangan. Agar fanda erishilgan yutuqlardan foydalanib tabiiy ofatlarni bo'lish m uddatini oldindan aytib berish im koniyati boMganda, uning oqibatida kelib chiqadigan qurbonlar va an ch a katta m iqdordagi m oddiy boyliklar saqlab qolingan b o 'la r edi. H ozirgi zam on fani yutuqlaridan foydalanib tabiiy ofatlarning turlaridan biri bo'lgan qishloq xo'jaligi zararkunandalarining keng ko 'lam d a ko'payib ketishini va b a’zi bir kasalliklar tarqalishini oldini olishga qaratilgan b a ’zi bir holatlarni oldindan bashorat qilish im konvati tu g'ildi. Buning uchun k o 'p yillik yig'ilgan statistika m a’Ium otlaridan foydalanib bunday sharoitlarning takrorlanish davr oraliqlari aniqlanadi va yer su n ’iy yo'Idoshlari yordam ida olingan quyosh aktivligi davriy qaytarilishi m uddatlarini olib solishliriladi, shuningdek, ularni obi-havo, zilzilani o 'rg an ish , vulqonshunoslik va boshqa kuzatuv stansiya m a'lum otlari olinib, um um iy hisob qilib chiqiladi. M asalan, m am lakat m iqyosida xalqaro kelishuvga asosan to 'fo n lar, b o 'ro n lar, vulqonlar otilishi va sel oqim lari haqidagi m a’lum otlar yerning
m eteorologik yo'ldoshlari yordam ida olingan m a’lum otlar asosida bashorat qilinadi. Y er qim irlashlarni esa yer qim irlash xavfi bo'lg an zonalarda suvning kim yoviy tarkibini m untazam o 'rganish, yer yuzasi holatini geodezik o 'lch ash , tuproqning elastiklik, elektr va m agnik xususiyatlarini o 'lch ash , quduqlarda suv sathining o'zgarishini o'rganish va hayvonlar, sudralib yuruvchilar, baliqlar va qushlarning o'zin i tutish holatlariga qarab bashorat qilinadi. O 'rm o n la r va cho'llardagi keng m iqyosdagi y o ng'inlarni ularning obi-havo sharoiti, harorati, joylashish m intaqasi, statistika m a’lum otlari va boshqa q o 'sh im ch a m a’lum otlar koeffitsiyentlari yig'indilaridan kelib chiqadigan xulosalar asosida bashorat qilinadi. Tabiiy ofatlam i kelib chiqishini oldini olishga qaratilgan ch o ratadbirlarning b a’zi bir yo'nalishlari ustida ham ish olib borilm oqda, ju m ladan, yonayotgan o 'rm o n larn i ustiga su n ’iy yom g'ir yog'dirish, shuningdek, bunday yom g'irlar qurg'oqchilikka qarshi ham yaxshi natija beradi, d o 'l yog'ishini oldini olish u ch u n bulutlarni raketalar yordam ida snaryadlar bilan kim yoviy m od d alar sepish yo'li bilan ulam i yom g'irga aylantirish, shuningdek, bunday vositalar yordam ida atm osfera qatlam larida paydo bo'layotgan b o 'ro n la r va to 'fo n la r hosil qilish m um kin bo'lgan jarayonlarni boshlang'ich etaplarida yo'qotish va uning iloji bo'lm asa, kuchini kam aytirishga qaratilgan chora-tadbirlarni ishlab chiqish ustida butun dunyo m iqyosida tinm asdan izlanishlar olib borilm oqda. Y er yuzidagi ah o lining k o 'p ch ilik qism i yer qim irlashi xavfi ostid a yashaydi. S huning u ch u n ham bu y o'nalishdagi ishlar b u tu n dunyo m iqyosida olib borilm oqda. Bu sohada yer sharining h ar xil burchaklarida 1200 seysm ik stansiyalar faoliyat k o 'rsatm oqda. H ozirgi vaqtda yer qim irlashiga qarshi vositalar sifatida su n ’iy yer qim irlashlar tashkil qilish m asalasi asosiy m asala hisoblanadi. X alqaro seysm ologiya institutlarining b a ’zi bir ko'zga ko'ringan nam oyandalari tabiatda hosil qilingan su n ’iy yer qim irlashlar yer ostida yig'ilgan kuchlanishlarni tashqi turtki natijasida buzib yuborish yoki birm uncha oldinroq bu kuchlarni ishga solib yuborish k o 'p m iqdorda yig'ilgan potensial energiyani o 'zich a yer qim irlashning tabiiy holati sifatida sarflanishiga qaraganda ancha kam zarar yetkazishi m um kinligi haqida so 'z yuritm oqdalar. Bu fikr m ulohazalam ing dalili sifatida Sim ipalatinsk yadro poligoni seysm ik hududga joylashgan bo'lishiga qaram ay, u yerlarda o'tkazib kelingan yer osti yadro quroli sinovlari natijasida bu yerda va unga yaqin joylashgan O lm a-O ta hududlarida yer qim irlash
bo'lm aganligini ko'rsatm oqdalar. A w allari bu yerlar zilzila xavfi boMgan h u d u d lar hisoblanardi. Bu keltirilgan m ulohazalar m unozarali boMsa ham , u n d an taxm iniy yo'nalish (gipoteza) sifatida foydalanish m um kin. Buning uchun hozirgi ilm -fan rivojlanishi natijasida olingani bashorat bilan yer osti, jarayonlari kuchaygan va zilzila yuz berishi m uqarrar boMib qolgan h u d u d d a un ch a katta boMmagan yadro zaryadini yer ostida portlatish u yerda yigMlgan kuchlanishlarni kuchsizlantirishga olib kelishi m um kin. Bu ehtim ol zilzilani oldini olishning yaqin kelajakdagi im koniyat darajasi boMishi m um kin. Zilzila oqibatlarini susaytirishning sinalgan va ishlatib kelinayotgan usuli ham m avjud. Bu zilzila boMishi m um kin boMgan hududlarda qurilayotgan binolarni zilzilaga bardoshli qilib qurishdir. Z ilzila vaqtida asosan zilzilaga bardoshliligi hisobga olinm ay, qurilgan im oratlarning qulashi natijasida ko'plab qurbonlar berilishi aniq. Buni 1966-yilgi T oshkentda boMgan zilzila oqibatlarini tahlil qilingan m aM um otlardan ham k o 'rsa boMadi. Bu yerda qulagan binolarning deyarli ham m asi zilzilaga bardoshliligi hisobga o linm asdan qurilgan eski shahar atrofidagi eski bin o lar edi. Q ism an zilzilaga bardoshliligi oshirilgan eski ota-bobolarim izdan qolgan sinch devorli binolarning zilzila o 'c h o g 'i boMgan tu m an d a ham o 'z barqarorligini y o 'qotm agani maMum. D em ak, binolarni zilzilaga bardoshliligini oshirish zilzila oqibatlarini kam aytirishning asosiy om ili hisoblanadi. Bunga m isol tariqasida zilzilaga bardoshliligi oshirilgan Y aponiyadagi k o'pgina o sm o n o 'p ar binolar zilzilaga bardosh berganini va talofotlar kam ayganini k o'rsatish m um kin. S huni ham ta ’kidlash kerakki, bunday vositalar bizda qabul qilingan shkala b o 'y ich a 9 baldan ortiq boMmagan zilzilalar u ch u n belgilangan ch o ra-tad b irlar hisoblanadi. Rixter shkalasi b o 'y ich a 9 balli zilzilaga hech qanday bino bardosh bera olm asligi aniq. O lim larning bashoratiga qaraganda bizning hududim izda boMadigan y er q im irlashlar oddiy o 'zim izd a qabul qilingan 12 balli shkala b o 'y ich a 8 balldan oshm asligi ta ’kidlanadi. Tabiiy ofatlardan saqlanishda turlicha usullardan foydalaniladi. D unyoning k o 'p lab hududlarida kuzatiladigan tabiiy ofatlar bizning R espublikam izda deyarli uchram aydi. M asalan, Rossiya Federatsiyasi k o 'p g in a hududlarida boMadigan suv toshqinlari, ayniqsa, b ah o r faslida kuzatiladigan m uz ko'chishi bilan boMadigan toshqinlar ah v o n -ah y o n d a tog'li hududlarda kuzatilsa ham unday holat doim iy em as. Shuning uchun biz d iq q a t-e ’tiborni hududim izda sodir boMishi aniq va doim iy boMadigan tabiiy ofatlar
sirasiga kiradigan zilzilalar va y o n g 'in lar haqida um um iy m a ’lu m o tlar bilan tanishib chiqam iz. XIV.6. Aholini va aholi yashash hududlarini tinchlik sharoitida favqulodda hodisalar vaqtida xavfsizligini ta’minlash Y uqorida ko'rib o'tilg an voqealar tabiatning o 'z hodisasi, ya’ni tabiiy ofatlar sirasiga kiradigan voqealar ekanligini, bulardan tashqari yana shunday hodisalar uchraydiki, bunday hodisalam i h am favqulodda hodisalar qatoriga qo'shishga to 'g 'ri keladi. Agar um um iy favqulodda hodisalarga keng m a’n oda ta ’rif bersak, unda uni quyidagicha ta ’riflash m um kin. M a’lum aholi yashaydigan hu d u d d a h ar xil falokatlar, avriyalar tabiiy ofatlar va ekologik ofatlar, shuningdek, odam larda ko'plab yuqum li kasalliklar kelib chiqishi natijasida odam larni ko'plab m oddiy boyliklardan m ahrum qilish, ularnig um riga zom in bo'lish bilan hayot faoliyati sharoitlarini buzilishiga olib keladigan vaziyatlar favqulodda holatlar deb yuritiladi. B utun dunyo sog'liqni saqlash tashkilotining tavsiyasiga k o 'ra hozirgi vaqtda qabul qilingan aqidaga k o 'ra, favqulodda hodisa natijasida 10 yoki u n d an k o 'proq kishining o 'lim i yoki tezkor tibbiyot xizm atiga m uhtojlik bilan tugallansa, uni falokat deb atash qabul qilingan. U yoki bu holatda boshqacha nom bilan atalgan holatlarni ham inkor etm aslik kerak. O ldindan aytib o 'tish kerakki, falokatlarning talqini h ar yerda h ar xil talqin qilinm aydi, lekin shuni ham ta ’kidlash kerakki, ularga bir xil holatlarda bir to m o n lam a va boshqa holatlarda k o 'p to m o n lam a baholashga to 'g 'ri keladi. Ju m lad an , ekologiyaga p u tu r yetkazish bilan tam om langan avariyalar hozirgi ayni vaqtda uni zararini chuqur fahm lab yetgan bo'lsakda, uning zarari hozirgi vaqtda butunlay sezilm asligi va m a’lum vaqtdan keyin yuz ko'rsatganda uning zarari nihoyatda ayanchli ekanligini tushunib yetishim iz m um kin. S huning uchun ham odam hayot faoliyatini m uhofaza qilish um um iy atrof-m u h itn i m uhofaza qilish bilan uyg'unlashib ketganligini bu faqatgina bizni o 'ra b turgan tabiat va o'sim lik va havo m uhiti, shuningdek, um um iy m ikroorganizm lar ham m akroorganizm lar bir tekislikda qarash va ulam ing um um iy biosfera qatlam larida m uhofazani kuchaytirish m aqsadida favqulodda hodisalam i aniq ifoda qilish lozim ligi ta ’kidlanadi. B unday deyishim izning o'ziga xos sababi b o r albatta, ya’ni
harqanday favqulodda hodisa, uning faqatgina o'ziga xos sababi, qiyofasi va o'ziga xos rivojlanish xususiyatiga ega bo'ladi. H a r bitta favqulodda hodisa asosida tashqi m uhit bilan inson o 'rtasidagi m uvozanat buzilganligini yoki ularni m uvofiqlashtirilishini ta ’m inlaydiga bog'lovchi tizim yoki jam iyat tizim ining buzilganligini ko'rsatuvchi m a ’no yotadi. Ilm texnika taraqqiyoti ko'rilm agan darajada rivojlanishi shunga olib keldiki, u insoniyatning m adaniy rivojlanishidan oldinlab ketdi va bu odam lardagi tavakkallik xususiyati bilan odam larning xavfsizlikni ta ’m inlashga tayyorgarligi orasida uzilish vujudga keldi. B unday tavakkalchilikning katta m aydondagi harakati nihoyatda katta falokatlarga olib kelishi m um kinligi insoniyat ongiga kirib kela boshladi. Bunga m isol tariqasida insoniyatning yadro harakatini keltirish m um kin. A w aliga ham m a kuchli davlatlar z o 'r berib yadro qurollarini ko'paytirish taraddudiga tushdi, lekin bu taraddud butu n yer yuzini falokatga giriftor qilishi m um kinligi aw aliga hech kim ning xayoliga kelm adi va keyinchalik qilingan ishlam ing bir-ikkita natijasi ko'rinishi bilan bu ishlarga barham berish zarurligi tushunib yetilgandan keyin ko'rindiki, vaqt o 'tg an va bu halokatli vaziyat ikkinchi ham da uchinchi qatlam dagi rivojlanayotgan davlatlar tom onidan am alga oshirilm oqdaki, buning natijasi nim a bilan tugallanishi n o m a’lum . Y ana b itta tarixiy om ilni aytib o 'tish joiz deb hisoblaym an. Sobiq ittifoq davrida yadro qurollarini rivojlantirish bilan bir vaqtda kim yoviy va baktereologik qurollarni ham ishlab chiqarish nihoyatda avj olgan edi va bu soha ko'zga ko'rilm agan darajada tezlik bilan bunday m oddalam ing m iqdorini oshirish yo'li bilan am alga oshirildi. B uning natijasida bu m oddalam ing bir necha o ’n m inglab tonnasi m a ’lum regionlarga joylashtirildi. Oxirgi yillarda ja h o n ham jam iyati tashkilotlarining sa’yharakatlari natijasida bu m oddalarni yer yuzidan butunlay yo'qotish zarurligi haqidagi harakat kuchayib ketdi, keyingi ittifoq tarqalish oldidan va tarqalgandan keyingi davrlarda yetakchi davlatlar yig'inlarida kim yoviy va baktereologiya qurollaridan foydalanish taqiqlanishi haqidagi deklaratsiyaga deyarli jahondagi ham m a davlatlar qo'shildi. S hundan keyin bu m oddalarni butunlay yo'qotish haqida q aro r qabul qilindi. Sobiq ittifoq tarqab ketgandan keyin bu m oddalam ing asosiy zaxiralari Rossiya hu d u d id a ekaniigi m a ’lum b o 'ld i. D em ak, bu zaxiralarni y o 'qotish vazifasi ham Rossiya zim m asiga tushdi. Jah o n ham jam iyati tashkilotlarining m oddiy yordam i bilan ham bu m oddalarni yo'qotish ishlari
nihoyatda og‘ir kechm oqda, chunki bu zaharli m oddalarni yo 'qotish texnologiyasi ishlab chiqilm agan va bularni yo'qotish uchun qurilgan fabrika va zavodlar atrof-m uhitga katta zarar yetkazishi bilan birga, u yerda yashovchi o d am lar hayotiga ham jiddiy xavf solm oqda. C hunki bu zaharli kim yoviy m oddalar tarkibi ham zaharli bo'lganligidan uni biror bir kim yoviy m odda bilan ta ’sir ko'rsatib yo'qotish im koniyati cheklangan va yoqib yuborish m um kin em as, ekologiya va odam lar hayotida jiddiy xavf tu g 'd irad i, q o 'sh im ch a m oddalar q o 'shib ishlov berish juda qim m atga tushadi va bu m am lakat iqtisodiga o g 'ir putu r yetkazadi. K o 'rib turganim izdek, bir vaqtlar o'ylam ay qilingan xatolik keyingi avlodlar, ya’ni hozirgi avlodlar uchun o g 'ir fojiali bo'lishi m um kin ekan. Shuning uchun ham tabiatga katta ko'lam dagi jarayonlar bilan ta ’sir ko'rsatish juda katta fojialarga olib kelishi m um kinligini unutm aslik kerak. Favqulodda hodisalar o'zining quyidagi xususiyatlariga k o 'ra sinflanadi: — to'satdanlik darajasi: to 'satd an (bashorat qilish m um kin b o'lm ag an ) va kutilgan (bashorat qilish m um kin bo'lgan). F avqulodda hodisalam ing ijtim oiy, siyosiy va iqtisodiy turlarini bashorat qilish uncha qiyin em as, am m o tabiiy o fatlam i bashorat qilish qiyinroq. A lbatta, tabiiy ofatlarni bashorat qilish m um kin b o 'lg an d a uning oqibatlaridan ko'pchiligini oldi olingan, m oddiy va o d am lar uchun xavfli om illam i chetlab o 'tish u ch u n im koniyat yaratilgan b o 'lar edi, hattoki, b a’zi bir hollarda favqulodda holatni butunlay kelib chiqaruvchi om illariga ta ’sir qilish yo'li bilan ulam i kelib chiqm asliklari ta ’m inlangan b o 'lar edi. — tarqalish tezligi: favqulodda hodisalar h ar xil ko'rinishda portlash, tez rivojlanuvchi, tez tarqaluvchi, sokin tavsiflarga bo'linadi. Portlashga kuchli zilzilalar, b o 'ro n la r va to 'fo n lar ham da terrorchilik harakatlari kiradi. Tez rivojlanuvchi turiga harbiy to 'q nashuvlar, texnogen avariyalar, tabiiy ofatlam ing b a’zi birlarini kiritiladi, sokin turiga ekologiya tavsifiga ega bo'lgan favqulodda hodisalar kiritiladi. — tarqalish masshtabi: favqulodda hodisalam i m asshtabi b o 'y ich a qism an, obyekt bo'yicha, m ahalliy, hududiy, milliy va um um iy turlarga bo'lish m um kin. Q ism an, obyekt bo'yicha, hududiy va m ahalliy favqulodda hodisalar o 'z nom lanishlariga k o 'ra obyektning bir qism ida, o 'zid a yoki shu h ududda ro 'y bergan b o 'lib tashqaridagilar hech qanday ta ’sir sezm agan va m ahalliy hududiy va um um iy turlarida bir necha davlat yoki bir necha
viloyat yoki respublika uning ta ’siridan aziyat chekkan deb qaraladi. — ta’sir davri: ta ’sir davri b o 'y ich a favqulodda hodisalar qisqa m uddatli va uzoqqa cho'ziladigan turlarga bo'lib qaraladi. A trofm uhitni bulg'ash bilan o'tad ig an ham m a favqulodda hodisalar uzoqqa cho'ziladigan turga kiritiladi. — favqulodda hodisalar tavsifi bo'yicha: oldindan o'ylab qilingan (ataylab) va bexosdan bo'lishi m um kin. A taylab qilingan favqulodda hodisalarga m illiy, ijtim oiy va harbiy h arakatlar va shuningdek, terrorislik harakatlarini kiritish m um kin. Tabiiy ofatlar, texnogen avariya va katastrofalar bexosdan bo'lgan tabiiy ofatlar qatoriga kiritiladi. Hozirgi zam on texnika taraqqiyoti ko'pdan k o 'p hodisalam i tub m ohiyatini ochib berganligi ham m am izga m a’lum . Shuning bilan birga favqulodda hodisalam i o ’rganish va uni oldindan bashorat qilish ishlari ham qilingan birm uncha oldinga siljishlarning guvohi b o 'la oladi. A m m o shuni ham ta ’kidlash joizki, favqulodda hodisalar fan sifatida o'rganilayotganiga hali k o 'p vaqt bo'lgani yo'q. Shuning uchun ham biz bu yerda ko'rsatib o 'tg an bo'linishlarni tugallangan deb hisoblashga hech qanday asos yo'q. Shuning uchun uning bo'lim larini quyida ko'rsatilgan chizm a asosida o'rganish, ehtim ol, birm uncha to'laroq bo'lishini hisobga olib uni tartibga keltirishga harakat qilib ko'ram iz. A m m o, biz bu chizm adagi ko'rsatilgan ham m a hodisalar jam lab olingan degan xulosadan yiroqm iz. Tabiiy holatda kelib chiqadigan favqulodda hodisalar. O b-havo sharoitining o'zgarishiga asoslangan xavflarga: — aerometeorologiya asosida: b o 'ro n lar, dovullar (12—15 ball va u n d an yuqori), to 'fo n la r (9—11 ball), aylanm a b o 'ro n lar, to rn ad o , siklonlar; — agrom eteorologiya asosida: yirik d o 'l yog'ishi, kuchli jala, haddan tashqari k o 'p q o r yog'ishi, kuchli tu m an tushishi, haddan tashqari sovuq, haddan tashqari issiq, qurg'oqchilik; — tabiiy yong'inlar: favqulodda yo n g 'in xavfi, o 'rm o n la r yonishi, don ekilgan m assivlarning yonib ketishi, qazilm a boyliklarning yer ostida yonishi. T ektonik xavfli vaziyatlar: — zilzilalar va vulqonlar otilishi. T opologik xavfli vaziyatlar: — gidrogeologiya asosida, daryolar toshishi, suv toshqinlari, o'pirilishlar, siljishlar, sel kelishi, yer ko'chishi, sunam i, yer yuzasining o 'p irilib ketishi.
K osm ik xavfli vaziyatlar: — m eteoritlarning va kom eta qoldiqlarining tushishi; — boshqa ko'zda tutilm agan kosm ik falokatlar. Odam faoliyati natijasida kelib chiqadigan favqulodda hodisalar. T ransport vositalarida: avtom obil va tem ir y o ‘l halokatlari, havo yo'llarida bo'ladigan halokatlar, suv yo'llaridagi halokatlar. Ishlab chiqarish korxonalarida bo'ladigan xavfli vaziyatlar: — m exanik energiya bo'shalishidan kelib chiqadigan xavfli om illar: portlashlar, m exanizm lar agregatlarning va kom m unikatsiyalam ig, shuningdek, binolar konstruksiyalarining zararlanishi yoki butunlay buzulib ketishi; gidrodinam ikaga asoslangan xavfli om illar (plotinalarning portlash natijasida buzilishi hisobiga u yerda yig'ilgan suvlarning qishloqlar va aholi yashash punktlarini bosib ketishi); plotinalarning suv ko'payib ketishi hisobiga suv toshib ketishi va bu bilan quyida joylashgan serhosil yerlarning yuvib ketilishi yoki suv oqim i bilan serhosil yerlarga keraksiz tog' jinslarining surib kelinishi va bu bilan kattagina yer hududini ishdan chiqarish; — issiqlik energiyasi bo'shalishidan kelib chiqadigan xavfli om illar: texnologik jihozlar va binolarda yong 'in lar va portlashlar; yengil alangalanuvchi, yonuvchi, portlovchi m oddalarni saqlash va qazib chiqarish joylarida yong'inlar bo'lishi; transport vositalarida y o n g'inlar chiqishi; aholi yashash, m adaniy-m aishiy binolarda y o n g'inlar chiqishi; — radiatsiya energiyasi bo'shalishidan kelib chiqadigan xavfli om illar: atom elektr stansiyalari va atom energiyasini o'rganish ilm iy texnika qurilm alarida avariya bo'lishi birm uncha m iqdordagi radioaktiv m oddani chiqarib yuborishi yoki chiqarib yuborish xavfi tug'ilishi; yadro energiyasi vositalari o 'm atilg an yoki tashilayotgan transport va kosm ik vositalarida avariyalar natijasida; yadro qurollari saqlanish joylaridagi avariyalar; radioaktiv m oddalarni yo'qotib qo'yish; — kim yo energiyasining bo'shalishidan kelib chiqadigan xavfli om illar: kuchli ta ’sir qiluvchi zaharli m oddalar tashilayotganda va ishlatilayotganda yoki saqlanayotganda avariya natijasida to'kilib ketishi; kuchli ta ’sir qiluvchi zaharli m odda tashish transportida avariya natijasida to'kilishi; kuchli ta ’sir qiluvchi zaharli m oddalam ing kim yoviy reaksiyalar vaqtida boshlangan avariya natijasida hosil bo'lishi; kimyoviy qurollar saqlanish joylaridagi avariyalar;
— bakteriologiyalar tarqalib ketishi: suv ta ’m inoti va kanalizatsiya obyeklarining ishlatish qoidalarining buzilishi; oziqovqat sanoati korxonalarida texnologiyaning buzilishi; sanitariya epidem ologiya (m ikrobiologiya) korxonalarida ish tartibining buzilish. M axsus xavfli om illar: — yuqum li kasalliklar: xavfli va m a’lum bo'lm agan yuqum li kasalliklar paydo bo'lishi; katta guruh odam larga kasal yuqishi; epidem iya; hayvonlar kasalliklari tarqalishi; katta m iqdordagi zarark u n an d alar paydo bo'lishi. Ijtim oiy xavfli om illar: — urushlar—ham m axsus, ham ijtim oiy xavfli om illa^ga kiritiladi; — harbiy harakatlar, terrorchilik, om m aviy tartibsizliklar, aroqxo'rlik, giyohvandlik va boshqalar. Statistika ma’lumotlari. T abiiy ofatlar ichida eng k o 'p tarqalgani (taxm inan 90%) quyidagi to 'rt turi hisoblanadi: suv to shqinlari—40% , d o v u lla r^ 20% , zilzilalar va quig'oqchilik —15% dan. K eltirilgan foiz ko'rsatgichlar ham m a joyda xuddi shu m iqdordagi va xuddi shu turdagi favqulodda hodisalar b o 'lad i deb bo'lm aydi. C hunki yer yuzining shunday joylari ham uchraydiki u yerlarda u yoki bu tabiiy ofat va favqulodda hodisa u m um an bo'lm asligi m um kin. Shuning u ch u n h am h ar bir viloyat yoki respublika u ch u n faqat shu joyning o'zigagina xos bo'lgan favqulodda hodisalar va tabiiy ofatlarning k o 'p yillik kuzatishlar natijasida olingan statistika m a’lum otlaridan foydalanib xulosa chiqarish m um kin. _____________________________ _______ ________________ 2 1- ja d val O fatlar turi A Q Sh D unyoning qolgan davlatlarida U m um iy m iqdori T abiiy ofatlar (1938—1977-yillardagi statistika m a’lum otlari) Suv toshqinlari 1,12 7,03 8.15 B o 'ro n lar 0,70 4,50 5,20 Z ilzilalar 0,10 4,12 7,22 T ornado 1,98 - -
M eteoritlar 0,0001 - - T exnogen ofatlar (1959— 1978-yillar b o 'y ich a statistika m a ’lum otlari) Aviatsiya 5,05 18,25 23,30 A vtom obil transporti 1,20 16,80 18 Suv transportlari 1,95 13,10 15,05 Y o n g 'in lar va portlashlar 3,60 9,45 13,05 T em ir yo'l transporti 0,35 9,0 9,35 Shaxtalar 0,75 5,30 6,05 Plotinalar 0,14 0,45 0,59 A m erika Q o ‘shm a Shtatlarida olib borilgan tad qiqotlar asosida tabiiy va texnogen fojialar haqidagi um um iy m a ’lum o tlar b o r va bu fojialarni butun dunyo bo 'y ich a bo'layotgan xuddi shunday voqealar bilan solishtirilgan m a ’lum otlar ham m avjud. B unda halokatli fojia sifatida B utun dunyo S og'liqni saqlash tashkiloti to m o n id an qabul qilingan talabga m uvofiq 10 dan ortiq kishining halokati bilan yakunlangan favqulodda hodisalar sanaladi. Y uqorida keltirib o'tilgan jadvaldan ko'rin ib turibdiki, tabiiy va texnogen ofatlarning um um iy nisbati 1:4. Tabiiy ofatlar orasida, shuningdek, Rossiya m utaxassislarining fikrlari b o 'y ich a ham birinchi o 'rin n i suv toshqinlari (8,15% ) egallaydi u n d an keyin zilzilalar (7,22% ), b o 'ro n lar (5,20% ). T exnogen ofatlar orasida um um an harakatlanish vositalari, ya’ni aviatsiya, atom obil, suv transportlari va tem ir yo'l transportlarida (65,7% ) uchrashi keltiriladi. Rossiya grajdan m udofaasi va favqulodda hodisalar ilmiy tekshirish instituti m a ’lum otlariga asosan Rossiya hududidagi asosiy yirik favqulodda hodisalar natijalari quyidagi jadvalda keltiriladi. 2 2 -ja d v a l Yillar Favqulodda hodisa ar soni Z arar k o 'rganlar soni, m ing kishi H alok b o 'lg a n lar H am m asi Texnogen ofatlar Tabiiy ofatlar 1991 334 209 125 25 236 1992 1015 769 246 68 947 1993 1027 905 122 18 1320 1994 1322 1097 225 51 2672
1995 1369 1088 281 57 4679 1996 1349 1034 315 20 2120 1997 1665 1174 360 83 1735 U m um qabul qilingan qoidalarga asosan ofatlar og'irlilik darajasiga qarab quyidagicha sinflanadi: — kichik ofatlar, bunda halok b o 'lg an lar va jarohatlanganlar soni 25—100 kishi, kasalxonaga yotishi kerak b o'lganlar soni 10—50 kishi. — o'rtacha, bunda halok bo'lganlar va jarohatlanganlar soni 101 — 1000 kishi, kasalxonaga yotqizilishi kerak bo'lganlar soni 51—250 kishi. — katta, bunda halok b o'lganlar va jarohatlanganlar soni 1000 dan ortiq va kasalxonaga yotqizilishi kerak bo'lganlar soni 250 kishidan ortiq. S hundan kelib chiqib, dunyodagi XX asr davom ida yuz bergan eng yirik ofatlarni keltirib o 'tish foydadan holi bo'lm aydi, chunki o 'q u v ch ilar ongida yirik ofatlar tasaw u rin i hosil qilish o 'zim izd a ham shunday holat yuz berganda unga qarshi kurashish ch o ratadbirlarini puxta o'ylab olib borishlariga zam in yaratadi. Y ana shuni h am ta ’kidlash joizki, tabiiy ofatlarni bo'lishi m um kin yoki m um kin em asligini oldindan aytib berish im koniyati hozircha yo'q. H ozirgi yaqin davrlarda bo 'lib o 'tg an tabiiy ofatlarni ko'pchiligini yer yuzasining asrning oxirgi yillarida isiganligi va bu ekologiya m uvozanatini buzilganligi bilan bog'liqligini ta ’kidlovchi olim lar safi ortib borm oqda. U lam ing fikrlarini ink o r qilm agan holda, shuni ham ta ’kidlash joizki, hozirgi zam o n taraqqiyoti va dunyo ham jam iyatining sa’y-harakati qay darajada b o 'lishidan q a t’i n azar rivojlanish darajasi energiya ishlab chiqarish hisobiga o'sishi m u q arrar va bu m uqarrarlik ekologiyani yaxshilash hisobiga am alga oshirilishi m um kin deb hisoblash ham safsatabozlikdan boshqa narsa em as. S h unday ekan ham m a m am lakatlar va davlatlar ekologiyaga e ’tib o r beradi deb aytish qiyin. XX asrda bo‘Igan yirik tabiiy ofatlar ________ _________________ ________________ 2 3 -ja d v a l O fatlar turi H alokatga u chraganlar soni O fat bo'lgan joy va yili Vulqon otilishi 30000 M artm ika oroli, 1902-y. Y er yuzasi surilishi 3000 Italiya, 1962-y.
Suv bosishi 800000 Bengal ko'rfazi orollari 1970-y. T o 'fo n lar 207000 Pokiston, 1970-y. Z ilzilalar 650000 Xitoy, 1976-y. Sel 29000 K olum biya, 1985-y. D o'l 346 H indiston, 1988-y. O 'ra m a b o 'ro n 1300 B angladesh, 1989- УC haqm oq chaqishi 21 Zim babve, 1975-y. Texnogen ofatlarda bo'lishi mumkin bo'lgan halokatlarning tavsiflari (oxirgi yillar adabiyotlarida berilgan ma’lumotlar) 2 4 -ja d v a l O fat keltiruvchi texnogen vositalar O 'rtach a m iqdori O 'lganlar va ja ro h a tlanganlar nisbati Aviatsiya 10-100 10:1 A vtom obillar 10 gacha 1:5 Suv transporti 10-100 - T em ir yo'l transporti 10-100 1:10 K atta korxonalarda portlashlar 10-100 1:10 Binolardagi yong 'in lar 10-100 1:10, 1:20 Z aharli m oddalar bilan avariyalar 10-100 1:50 Shaxtalarda portlashlar 10 tagacha 1:5 Y ana shuni ham ta ’kidlash kerakki, tabiiy ofatlar keltirishi m um kin b o ‘lgan zarar va halokatli h o latlar m asshtabini ham o ld indan aytish yoki bashorat qilish im koniyati yo‘q. Shuning u ch u n ham h ar qanday tabiiy ofatlar oqibatlarini keyingi aniqlashlar bilan tartibga keltiriladi. Shuning uchun h am h ar q anday tabiiy ofatning oqibatlarini e ’lon qilinganda u nda oldingi olingan m a’lum otlar haqiqiy deb em as, balki boshlang'ich m a ’lum ot sifatida qabul qilinishi kerak. T exnogen ofatlar haqidagi statistika m a’lum otlarini 26-jadvalda keltirilgan. Bu yerda keltirilgan m iqdorlar bitta transport vositasida yuz bergan ofatlar sifatida yo'l transport avariyalari u ch u n keltirilgan.
Shuni h am aytib o 'tish kerakki, texnogen ofatlar ancha kichkina bo'lib ko'rinishiga qaram ay hozirgi zam on transport vositalarining ko'plab avariyaga uchrayotganligini hisobga olinganda, bu eng k o 'p halokatli qurbonlarga olib kelayotgan ofatlar ekanini unutm aslik kerak. Bizning respublikam iz u ch u n tabiiy ofatlam ing k o 'p turlari a n ’anaviy b o 'lm asad a, uning eng katta xavf solayotgan zilzilalarni hisobga olishga to 'g 'ri keladi. Z ilzilalar oldindan bashorat qilish qiyin bo'lgan tabiiy ofatlar sirasiga kiradi. Bizning respublikam iz m ana shu tabiiy ofat eng k o 'p uchrashi m um kin bo'lgan hududga joylashgan. Y uqorida aytib o'tganim izdek, zilzilalarni bashorat qilish va o'rganish institutlarining ko'pligi va bu m uam m oni o'rganayotgan davlatlar buning u ch u n istagancha m ablag' ajratish im koniyatiga ega b o 'lg an davlatlar (m asalan, Y aponiya) bo'lsada, lekin zilzilalarni oldindan belgilash va aniq bo'lish vaqtini e ’lon qilish va bu bilan m inglab odam larni halokatdan saqlab qolish im koniyati hozircha y o 'q . Z ilzilalar to 'sa td a n va nihoyatda qisqa m uddatda yuz berganligi sababli uning halokatli ta ’siri ayanchli bo 'lad i. Y a’ni bir nech a sekund davom ida m inglab kishilar vayronalar ostida qolishi va halokatga d u ch o r bo'lishi m um kin. A dabiyotlarda keltirilishicha faqat bir m arta 1963-yili X itoyda zilzila vaqtini oldindan aytib berish im koniyati bo'lgan va faqatgina 1300 kishi zilzila oqibatida halok bo 'lg an , agar ogohlantirilm aganda o 'n m inglab kishi zilzila qurboni bo'lishi m um kin edi. U m um iy yer sharining o 'n d a n bir qism i zilzila xavfi bo'lgan hududlar hisoblanadi. Bizga m a ’lum bo'lg an X IX —XX asrda eng yirik va vayronagarchilikka sabab bo'lg an zilzilalarni keltirib o'tam iz. O lm a-O tad a 1887 va 1911 -yillarda, A ndijonda 1902-yili, D ushanba-1903-yili, F arg'ona-1907 va 1946-yillar, A shxabod-1929 va 1948-yillar, T oshkent-1966-yil, L eninakan-1988-yil va N eftegorsk-1989-yillarda b o 'lg an zilzilalar yuqorida nom i zikr etilgan shaharlam i vayronaga aylantirib ko'plab odam larning hayotiga zom in bo'lgan. Y U N E S K O tashkilotining axborotiga qaraganda oxirgi o 'n yilliklar ichida zilzila oqibatida halok b o 'lg an lar soni 1 m in kishidan oshib ketgan. XIV.7. Kimyoviy xavf manbalari Kim yoviy xavf m anbalari sifatida xalq xo'jaligida yoki sanoat texnologiyalarining ehtiyoji u ch u n h ar xil zaharli m oddalardan foydalaniladigan yoki xuddi shunday m oddalarni ishlab
chiqariladigan yoki shunday m oddalarni m a ’lum m aqsadlarda saqlaydigan yoki ularni bir joydan ikkinchi joyga transport vositalari yordam ida ko'chiriladigan vositalar qaraladi. C hunki bunday hollarda bu zaharli m oddalam ing h ar xil favqulodda h olatlar natijasida to ‘kilishi yoki portlash natijasida atrofga tarqalib ketishi yoinki tabiiy ofatlar natijasida ulam i saqlayotgan idishlarining zich yopilganligi buzilish va boshqa ju d a ko‘p sabablarga k o ‘ra atrofga tarqab ketishi o ‘sha joyda ishlayotganlar va yashayotganlar hayotiga xavf tug'dirishi shubhasiz. Z ilz ila la r haqida statistika ma’lumotlari 2 5 -ja d v a l K uchi Yiliga zilzilalar soni T a ’sir qilish radiusi, km BoMishi m um kin boMgan natijalar R ixter bo'y ich a 12 balli shkala bo'yicha 4 gacha IV-V 8000 0-15 V ayronaliklar kuzatilm aydi 4-6 V I-V II 900 5-30 B inolarda yoriqlar paydo boMadi, halokatga u chraganlar y o 'q 6,1-7 V III-IX 140 20-80 B inolar qism an vayron bo 'lg an , halokatga uchraganlar b o r 7,1-8,0 X -X I 15 50-120 B inolar om m aviy vayron boMgan, qurbon b o'lganlar ko'pchilikni tashkil qiladi 8,0 X I-X II 1 80-160 S haharlar butunlay vayron bo'lgan. H alokatga uchrash om m aviy, m illiy ofat H ozirgi vaqtda xalq xo ‘jaligida ishlatiladigan kim yoviy m oddalam ing ko‘pchiligi zaharli m oddalar hisoblanadi. Sanoatda ishlatilib kelinayotgan, shuningdek, qishloq xo'jaligi va u y -ro ‘zg‘or ishlarida foydalaniladigan m illionlab kim yoviy birikm alarda 500 d an o rtig 'i zaharlilik darajasi yuqori hisoblanadi. K im yoviy xavf m anbalariga quyidagilar kiritiladi:
— kim yo sanoatining korxonalari va neftni qayta ishlash sanoati korxonalari; — oziq-ovqat, g o ‘sht-sut sanoati korxonalari, sovitish kom binatlari, oziq-ovqatlam i saqlash u ch u n am m iak yordam ida sovitish vositalariga ega bo'lgan korxonalar; — suv tozalash va boshqa tozalash m aqsadida xlordan foydalaniladigan tozalash korxonalari; — zaharli m oddalar ortilgan vagonlarni m a ’lum m uddatgacha saqlab turish joylarga ega boMgan tem ir yoM bekatlari; — zaharli m oddalarni tushirish yoki boshqa transport vositasiga ortish m oslam alari boMgan tem ir yoM bekatlari; — zaharli m oddalar, zaharli kim yoviy birikm alar, kim yoviy dizinfeksiya va boshqa m aqsadlarda foydalaniladigan zaharli m oddalarni tarqatish va saqlash om borlari. Kim yoviy m oddalam ing tashqi m uhitga tarqalish yoMlari asosan transport vositalarining avariyalari, sanoatda boMishi m um kin boMgan avariyalar, tabiiy ofatlar natijasida boMishi m um kin. S anotda boMadigan avariyalam ing aksariyati transportirovka va saqlash qoidalarining buzilishi, xavfsizlik texnikasi qoidalariga rioya qilm aslik, zaharli m oddani ishlatayotgan agregatning ishdan chiqishi, zich yopilganligining buzilishi, truboprovodlarni ishdan chiqishi, tashish vositalarining va saqlash idishlarining zich yopilganligining buzilishi va shuningdek, saqlash m iqdorining m e’yoridan oshib ketishi boMishi m um kin. B ir k ech a-k u n d u z davom ida dunyoda kam ida 20 ta kim yoviy avariyalar qayd qilinadi. O 'zbekiston hu d u d id a bo'lg an avariyalar e ’lon qilinm aganligini hisobga olib dunyoning boshqa davlatlarida b o'lg an kim yoviy avariyalar haqida m isol keltiram iz. — 1961-yil 22-iyulda R ossiyaning D zerjinsk shaharida xlor o'tkazgichning yorilib ketishi natijasida u yerdagi kim yo zavodi hududi zararlandi va 44 kishi har xil darajada zaharlandi; — 1983-yil 15-noyabrda K em erova shaharidagi kim yo zavodida 60 to n n ali sisternadagi xlor to'kilishi, xlor buluti butun korxonani egalladi (5 m ing m 2) va bundan 26 kishi halok b o 'ld i b irm u n ch a kishilar h a r xil darajadagi zaharlanishga d u ch o r bo'ldilar; — 1985-yili H indistonning Bxopal «Y union karbit» korxonasida bo'lgan portlash natijasida 45 to n n a m etilizotsianitning atrofga tarqalishi 3000 kishi hayotiga zom in b o 'ld i va 300 m ing dan ortiq kishi kuchli zaharlanish oldi. A dabiyotlarda ta ’kidlanishicha dunyoning turli burchaklarida shunga o'xshash kom binatlar 1000 dan ortiq ekanligi eslatiladi. G 'a rb iy Y evropada bunday korxonalar
yuzlab sanaladi, m asalan, D yusseldorfda (F R G ) m inglab bochka sianid natriy saqlanm oqda (odam ni o'lishi u c h u n 15 m g kifoya). Shunday qilib, kim yoviy m oddalar qaysi m aqsadlarda bunyod etilgan obyektlar bo'lishidan qati nazar avariya va favqulodda hodisa natijasida to 'k ilsa yoki atrof-m uhitga tarqab ketish xavfi vujudga kelsa, u n d a o 'sh a yerda kimyoviy zararli m oddalar o 'c h o g 'i paydo b o 'ladi. A gar bu sanoat korxonasi b o 'lsa, u n d a korxonaning b u tu n hududi va shuning bilan birga unga yondash bo'lgan h u d u d lar kim yoviy m oddalar ta ’siri ostida bo'lgan hududlarga aylanadi va agar bu yerda saqlanayotgan yoki ishlab chiqarilayotgan zaharli m oddaning zaharlilik darajasi ju d a yuqori b o 'lsa, bu hu d u d d a odam larni ko'plab halokatga olib kelishi m um kin bo'lgan xavfli zo n a paydo bo'ladi. S hundan kelib chiqib, kim yoviy obyektlar xavflilik bo 'y ich a 4 ta darajaga bo'linadi: — agar zararlangan hududga 75000 dan k o 'proq odam tushib qolishi m um kin bo'lsa — bu I daraja; — agar kim yoviy zararlangan hududga 40000—75000 gacha o dam tushib qolish xavfi b o 'lsa—bu II daraja; — 40000 dan kam odam tushishi m um kin b o 'lsa—bu III daraja; — agar zararlangan zona korxona h u d u d id an chetga chiqm asa— bu IV zona. Kim yoviy m oddalam ing avariya natijasida ta ’sir doirasini belgilashda, shuningdek, uning zaharlilik darajasini belgilash ham m uhim . Z aharlilik darajasi bo'yicha 4 darajaga bo'linishini aytib o 'tam iz. Biz buni atrof-m u h itn i bulg'ovchi om illar bo'lim id a ko'rib o 'tg a n edik. Kimyoviy zararlangan hududlarda zaharli m oddalar holati har xil ko'rinishda: suyuq tom chi, bug'sim on, aerozol va gaz holatidagi ko'rinishlarda bo'lishi m um kin. Kimyoviy m oddalar atm osferaga chiqib ketgandan keyin o'zining kimyoviy va fizik xususiyatlariga binoan atm osfera havosida zararlangan bulutlar hosil qiladi. Bu bulutlar tarkibida zaharli m odda m iqdori ko'p bo'lsa, unda u bulutsim on zararli m odda yer yuzasi bo'ylab tarqala boshlaydi va asosan yer yuzasining pastlik va jarliklarida to'planadi va uzoq vaqtgacha o 'z xavflilik holatini saqlab turadi. Agar zaharli m odda konsentratsiyasi (zichligi) kam bo'lsa, u havo bilan qo'shilib atm osferaning yuqori qatlam lariga ko'tarilib, atm osfera tarkibiga singib ketadi. Z ah arli m oddalam ing boshqa natijalari haqidagi fikr va m ulohazalar oldingi boblarda berilgan tartiblarda (kislota y o m g'irlari yoki kimyoviy m oddalam ing reaksiyaga kirishishi
natijasida atm osfera havosi tarkibida kutilm agan m oddalam ing paydo bo'lib qolishi va hokazolar) bo'lishini aytib o'tam iz. XIV.8. Radiatsiyaga xavfli obyektlar X alq xo'jaligida radioaktiv m oddalardan foydalanib, faoliyat ko'rsatadigan obyektlar radiatsiyaga xavfli obyektlar deb yuritiladi. H oziigi vaqtda deyarli dunyoning 30 m am lakatida 450 ga yaqin elektr ishlab chiqarish bloklari ishlab turibdi. B ular ishlab chiqaradigan elektr energiyasining um um iy m iqdori 350 G V t ni tashkil qiladi. S h u n d an 46 tasi M H D da ishlatiladi va uning um um iy q u w a ti 30 M Vt ni tashkil qiladi. D unyoning ham m a davlatlarida ishlab chiqariladigan elektr energiyasining 20% va Y evropada ishlab chiqiladigani esa 35% tashkil qiladi. 26-jadval Q ayerda, yili Sababi Aktivligi M km O qibat 1957-yiI, Janubiy U ral Yadroviy chiqindilar saqlash joyida portlash 20,0 235 m ing k m 2 m aydon zararlangan 1957-yil, Angliya, U indskeyl Tayyorlash vaqtida grafit yonib ketgan va tvellar zararlangan 0,03 R adioaktiv b u lutlar N orvegiya h ududi va V ena shaharigacha 1 945 -1 9 8 9 - yillar 1820 yadro bom basi portlatilgan, shundan 483 tasi atm osferada 40,0 m iqdorda C s137 va Sr*> A tm osfera q a ttiq zararlangan va bulut yo'li bo'ylab zarar yetkazilgan 1979-yil, A Q Sh Issiqlik o'tkzgichning saqlovchi m em branasining uzilib ketishi 0,043 22,7 m ing to n n a zararlangan suv chiqib ketgan, 10% radioaktiv m odda atm osferaga chiqib ketgan