Hayot_faoliyati_havfsizligi_G_Yormatov_O_Yuldashev_A_Hamrayeva

m ateriallardan tayyorlangan ekranlar bilan to'sish lozim . Q o ‘rg‘oshin plastinkalari, qo'rg'oshinlashtirilgan rezina m ateriallari bunday nurlarni yutish qobiliyatiga ega. R entgen qurilm alarini quruq, yog‘och polli xonalarga o 'm a tish kerak. Bu xonalam ing sham ollatish darajasi 3—5 d an kam bo'lm asligi kerak. O chiq holatdagi radioaktiv m oddalar bilan faqat bosim i kam aytirilgan, m ustahkam yopiladigan shkaf, boks va kam eralarda ish bajarish kerak. Q urilm aning m ustahkam berkitilganligi tekshirib turiladi. Ish bajarish joylariga q o 'lq o p lar o‘m atib qo'yilgan bo'ladi. B unday q urilm alar u ch u n bosim kam aytirilishi 200 P a d an kam bo'lm asligi va bu tekshirib turilishi kerak. Izotoplar bilan bajariladigan h ar xil operatsiyalarni bokslarda bajarish tavsiya etiladi. Bokslar pleksiglaz, alyum iniy, zanglam aydigan p o 'la t bilan qoplangan berk kam eralardan iborat bo'lib, unga rezina q o 'lq o p yoki m anipulyatorlar o 'm atilg an bo'ladi. Boks ichidagi bosim m a ’lum m iqdorda kam aytirilgan bo'lib, bosim o 'lch ash asboblari bilan tekshirib turiladi. Bu qurilm alar radioaktiv m oddalar yordam ida turli vazifalarni bajarish im koniyatini beradigan qurilm alar bilan jihozlanadi. R adioaktiv m oddalar bilan ish bajariladigan binolarning devorlari, pol, shift va eshiklari tekis va silliq b o 'lishi kerak. H am m a burchaklar, radioaktiv m oddalardan tozalash oson bo'Isin uchun yarim aylana shakliga keltiriladi. X onalarda shaxsiy m uhofaza vositalari uchun havo berish tizim lari tashkil qilinadi. B ino m axsus sanitariya-gigiena jihozlariga ega b o 'lish i kerak. B ular — yuvinish qurilm alari, dush xonalari, suv ichish faw oralari va boshqalardir. Bu qurilm alar tuzilishiga k o 'ra shunga o'xshash sanitariya-texnik qurilm alaridan b irm u n ch a farq qiladi. M asalan, q o 'l yuvish qurilm alarida kran o 'rn ig a pedal o'rn atilad i. Shuningdek, bu xonalarda albatta issiq suv ta ’m inoti b o 'lish i shart. K analizatsiya tizim lari zararsizlantirish qurilm asiga ega b o 'lad i. R adioaktiv m oddalar maxsus zich yopiladigan idishlarda saqlanadi. Radioaktiv m oddalar bilan ish bajariladigan va ular saqlanadigan binolam ing eshiklariga radioaktiv xavf belgisi qo'yiladi. VIII.5. O'lchash asboblari N u rlan ish lar bilan ish olib borayotganda inson organizm iga ta ’sir ko'rsatayotgan nurlanish dozasini va ish joylaridagi nurlanish

m iqdorini bilib turish katta aham iyatga ega. Shuning u ch u n h am o 'lch o v asboblariga katta aham iyat beriladi. O 'lch ash asboblarining ishlash tizim i ionlanish, ssintilatsiya va fotografiya usullariga asoslangan. B a’zi bir gazlar radioaktiv n u rlar ta ’sirida elektr o 'tk azu v ch an b o 'lib qolish qobiliyatiga ega. Ionizatsiya usuli shunga asoslangan. Ssintilatsiya usuli esa gaz, kristall va eritm alarning ionlashtirilgan n urlanishlam i yutishi natijasida k o 'rinadigan nurlar tarqatish xossasiga asoslangan. Fotografiya usuli ionlovchi nurlanishlar fotoem ulsiyaga ta ’sir ko'rsatishiga qarab belgilanadi. O 'lch ash asboblari radioaktivlikni yoki zararlanish dozasini o'lchaydigan turlarga bo'linadi. R adiom etrik asboblar radioaktiv m oddalar q an ch a zarrachalar va kvantlar ajratayotganini o 'lchaydi. D ozim etrik asboblar esa ionlashtirilgan nurlanishlar q an ch a energiyani uzatayotgani yoki obyektga tushayotganini o'lchaydi. R adiom etrik va dozim etrik asboblar um um an sanoat korxonalari holatini o 'lch ash u ch u n h am d a shaxsiy nazorat vositasi sifatida ishlatilishi m um kin. Shaxsiy nazo rat h a r b ir ishchi u ch u n ishlayotgan davridagi m a ’lum vaqtlarda (m asalan, kun yoki hafta davom ida) nurlanishlar darajasini aniqlash im koniyatini beradi. D o zim etrlar ishchi tanasining eng k o 'p nurlanish olishi m um kin b o 'lg an qism iga o'rn atilad i. VIII.6. Shaxsiy muhofaza aslahalari Shaxsiy m uhofaza aslahalari asosiy m uhofaza aslahalariga q o 'sh im ch a ravishda ishlatiladi. U lar organizm ning teri qism larini, shuningdek, nafas olish a ’zolarini tashqi nurlanishdan m uhofaza qiladi. U lar asosan va nurlanishlardan saqlash im koniyatiga ega, am m o nurlanishlar va neytron nurlanishlaridan m uhofaza qila olm aydi. Shaxsiy m uhofaza aslahalarini u m u m an ionlovchi n u rlan ish - larda ishlatganda shartli ravishda ham m a vaqt qo'llaniladigan va qisqa m uddatga foydalaniladigan vositalarga ajratiladi. H am m a vaqt q o'llaniladigan shaxsiy m uhofaza aslahalariga xalatlar, kom binezonlar, kostyum lar, m axsus oyoq kiyim lari va b a ’zi bir changga qarshi ishlatiladigan respiratorlar kiradi. Q isqa m uddatli shaxsiy m uhofaza aslahalariga izolatsiya qilingan kostyum lar kiradi. Bu kostyum larning shlang bilan havo beriladigan qilib ishlanadigan yoki avtonom ravishda ishlatiladigan turlari bo'ladi.

Shaxsiy m uhofaza aslahalarining tuzilishi va ishlatish xususiyatlarini hisobga olib quyidagilarga: izolatsiyalovchi kostyum lar, nafas olish oiganlarini m uhofazalash vositasi, m axsus kiyim lar, m axsus oyoq kiyim lari, q o'shim cha m uhofaza vositalariga bo'lish m um kin. Radioaktiv m oddalar bilan ishlaganda, m uhofazalovchi kostyum lar ishchini radioaktiv nurlanishlardan ishonchli him oya qilishi kerak. B unday kostyum lar avariya holatlaiida va rem ont ishlarini bajarishda foydalaniladi. U larga qo'yiladigan asosiy talab ishlash davrida ishchiga qo'shim cha og'irlik tushm asligini ta ’m inlashdir. U ning tuzilishi tashqi m uhit bilan izolatsiya qilingan holda, kostyum ichida ish sharoitini yaxshilovchi m ikroiqlim ta ’m inlanishi kerak. M avjud zam onaviy izolatsiya kostyum lari ishchilam i yaxshi m uhofaza qiladi. N afas olish organlarini m uhofaza qilishda respiratorlardan va shlangali protivogazlardan foydalaniladi. M axsus kiyim -bosh va m axsus oyoq kiyimi. R adioaktiv m oddalar bilan ishlayotgan ishchilar xalatlardan, qalpoqlardan, rezina q o 'lq o p lard an , aktivligi 10 m Ki dan ortiq bo'lgan b a ’zi bir izotoplar bilan ishlaganda — kom binizonlar, m axsus ichki kiyim lar, xlorvinil fartuklari va yenglari, plyonka xalatlar, botinkalardan foydalaniladilar. B inolam i tozalayotgan ishchilarga q o'shim cha rezina q o 'lq o p lar, fartuklar, yenglar, kalishlar va rezina etiklar beriladi. Q o 'sh im ch a m uhofaza vositalari. Q o 'ln i m uhofaza qilish u ch u n neyron lentasidan tayyorlangan va oson dezaktivatsiya qilinadigan u zu n (600 m m ) va qisqa (290 m m ) qo'lq o p lar beriladi. M atodan va charm dan tayyorlangan q o 'lq o p lard an foydalaniladi, chunki u la r suyuqliklam i shim ishi va chang yutishi m um kin. K atta tig'izlikka ega bo'lg an nurlanishlarda qo'rg'oshinlashtirilgan rezinadan qilingan va egiluvchan yenglarga ega bo'lgan q o 'lq o p lard an foydalaniladi. K o 'z n i va nurlaridan saqlash u ch u n oddiy shisha ko'zoynaklar kifoya qiladi. B a’zi bir kuchliroq — nurlariga qarshi silikat va pleksiglaz ishlatiladi. N urlariga qarshi ko'zoynaklarda q o 'rg'oshinli oyna yoki volfram fosfati q o'shilgan oyna qo'yiladi. A gar havo m uhitida radioaktiv changlar m avjud b o 'lsa, unda k o 'zoynaklar rezina m askalar bilan jihozlangan bo'lishi kerak. a va (3 nurlari bilan ishlayotganlar yuz va ko'zlarini organik shishadan yasalgan shit bilan berkitishlari kerak.

IX bob. TEXNIKA VOSITALAMDAGI XAVF-XATARLAR VA ULARDAN MUHOFAZALANISH IX.l. Xavf-xatar haqida tushunchalar va tahlil usullari Xavf tushunchasi. U m u m an , sanoat korxonalarida va hayot faoliyatining boshqa tu rli jabhalarida xavfli vaziyatlar bo 'lib turishi m uqarrar va b u n i h ech kim va h e c h q ach o n inkor etgan em as. X avf-xatar tahlilining asosiy obyekti bu «Inson — m ashina — atrofm uhit (IM A )» tizim in i tashkil qiladi bu esa o ‘z navbatida m a’lum bir vazifani bajarish u ch u n texnik obyekt sifatida birlashgan odam lar va atro f-m u h it bir-birlari bilan o 'zaro bog 'lan g an holda bu tu n bir kom pleks shaklida m ujassam lanadi. B unday birlashishning eng sodda tu ri insonning uy sharoitida u y -ro 'z g 'o r ishlarida foydalaniladigan m ashina va m exanizm lardan foydalanganda b o 'ladigan qism an m uloqotini keltirib o 'tish joiz. B undan tashqari, bunday sharoitlar unga y o'l sharoitida va h ar xil sanoat korxonalari bilan b o 'ladigan bordi-keldi ishlarida ham m ujassam lanishi m um kin. B uni hududiy, hududlararo va m am lakat ham da dunyoviy m iqyosda ajratish m um kin. M ujassam lashish doim iy va nodoim iy bo'lishi m um kin. IM A tizim iga kiruvchi obyektlam ing nodoim iy m ujassam lashish jarayonida favqulodda holat vujudga kelishi m um kin. B uni xavf-xatar tahlili usulini va tuzilishini quyidagi jadvallarda k o 'rib chiqam iz. F avqulodda hodisa — IM A tizim ida nisbatan qisqa m uddat ichida yuz berishi m um kin bo'lgan hisobga olinm agan, rejalashtirilm agan noxush va ko'ngilsiz voqea b o'lib, butun ish rejasini buzib yuboradi. Baxtsiz hodisa — favqulodda hodisaning inson organizm iga zarar yetkazish bilan tugallangan ko'rinishidir. T o 'xtash-favqulodda hodisaning tizim ning ishlash qobiliyatiga p u tu r yetkazishda ifodalanadi. H odisa — to 'x tash n in g inson xulqi yoki n o to 'g 'ri harakati natijasi deb tushuniladi X avf-xatar tahlili yuqorida sanab o'tilgan xavflam i oldindan

k o 'ra bilish va un i kelib chiqishini oldini oladigan chora-tadbirlar belgilash im koniyatini yaratadi. X avf-xatar tahlilida asosan m uhim b o ‘lgan quyidagi savollarga javob topish yo‘li bilan am alga oshiriladi. Q aysi obyektlar xavfli va ulam ing xavfi nim ada? Q anday favqulodda hodisalam i oldini olish m um kin? Qaysi favqulodda hodisalam i to 'liq yo'qotish m um kin em as va u tez-tez bo'lib turadim i? O ldi olinm agan favqulodda hodisalar odam larga, m oddiy obyektlarga va atrof-m uhitga qanchalik zarar yetkazishi m um kin? X avf-xatam i tahlil qilish uning xavflilik darajasini aniqlagan holda uni yo'qotishga qaratilgan chora-tadbirlar belgilash bilan yakunlanadi. Bu albatta, birm uncha zaruriy bilim lam i: ehtim ollik nazariyasi, statistika tahlili, injenerlik bilim lari bilan birga fikrlash va m ushohada qilish im koniyatiga ega bo'lgan kishilargina bajarishi m um kin. Asosiy tushunchalar. Favqulodda hodisalar va ular haqidagi m a ’lum otlar o d atd a A, B, S, D va hokazo harflar bilan belgilanadi. B unda, m asalan, agar favqulodda hodisa yuz bergan b o 'lsa, A = l, agar favqulodda hodisa b o 'lm ag an b o 'lsa yoki yolg'on m a ’lum ot bo'lib chiqsa, A = 0 deb baholanadi. O lingan m a’lu m o t va favqulodda hodisa, haqiqatda chindan h am b o 'lgan b o 'lsa, un i 1 bilan, yolg'on m a ’lum ot va favqulodda hodisa bo'lish im koniyati y o 'q b o 'lsa, u n d a uni 0. Q uyidagi 14-jadvalda A ,V — favqulodda hodisa yoki m a ’lum ot u ch u n qo'llanilishi m um kin b o 'lg an asosiy operatsiyalam i holatlari keltirilgan. Favqulodda hodisa yoki ma’lumot ustida ikki o'rinli operatsiya 14 -ja d v a l O peratsiyalar Belgilanishi Form ulasi Y o'q (bo'lishi m um kin b o 'lm ag an holat) yoki (fikran yig'indi) va (fikran hosila) Ftish ekvivalent ho lat + * —> <------> A=l—A A + B = m ax(A ,B ) A * B = m in(A ,B ) A—> B = A + B A<->B=?(A—VB) ( B - > A ) = A * B + ^ * 5 Bu operatsiyalar asosida haqiqiy funksiyalar tuziladi va bulam i

tahlil qilish xavfli holat haqida deyarli aniq axborot olish im koniyatini yaratadi. B a’zi hollarda bu o'zg artirish lam i K am o kartasidan foydalanib ham , am alga oshiriladi. K am o kartasi kvadrat kataklardan tashkil topgan bo‘lib, uning h ar bittasi 2 n n ta o ‘zgaruvchining bittasidan tashkil bo'lgan holatni ifodalaydi. O 'zgaruvchilar ikki tizim li sonlar bilan belgilangan holda kartaning tashqi tom oniga yozib qo'yiladi: m asalan, 1 o'zgaruvchining to 'g 'rid a n -to 'g 'ri qiym atini belgilasa, 0 qaram aqarshi tom onini belgilaydi. M isol uchun XY=01 va Z =1 qiym atlar kesishgan jo y fikran yig'm dining X*Y*Z ga m onand bo'ladi. K am o kartalari odatd a quyidagi tartibda to'lg'iziladi. F ikran hosila sifatidagi funksiyani fikran yig'indining tarkibiy qism laiga ajratiladi va u lam i odatda alfavit tartibda joylashtiriladi va nom erlanadi. B irinchi fikran yig'indi tashkil etuvchisini belgilovchi kataklarga 1 qo'yiladi va fikran yig'indi ikkinchi tashkil etuvchi kataklar topiladi va ular ichida 1 qo'yilm agan kataklar uchrasa, ular to'ldiriladi. S hundan keyin keyingi fikran yig'indi tarkibiy qism larini tashkil qiluvchi kataklar topiladi. S hunday qilib, K am o kartasiga ham m a fikran yig'indilar tarkibiy qism lari qo'yib chiqilgan bo'ladi. Favqulodda holat va baxtsizlik hollarini quyidagi 15-jadvalda berilgan tartibda ifodalanadi. 15-jadval Belgilanishi N — baxtsiz hodisa N —baxtsiz hodisa b o 'lm agan A — avariya A — avariya bo'lm agan N *A Baxtsiz hodisa va avariya N * A ' Baxtsiz hodisa b o 'lg an va avariya bo'lm agan a * n Avariya b o 'lg an , baxtsiz hodisa b o'lm agan A * N Baxtsiz hodisa ham avariya ham b o 'lm agan K eyin um um iy hodisalam ing faqatgina tasodifiy hisoblangan holatlarinigina ko'rib chiqam iz. K atastrofalar, avariyalar, baxtsiz hodisalar favqulodda hodisalar turkum ini tashkil qiladi, bularni biz favqulodda katastrofalar, avariyalar, baxtsiz hodisalar, h o lat— baxtsizliklar deb ataym iz.

T o 'x tab qolishlar va har xil ko'zda tutilm agan holatlar odatda favqulodda holat—baxtsizliklar oldidan keladigan h olatlar bo'lishi yoki o 'z ic h a m ustaqil holatlar b o 'lishi ham m um kin. Q abul qilingan term inologiyaga asosan avariyalar favqulodda holatning m oddiy va tashqi m uhitni buzib yuboruvchi sifatida belgilanib, uning hosilasi N *A = K ni tashkil qiladi va bu yerda К katastrofani anglatadi. Favqulodda hodisalam ing ham m asi buzib yuboruvchi sifatida aniqlanadi. B unda nim a buziladi degan m asalani hal qilish kerak b o'ladi. M asalan, inson organizm ining zararlanishi o 'lim bilan tugashi m um kin. A m m o shunday zararlanishlar ham bo'ladiki, ulam ing keltirgan zararini baholash im koniyati deyarli yo'q (m asalan, portlash natijasida ishchiga yum shoq rezina zichlagich kelib tegdi). H ozirgi vaqtda buzilish va zararlanishlarni baholashning zarari va xavflilik darajasini belgilashning im koniyati y o 'q va uning o 'lch o v birliklari ham y o 'q . A m m o tahlil qilish nuqtayi nazaridan har qanday, h atto k i zarari y o 'q bo'lgan zararlanish ham tekshirib chiqilishi kerakligi ta ’kidlanadi. Bu term inologiyani tushuntirish u ch u n yayov ketayotgan odam ni m isol sifatida ko'rib o'tam iz. 1. Yayov ketayotgan odam o 'z y o 'lid a tarvuz p o 'c h o g 'in i ko'rib, uni chetlab o 'tib boshqa kelayotgan odam lar bilan turtilib ketm aslik chora-tadbirlarini ko'rgan holda, aw algi tezligida yo'lida davom etdi. 2. Yayov ketayotgan odam tarvuz p o 'c h o g 'in i bosib oldi va sirg'anib ketdi h am d a o 'z m uvozanatini saqlab yiqilm asdan, boshqalarga urilib ketm asdan hech qanday zararsiz yo'lida davom etdi. Y ayov ketayotgan odam q o 'lid a kefir butilkasini olib ketayotgan vaqtida tarvuz p o 'ch o g 'in i bosib toyib ketdi va kefir butilkasini tushirib yubordi va u sinib ketdi, o 'zi esa m uvozanatini saqlab, o'zig a h ech qanday zarar yetm agan holda y o 'lid a davom etdi. Yayov ketayotgan odam tarvuz p o 'c h o g 'in i bosib toyib yiqildi va shisha uning q o 'lin i kesib ketdi. Yayov ketayotgan odam tarvuz p o 'c h o g 'in i bosib toyib yiqildi va q o 'li sindi ham d a butilkani ham sindirdi. Bizning aniqlashim iz bo'y ich a 1—favqulodda hodisa bo'lm agan; 2—favqulodda hodisa yuz berdi; 3—avariya; 4 —baxtsiz hodisa; 5—katastrofa; 3,4,5—favqulodda hodisa—baxtsizlik.

Favqulodda hodisalam ing boshqacha sinflanishlari ham m avjud. M asalan, baxtsiz hodisalar turlariga qarab, m e’yoriy hujjatlarda favqulodda hodisalam i quyidagicha talqin qilinadi. O dam terisi jarohatlansa buni shikastlanish, kuyish yoki sovuq olish sifatida sinflanadi; organizm ning o ‘tkir kasallikilari bilan zararlanshi — zaharlanish, issiq urish yoki o 'tk ir kasb kasalligi sifatida b aholanadi. O rganizm zararlanishi o 'lim bilan tugashi ham m um kin. U sinflanish 16-jadvalda keltirilgan. U ning fikran form ulasini N = T + Z + D sifatida ifodalash m um kin. Baxtsiz hodisalarning sinflanish variantlari N=(T+Z+D) 16 -ja d v a l T tu rk u m i (inson terisi jarohatlanishi) Z turkum i (o 'tk ir kasallanish) D turkum i (h ar xil holatlarda shikastlanish Jarohatlanish T o i Kuyish T2 Sovuq urishi T 3 O 'lim bilan tugagan holat L O 'tk ir kasb kasalligi Zi Z aharlanish Z 2 Issiq urishi Z 3 O 'lim bilan tugagan holat L Tabiiy ofatlar D i H ayvonlar va h ar xil hashoratlar bilan aloqalar D 2 C haqm oqdan zararlanish D 3 O 'lim bilan tu g agan holat L E ndi xavf—inson uchun xavf-xatar om ili va m oddiy zarar m anbasi sifatlarini ko'rib o 'tam iz. X avf so 'zi birm uncha k o 'p ro q m a’noni anglatadi. M asalan, qurilm alarda portlash va kuyish xavfi b o r deyilganda asosan kelib chiqishi m um kin bo'lg an favqulodda hodisa tushuniladi. U yerda xavf va uning kelib chiqishi m um kinligi sinonim sifatida shakllanadi. B oshqa qurilm alarda, m asalan, «bosim ostidagi idish xavf tug'diradi», «elektr tarm og'ida qisqa to 'q in ish xavf tug'diradi» shakllarida salbiy em otsiya shaklida q o 'rq u v n i vujudga keltiradi. Bu yerda «xavfni tashkil qiluvchilari» « qo'rqinch chaqiruvchilari» sifatida shakllanadi. Agar, m abodo «m ashina va m exanizm lam ing harakatlanuvchi yoki aylanuvchi qism lari xavf tug'diradi» deyil-sa, b u n d a xavf u m u m an yaqqol nam oyon b o 'lg an d ek bo'ladi. S huning u ch u n xavf tushunchalarini quyidagicha tarkibiy qism larga b o 'lib qarash m um kin:

Xavf — favqulodda hodisa-baxtsizlik bo'lishi m um kinligi va favqulodda hodisalam ing baxtsizlikka olib borish im koniyati. Xavf manbasi — xavfli vaziyat qanday va qayerdan kelib chiqishi m um kinligini ta ’kidlovchi holat. Zarar keltiruvchi omil — zararlovchi om ilning nam oyon bo'lishi. Shunday qilib, «Xavf» tushunchasi xavfli holat.m anbayi mavjud b o 'lganda m uhofaza vositalari bo'lm agan holatni ham o 'z ichiga oladi. M uhofaza vositalari va oldini olish chora-tadbirlari am alga oshirilganda xavf m anbayidagi xavflilik darajasini birm uncha oshirish yo'li bilan bo'lishi m um kin bo'lgan xavfning kamayishiga erishilgan b o 'lar edi. M asalan, elektr tokini o'tkazuvchi elektr sim larini izolatsiya qilish yoki m ashina-m exanizm lar aylanuvchi qism larini qopqoqlar bilan ta ’m inlash xavfli holat saqlangani bilan um um iy xavfli holatni kam aytirish im koniyatini yaratadi. Xavf bo'lm agan sanoat korxonasi bo'lm aganidek, xavf bo'lm agan m ashinam exanizm i ham topib bo'lm aydi. Shuning uchun xavfni xavfsizlikka qaram a-qarshi qo'yish yo'li bilan uni kam aytirish im koniyatlari qidiriladi. Shuning uchun ham xavf m anbai m a’lum tavakkallik yo'li bilan xavfsizligi ta ’m inlangan bo'lsa, uni xavfsiz deb hisoblash m um kin. B unda tavakkallik m a’lum quyushqon ichida bo'lishi talab qilinadi. Tavakkallik baxtsiz hodisaga olib kelishi m um kin bo'lgan holatlar xavfli zona deb yuritiladi. H oziigacha biz xavf haqida uni kelib chiqishigacha bo'lgan holatlar haqida so'z yuritdik. X avf sodir etilgandan keyin xavfsizlik haqida gapirish n o o 'rin , endi so'z baxtsiz hodisa sabablari va uning yetkazgan zarari, shuningdek, xavf m anbayi haqida borishi m um kin. B undan kelib chiqadiki, xavfli vaziyatni tahlil qilish birinchi navbatda potensial zarar keltiruvchi faktor va potensial favqulodda holat m anbayi sifatida qaralishi kerak. Potensial zararli om il m a ’lum bir m uddatgacha qorong'i va m avhum holatda bo'lib qolishi m um kin. U ni idrok etish va aniqlash oson emas. Potensial zararli om il ba’zi bir m uddatgacha noaniq, nazarim izdan chetda bo'lishi m um kin. U ni idrok etish yoki aniqlash oson emas. A m m o bir qancha potensial holatlar orasidan, bular bir-biri bilan bog'langan zanjir hosil qilgan bo'lishidan qat’i nazar, eng ko'p zarar yetkazishi m um kin bo'lgan potensial xavfli holatni aniqlash va idrok etish m um kin yoki shunga yaqin keladigan holatni xavfli holatga yaqinlashtirish imkoniyatlari bo'ladi. Bunda bu holat ham m a xavfli omillar ildizini tashkil qilishini va favqulodda hodisaning asosi bo'lishini asoslash m um kin. Quyidagi jadvalda bunga misol keltirilgan:

Xavfli om il m anbayi X avf (potensial favqulodda hodisa) Z ararlovchi om illar Bosim ostida gaz saqlanuvchi idish Elektr qurilm asi Y uk ko'tarish krani Y adro qurilm asi Portlovchi aralashm a M exanik portlash Idishdan gaz chiqib ketishi K orpusga tok o 'tib ketishi Tros uzilishi Z onasiga tushib qolish Kim yoviy portlash Idish parchalari otilib ketishi Z aharli gaz E lektr toki ta ’siriga tushib qolish Yuk ta ’siriga tushish R adiatsiya Portlash zarbasi Bu jadvaldan uch turkum ga bo'lish albatta shartli b o'lib, bundan qaysi m aqsadda shart qo'yilganiga qarab ajratish m um kin. M asalan, otilib ketayotgan idish parchalarini xavf m anbayiga ham potensial favqulodda hodisaga ham kiritish m um kin. B unda bu uchayotgan parch a odam ga tegsa, potensial favqulodda hodisa b o 'ladi, aslida esa odam ni zararlovchi om il bu uchuyotgan parcha hosil qilgan kinetik energiyasi hisobiga bo'layapti. Favqulodda baxtsiz hodisa shunday holatlar yaratishi m um kinki, uni son k o 'rsatkichini aniqlash m ushkul. C h u n o n ch i o 'lim bilan tugagan, u m m i qisqarishga olib kelish, sog'liqqa zarar yetishi, tashqi m uhitga zarar yetishi, ishlab chiqarishda tartibsizliklar paydo bo'lishi va boshqalar. B undan tashqari yetkazilgan zarar m iqdorini ham bir xil o 'lch ash im koniyati yo'q. Y a’ni qan ch a odam jarohatlangan, zararlangan m oddiy boyliklam ing ko'p-kam ligi va qiym atini ham aniqlash qiyinchilik tug'diradigan om illar hisoblanadi. Shuning u ch u n bunday om illar yetkazilgan zarar tu shunchasi bilan alm ashtiriladi. Shuni h am aytib o 'tish joizki, baxtsiz hodisalam i son va sifat ko'rsatkichlari bilan aniqlanadi. O dam hayotini pul bilan o 'lch ash albatta qabohat hisoblansa ham «H ayot faoliyati xavfsizligi» nuqtayi nazaridan buni bajarishga to 'g 'ri keladi, b u n d a uni qiym atini asoslovchi ekvivalentlarni topish m u h im vazifa sanaladi. IX .2. Xavfning son k o ‘rsatkichi T avakkalni baholash. Tavakkallik deganda, b iro r bir vazifani bajarganda iqtisodiy foydani ko'zlab xavfsizlik texnikasi

qoidalarining b a’zi bir nuqtalarini inkor qilgan hold a bajarish holati tushuniladi. Tavakkalni h ar xil holatlar u ch u n ayrim qabul qilinadi. M asalan, xavfli vaziyat xavfi jaro h at olish bilan bo'lishi aniq ko'rin ib turgan h o lat va odam sog'lig'iga zarar yetkazishi m um kin b o 'lg an holat. B unda birinchi holatda xavfli vaziyat xavf m anbayi potensial xavf tug'diruvchi om il sifatida bu q an d ay xavf bo'lishidan q a t’i n azar (odam organizm iga, m oddiy z arar yoki atrof-m uhitni zararlashi) tezd a qisqa m uddatda ta ’sir k o 'rsatad i. Ikkinchi holatda esa xavf m anbayi uzoq m uddat davom ida uzluksiz ta ’sir ko'rsatib boradi. A gar tavakkal qabul qilingan ishda beradigan zarar shaxsiy m ulkka va m oddiy yo'qotishga borib taqalsa, u n d a uni pul bilan o 'lch an ad i. A m m o unutm aslik kerakki, avariya bo'lg an taqdirda yetadigan zarar bir m arom da va bir xilda bo'lm asligini inobatga olib, ularning keyingi qiyoslari tavakkalni ehtim ollari asosida aniqlanadi. Ju m lad an , agar yetadigan zararni hisoblash qiyinchilik tu g 'dirsa, u n d a tavakkalni chegara m iqdor asosida hisoblanadi. A gar yetadigan zarar sog'lig'iga ta ’sir qiladigan bo'lsa, uning hisobi yo'qotilgan kunlar uchun to 'lo v qog'oziga va uning ish joyida v aqtincha alm ashtiigan kishi u c h u n to 'lo v sifatida hisoblanadi. Bu haqiqiy holatni aniq belgilam aydi. Agar baxtsiz hodisa o 'lim bilan tugagan bo'lsa, uni hisoblash m asalasi yanada qiyinlashadi. Shuning uchun tavakkal, agar baxtsiz hodisa bilan b og'liq b o 'lsa, un i tavakkalni ehtim ollar asosida baholanadi. S hunday qilib, tavakkalning o 'lch o v birligi o d am sog'ligiga va shaxsiy m ulkiga xavf solgan taqdirda h ar xil bo'ladi. Shuning u ch u n , agar bir vaqtning o 'zid a ham sog'lig'iga ham shaxsiy m ulkiga xavf tug'iladigan bo 'lsa, u n d a tavakkalni vektor k o 'rin ish id a koordinat o 'q lari bo'y ich a h ar xil o 'lch o v lard a yozish m um kin: R = U P , bu yerda o 'n g tom ondagi k o'paytm ada ham m a shartlar hisobga olinganligi u ch u n , tavakkalni qiyoslash im koniyati m avjud. T avakkalni shaxsiy va um um iy turlarga b o 'lib qaraladi. Shaxsiy tavakkal favqulodda hodisa natijasida yetkazilgan zaram ing kutilgar m iqdori U* m a ’lum T vaqt m obaynida M m iqdordagi odam lar guruhiga nisbatan olinadi. (A gar shaxsiy tavakkallik ko'rsatilayotgan b o 'lsa, o d am lar soni ko'rsatilgan b o 'lishi kerak).

R = U * /(T * M ). B ir guruh o d am lar u ch u n u m um iy tavakkallik (kollektiv tavakkallik): R = U V T . H a r q an d ay odam m a ’lum b ir sharoitda va deyarli ham m a o d am lar ham , m a ’lum sharoitda tavakkallik holatini boshidan kechiradi. IX. 3. Jarohatlanish, baxtsiz hodisa va kasb kasalliklari Sanoat korxonalarida xavfsizlik texnikasi, sanoat sanitariyasi va yong‘in xavfsizligi qoida, m e’yor va tavsiyanom alariga rioya qilm aslik ishchilam i jarohatlanishga, zaharlanishga va kasb kasalliklariga olib kelishi m um kin. In so n tanasining teri yoki ayrim qism lari tashqi m exanik, kimyoviy, issiklik va elektr ta ’siri natijasida shikastlansa, b u n i ja ro ­ hatlanish deb ataladi. Jarohatlanishga urilish natijasida lat eyish, kesilish, suyak sinishi va chiqishi, kim yoviy yoki issikdikdan kuyish, issiq urishi, sovuq urishi, o 'tk ir zaharlanish va elektr toki ta ’sirida organizm ning b a ’zi qism larida hayot faoliyatining buzilishi kiradi. Jaro h atlan ish tu shunchasini baxtsiz hodisa deb ham yuritiladi. Jaro h atlan ish uch turga bo 'lib qaraladi. Birinchisi ishlab chiqarishda, ish jo yida jarohatlanish, ikkinchisi ish bilan bog'langan, lekin ishlab chiqarish bilan bog'lan m ag an jaro hatlanish va uchinchisi ishlab chiqarish va ish bilan b o g 'lanm agan jarohatlanish. Ishlab chiqarishda, ish joylarida olingan jarohatlanishga, ishchi m a ’m uriyat to m o n id an buyurilgan ishni bajarish borasida ish jo yida sexda, zavod hu d u d id a yuk ortish va yuk tushirish yoki b a ’zi yuklarni bir jo y d an ikkinchi joyga k o 'ch irish vaqtida olgan jaro h atlanishlar kiradi. Ikkinchi tu r jarohatlanishga ishga borib-kelish vaqtida tra n sport vositalarida, kom andirovka vaqtida yoki korxona m a ’m uriyatining topshirig'iga m uvofiq ishlab chiqarish hudud id an tashqaridagi b a’zi bir ishlarni bajarganda olingan jaro h atlan ish lar kiradi. U ch in ch i tu r jarohatlanishga m ast b o 'lish natijasida olingan jaro h atlar, davlat m ulkini o 'g 'irlash va boshqa shunga o 'xshash h o - latlardagi jaro h atlan ish lar kiradi. Baxtsiz hodisalam i turlarga bo'lishdan m aqsad, sanoat

korxonasi ishlab chiqarishda sodir b o 'lg an har qanday baxtsiz hodisaga javobgar hisoblanadi. M a ’m uriyat birinchi ikki turdagi baxtsiz hodisa, ya’ni jarohatlanish ishlab chiqarish bilan bog‘langan taq d ird a javobgar hisoblanadi va baxtsiz hodisaga uchragan kishining jarohatlanish natijasida y o'qotilgan kunlari u ch u n to 'liq haq to ‘lanadi. A gar baxtsiz hodisa u m a’m uriyat to m o n id an xavfsiz ish sharoitini yaratish sohasida yo ‘l qo'yilgan xato orqasida b o 'lm ay , balki ishchining m ehnatni m uhofaza qilish qoida va m e’yorlariga am al qilm asligi natijasida kelib chiqqan bo 'lsa, unda ishchi ham m a ’m uriyat xodim i bilan birga javobgar hisoblanadi. B unda m oddiy to 'lo v m iqdori m a’m uriyat xodim i va ishchining aybdorlik d arajasiga qarab belgilanadi. M ehnat qonunlariga asosan ishlab ch iq arish bilan bog'liq bo'lg an jaro h atlan ish d an yo'qotilgan ish kunlariga korxona tom o n id an haq to 'lan ish i kerak deb belgilangan. Sanoat sanitariyasi m e’yorlarining buzilishi natijasida ishlab chiqarish joylaridan ajralib chiqqan zararli om illar ta ’siridan ishchi kasbiy zaharlanish yoki kasb kasalligiga chalinishi m um kin. K asbiy zaharlanish ishchining nafas olish, ovqat hazm qilish yoki terisi orqali zaharlovchi m oddalar ta ’sir qilish natijasida kelib chiqishi m um kin. K asbiy zaharlanish bir sm ena davom ida yuz bersa, uni o 'tk ir zaharlanish deyiladi, agar uzoq m uddat davom ida zaharli m oddalar yig'ilishi natijasida yuz bersa, surunkali zaharlanish deyiladi. Surunkali zaharlanish kasb kasalliklariga olib keladi. Kasb kasalliklariga qoniqarsiz ish sharoitlarida ishlash natijasida kelib chiqadigan ham m a kasalliklar kiradi. M asalan, havo bosim ning ortiq yoki kam b o 'lishi natijasida kesson yoki to k kasalligi, sanoatda ajralib chiqadigan chang ta ’siridan pnevm okonioz kasalligi, yallig'lanish va zaharli m od d alar t a ’siridan d erm atit va yazva kasalliklari kelib chiqadi. Ishlab chiqarish jarohatlanishi va kasb kasalliklari bizning jam iyatim izda toqat qilib bo'lm aydigan hoi hisoblanadi. Agar b u n ­ day hoi yuz b erar ekan, uni sanoat korxonasida yo'l qo'yilgan tash ­ kiliy va texnik xatolar natijasi deb qarash kerak. Shuning uchun ham ishlab chiqarish korxonalarida yuz bergan h ar qanday baxtsiz hodisa h ar to m o n lam a tekshiriladi va hisobga olinadi. Tekshirish va hisobga olish um um iy o 'm atilg an q a t’iy tartib asosida olib borilishi kerak. Y o'Iga qo'yilgan baxtsiz hodisalar va kasb kasalliklarini hisobga olish va tekshirish, ularning kelib chiqish sabablarini aniqlash, bunday baxtsiz hodisa va kasb kasal-

liklarining qaytarilm asligi u ch u n ch o ra-tad b irlar ko'rish im koniyatini yaratadi. IX 4. Sanoat Korxonalarida baxtsiz hodisalar va Kasb Kasalliidarini teKshirish va hisobga olish U lim bilan tugagan, o g 'ir jarohatlanish va gruppa bilan baxtsiz hodisaga uchragan hollardan tashqari h am m a baxtsiz hodisalam i tekshirishni sex boshlig'i, xavfsizlik texnikasi injeneri va ja m o a t nazoratchisi tarkibida tuzilgan kom issiya to m o n id an tekshiriladi. Baxtsiz hodisa ish boshlanishidan oldin, ish davom ida, ishdan keyin, ish joyida, zavod h ududida va m a ’m uriyatning topshirig'iga asosan zavod h u d u d id an chetda yuz bergan bo'lish id an q a t’i nazar tekshirilishi lozim . O 'tk ir zaharlanish, issiq urishi va tan an in g b a ’zi qism larining m uzlashi baxtsiz hodisa sifatida tekshiriladi. Bir k u ndan kam b o 'lm ag an ish kunini yo'q o tg an baxtsiz h o d isalar 24 soat davom ida tekshirilib, m axsus form a b o 'y ich a (N -I) 4 nusxada akt tuziladi. A ktda baxtsiz hodisaga uchragan kishi haqidagi axborotdan tashqari, aniqlangan baxtsiz hodisaning sabablari keltirilishi va bunday baxtsiz h o d isalar qaytarilm asligi u c h u n qanday ch o ratadbirlar qurilganligi haq id a axborot beriladi. A ktni korxonaning bosh injeneri tasdiqlaydi. A ktning bir nusxasi sex boshlig'iga yuboriladi va u bosh injener belgilagan m uddat davom ida ak td a ko'rsatilgan m ehnatni m uhofaza qilish m asalalarini am alga oshirishi kerak, ikkinchi nusxasi kasaba uyushm asi qo'm itasiga, u chinchisi tegishli kasaba uyushm asining texnik nazoratchisiga va to 'rtin c h isi m ehnatni m uhofaza qilish bo'lim iga n azorat o 'm a tish u ch u n yuboriladi. M a’m uriyat baxtsiz hodisaga uchragan kishiga aktning tasdiqlangan nusxasini berishi shart. Baxtsiz hodisaning asoratlari keyinchalik ham kelib chiqishini h isobga olib, aktlar 45 yilgacha saqlanishi kerak. Baxtsiz hodisa tekshirilgandan keyin sanoat korxonasi m a ’m uriyati y o 'l qo'yilgan xatolarning qaytarilm asligini ta ’m inlashga qaratilgan buyruq e ’lon qiladi. Bu buyraqda korxonada yuz bergan baxtsiz hodisaning kelib chiqishiga aybdor bo'lgan kishilarning javobgarligi aniqdanib, ta ’kidlanadi. Baxtsiz hodisa o 'lim bilan tugasa, gruppa bilan baxtsiz h o d isaga uchrasa va o g 'ir jarohatlangan hollarda, tekshirish m axsus belgilangan tartib bilan o'tk azilad i. B unday baxtsiz hodisalam i maxsus kom issiyalar to m o n id an tekshiriladi. K om issiya tarkibiga kasaba

uyushm asi texnik nazoratchisi, yuqori xo'jalik tashkilotining xodim i, davlat nazorat organlari xodim lari va um um iy baxtsiz hodisani tekshirishda ishtirok etadigan xodim lar qatnashadi. B unday holatlarda tekshirish tezda o'tkazilishi kerak, y a ’ni tekshirish m ateriallari 7 kun ichida tayyor bo'lishi shart. A ktga baxtsiz hodisani ko'rgan guvohlarning ko'rsatm alari, tibbiy ekspert xulosasi, baxtsiz hodisa yuz bergan joyning ham da agar baxtsiz hodisa vaqtida biron bir obyekt zararlangan bo'lsa, ularning fotosurat va kom issiya chiqargan xulosalarni tasdiqlaydigan boshqa m ateriallar qo 'sh ib yuboriladi. A ktga, shuningdek, baxtsiz hodisaga javobgar bo'lgan shaxsning fam iliyasi va lavozim i yozib qo'yiladi. O g'ir, gruppa bilan jarohatlanganlar va o 'lim bilan tugagan baxtsiz hodisalar alb atta fabrika, zavod kasaba uyushm asi qo 'm itasid a va yuqori xo'jalik tashkilotlari kasaba uyushm alari q o 'm italarida tahlil qilish va ko'rib chiqilishi kerak. So'ngra bildirilgan fikr-m ulohazalar asosida keyin ham shunday baxtsiz hodisa ro 'y berm asligi u ch u n um um iy ch o ra-tad b irlar m undarijasi ishlab chiqilishi va q aro r bilan tasdiqlanishi zarur. O 'zbekiston R espublikasida kasbiy zaharlanish va kasb kasalliklari oldini olish u ch u n kerakli q onun va tavsiyanom alarni ishlab chiqish va tasdiqdash, shuningdek, kasb kasalliklari vujudga kelganda ularni hisobga olish va tekshirish ishlari O 'zbekiston R espublikasi Sog'liqni saqlash vazirligi tashkilotlariga topshirilgan. Kasbiy zaharlanish va kasb kasalligi haqidagi akt korxona rahbariga yuboriladi. A ktda bunday kasalliklarning qaytarilm asligini ta ’m inlovchi c h o ra-tad b irlar m ajm uasi tavsiya etiladi va uning bitta nusxasi Respublika Sog'liqni saqlash vazirligining yuqori tashkilotlariga yuboriladi. Baxtsiz hodisaga uchragan kishi hisobga olinib, unga m a’lum davolanish kursi belgilanadi. Agar zarur b o 'lsa, kasb kasalligiga uchragan kishini m eh n at ekspert tibbiyot xodim lari komissiyasi (V TEK ) ga yuboriladi va u nda uning kasb kasalligining oqibati natijasida nogironlik guruhi aniqlanadi va shunga yarasha m a ’lum m oddiy ta ’m inlanish m iqdori belgilanadi. IX S. Sanoat jarohatlanishi va Kasb Kasalliidarini o'rganish usullari Sanoat korxonalarida baxtsiz hodisalam i va baxtsiz hodisalam i keltirib chiqaruvchi xavfli holatlam i ham da baxtsiz hodisalam ing kelib chiqishiga sabab bo'ladigan om illarni aniqlash, ulam i yo'qotish chora-tadbirlarini ko'rishga qaratilgan. Bu ishlar asosan,

o q ilo n a ish usullarini qo 'llash , baxtsiz hodisa va kasb kasalliklarining kelib chiqishidan xoli b o 'ladigan ish sharoitini tashkil qilish hisobiga am alga oshiriladi. Baxtsiz hodisalar sabablarini aniqlash u ch u n asosan ikki u su ld an foydalaniladi. 1. Statistika usuli. Bu usul baxtsiz hodisalam ing um um iy statistik hisobga olingan sanoat jarohatlanishining m ateriallarini tahlil qilishga asoslangan. Bu usul sanoat jarohatlanishini tahlil qilish u ch u n asosiy m aterial b o 'lish d an tashqari, baxtsiz hodisalam i kam aytirishda chora-tadbirlar ko 'rish uchun am aliy m a ’lum ot beradi. Bu usul bilan sanoat jarohatlan ish in i aniqlovchi chastota koeffitsiyenti va jarohatning og'irligi koeffitsiyentining o 'rta c h a k o 'rsatk ich in i olish im koniyatini beradi. Baxtsiz hodisalam ing takrorlanish koeffitsiyentini, 1000 ishchi hisobiga, m a ’lum vaqt davom ida sanoat korxonasida kelib chiqqan baxtsiz hodisalam ing o 'rta c h a m iqdorini quyidagi form ula orqali aniqlash m um kin: P к - — xlOOO, T bunda, P — m a ’lum vaqt ichidagi jarohatlanganlar soni; T — shu vaqt ich id a korxonada ishlagan ishchilar soni. Jaro h atlan ish koeffitsiyenti m ashinasozlik sanoatining qaysi korxonasida baxtsiz hodisalar k o 'p ro q vujudga kelayotganligi haqida m a ’lu m o t beradi. Baxtsiz hodisaning og'irlik koeffitsiyentini, ya’ni h ar bir jaro - hatlanishning o 'rtach a yo'qotilgan ish kunlari hisobini ko'rsatuvchi К ni quyidagi form ula bilan aniqlash m um kin: bunda, П — ham m a baxtsiz hodisaga uchraganlar to m o n id an y o 'q o tilg an ish kunlari soni; P — shu davrda baxtsiz hodisaga u ch rag an lar soni. S huni aytib o'tish kerakki, bu ko'rsatkich haqiqiy o g 'ir ja ro h a tlanish belgilarini ko'rsata olm aydi, chunki uning tarkibiga nogironlik va o 'lim bilan tugagan baxtsiz hodisalar kiritilm agan. Y o 'q o tilg an m ehnat qobiliyatining ishchi kun m iqdorini 1000 kishiga keltirib, quyidagi form ula bilan aniqlash m um kin:

т Kog‘ir= —jcIOOO , P bu ko'rsatkich orqali jarohatlanish dinam ikasi va baxtsiz hodisaning og'irlik asoratini aniqlash m um kin. Statistika usulini ikkiga bo 'lib qarash qabul qilingan: bular gruppa usuli va topografiya usulidir. Gruppa usuli. Statistik usulning tarkibiy qism i hisoblanadi va baxtsiz hodisalam ing bir xil sharoitlarda va ayrim belgilari bilan (m asalan, vaqti va sodir boMgan joyi, baxtsiz hodisaning xususiyatini va h.k.) gruppalangan holda, takrorlanishini aniqlash im koniyatini beradi. Topografik usul. Bu usul ham gruppa usulining ko'rinishlaridan biri boMib, quyidagi hollarda qo'llaniladi: gruppa usulida keltirilgan baxtsiz hodisalar haqidagi m aM um otlam i h a r xil shartli belgilar bilan belgilab (m asalan, N -I), ish uchaskalarining planida baxtsiz hodisa yuz bergan joylarga qo'yib chiqiladi. Bu usulda maMum ish uchastkalarida baxtsiz hodisalam ing tak ro rlan ishi haqida ko'rgazm ali m a’lum ot olinadi. H ar qanday statistik tekshirish kabi, bu usul bilan baxtsiz hodisalam i tahlil qilish ham olingan m aterialni, asosan baxtsiz hodisa haqida tuzilgan N -I form adagi aktni h ar to m o n lam a o'rganiladi. Akt bo'y ich a baxtsiz hodisa yuz bergan joy, ja ro h a tla ­ nish tavsifi, og'irlilik darajasi, sutkaning qaysi vaqtida yuz b erganligi haqidagi m a’lum otlar bo'y ich a taqsim lanish belgilari aniqdanadi. Statistik usulda aniqlanishicha asosiy baxtsiz hodisalar kechki sm enada va ishchilarning ish staji kam bo'lganlariga, 50% atrofida baxtsiz hodisalar to 'g 'ri keladi. B ulam i hisobga olib, baxtsiz h odisalam i kam aytirishning am aliy tadbirlarini ko'rish im koniyati tugMladi. 2. Monografiya usuli. Bu usulning m ohiyati, baxtsiz hodisa yubergan ayrim sex uchastka yoki ishlab chiqarish xonasini c h u q u r va h ar to m o n lam a o'rganish asosida olib boriladi. Asosiy diqqate ’tib o r texnologik jarayonlarning cheklanishi, ayrim ish usullari, ishlab chiqarishning xavfli lahzalari va sanitar-gigienik m ehnat sharoitiga qaratilishi kerak. U shbu korxonalarda ro 'y bergan baxtsiz hodisalar, avariyalar va kasb kasalliklarining sabablari aniqlanadi va o'rganiladt. X uddi shunday tahlillar turdosh korxonalar bo 'y ich a ham o'tkaziladi.

M onografik usul ishlab chiqarish sharoitida kelib chiqishi m um kin bo'lgan potensial baxtsiz hodisalam i aniqlash im koniyatini beradi. Shuningdek, qurilayotgan yoki loyihalanayotgan bunday korxonalarda aynan o'xshash baxtsiz hodisalam ing kelib chiqm asliklarini ta ’m inlashga harakat qilinadi. Bu usul xulosalari asosida loyhalanayotgan sanoat korxonalarida texnologik jarayonlarni o'zgartirish va mukammallashtirish chora-tadbirlari ko'riladi. IX. 6. Sanoat jarohatlanishi sabablarini tahlil qilish Baxtsiz hodisalam i qayd qilish va hisobga olish baxtsiz hodisalam ing sabablarini aniqdash im koniyatini berm aydi, faqat baxtsiz hodisa sabablarini aniqlash u ch u n m aterial b o 'la oladi. Ishchining ish sharoitida ishlash faoliyatini o 'rganish, uning ishlash qobiliyati bilan ish vaqti o 'rtasid a bog'lanish borligini aniqlash im koniyatini beradi. Q Ish qobiliyali 4 ------------------JS<----------------------------> 30-rasm . Ishchi ishlash qobiliyati bilan ish vaqti o'rtasidagi bog'lanish. Bu bog'lanish grafik shaklida 30-rasm da ko'rsatilgandek o'zgaradi. Y a’ni ishchi ish boshlagandan keyin yarim soat davom ida ish m arom iga tushm agan va sozlanm agan holatda bo'ladi. Y arim soatdan keyin ish m arom i m uvofiqlashadi va bir m e’yorda taxm inin 3 ,5 soat davom etadi, so'ngra y an a pasayish boshlanadi. Baxtsiz hodisalam ing yuz berishi ham xuddi shu grafik asosida borishi aniqlandi. 4 soat davom ida ishchi charchashi hisobiga ish qobiliyati kam aysa, xuddi shu charchash hisobiga baxtsiz hodisalar ham vujudga keladi. Tashkiliy sabablar. Tashkiliy sabablarga quyidagi sabablarni kiritish m um kin. S anoat korxonasini loyhalash vaqtida yo'l qo'yilgan xatolar, ishchi va xizm atchilarm xavfsiz ishlash usullariga o'rgatilm aganligi, y o'riqnom aning n o to 'g 'ri o'tkazilganligi, ishchilar m ehnatidan m utaxassisligi bo 'y ich a foydalanm aslik, xavfsiz m ehnat

qilish texnik nazoratining yo'qligi, xavfli ekanligini bilib turib, n o to 'g 'ri tartib b o 'y ich a ish olib borish va ishchilarning o 'zaro kelishm asdan ish olib borishlari, texnologik jarayonlarning buzilishi, ishchilarning m ehnat qilish va dam olish rejalarining buzilishi, ishlarni noqulay rejalashtirish, san o at korxonasi hududida y o 'lk a va o'tish joylarini n o to 'g 'ri joylashtirish, ish joylarini n o to 'g 'ri tashkil qilish, nobob ish qurollaridan foydalanish, shaxsiy m uhofaza aslahalarining ish sharoitiga to 'g 'ri kelm asligi, to 'siq lam in g yo'qligi, xavf haqidagi ogohlantiruvchi plakatlam ing bo'lm asligi. Texnik sabablar. Stanoklar, ish qurollari, yordam chi vositalar harakatlanuvchi va yuk ko'taru v ch i qism lam ing konstruktiv k am ­ chiliklari, m ashina va m exanizm lam ing ayrim qism larining sinib yoki uzilib ketishi, texnologik jarayonlarning nom ukam m alligi, to 'siq qurilm alari va saqlovchi vositalarining puxta ishlamasligi. Sanitar-gigienik sabablar. O b-havo sharotining qoniqarsiz b o '­ lishi (havoning h aro rati, nisbiy nam ligi, h arakat tezligi va bosim i, issiqlik ajrapib chiqishi) sanoat korxonalardagi havo m uhitining changlanganligi, ish joylari, m aydonlar va o 'tish joylarning oqilona yoritilm aganligi, shovqin va titrashning m avjudligi, ishlab chiqarish xonalari va sanitar m aishiy xonalam ing yetarli em asligi ham da sanitar- gigienik talablarga javob berm asligi, shaxsiy gigiena talablariga rioya qilm aslik. Psixo-fiziologii sabablar. Ishchi psixologik rejim ining buzilishi natijasida vujudga keladigan sabablar: oilaviy notinchlik, ish jam oalarida kelishm ovchilik va h. k. Bu sabablar aniqdangandan keyin ish sharoitida ulam ing kelib chiqm asligini ta ’m inlovchi ch o ra-tad b irlar kom pleksi ishlab chiqilishi kerak. Bu ch o ra-tad b irlam i am alga oshirish, ishlab chiqarish sharoitida baxtsiz hodisalam ing b u tu n lay yuqolishiga yoki asosan kam ayishiga olib kelishi kerak.

X bob. ELEKTR XAVFSIZLIGI S anoatda elektr energiyasidan keng k o 'lam d a foydalanish yo'lga qo'yilganligi sababli elektr toki- ta ’sirida ro ‘y berishi m um kin b o 'lg an baxtsiz hodisalar va ulard an saqlanish m uhim m asalalar q atoriga kirib borm oqda. E lektr toki ta ’sirining eng xavfli to m o n i shundaki, bu xavfni oldinroq sezish im koniyati yo'q. Shuning u c h u n h am elektr tok i xavfiga qarshi tashkiliy va tex ­ nik c h o ra-tad b irlar belgilash, to 'siq vositalari bilan ta ’m inlash, shaxsiy va ja m o a m uhofaza tizim larini o 'm a tish nihoyatda m uhim . U m u m an elektr toki ta ’siri faq at birgina biologik ta ’sir bilan chegaralanib qolm asdan, balki elek tr yoyi ta ’siri, m agnit m aydoni ta ’siri va statik elek tr ta ’sirlariga b o 'lin ad ik i, b ulam i bilish h a r bir kishi u ch u n kerakli va zaruriy m a’lu m o tlar jum lasiga kiradi. X. 1. EleKtr totalling inson organizmiga ta’siri E lektr to k id an inson organizm ida term ik (ya’ni issiqlik), elektrolitik va biologik t a ’sir kuzatiladi. E lektr to k ining term ik ta ’siri inson tanasining b a ’zi joylarida qo'yish, q o n tom irlari, nerv va hujayralam ing qizishi sifatida kuzatiladi. E lektrolitik ta ’sir esa q o n tarkibidagi yoki hujayralar tarkibidagi tu zlam in g parchalanishi natijasida qonning fizik va kim yoviy xususiyatlarining o'zgarishiga olib keladigan holat tu ­ shuniladi. B unda elektr toki m arkaziy asab tizim i va yurak-qon tizim ini kesib o 'tm asd an tan an in g b a ’zi bir qism larigagina ta ’sir ko'rsatishi m um kin. E lektr tokining biologik ta ’siri — bu tirik organizm u ch u n xos b o 'lg an xususiyat hisoblanadi. B u ta ’sir natijasida m uskullam ing keskin qisqarishi tufayli inson organizm idagi tirik hujayralar to 'lq in lan ad i, b u n d a asosan organizm dagi bioelektrik jaray o n lar buziladi. Y a’ni inson organizm i asosan bioelektrik toklar yordam ida boshqariladi. B unda tashqi m u h itd an yuqori kuchlanishdagi elektr tokining ta ’siri natijasida biotoklar rejim i buziladi va oqibatda inson organizm ida to k urish holati vujudga keladi. Y a’ni boshqarilm ay qolgan organizm da hayot faoliyatining b a ’zi bir funksiyalari ba-

jarilm ay qoladi: nafas olishning yom onlashuvi, qon aylanish tizim ining ishlam ay qolishi va h.k. E lektr tokining inson organizm iga ta ’sirining xilm a-xilligidan kelib chiqib, uni ikki gruppaga b o ‘lib qarash m um kin: m ahalliy elektr ta ’siri va to k urishi. M ahalliy elektr ta ’siri natijasida kuyib qolish, elektr belgilari hosil bo'lishi, terining m etallashib qolishi hollarini ko'rsatish m u m ­ kin. E lektr ta ’siridan kuyish, asosan organizm bilan elektr o'tkazgichi o 'rtasid a volta yoyi hosil b o 'lg an d a sodir bo'ladi. E lektr o'tkazgichdagi kuchlanishning ta ’siriga qarab bunday kuyish tu rlich a b o 'lishi m um kin. Yengil kuyish faqat yallig'lanish bilan chegaralanadi, o 'rta c h a og'irlikdagi kuyishda pufakchalar hosil bo 'lad i va o g 'ir kuyish - hujayra va terilar ko'm irga aylanib, o g 'ir asoratlarga olib kelishi m um kin. E lektr belgilari — bu terining ustki qism ida aniq kulrang yoki och -sarg 'ish rangli 1—5 m m diam etrdagi belgi paydo bo'lishi bilan ifodalanadi. B unday belgilar odatda xavfli em as. T erining m etallashib qolishda, odamda erib m ayda zarrachalarga parchalanib ketgan m etall teri ichiga kirib qoladi. Bu holat ham elektr yoyi hosil b o 'lg an d a ro 'y beradi. M a’lu m vaqt o 'tg an d an keyin bu teri k o 'ch ib tushib ketadi va hech qanday asorat qoldirm aydi. E lektr urishi (yoki tok urishi deb h am yuritiladi) to 'rt darajaga b o 'lib qaraladi. I m uskullar keskin qisqarishi natijasida odam tok ta ’siridan chiqib ketadi va hushini yo'qotm aydi. II m uskullar keskin qisqarishi natijasida odam hushini y o 'q o tad i, am m o yurak va nafas olish faoliyati ishlab turadi. III hushini yo'qotib, nafas olish tizim i yoki yurak urishi to 'x tab qoladi. IV klinik o 'lim holati, b u n d a insonda hech qanday h ayot alom atlari k o 'rin m ay qoladi. K linik o 'lim holati bu hayot bilan o 'lim oralig'i b o'lib, m a ’lum vaqtgacha inson ichki im koniyatlar hisobiga yashab turadi. Bu vaqtda u n d a hayot belgilari: y a’ni nafas olish, qon aylanish b o 'lm ay d i, tashqi ta ’sirlarga farqsiz b o 'lad i, o g 'riq sezm aydi, ko'z q o rach ig 'i kengayadi va yorug'Iikni sezm aydi. A m m o bu davrda hali undagi hayot butunlay so 'n m ag an , hujayralarda m a ’lum m o d d a alm ashinuv jarayonlari davom etadi va bu organizm ning m inim al hayot faoliyatini davom ettirishiga yetarli b o 'ladi. K uning u ch u n tashqi ta ’sir natijasida hayot faoliyatini y o 'q o tg an organizm ning b a ’zi bir qism larini tiklash natijasida, un i hayotga qay-

tarish im koniyati bor. K linik o 'lim holati 5—8 m inut davom etadi. H ech qanday yordam b o 'lm agan taqdirda eng oldin bosh m iya qobig'idagi hujayralar parchalanadi va klinik o 'lim holati biologik ulim holatiga o 'tad i. Biologik o'lim -q ay tarib bo'lm aydigan jarayon bo'lib, o rganizm dagi biologik jaray o n lar butunlay to'x tash i bilan xarakterlanadi, shuningdek, organizm dagi oqsil parchalanadi. Bu klinik o 'lim vaqti tugagandan keyin ro 'y beradi. T okning inson organizm iga ta ’siri bir necha om illarga bog'liq. Asosiy om illardan biri insonga tok ta ’sirining davom liligi, y a’ni odam tok ta ’sirida q ancha k o 'p qolib ketsa, u sh u n ch a k o 'p zararlanadi. Ikkinchi om il sifatida odam organizm ining shaxsiy xususiyatlari va shuningdek, tokning turi va chastotasi k atta rol o'ynaydi. Inson organizm ining to k ta ’siriga m a’lum qarshiligi, shuningdek, tokning kuchlanishi m a’lum ta ’sir darajasini belgilaydi, chunki inson organizm ining qarshiligi o'zgarm agan holda, kuchlanish ko'payishi natijasida: organizm dan oqib o 'tg an to k m iqdori oshib ketadi. Inson organizm ining qarshiligi teri qarshiligi va ichki organlar qarshiliklari yig'indisi sifatida olinadi. Teri, asosan quruq va o 'lik hujayralam ing qattiq qatlam laridan tashkil topganligi sababli katta qarshilikka ega va u u m um an inson organizm ining qarshiligini ifodalaydi. O rganizm ichki organlarining qarshiligi u n ch a katta em as. O dam ning quruq, zararlanm agan terisi 2.000 dan 20.000 O m gacha va undan yuqori qarshilikka ega bo'lgani holda, nam langan, zararlangan teri qarshiligi 40—5000 O m qarshilikka ega bo 'lad i va bu qarshilik inson ichki a ’zolari qarshiligiga teng hisoblanadi. Aytilganlam i hisobga olgan holda u m u m an texnik hisoblar u ch u n inson organizm i qarshiligi 1 0 0 0 O m deb qabul qilingan. Inson organizm i orqali oqib o 'tg an tokning m iqdori uning asoratini belgilaydi, y a’ni oqib o 'tg an tok q an ch a katta bo'lsa, uning asorati ham shuncha katta bo'ladi. Inson organizm i orqali 50 G s li sanoat elektr tokining 0,6—1,5 m A oqib o 'tsa, buni u sezadi va bu m iqdordagi tok sezish chegarasidagi elektr toki deb ataladi. A gar inson organizm idan oqib o 'tg an tokning m iqdori 10—15 m A ga yetsa, u n d a organizm dagi m uskullar tartibsiz qisqarib, inson o 'z organizm i qism larini boshqarish qobiliyatidan m ahrum b o 'ladi, ya’rn elektr toki b o 'lg an sim ni ushlab turgan bo'lsa, panjalarini

ocha olm aydi, shuningdek, unga ta ’sir ko'rsatayotgan elektr sim ini olib tashlay olm aydi. Bunday tok chegara m iqdordagi ushlab qoluvchi tok deyiladi. Tok m iqdori 2 5 -5 0 mA ga yetsa. unda tok ta ’siri ko'krak qafasiga ta ’sir ko'rsatadi, bulling natijasida nafas olish qiyinlashadi. Tok ta ’siri uzoq vaqt davom etsa, ya’ni bir necha m inutga cho'zilsa, unda nafas olishning to 'x tab qolishi natijasida odam o'lishi m um kin. T ok m iqdori 100 m A va undan ortiq bo'lsa, bunday tok yiirak m uskullariga ta ’sir ko'rsatadi va yurakning ishlash ritm i buziladi, natijada qon aylanish tizim i butunlay ishdan chiqadi va bu holat ham o'lim ga olib keladi. Inson organizm i orqali oqib o 'tg an tokning davom liligi h am alohida aham iyatga ega, chunki to k ta ’siri uzoq davom etsa, unda inson organizm ining tok o'tkazuvchanligi orta boradi va tokning zararli ta ’siri organizm da yig'ila borishi natijasida asorat og'irlasha boradi. T okning turi va chastotasi ham zararli ta 'sir ko'rsatishda m uhim rol o'ynaydi. Eng zararli tok 20—lOOGs atrofidagi elektr toki hisoblanadi. C hastotasi 20 G s dan kichik va 100 G s dan katta toklarning ta ’sir darajasi kam ayadi. K atta chastotadagi elektr toklarida tok urish bo'lm aydi, lekin kuydirishi m um kin. Agar tok o'zgarm as bo'lsa, u n d a tokning sezish chegarasidagi m iqdori 6—7 mA, ushlab qoluvchi chegara m iqdori 50—70 mA, 0,5 s davom ida yurak faoliyatini ishdan chiqarishi m um kin bo'lgan m iqdori 300 m A gacha ortadi. X.2. Elektr toki ta’siriga tushgan kishiga birinchi yordam ko'rsatish Elektr toki ta ’siriga tushgan kishiga tibbiyot xodim i kelgunga qadar ko'rsatiladigan yordam ni ikki qismga bo'lib qaraladi: tok ta ’siridan qutqarish va birinchi yordam ko'rsatish. Tok ta ’siridan qutqarish o 'z navbatida bir necha xil bo'lishi m um kin. Eng oson va qulay usuli bu elektr qurilm asining o 'sh a qismiga kelayotgan tokni o'chirishdir. Agar buning iloji bo'lm asa (m asalan, o'chirish qurilmasi uzoqda bo'lsa), unda tok kuchlanishi 1000 V dan k o 'p bo'lm agan elektr qurilm alarida elektr simlarini sopi yog'ochli bo'lgan boltalar bilan kesish yoki zararlangan kishining kiyimi quruq bo'lsa, uning kiyim idan tortib tok ta ’siridan qutqarib qolish m um kin. Agar elektr to ­ kining kuchlanishi 1000 V dan ortiq bo'lsa, unda dielektrik qo'lqop va elektr izolatsiyasi m ustahkam bo'lgan elektr asboblaridan foydalanish

kerak. Elektr ta ’siriga tushgan kishiga birinchi yordam ko'rsatish, u n ­ ing holatiga qarab belgilanadi. Agar ta ’sirlangan kishi hushini yo‘qotm agan bo ‘lsa, uning tinchligini ta ’minlab, shifokor kelishini kutish yoki uni tezda davolash muassasasiga olib borish zarur. A gar to k ta ’sirida hushini y o ‘qotgan am m o nafas olishi va yurak tizim i ishlayotgan b o 'lsa, u n d a uni quruq va qulay joyga yotqizish, kam ari va yoqasini b o 'shatish va so f havo kelishni ta ’m inlash zarur. N ash atir spirti hidlatish, yuziga suv purkash, tanasini va q o ‘llarini ishqalash yaxshi natija beradi. A gar jaro h atlan g an kishining nafas olishi qiyinlashsa, qaltirash holati b o 'lsa, am m o yurak urish ritm i nisbatan yaxshi b o 'lsa, u nda bu kishiga su n ’iy nafas oldirish ishlarini bajarish zarur. Klinik o 'lim holati yuz bergan taqdirda su n ’iy nafas oldirish bilan bir q ato rd a yurakni ustki to m o n d an massaj qilish kerak. S u n ’iy nafas oldirish jarohatlangan kishini tok ta ’siridan qutqazib olish, un in g ho latin i aniqlash bilanoq boshlanishi kerak. S u n ’iy nafas oldirish «ogizdan og'izga» deb ataluvchi usul bilan, y a’ni yordam ko'rsatuvchi kishi o 'z o'pkasini havoga to 'ld irib , jaro h atlan g an kishi og'zi orqali uning o'pkasiga bu havoni haydaydi. O dam o 'p k asid an ch iq q an havo, ikkinchi odam o'p k asi ishlashi u ch u n yetarli m iqdorda kislorodga ega bo'lishi aniqlangan. Bu u sulda jaro h atlan g an kishi ch alq an ch a yotqiziladi, og'zini o chib begona narsalardan tozalanadi. H avo o'tish y o 'lin i ochish u ch u n boshini bir q o 'li bilan pesh o n a aralash ko'tariladi, ikkinchi q o 'l b ilan d ah an id an to rtib , dah an in i b o 'y n i bilan taxm inan b ir chiziqqa keltiriladi (31-rasm ). S h u n d an keyin ko'krak qafasini to 'ld irib nafas olib, kuch bilan bu havoni jaro h atlan g an kishi og'zi orqali puflanadi. B unda yordam ko'rsatayotgan kishi og'zi bilan, jaro h atlan g an kishining b u tu n lay berkitishi va yuzi yoki panjalari yordam ida uning b u m in i berkitish kerak. S h undan keyin yordam ko'rsatuvchi boshini k o 'ta rib yana o'pkasini havoga to 'ld irad i. Bu vaqtda jarohatlangan kishi passiv ravishda nafas chiqaradi. B ir m inutda taxm inan 10—12 m arta puflashni doka, d astro 'm o l va trubka orqali h am bajarish m um kin. A gar jaro h atlan g an kishi m ustaqil nafas olishini tiklagan taqdirda ham , su n ’iy nafas oldirishni uning nafas olishiga b em o r o 'zig a kelguncha davom e ttiriladi.

31-rasm . E lektr toki ta ’siriga tushgan kishiga birinchi yordam ko'rsatish. Y urakni tashqaridan massaj qilishi jarohatlangan kishi organizm idagi qon aylanishni su n ’iy ravishda tiklab turish m aqsadida am alga oshiriladi. Q orin b o ‘shlig‘idan ko'krak qafasiga o 'tg a n d a n keyin 2 barm oq yuqoridan massaj qilinadigan joyni belgilab, q o 'ln i b ir-biri ustiga to 'g 'ri burchak shaklida qo'yib, jarohatlangar. kishi ko'krak qafasini tan a og'irligi bilan 15—25 kg m iqdordagi k uch bilan bosiladi. 32-rasm . E lektr toki ta ’siriga tushgan kishiga birinchi yordam ko'rsatish. Bosish sekundiga 1 m arta keskin k u ch bilan bo'lishi kerak. B unda k o 'k rak qafasi ichkariga qarab 3 - 4 sm pasayishi kerak va bu yurak urishi ritm iga m oslab davom ettiriladi. M assaj qilish su n ’iy nafas oldirish bilan birgalikda olib borilishi kerak. Agar yordam ko'rsatayotgan kishi b ir o 'zi bo'lsa, h ar ikki m arta puflagandan keyin 15 m arta k o 'k rak .qafasini bosishi kerak. Jarohatlangan kishining yurak urishi m ustaqil bo'lganligini uning pulsini tekshirib bilinadi. Buning u ch u n yuqoridagi vazifalarni 2 - 3 sekundga to 'x tatib , to m ir urishi sinab ko'riladi. Agar elektr kuchlanishi ostida bo'lgan elektr o'tkazgichning bir uchi yerga tegib tursa, unda elektr toki yerga oqib o'ta boshlaydi. X.3. Tok ta’siriga tushib qolish xususiyatlari

B unday h o lat tasodifiy yoki m aqsadli bo'lishi m um kin. M aqsadli bo'lgan tokning oqib o'tishini yerga ulash yoki elektrod deb ataladi. Elektr toki yerga oqib o'tish i natijasida o'tkazgichda elektr p o - tensialining keskin kam ayishi kuzatiladi. A gar um um iy kuchlanish potensiali г, (V) oqib o 'tayotgan to k kuchining m iqdori I, (A) bo'lsa, u n d a bu to k o 'z yo'lida uchragan qarshiligi R, (O m ) b o 'lad i va ular o 'rtasidagi bog'lanishni quyidagicha ifodalash m um kin: B unday bog'lanish elektr qurilm asida elektr potensialini kam aytirgani bilan, ulangan yer yuzasida tokning oqib o 'tish id an h o ­ sil bo'lgan potensial hayot uchun yangidan xavf tug'diradi. Potensiallam i yer yuzasi bo'ylab tarqalish tavsifini k o'rib chiqam iz. B unda potensiallar yerga bevosita tegib turgan nuqtada m aksim al m iq d o rd a bo'ladi. T ok tarqalish qonuniyatiga asosan elektr potensiali cheksiz m asofaga tarqalishi kerak. Lekin am alda bu tarqalish 20 m radius atrofida b o 'lad i. Bu holatni kuzatish u ch u n yerga ulagich sifatida oddiy, r, (m ) radiusli yarim sharni qabul qilam iz. (33-rasm ). M asalani soddalashtirish m aqsadida yer yuzasini bir xil jin sd an va solishtirm a qarshiligi p, (O m .m ) deb qabul qilam iz. Bu h olda elektr toki yer yuzasi bo'ylab, yarim shar 33-rasm . E lektr tokining yer yuzasi bo'ylab tarqalishi. k o 'rinishida tarq ala boshlaydi va yerga ulagichdan x m asofadagi elektr tokining zichligi (A /m ’) quyidagicha aniqlanadi.

Y erning tok oqib o 'tish i m um kin bo'lg an hajm ida elektr oqib o 'tis h m aydoni hosil bo'ladi. D oim iy elektr tokida, shuningdek, sanoat chastotasidagi (50G s) o'zgaruvchan toklarda bir xil m uhitda tarqalayotgan elektr tokining statsionar elektr m aydoni deb qarash m um kin. U ni b u m aydonning kuchlanishi E (V /m ) tok zichligi 8 (A /m 2) bilan 5 = E /p nisbatan bog'langan va bu O m qonu n in in g differensial form ada ko'rinishini tashkil qiladi. Bunga asoslanib, shu m aydondagi xohlagan nuqtani, m asalan, A nuqtasini, potensialini aniqlash oson. <p= f d u X B unda du-dx qalinlikdagi elem entar yer qatlam idagi kuchlanishning kam ayishi. B uni quyidagicha aniqlash m um kin: du = E dx= 5pdx= 1 ^ — dx U n d a A nuqtaning potensiali у = 7 зP “t d x _ I 3P 2 n ; x 1 2 яхг Bu m aydonning m inim al potensiali, ya’ni u m um an cheksizlikda bo'lishi kerak edi, am alda esa 2 0 m m asofada bo'ladi. M aydonning m aksim al potensiali x = r b o 'lganda, y a ’ni yerga ulagich bilan yer tutashgan zo n ad a b o 'lad i. Фз = I3 p/(2icr) Bu ikkala form ulani birga yechsak: Ф = ФзРА Suratdagi o'zgarm as m iqdorni К bilan belgilasak, te n g tom onli giperbola form ulasini olam iz.

ф = к / х D em ak, yarim shar yerga ulagich hosil qilgan potensial giperbola qonuniga asoslanib, eng katta potensial yerga ulangan nuqtada va pontensial yerga ulagichdan uzoqlashish borasida kam aya borib nolga intiladi. Vertikal tayoqsim on yerga ulagich u ch u n potensial egri chizig'i quyidagicha ifodalanadi: I \ P , V/ 2 + x 2 + 1 ф = ^ г 1п------------------- ’ 2 m x bunda, 1 — yerga ulagich uzunligi. M aksim al potensial m iqdori x = 0,5d bo'lgan holatda bo'ladi: _ I3p 4/ Фз = -------- In— , 2 fd d b u n d a, d — yerga ulagich diam etri. Y erga ulagich qarshiligi. Y erga ulagich orqali yerga oqib o 'tib ketayotgan elektr toki yerga ulagich qarshiligiga duch keladi. Bu qarshilik asosan u ch qism dan tashkil topadi: yerga ulagichning o 'z in i qarshiligi, yerga ulagich bilan tuproq o'rtasidagi qarshilik va tuproqning qarshiligi. Yerga ulagichning o 'z qarshiligi va yerga ulagich bilan tu p ro q o 'rtasid a paydo b o 'ladigan qarshilik tuproqning to k o'tkazishiga ko'rsatadigan qarshilikka nisbatan ju d a kam m iqdom i tashkil qiladi. Shuning u ch u n biz yerga ulagich qarshiligini hisoblaganda tuproqdagi qarshilikni hisoblash bilan cheklanam iz. I = U /R H ar q an d ay yerga ulagichning um um iy qarshiligi O m q o nuni asosida hisoblab topiladi; U = I R bunda, U — kuchlanish, I — yerga ulagich orqali oqib o 'tay o tg an to k (A), R — yerga ulagich qarshiligi (O m ). T exnika xavfsizligi shartiga binoan yerga ulagich iloji boricha kam qarshilikka ega b o'lishi kerak. S huning u ch u n va yana bir q an ch a m ulo h azalar asosida(qadam kuchlanishi) sanoat korxonalarida k o n tu r asosida joylashtirilgan yerga ulagichlar gruppasidan foydalaniladi. A gar inson tanasining h a r qanday qism i

elektr tarm o g ‘iga tushib qolsa, unda uni to k urish xavfi paydo boMadi. B unday h o latni chizm a ravishda tasvirlab tokka tushib qolishini ikki faza orasiga tushib qolish va bir fazali tokka tushish bilan belgilash m um kin. O dam bir fazali tokka tushib qoldi deb faraz qilaylik. U nda tokning oqish yoMi fazadan odam tanasi orqali yerga o ‘tib ketishi m um kin. S anoatda qoM laniladigan elektr toki asosan 3 8 0 V kuchlanishga ega boMadi. B unday tok uch fazadan iborat boMib, h ar bir fazadan yerga nisbatan 2 2 0 V kuchlanishga ega boMadi. B unday tokka tushgan odam tan asid an oqib o ‘tgan tok m iqdorini O m qonuni asosida aniqlash m um kin. I= U /R , bunda, I — odam organizm i orqali oqib o 'tg 'm tok m iqdori; U - fazaning kuchlanishi; R - t o k oqib o ‘tishiga k o ‘rsatiladigan qarshilik. B ir fazaga tushib qolgan odam uchun kuchlanish 2 2 0 V ni tashkil qiladi. R esa qator qarshiliklar yigMndisidan tashkil topadi R = R T + R n + Ro + R i B unda Rt — odam tanasining qarshiligi, texnik hisoblarda 1000 O m qabul qilinadi; R n — odam turgan polning qarshiligi, agar yog‘ochdan boMgan pol boMsa, uning qarshiligi 20. 000+60000 O m oraligMda boMadi; R0 — oyoq kiyim qarshiligi, bu qarshilik ham oyoq kiyim ining m aterialiga qarab 20. 000+50000 O m atrofida; R i - sim (neytral) yerga ulangandagi qarshiligi (odatda, u m um an h a r qanday yerga ulagich qarshiligi 4 O m dan katta boMmasligi talab qilinadi). A gar biz elek tr tok i ta ’sirida boMgan o d am o ‘tkazgichdan iborat polda tu rsa, oyoq kiyimi ham elektr o'tkazuvchi boMsa, unda I _ 220_ _ q 2 2 a 1000 Bu m iqdordagi elektr toki inson u ch u n xavfli hisoblanadi (fibrilatsiya tokiga nisbatan 2 , 2 m arta ko 'p ). B unday holatd a elektr tokiga tushib qolganda b a’zi bir om illar

bunday to kning zararlash natijasini o'zgartirib yuborishi m um kin. M asalan, elektr tokiga tushib qolgan od am quruq yog'och polda va oyog'ida to k o'tkazm aydigan rezina oyoq kiyim i bo'Isin. U n d a uning tanasid an o 'tib ketgan tok m iqdori 7 = -------— ------- = --------------— ------------- = 0,002A = 2 mA RT + R„ + R 0 10000 + 60000 + 50000 b o ‘ladi. Bu esa inson tanasi uchun uzoq m uddat ta ’sir k o ‘rsatganda y o ‘1 qo'yiladigan m iqdordan kam . B undan tashqari rezinadan qilingan oyoq kiyim i va quruq yog'och po l hisoblashda qabul qilingan qarshilikka nisbatan ko 'proq qarshilikka ega boMganligini hisobga olsak, bu m iqdor yanada kam ayadi. Bu m isollardan ko'rinib turibdiki, elektr tokining zararli ta ’sirini kam aytirishda odam oyoq qo'yib turgan pol va uning oyoq kiyim i hal qiluvchi om il hisoblanadi. A gar elektr tokiga tushib qolish u ch fazali va uch sim dan neytrali izolatsiya qilingan, yer bilan o'tkazgich orasidagi elektr sig'im i k atta b o 'lm agan holatda yuz bersa, u nda odam tanasi orqali oqib o 'tg a n tok, elektr m anbayiga izolatsiya qilingan o'tkazgich orqali qaytib keladi, o 'z -o 'z id a n m a ’lum ki, izolatsiya qarshiligi katta. Bu h o ld a odam tanasi orqali oqib o 'tg a n tok m iqdori / = ______ 3(RT + R „ + R 0) + R i. b u n d a R jz — elektr sistem asi b ir fazasining yerga nisbatan qarshiligi, O m ; O dam ning bunday elektr tokiga tushib qolishining ikki vaziyatini k o 'rib o'tam iz. O dam xavfsizligi u ch u n noqulay vaziyat. B unda odam turgan pol to k o 'tk azu v ch an , shuningdek, uning oyoq kiyim i ham tok o 'tk azad ig an m aterialdan ishlangan, y a ’ni R n = 0; Ro = 0. Izolatsiya qarshiligi 60. 000 O m deb qabul qilsak, 1,73-380 л л , , , I = -----------------------= 0,0\A = \0mA 3 -1 0 0 0 + 6 0 0 0 0 B u n d an k o 'rin ib turibdiki, b u nday holatdagi odam tanasidan

oqib o 'tad ig an elektr toki m iqdori neytrali yerga ulangan elektr tarmogM ga nisbatan 22 m arta kam ekan. O dam xavfsizligi u ch u n qulay vaziyatda esa, o ‘z - o ‘zidan m a ’lum ki, odam tanasidan oqib o ‘tadigan tokning m iqdori yanada kam boMadi. Ikki fazali tokka tushib qolish. Agar odam uch fazali elektr tarmogM da ishlayotgan vaqtida m abodo ikki to k o ‘tkazgichga tegib ketsa, u nda bunday holat ikki fazali tokka tushib qolish deb yuritiladi. K o ‘rinib turibdiki, bunday hollarda elektr o ‘tkazgichlam ing izolatsiyasi hech qanday yordam berm aydi. S huningdek, odam turgan pol, uning oyoq kiyim ining qarshiligi ham yordam berm aydi. B unday elektr toki hayot uchun xavfli boMib oMimga olib keladi. K o ‘rib o'tilgan ikkala holatdagi elektr tokiga tushib qolish nazariy jih atd an to ‘g ‘ri boMib hayotda kam uchraydi. O dam asosan elektr toki ta ’siriga elektr qurilm alarida ishlayotgan vaqtda b iror bir sabab natijasida elektr qurilm ani elektr bilan ta ’m inlayotgan elektr sim larining izolatsiyasi yem irilishi yoki elektr qurilm asini harakatgacha keltirayotgan ichki elektr o ‘ram larini tashkil qilgan elektr o ‘tkazgichlam ing m uhofaza qobiqlari yem irilishi natijasida elektr qurilm asi korpusiga tok o 'tk azib yuborishi natijasida tushib qoladi. B unda elektr qurilm asining korpusi elektr ustanovkasini ishlatayotgan kishi unga teginishi bilan xuddi bir fazali tok urishi singari jaro h atlan ish ro ‘y beradi. B unday jarohatlovchi elektr tokining m iqdori ham I= U f/R t form ula orqali aniqlanadi. X. 4. Elextr tokidan jarohatlanish sabablari va asosiy muhofaza vositalari E lektr to k i ta ’siridan jarohatlanishning asosiy sabablari quyidagilardir: 1) kuchlanish ostida boMgan elektr tarm oqdari yoki elektr o ‘tkazgichlarga tegib ketish yoki xavf tu g ‘diruvchi m asofaga yaqinlashish; 2 ) elektr qurilm alari asbob-uskunalarining ustki m etall korpuslari va qopqoqlarida elektr o ‘tkazgichlam ing m uhofaza qobiqlarini shikastlanishi natijasida elektr kuchlanishi hosil boMishi; 3) elektr tokini o ‘chirib rem ont ishlarini bajarayotgan v'aqtda, tasodifan elektr tokini ulab yuborish;

4) yer yuzasiga uzilib tushgan elektr o ‘tkazgichi yer yuzasbo'ylab elektr tokini tarqatayotgan tok potensiallari ayirm asi hosil bo'lg an zonaga bilm ay kirib qolish natijasida qadam kuchlanishlar ta ’siriga tushib qolish. E lektr tokidan jarohatlanishni oldini olishga qaratilgan asosiy ch o ra-tad b irlar quyidagilardir: 1 ) kuchlanish ostida bo'lg an o'tkazgichlarni q o 'l yetm aydigan qilib bajarish; 2 ) elektr tarm oqlari o'tkazgichlarini ayrim joylashtirish; 3) elektr qurilm alari korpusida elektr tokining hosil bo'lishiga qarshi ch o ra-tad b irlar belgilash; a) kam kuchlanishga ega b o 'lg an elektr m anbalaridan foydalanish; b) ikki qavatli m uhofaza qobiqlari bilan ta ’m inlash; d) potensiallarini tenglashtirish; e) yerga ulab m uhofazalash; 0 n °l sim iga ulab m uhofazalash; g) m uhofaza o 'ch irish qurilm alari. 4) m axsus elektr m uhofazalash sistem alaridan foydalanish; 5) elektr qurilm alarini xavfsiz ishlatishni tashkiliy ch o ratadbirlarini qo'llash. K uchlanish ostida b o 'lg an elektr o'tkazgichlarini q o 'l yetm aydigan qilib bajarishda to k o 'tkazgichlarini m uhofaza qobiqlari bilan t a ’m inlash, ulam i b o 'y yetm aydigan balandliklarga o 'm a tish , shuningdek, o 'tk azg ich lam i to 'siq vositalari bilan ta ’m inlash kiradi. E lektr tarm oqlarini ayrim joylashtirishda—elektr tarm o q larin i o 'zaro transform ator yordam ida tarm oqlaiga bo'lib yuborish tu ­ shuniladi. Buning natijasida ajratilgan tarm o q lar katta m uhofaza izolatsiyasi qarshiligiga ega b o 'lad i, shuning bilan o'tkazgichlarining yerga nisbatan sig'im i kichkina bo'lganligidan xavfsizlikni ta ’m inlashda m uhim rol o'ynaydi. X .5. Kam kuchlanishga ega bo‘Igan eleittr qurilmalaridan foydalanish H ar xil q o 'ld a ishlatiladigan asboblar, drel, gayka buragich va boshqalar, shuningdek, q o 'ld a ko 'ch irib yurishga m o'ljallangan lam palar bilan ishlaganda odam uning korpuslari bilan u zo q vaqt bog'langan bo'ladi. S huning u ch u n ham bunday asboblar bilan ishlayotgan kishi hayoti u c h u n xavfli b o 'lg an elektr tokining korpusga urib ketishi hodisasi, ayniqsa, bajarilayotgan ish xavfli x onalarda olib borilayotgan b o 'lsa, ro 'y berishi m um kin. S huning u ch u n q o 'ld a ishlatiladigan elektr asboblarini va

k o ‘chirib yuriladigan lam palam i ishlatganda 42 V kuchlanishga ega bo'lgan elektr tarm oqlaridan foydalanish tavsiya etiladi. B undan tashqari bunday asboblar va lam palar bilan ju d a xavfli xonalarda va nobob sharoitlarda (m asalan, m etall rezervuarlarda, to k o'tkazuvchi pollarda yotib yoki o'tirib ish olib borish) elektr to ­ kining kuchlanishi 12 V dan ortiq bo'lm asligi kerak. X 6. Sanoat korxonalarini elektr xavfi bo‘yicha sinflarga bo‘lish H am m a sanoat korxonalari xonalari o d am lar uchun elektr urishga xavflilik darajasi bo'yicha u ch ta sinfga b o'linadi. Xavfsiz xonalar nisbiy namligi va havo harorati m e’yorida bo'lgan (nisbiy nam ligi 4 0 -6 0 % , havo harorati 18—25 °C) va elektr toki o'tkazm aydigan (m asalan, yog'och) polga ega bo'lgan sanoat korxonalari xonalari kiradi. Bunga m isol tariqasida m a ’m uriy b in o lar xonalari, aniq asboblari yig'ish sexlari va boshqalar kiradi. U n d ay xonalarda h av o n ­ ing nisbiy nam ligi va harorati norm al ho latd a, poli yog'ochdan b o 'lib elektr tokini o'tkazm aydi. Xavfli xonalar tarkibiga nisbiy nam ligi uzoq vaqt 75% va u n ­ dan yuqori bo'lgan — nam xonalar, havo haro rati uzoq vaqt 30 °C d an ortiq b o 'lg an issiq xonalar, xona havosida to k o'tkazuvchi changlar ajralib chiqish m um kin bo 'lib k o 'm ir va m etallarning changlari, bu changlar m iqdori tok o 'tk azg ich lar va elektr qurilm alari ichiga kirib elektr xavfini vujudga keltiradigan, tok o'tkazuvchi polga (m etall, tem i-b eto n , yer, g'ishtli pollar) ega bo'lgan va ishlayotgan ishchi bir vaqtning o'zida bir to m o n d an yeiga ulangan m etall konstruksiyalari, texnologik jihozlarga ham d a ikkinchi to ­ m o n id an elektr qurilm alarining m etall korpuslariga tegishi m um kin bo'lg an sanoat xonalari kiradi. B unga m ashinasozlik sanoati korxonalari sexlari, zinapoyalar isitilm aydigan skladlar va boshqalar kiradi. O 'ta xavfli xonalar — bulaiga nam ligi ju d a yuqori bo'lgan ( 1 0 0 %, devor, shift, pollarda suv tom chilari paydo b o 'lad i), h aro ­ rati 35 °C va u n d an yuqori, havo tarkibida kim yoviy aktiv m odd alar b o 'lib , bular elektr o 'tkazgichlam ing m uhofaza qobiqlarini yem irish xususiyatiga ega bo'lgan, shuningdek, xavfli xonalarga xos b o'lg an belgilarga ega bo'lgan sanoat korxonalarining ish bajaradigan joylarini kiritish m um kin.

H a r qanday elektr qurilm asini, agar uning m etall korpuslarida elektr kuchlanishi hosil bo'lishi xavfi bo'lsa, qaysi joyda va qanday binoda ishlatilishidan q a t’i nazar, uning korpusini yerga ulab qo'yiladi va bu elektr ustanovkalarini yeiga ulab m uhofaza qilish deb ataladi. Yerga ulab m uhofaza qilishning asosiy m ohiyati ishlatilayotgan elektr asboblarining m etall korpuslarida elektr kuchlanishi paydo b o 'lsa un i yerga o'tkazib yuborishdan iborat. E lektr qurilm alam i yerga ulab m uhofaza qilishning asosiy xususiyati, qurilm a korpusiga o 'tib ketgan kuchlanishni xavfsiz kuchlanish darajasiga tushirish, shuningdek, yerga ulangan joy atrofida potensiallar ayirm asi hosil bo'lm asligini ta ’m inlashdan iborat. X.8. Yerga ulab muhofaza qilish qurilmasi va uning turlari Y erga ulab m uhofaza qilish qurilm asi deganda, yerga qoqilgan va elektr tokini yerga o'tkazib yuborish u ch u n m o'ljallangan m etall qoziq va bu qoziqni elektr qurilm asi bilan biriktiruvchi m etall o'tkazgich tushuniladi (34-rasm ). Yerga ulab m uhofaza qilish qurilm alari asosan ikki xil bo'ladi: bir joyga yig'ilgan va k o n tu r b o 'y ich a joylashtirilgan. Bir joyga vie'ilean veren п1яЬ тиЪпТя7я nilish nurilm asida yerga ч ч ч It3, 34-rasm . Y erga ulash chizm asi. qoqilgan m etall qoziqlar sexdan tashqaridagi ayrim m aydonlarga, yoki sexning m a ’lum bir uchastkasiga o 'm atilg an b o 'ladi. Bu usuldagi m uhofaza qilishning asosiy kam chiligi yerga ulangan qoziq bilan m uhofazalanayotgan qurilm a orasida m asofa borligi, q urilm aga tegib ketish koeffitsiyenti a = l ga teng, dem ak, elektr q uril-

m asida kuchlanish U t (V) ga teng. Bu esa o 'z navbatida yerga ulangan konstruksiyalar U e (V) potensialiga, ya’ni U ,= l, R , ga teng, b u n d a I, — yerga o 'tib ketayotgan tok kuchi; R, — yerga ulab m uhofaza qilish qurilm asining qarshiligi, Om . S huning u ch u n ham bunday yerga ulab m uhofaza qilish qurilm asini kuchlanishi 1000 V dan oshm agan elektr qurilm alarida, yerga o 'tib ketayotgan to k kuchi uncha katta bo'lm agan va odam u ch u n xavfli b o 'lg an kuchlanishlar hosil qilm aydigan elektr qurilm alarini m uhofaza qilishda qo'llaniladi. B unday qurilm aning ijobiy to m o n i, ulam i qarshiligi kam bo'lgan tup ro g 'i nam , tashlandiq jo y ­ larni tanlash im koniyati borligidir. K o n tu r b o 'y ich a joylashtirilgan yerga ulab m uhofaza qilish qurilm asining asosiy prinsipi yerga ulashga m o'ljallangan m etall qoziqlar, elektr qurilm asi o 'm atilg an m aydon atrofi bo'ylab yoki butun m aydon bo'ylab, hisoblab chiqilgan m a’lum oraliqlar b o 'y ich a joylashtirib chiqiladi va o 'zaro m etall polosadan qilingan o'tkazgich yordam ida bir-biri bilan payvandlab ulab qo'yiladi. K o n tu r bilan yerga ulashda elektr xavfsizligi b u tu n yerga ulangan qoziqlar o 'm atilg an , yerga ulangan qoziqlar hisobiga tenglashtiriladi, y a’ni butun zo n a bo'ylab potensiallari ayirm asi yo'qoladi. Yerga ulash qurilm alarining tuzilishi. Y eiga ulab m uhofaza qilish qurilm alari ikki xil k o 'rinishda b o'lishi m um kin; sun’iy qurilm alar, ular faqat yerga ulab m uhofaza qilishga m o'ljallab o 'm a tila d i va tabiiy, boshqa m aqsadlar u ch u n o 'm atilg an m etall konstruksiyalar. S u n ’iy yerga ulash qurilm alarini gorizontal va vertikal o 'm atilg an m etall tayoqchalardan tashkil topgan turlari bo'ladi. Y erga ulash qurilm asining vertikal o'rnatiladigan turi u ch u n diam etri 3—5 sm bo'lgan p o 'lat trubalar va 40x40 va 60x60 m m li p o 'la t uchburchaklarini 2,5—3 m uzunlikda katakchalari olinadi. U larni 0,5 m chuqurlikdagi ariqchalar qazilib m a’lum oraliqda yerga qoqib chiqiladi va o 'zaro p o 'la t polosa yordam ida payvandlab biriktiriladi. P o 'lat polosa qirqim yuzasi 4x12 m m kam bo'lm asligi kerak. Polosa o 'rn ig a diam etri 6 m m d an kam b o'lm agan dum aloq p o 'la t tayoqchalardan foydalanish m um kin. Tabiiy yerga ulash qurilm alari sifatida, suv u ch u n yoki boshqa narsalar u ch u n yerga o 'm a tilg a n truboprovodlar (bunda portlovchi va yengil alangalanuvchi suyuqliklari va gazlar u ch u n o 'm atilg an truboprovodlardan tashqari artezian quduqlari truboprovodlari, yerga ulangan qism larga ega bo'lgan binolam ing te m ir beton qism lari, kabellarning q o 'rg 'o sh in qobiqdari va boshqalardan foydalanish m um kin).

Tabiiy yerga ulash qurilm alarining afzalliklari shundaki, u larning tokni yerga oqib o ‘tishiga qarshiligi kam bo'lishi bilan birga, iqtisodiy nuqtayi nazaridan ham foydali (chunki u lam i k o 'rish uchun qilinadigan sarf-xarajat kam ). Y erga ulash qurilm asini elektr asbobi bilan ulashga m o'ljallangan sim lar sifatida polosa yoki dum aloq p o 'la t sim lardan foydalaniladi. U lam i binolam ing devorlari orqali yoki m a ’lum u stunlar yordam ida ochiq holatda o'tkazish m um kin. H ar b ir elektr qurilm asi yerga ulash qurilm asiga ayrim sim bilan ulanadi. E lektr qurilm alarini ketm a-ket ulash y o 'li bilan yerga ulash qurilm asiga biriktirishga yo'l qo'yilm aydi. Elektr qurilm alarini o 'm a tish qoidasi talablariga k o 'ra , yerga ulab m uhofaza qilish qurilm asining um um iy qarshiligi, yilning ham m a fasllari u chun, 1000 V kuchlanishgacha bo'lg an elektr qurilm alarida 4 O m dan katta bo'lm asligi kerak. X. 9. Nolga ulab muhofaza qilish Elektr qurilm alarining tok o'tm ay d ig an m etall qism larini oldindan nol sim bilan ulab qo'yish nolga ulab m uhofaza qilish deb yuritiladi. M uhofazalovchi nol sim i elektr m anbai g'altagining neytral qism larini m ustahkam yerga ulash bilan boshlanib uch faza bilan birlikda to 'rtin c h i nol sim tariqasida b u tu n tarm oq bo'ylab tortib boriladi va iloji boricha k o 'p ro q (m a’lum m asofalarda) yerga ulab boriladi. N olga ulab m uhofaza qilishning vazifasi yerga ulab m uhofaza qilishniki bilan bir xil, y a’ni elektr asbobi korpusiga oqib o 'tib ketgan kuchlanishni zararsizlantirishdan iborat. N olga ulab m uhofaza qilishning ishlash prinsipini korpusga o 'tib ketgan elektr tokini nol simi bilan ulash hsobiga qisqa to 'q in ish vujudga keltirish bilan, elektr qurilm asiga kelayotgan to k kuchining ortib ketishiga erishiladi va buning natijasida elektr qurilm asini m uhofaza qilish uchun o 'm atilg an saqlovchi eruvchi qurilm ani yoki saqlovchi avto m atni o 'ch irish bilan elektr qurilm asiga kelayotgan elektr tokini uzib qo'yiladi. B unday vazifani bajaruvchi, saqlovchi, eruvchi qurilm alar yoki avtom atlar oldindan elektr qurilm asidagi elektr to ­ kining m a’lum m iqdorda oshishiga m o'ljallab o 'rn atib qo'yiladi. B unday saqlovchi qurilm alar yordam ida korpusiga to k o 'tkazib yuborayotgan (buzilgan) elektr qurilm asini saqlovchi-eruvchi quril-

m alar o 'm atilg an taqdirda uni o 'chirish 5—7 s, avtom atlar y o rdam ida esa 1 — 2 s davom ida am alga oshiriladi. B undan tashqari nolga ulangan qism lar yerga qo'yilgan bo'lganligi sababli saqlovchi eruvchi q urilm alar elektr qurilm asini o 'ch irib toksizlantirguncha ulam i yerga ulab m uhofaza qilish sistem asi sifatida kishilam i elektr toki xavfidan saqlab turadi. B oshqacha aytganda, nolga ulangan elektr sistem asida yerga ulanganligi sababli kuchlanish xavfsiz darajaga tushib qolgan bo'ladi. U ch fazali to 'rtta simli elektr tizim lari nolga ulab m u h o ­ faza qilish tizim lari sifatida neytrali yerga m ustahkam ulangan 1 0 0 0 V gacha kuchlanishga ega bo'lg an qurilm alarda keng joroiy etilgan. O datda, bunday q urilm alar 380 220 V, 220 127 V va 660 380 V kuchlanishlar bilan m ashinasozlik sanoat korxonalari va shuningdek, sanoatning boshqa tarm o q korxonalarida keng qo'llaniladi. E lektr qurilm alarin i o 'm a tish qoidalariga asosan nol sim ining elek tr o'tkazu v ch an lig i asosiy o 'tk azg ich larn in g o 'tk a z u v - chanligining y arm id an kam bo'lm asligi kerak. B unday hollarda zararlangan elektr qurilm asi orqali qisqa to 'q in ish toki kuchi elek tr qurilm asini o 'c h irish u ch u n yetarli b o 'lad i. Aytib o'tilg an lard an quyidagi xulosa chiqadi: neytrali m ustahkam yerga ulangan 1000 V kuchlanishdagi elektr tizim larida ishlaganda elektr xavfsizligini ta ’m inlash uchun nol sim i asosiy vazifani bajaradi. S huning uchun ham bun d ay qurilm alarida nol sim isiz ishlash taqiqlanadi. N eytralni yerga ulashning asosiy vazifasi nol sim ining kuchlanishi, shuning bilan birga unga ulangan elektr qurilm alari korpuslari kuchlanishini, b iror faza to 'sa td a n yerga urib ketgan taqdirda xavfsiz m iqdorgacha kam aytirishga qaratilgan. H aqiqatan h am to 'rtta simli uch fazali elektr tizim ining neytrali yerga ulanm agan b o 'lsa favqulodda yerga tok o'tayotgan bo'lsa, nolga ulangan elektr qurilm alari bilan yer o 'rtasid a tarm oqning bir fazasi kuchlanishiga teng b o 'lg an kuchlanish S, hosil b o 'lad i va bu kuchlanish toki elek tr qurilm asini o'chirib qo'y g u n ch a davom etishi m um kin. Bu esa y o 'l qo'yib bo'lm aydigan hodisa hisoblanadi. A gar neytral yerga ulangan bo'lsa, u n d a butunlay boshqacha, h aqiqatda ham m utlaqo xavfsiz holat yuzaga keladi. B unda U F ulanishi Rzm—fazaning yerga ulanish qarshiligi va neytralning qarshiliklari o 'rtasid a proporsional taqsim lanadi, natijada yer bilan nolga ulangan qurilm a o'rtasidagi qarshilik keskin kam ayadi:

U K = I3 .R 0 = U F.R O /(R O + R Z M ) U m u m an yerga tasodifan tushib qolgan sim ning yerga ulanish qarshiligi Ro, qarshilikka nisbatan ancha katta bo'lganligi sababli U k, ning qiym ati xavfsiz boMadi. M asalan U (=220 V, Ro=4 O m , R Zm= 100 O m deb faraz qilsak, U nda U k= (220 x 4 )/(4 + I0 0 )= 8 ,5 V. B unday kuchlanish o 'z -o 'z id an ko'rinib turibdiki, hech qanday xavfli vaziyat yarata olm aydi. S huning uchun neytrali yerga ulanm agan to ‘rt simli uch fazali elektr tarm oqlari elektr toki urishi jih atidan xavf tug 'd irad i va ishlatilm asligi kerak. E lektr qurilm alarini o 'm a tish qoidalariga asosan yerga ulangan neytral qarshiligi 220/127 V b o 'lganda 8 O m dan, 380/220 V bo 'lganda 4 O m dan va 660/380 V boMganda esa 2 O m dan oshm asligi kerak. N ol sim ini qayta-qayta yerga ulashdan asosiy m aqsad, m abodo nol sim i yeiga ulangan joydan keyin uzilgan taqdirda, xavfli vaziyat yuzaga kelm asligini ta ’m inlash m aqsadida am alga oshiriladi. H aqiqatan ham , m abodo nol simi yerga ulangan joydan bir oz o 'tg ach uzilib qolsa, butun nol sim va unga ulangan efektr qurilm alarining korpuslari, yerga tok o'tkazib turgan faza ta ’sirida, yerga nisbatan U f kuchlanishiga teng boMgan kuchlanish ta ’siriga tushib qoladi. B unday kuchlanishdagi qurilm a ju d a uzoq m uddat inson hayoti uchun xavf solib, ishlab turishi m um kin, chunki bu qurilm a avtom atik ravishda o 'ch irish qurilm asiga ega bo'lm ay qoladi va ko'plab ishlayotgan stanoklar orasida uning xavfliligini aniqlash va o 'chirib qo'yish qiyin. A gar nol sim i qayta-qayta yerga ulangan bo'lsa, u n d a asosiy qism dan uzilib qolgan taqdirda ham I 3 tokini yerga o'tkazib yuborayotgan zanjir saqlanib qoladi, shuning u ch u n nolga ulangan korpusdagi kuchlanish, b irm u n ch a m iqdorda kam ayadi: U p = I 3 .R p= U F.R p/(R o+R p), b unda, R p — nol sim ini qayta yerga ulagandagi qarshiligi, O m . B undan ko'rinib turibdiki, nol sim ini qaytadan yerga ulash, yerga nisbatan kuchlanishni butunlay yo'qotm asa ham , xavfli kuchlanishni kam aytirish im koniyatini yaratadi. Shuning uchun ham nol sim idagi h ar qanday uzilishlar bo'lm asligini ta ’m inlovchi ch o ra-tad b irlar belgilanadi. Bu

o'tkazgichlarga m uhofazalovchi qurilm alar o'tkazish, o 'ch irish vositalari o 'rn atish g a ruxsat etilm aydi. C hunki bunday vositalar nolga ulab m uhofazalash tizim i birligini buzishi m um kin. Elektr qurilm alarini o 'm atish qoidalariga asosan m uhofazalovchi nol sim ini o'm atilgan havo liniyalari tortilib borilayotgan vaqtda m uhofazalovchi nol simi ishchi nol sim i bilan qo'shilgan holda, qaytadan yerga ulanadi. H ar bir qayta ulash qarshiligi 220/127 V kuchlanishlarda 60 O m , 380/220 V kuchlanishlarda 30 O m va 660/380 V kuchlanishlarda 25 O m dan oshmasligi kerak. H am m a qayta ulanishlar qarshiliklarining um um iy yig'indisi 220/127 V kuchlanishlarda 20 O m , 380/220 V kuchlanishlarda 10 O m va 660/380 V kuchlanishlarda 5 O m dan oshm asligi kerak. X. 10. Muhofazalovchi o‘chirish qurilmasi A gar elektr qurilm asi korpusida inson hayoti uchun xavfli kuchlanish hosil bo'lib qolsa, uni tezda o 'ch irish im koniyatini beradigan qurilm alarga m uhofazalovchi o 'ch irish qurilm alari deyiladi. B unday tokning hosil bo'Hshiga m asalan, elektr toki fazasi korpusga urib ketishi, tarm o q d a hisobga olingan kuchlanishga nisbatan kuchliroq kuchlanish paydo bo'lishi va boshqalar sabab b o 'ladi. B unda elektr tarm o q d a elektr param etrlarining o'zgarishi ro 'y beradi, m asalan, elektr qurilm asi to k o'tkazm aydigan qism larida kuchlanish paydo b o 'ladi, fazadagi kuchlanish yerga nisb atan o'zgaradi va boshqalar. Bu o'zgarishlarning h ar birini, elektr qurilm asining odam h ayoti u ch u n xavfli bo'lgan kuchlanishni yo'otishga olib keladigan avto m atik o 'ch irish qurilm asining asosi qilib olinishi m um kin. M uhofazalovchi o 'c h irish qurilm asi, xavf hosil qilgan elektr asbobni 0 . 2 s dan oshm agan vaqt davom ida o 'ch irish im koniyatini berishi kerak. M uhofazalovchi o 'ch irish asbobi bir q an ch a qism lardan tashkil topgan b o 'lib , asosan elektr sistem asida biror bir param etrning o'zgarishini sezib, elektr sistem asiga berilayotgan tokni avtom atik uzuvchi qurilm aga signal beradi. Bu elem entlam ing asosiysi qabul qiluvchi qurilm a bo'lib (asosan qabul qiluvchi qurilm a sifatida rele qo 'llan ilad i), u elektr sistem asidagi p aram etr o'zgarishlarini qabul qiladi, agar kelayotgan signal kuchsiz b o 'lg an holda uni kuchaytiruvchi qurilm a o 'rn atilad i, shuningdek, b u sistem aning to 'g 'ri ishlayotganligini tekshirib turuvchi nazorat asboblari ham da signal lam palari o 'm atilish i m um kin.

A vtom atik tokni uzish qism ining asosiy vazifasi olingan signalga asoslanib elektr qurilm asini ta ’m inlayotgan elektr tarm og'ining b u tunlay uzib q o ‘yishdan iborat. A vtom atik o 'ch irish sistem alari ju d a xilm a-xil b o'lib, u tok param etrlarining o'zgarishiga asoslangan. M asalan elektr qurilm asi korpusida yerga nisbatan xavfli kuchlanish paydo bo'lishi, doim iy o'zgarm as to k o'zgarishi, nolga nisbatan m untazam kuchlanish va boshqalar. M uhofazalovchi o 'ch irish qurilm asining, elektr asbobli korpusiga to k o 'tib ketganligidan ta ’sirlanadigan qurilm ani ko'rib chiqam iz. Bu qurilm a asosan elektr asbobining toksiz qism i hisoblangan korpusida xavfli kuchlanishlar paydo b o 'lganda uni o ldini olishga qaratilgan. Shuningdek, bu qurilm a yerga ulab m u ­ hofaza qilish va nolga ulab m uhofaza qilish sistem alariga q o 'sh im ch a ravishda ishlatilishini aytib o 'tish kerak. B unday qurilm aning sxem asi 35-rasm da keltirilgan. Q urilm aning qabul qilish qism ini m aksim al kuchlanish relesi tashkil qiladi. R elening bir klem m asi elektr qurilm asi korpusiga ikkinchisi esa q o 'sh im ch a yerga qarshilik orqali ulangan. Q o'sh im ch a yerga ulan ­ gan elektrodni korpus yerga ulash sistem alaridan 15—20 m m asofada 35-rasm . M uhofazalovchi o 'ch irish qurilm asi joylashtirish tavsiya etiladi. A gar elektr toki elektr asbobi korpusiga urib ketsa, unda birinchi navbatda yerga ulash va nolga ulash m uhofaza sistem alari ishlari kuzatiladi, bulam ing natijasida korpus kuchlanishi m a ’lum kuchlanishidan oshib ketm asligi kerak. Agar kuchlanish yo'l qo'yilishi m um kin b o'lganidan oshib ketsa, u nda rele ishga tu ­ shadi va tokni uzuvchi qurilm a g'altagiga to k o 'tk aza boshlaydi. G 'altak d an tok o 'tish i u yerda kuchli m agnit m aydoni hosil qiladi va o 'ch irish qurilm asiga biriktirilgan m etall sterjenni tortib olishi hisobiga elek tr qurilm asiga to k berishi to'xtatiladi. ,'//7 35-rasm . M uhofazalovchi o 'ch irish qurilm asi. 190

B unday m uhofazalovchi o 'ch irish qurilm alari 1000 V gacha kuchlanishga ega b o 'lg an va yerga ulash sistem asiga ega bo'lgan elektr qurilm alarida ishlatiladi. X. 11. EleKtr qurilmalarini o‘matishda qo'yiladigan asosiy talablar E lektr dvigatellari, ularni ulovchi o ‘tkazgichlam ing m uhofaza qobiqlari, tok o 'ch irish qurilm alari va saqlovchi qurilm alarga, ularni o 'm a tish va foydalanishda m a’lum talab lar qo'yiladi. E lektr qurilm alarining elektr o'tk azg ich larin i m uhofaza qobiqlari bilan ta ’m inlash m uhim rol o 'y n ay d i. U b irinchidan ko'p m iqdoidagi elektr to kini yo'qotishdan saqlaydi, ikkinchidan ishlayotgan elektr toki ta ’siriga tushib qolishga y o 'l qo'ym aydi va uchinchidan elektr sistem alarining o'zgaruvchi kuchlanishlaridan uchqunlari chiqish bilan paydo bo'ladigan y o n g 'in xavfmi y o 'qotadi. E lektr qurilm alarini o 'm a tish qoidalariga asosan ikki saqlovchi qurilm a o'rtasidagi elektr sistem alaridagi yoki oxirgi saqlovchi qurilm a bilan h ar qanday o'tkazgich orasidagi m uhofaza qobig'i qarshiligi 0,5 M O m dan kam bo'lm asligi talab qilinadi. Xavfli xonalarda bu qarshilik m iqdori 20—50% ortiq bo'lishi kerak. E lektr qurilm asining m uhofaza qobig'i qarshiligi uni o 'm a tg a n d a n keyin o 'lch ab ko'riladi va u n i ishlatish davrida yiliga kam ida bir m arta xavfli xonalarda kam ida 2 m arta o 'lch ab , tek ­ shirib turiladi. C hunki elektr qurilm alarining tokni o 'tk azib yuborm asligini ta ’m inlashga qaratilgan m uhofaza qobiqlari vaqt o'tish i bilan, o'zlarining elektr o'tkazm aslik qobiliyatlarini o'zgartirib, m a ’lum m iqdorda elektr o'tk azu v ch an bo 'lib qolishlari m um kin. Sanoat korxonalarini xonalaridagi elek tr o'tkazgichlar m u n o - faza qobig'i bilan yoki kabel sifatida foydalanilishi m um kin. B a’zi bir hollarda, agar bu o'tkazgichlar m exanik kuchlar ta ’siri ostida bo'ladigan bo 'lsa, u larn i m etall trubalar ichiga o 'm a tib , m uhofaza qilinadi. M unofaza qilinm agan ochiq sim lardan foydalaniladigan h o llarda ulam i eng kam ida 3,5 m balandliklarda o 'm a tish tavsiya e tiladi (m asalan, k ranlam ing kontakt sim lari va h.k.). B unday sim lari uzilib ketgan taq d ird a ulam in g toksizlantirish avtom atik sistem alari b o 'lishi shart. E lektr sistem alarining saqlovchi qurilm alari ju d a sodda uzilgan bo'lib,. agar sistem ada elektr q u w a ti nom inal m iqdordan ortib ket-

gan taqdirda avtom atik ravishda to k n i uzib qo'yadi. M uhofaza qurilm asi elek tr sistem asidagi tok q u w a ti nom inal m iqdordan 25% ortib ketsa, m uhofaza qurilm asiga o 'm a tilg a n eruvchan qism erib ketadi va to k kelishi to'xtaydi. Bu eruvchan qism ni elektr sistem asiga berilayotgan to k kuchining m aksim al zarur m iqdoriga m oslab tanlanadi. U n in g erib ketish vaqti u n d an o 'tayotgan to k kuchiga bog'liq. Agar to k kuchi birdaniga 2,5 m arta ortib ketsa, eruvchi qism 0,2 s davom ida erib ketadi. E m vchi qism ni standart sifatida ishlab chiqarilayotganlarini kallash kerak. U n in g o 'm ig a m is sim lardan qilingan yasam a qurilm alarini qo'llashga ruxsat etilm aydi. C hunki bunday yasam a qurilm alar o 'z vaqtida ishlam ay sistem aning boshqa qism larining va o'tkazgichlarning qizib ketishiga va m uhofaza qobig'larining yonib ketishi natijasida y o n g 'in chiqishiga sababchi bo'ladi. Saqlovchi qurilm alarning probkasim on, plastinkali va tru b - kasim on tu rlari b o 'lad i, ulam ing ham m asida ham eruvchi qism ni o'zgartirish im koniyati b o r (368-rasm ). P robkasim on saqlovchi qurilm ani m axsus patronga burab kirgiziladi va b u tu n elektr zanjiri shu qurilm a orqali ulanadi. U ning o 'rtasid a eruvchi m etall sim o'tk azilg an va atrofi erigan vaqtda elektr yoyi hosil bo'lm asligini ta ’m inlash u ch u n asbest bilan to 'lg 'izilg an . B unday saqlovchi q u rilm ani yoritish sistem alarida va u n ch a k atta bo'lm agan elektrodvigatellam i ishlatishda q o 'llaniladi. Plastinkali saqlovchi qurilm alar bitta yoki bir necha yengil eruvchi m etall sim lardan tashkil topgan eruvchi qurilm aga ega b o 'lib , m u ­ hofazalovchi tok o'tkazm aydigan asosga o 'm atilad i. Plastinkali saqlovchi qurilm alar 220 V k uchlanishdan ortiq b o 'lm ag an elektr tarm o q larid a qo'llaniladi. 36-rasm . Saqlovchi qurilm alar.

T rubkasim on saqlovchi qurilm alar novak chinni trubkadan iborat b o 'lib , uning ikki tom oniga yengil eruvchi m etalldan q ilin ­ gan eruvchi qism ga wga bo'lgan halqalar kiydiriladi. B unday saqlovchi qurilm alar m ahkam lanadigan m etalldan qilingan q utichalar ichiga joylashtiriladi. Q anday turdagi saqlovchi qurilm alardan foydalanilayotganidan q a t’i nazar, ularni alm ashtirish uchun, albatta o'chirish vositasi b ilan elektr tokini o 'chirib qo'yish tavsiya etiladi. Agar o'chirish n in g iloji b o 'lm agan hollarda ularni albatta shaxsiy m uhofaza aslahalari, rezina q o 'lq o p , ko'zoynak va polga izolatsiya vositalari to 'sh a b , alm ashtirish kerak. B undan tashqari avtom atik saqlovchi qurilm alardan h am foydalaniladi. U larning ishlash prinsipi ham ju d a sodda tuzilgan. B unday qurilm alarning afzalligi shundaki, ularni elektr sistem asidagi kam chiliklar tuzatilm aguncha ishga tushirish im koniyatini b erm aydi. S tanoklar va boshqa m exanik jihozlam i harakatga keltirish, asosan elektrodvigatellar yordam ida am alga oshiriladi. Elektr dvigatellari quyidagi turlarga bo'lin ad i: ochiq, m uhofaza qilingan, berk, portlashga xavfsiz va suv kirm aydigan. M ashinasozlik sanoat korxonalarida asosan berk portlashga xavfsiz elektr dvigatellaridan foydalaniladi. Bu elektr dvigatellarining to k o'tkazuvchi qisim lari puxta m uhofazalangan, elektr toki bilan ta ’m inlash klem m alari m uhofaza qopqoqlari bilan berkitiladi. E lektr dvigatellarining h am m a aylanadigan va harakatlanadigan qism lari to 'siq qurilm alari bilan ta ’m inlanishi shart. E lektr sistem alariga beriladigan elektr tokini yoqib-o 'ch irish qurilm alari m uhim aham iyatga ega. U lam i havoda ochiq holda, m axsus m oylam ing ichida ishlatiladigan turlari b o r b o 'lib , u lam ing tanlash sistem adagi to k kuchlanishiga bog'liq. H avoda ochiq holatda ishlatiladigan o'chirib-yoqish qurilm asini rubilniklar deb yuritiladi. R ubilniklar berkitiladigan qopqoqlar bilan jihozlanadi. C hunki o 'ch irib -y o q ish vaqtida hosil b o 'ladigan elektr yoylari inson hayoti u ch u n xavfli hisoblanadi. B undan tash ­ qari, bu yoylar ta ’sirida kuyib qolish m um kin. K nopkasim on o 'chirib-yoqish qurilm alari, rubilnikning bir turi b o 'lib , bunda ulash va o 'ch irish elektrom agnit yordam ida am alga oshiriladi. E lektr sistem alarini o 'ch irib , yoqish vaqtida m agnitli yoqish qurilm alari ju d a keng tarqalgan. M agnitli yoqish qurilm asi m axsus

qutilarga joylashtirilgan b o'lib, ularni boshqarish knopkalar y o rdam ida am alga oshiriladi. Bu knopkalar xohlagan uzoqlikda, x o h ­ lagan joyga o 'm a tilish i m um kin. U lar h am ishlatilayotgan uchastkaning holatiga qarab (gaz, par, chang) och iq , berk, chang kirm aydigan va portlashga xavfsiz qilib o 'm atilish i m um kin. 500 V kuchlanishdan yuqori b o 'lg an kuchlanishlardagi elektr sistem alarini y o q ib -o 'ch irish qurilm alarida am alga oshiriladi. B uning asosiy m ohiyati shundaki, uning kontaktlari m oy ichiga jo y ­ lashtirilgan, k o n tak tlar ulanganda hosil bo'ladigan elektr yoyi, issiqlik ta ’sirida m aydon hosil bo'lgan p ar va gazlar m uhitida tez so'nadi. M oyda ishlatiladigan o 'ch irish sistem alaridan foydalanganda portlash d an va m oy sachrashi natijasida hosil b o 'lad ig an elektr toki urish xavfidan ehtiyot bo'lish kerak. Portlash xavfi elektr yoyi ta ’sirida ajralib chiqqan m oy parlari va gazlari havo bilan aralashib ketgan hollarda yuz beradi. K uning u ch u n bunday o 'ch irib yoqish sistem alari ochilib qolishiga y o 'l qo'yib bo'lm aydi. E lektr y o rd am id a q o 'ld a ishlatiladigan—drel, gayka buragich, silliqlovchi va p ardozlar m ashinalari va boshqalarga, quyidagi asosiy talablar qo'yiladi: elektr tokiga oson ulanib, oson o'chirilishi, ishlatishda xavfsiz, shuningdek, ishlatish davrida to k o'tkazuvchi qism lariga o dam ning tegib ketish va to k ta ’siriga tushib qolishi im koniyati b o 'lm asin. B unday asboblar bilan ishlaganda elektr toki ta ’siriga tushib qolish, uning m etall korpuslari orqali, yaxshi yerga ulangan m etall qism larda turib ishlov berayotgan vaqtda, zax xonalarda ish bajarishda, shuningdek, o chiq hvoda ish olib borganda bo'lishi m um kin. B unday hollarda elektr xavfi darajasini kam aytirishning birdan b ir yo'li, xavfsiz kuchlanishlarda ish olib borishdir. Lekin bunday ishlarda -kuchlanishni pasaytiruvchi qurilm a kerak b o 'lad i. Xavfli sharoitlarda elektr asboblarini q o 'ld a ishlatish kuchlanishi 36 V d an oshm agan, I kvtgacha q u w atg a ega b o 'lg an , chastotasi 200 G s li elektr q u w a tid a n foydalanish tavsiya etiladi. Q o 'ld a ishlatiladigan asboblam i 110 va 220 V kuchlanishlarda ishlatishga faqat xavfsiz xonalarda va ochiq havoda ish olib borishda esa elektr q o 'l asboblari faqat 36 V gacha bo'lg an kuchlanishlar bilan ruxsat etiladi. B a’zan bun d ay asboblam ing q u w a ti b u nday kuchlanishlarda yetm ay qolsa, u n d a elek tr asbobi korpusini m ustahkam yerga u la n ­ gan holda, alb atta ishlayotgan kishi shaxsiy m uhofaza aslahalaridan foydalanishi shart. Bu shaxsiy m uhofaza aslahalariga rezina,

qo 'lq o p , rezina kalish, gilam cha va fartuklar kiradi. Q o 'ld a ishlatiladigan elektr asboblarining tuzilishida xavfsizlikni ta ’m inlash elem entlari bo'lishi, shuningdek, 36 V kuchlanishdan ortiq, kuchlanishda ishlaydigan asboblar uchun, diam etri 4 m m dan kam boMmagan o'tkazgichdan tayyorlangan, nol sim iga yoki yerga ulangan simga ulash uchun qisqichga ega boMishi shart. E lektr asbobini tokka ulash k o 'p sim li kabellardan tashkil to p ­ gan boMishi, oddiy sim boMgan taqdirda rezina shlang kiygizilib m uhofazalangan boMishi shart. K o 'p in c h a bunday kabellar tarkibida polga, yerga ulash uchun m o'ljallangan sim lar ham boMadi. R ozetkalarda esa yerga ulangan yoki nol sim i nuqtalari boMadi. M ashinasozlik sanoat korxonalarida doim iy o 'm atilg an va ko 'ch irib yuritiladigan elektropayvandlash qurilm alaridan keng foydalaniladi. D oim iy o'm atilgan elektr payvandlash ishlarini m a’lum m u h o ­ fazalangan va sham ollatish sistemalariga ega bo'lgan xonalarda am alga oshiriladi. Payvandlash agregatini payvand qilinayotgan joyga iloji b o ­ rich a yaq in ro q o 'm a tish kerak. M ashina va agregatlar bilan p ay ­ vandlash agregati orasidagi m asofalar elek tr jihozlarini o 'm a tis h q oid alarid a belgilanadi. D oim iy to k m ashinalarini u m um an sanoat korxonalarida m arkazlashtirilgan holda joylashtiriladi, am m o ulam ing o 'm atilg an jo y ­ lari bilan payvandlash postlari oralig'i 40 m dan ortiq boMmasligi kerak. Payvand qilish generatori, transform ator va apparatlarini ochiq havoda o 'm a tish , faqat ular berk va nam likni saqlovchi m uhofaza qurilm asiga ega bo'lgan hollardagina ruxsat etiladi. U lam i asosan usti yopilgan va yonuvchi m ateriallardan xoli bo'lg an ayvonchalarga joylashtirish tavsiya etiladi. H ar b ir payvandlash qu rilm asini uni ta ’m inlayotgan elektr tarm og'iga saqlovchi m uhofaza qurilm alari orqali ulanishi kerak. Payvandlash ishlarni ikkita sim orqali am alga oshiriladi. B irinchi sim asosiy hisoblanib, u yaxshi m uhofaza qobig'iga ega bo'lgan kabeldan iborat ikkinchi sim esa qaytuvchi sim hisoblanib, uni yetarlicha kesim ga ega boMgan h ar qanday m etalldan yasalgan boMishi va shuningdek, payvand qilinayotgan konstruksiyaga qotirilgan b o'lishi shart. Bu sim larning m uhofaza qobig'i shart em as. Bu o'tkazgichlar sifatida stellajlar, payvandlash plitalari va qilinay otgan m etall konstruksiyalardan h am foydalanish m um kin.

Payvand qurilm asining ikkinchi simi sifatida gaz quvurlari suv o'tkazuvchi quvurlar, binolarning metall konstruksiyalari, shuningdek, texnologik jihozlardan foydalanish m utlaqo taqiqlanadi. Ish bajarayotgan payvandlash generatorlarining kuchlanishi 70 V, transform atorlarining kuchlanishi 80 V dan ortiq bo'lm asligi shart. Y oysim on payvandlash ishlarini har xil idishlar, qozonlar, yoki shunga o'xshash yopiq joylarda q o 'ld a yoki avtom atik ravishda olib borish, bu qurilm alarda yoy uzilgandan keyin, 0,5 s dan ortiq bo'lm agan vaqt ichida o'chirish qurilm asi bo'lgan hollardagina ruxsat etiladi. Shuning bilan birga, albatta tashqarida, biror kor-hol yuz bersa, yordam berishga tayyor bo'lib turgan kuzatuvchi bo'lishi shart. Payvand ishlarini bosim ostidagi idishlarda, shuningdek, yengil alangalanuvchi yoki portlovchi m oddalar bo'lgan idishlarda olib borish taqiqlanadi. X.12. Elektr qurilmalarida qoilaniladigan shaxsiy muhofaza vositalari Elektr qurilm alarida ishlayotganlar uchun m uhofaza vositalarining xilma-xilligini sanab o'tdik. Bu vositalarning eng m ukam m al qilib bajarilganlari ham b a’zi b ir hollarda elektr xavfsizligini baribir to 'la ta ’m inlay olm aydi. M asalan, elektr toki o'tkazgichlari yaqinida ishlayotgan kishilar, agar bu elektr o'tkazgichni m ustahkam tok o'tkazm aydigan m uhofaza qobiqlari bilan jihozlam asak, elektr xavfi aniq. Shuningdek, b a ’zi bir ishlarni elektr tokini o'chirm agan holda olib borishga to 'g 'ri keladi, bunda elektr asboblarining tutqichlarini m uhofazalash talab qilinadi, shuningdek, b a ’zi bir hollarda elektr tarm oqdarida elektr kuchlanishni uzib, rem ont ishlarini bajarishga to 'g 'ri keladi. B unday hollarda to 'satd an bilm asdan tokka ulab yuborish, tuzatib bo'lm aydigan xavfli vaziyatlar olib keladi. Y uqorida sanab o'tilgan holatlarning h a r biri o'ziga yarasha m uhofaza vositalarini, yoki m uhofaza asboblarini, yoki bu xavfni aniqlash u ch u n ishlatiladigan m uhofazalangan asboblardan foydalanishga to 'g 'ri keladi. M uhofaza aslahalari shartli ravishda uch turga bo'linadi: m uhofaza qobiqli, to 'siq va saqlovchi vositalar. M uhofaza qobiqli elektrdan saqlovchi vositalar asosan ikki turga bo'lib qaraladi: 1) A sosiy m uhofaza vositalari. 2)Y ordam chi m u h o ­ faza vositalari. Asosiy m uhofaza qobiqli vositalarga uzoq vaqt elektr kuchlanishlari ta ’sirida ishlashi m um kin bo'lg an va elektr kuchla-

nishidan m uhofaza qilish qobiliyatiga ega bo'lgan vositalar kiradi. U lar bilan elektr kuchlanishga ega bo'lgan o'tkazgichlarda elektrni uzm asdan ishlashga ruxsat etiladi. B unday vositalarga rezinadan qilingan q o 'lq o p lar, dastasi m uhofaza qobiqlari bilan jihozlangan elektr asboblari, m uhofazalangan shtangalar, elektr o 'lch ash asboblari, shuningdek, m uhofazalangan kuchlanishni o 'lc h a sh asboblari kiritiladi. . Y ordam chi elektr tokidan m uhofaza qiluvchi vositalarga, o 'zi yetarli qarshilikka ega bo'lm agan va shuning u ch u n ayrim holda elektr tokidan him oya qila olm aydigan, lekin elektr ta ’sirini qism an kam aytirish im koniyatiga ega bo'lgan vositalar kiradi. U lar asosiy vositalarga q o 'sh im ch a ravishda ulam ing m uhofaza qobiliyatini oshirish u ch u n xizm at qiladi. Y ordam chi m uhofaza vositalariga dielektrik kalishlar, gilam chalar oyoq ostiga qo'yiladigan quruq taxtad an qilingan tagliklar va boshqalar kiradi. T o 'siq m uhofaza vositalari elektr toki ta ’siridan vaqtincha to ‘- usish y o'li bilan m uhofaza qiladi, m asalan, panjara sifatidagi to 'siq lar kletkalar, shuningdek, tok taqsim lagich shkaflari va boshqalar. B a’zi hollarda esa vaqtincha ogohlantiruvchi p lakatlar osob qo'y ilad i, vaqtincha elek tr asboblarini yerga ulab m uhofazalash h am m um kin. B undan tashqari elek tr ta ’m inoti vositalari baland stolbalarda va ch u q u r yer osti kabellari orqali am alga oshiriladi. B ular h am o 'z navbatida to 'siq vositalar vazifasini bajaradi. Saqlovchi m uhofaza vositalari ishchilam i nur, issiqlik va m exanik jaro h atlard an shaxsiy saqlash vazifasini bajaradi. Bularga m u h o ­ faza ko'zoynaklari, protivogazlar, m axsus q o 'lq o p la r kiradi. X. 13. Statik elektrdan muhofazalanish K o'pgina sanoat korxonalarida yog'och, plastm assa va boshqa shunga o'xshash m ateriallam i m aydalab yoki to 'p la b va b a ’zi bir h ollarda ularni y o 'n ib ishlov berish ishlari am alga oshiriladi. Bu m ateriallar asosan dielektrik m ateriallari bo'lganligi sababli ularda statik elektr zaryadlari yig'ilish xususiyatiga ega b o'ladi. Statik elektr zaryadlari dielektrik m ateriallam ing bir-biri bilan ishqalanishi yoki dielektrik m aterialning m etall yuzalari bilan ishqalanishi natijasida ham hosil b o 'lishi m um kin. B unda hosil b o 'lg an elektr zaryadlari, agar bu yig'ilayotgan jo y to k o'tkazuvchi b o 'lsa va u yerga ulangan b o 'lsa, u n d a u yerga osongina o 'tib ketadi. A m m o yig'ilayotgan jo y tok o'tkazm aydigan m aterialdan

tashkil topgan b o 'lsa, u n d a yig'ilgan zaryad uzoq vaqt saqlanib turadi va yana ishqalanishlar davom etayotgan b o 'lsa, uning m iqdori osha boradi. M ana shu tariqa yig'ilgan elektr zaryadlari statik zaryadlar sifatida ta ’riflanadi. Statik elektr zaryadlarining hosil bo'lish jarayoni nihoyatda m urakkab jarayon hisoblanadi. Bunda ishqalanayotgan yuzalardagi elektron va ionlam ing qayta jam lanishi natijasida ishqalanayotgan yuzalarda ikki qavatli zaryadlar qatori vujudga keladi va bu qatorlardagi zaryadlar u yoki bu yuzaga o'tib qoladi va bir xil zaryadlar ko'paya boradi va bu ko'payish bir yuza hajmida bo'lganligi sababli uning zichligini yuza yoki hajm zichligi deb yuritiladi. Statik elektr zaryadlari faqatgina qattiq moddalargagina xos bo'lm asdan, balki elektr o'tkazm aydigan suyuqliklarda ham bo'ladi. Texnologik jarayonlarda bajariladigan ishqalanish, b a’zi bir m oddalarni m aydalash, shuningdek, suyuqliklam i bir joydan ikkinchi joyga o'tkazish, ularni filtrlash va boshqa ju d a k o 'p ishlarni bajarganda statik elektr zaryadlanishlari hosil bo'ladiki, ulam ing kuchlanishi bir necha o 'n m ing voltga yetishi m um kin. Elektr zaryadlarining ko'payib ketishi natijasida boshqa yuzalarga o'tishi ularning sanoat korxonalari m etallm as qism larida keng tarqalishiga sababchi bo'ladi. Bu qism lam ing harorati, zaryadlam ing yig'ilish m iqdori, yuzalarning g'adir-budirligi va boshqa param etrlariga asosan statik elektr zaryadlari butun zona bo'ylab tarqaladi. B unda b a ’zi yuzalar m usbat zaryadlam i, b a ’zilari esa m anfiy zaryadlam i to'playdi. S hunday qilib, yuzalarda kondensatorlar singari ikkita zaryadlangan qatlam vujudga keladi va ularning sig'im i quyidagicha aniqlanishi m um kin: C = S к, b u n d a, \ — havoning nisbiy o'tkazuvchanligi; к — elektr doim iy m iqdori; S — bir-biriga tegib turgan yuzalar m aydoni; d — ikki qavat elektr qatlam ining qalinligi. E lektr tokini o'tkazm aydigan jipslashgan yuzalar b ir-biridan ajratilganda, bu yuzalarning h ar birida m a’lum m iqdorda statik elektr zaryadi hosil b o 'ladi. Bu zaryadlam ing m a ’lum m iqdori neytrallashadi. A nchagina qism i esa jism yuzasida saqlanib qoladi. B u holat, ayniqsa, elektrga qarshiligi 108 O m . m d an ortiq b o 'lg an m oddalarda yuzalar bir-biridan keskin ajratilganda hosil b o 'lad ig an zaryad m iqdori o'zgarm agan holda m iqdori ko 'p ay a beradi, buning natijasida, yuqorida keltirilgan form ula asosida S

(sig‘im) kam ayadi, bu esa ikki yuza orasidagi potensiallar ayirm asining ortib ketishiga olib keladi, chunki U = — . Bu m iq d o r S b a’zi hollarda ju d a katta birlikni tashkil qilishi m um kin. Q attiq jism larning ishqalanishi natijasida elektr zaryadlari hosil bo'lishi kuchayadi. C hunki issiqlik ta ’sirida kengaygan yuzalarda birbiriga tegib turuvchi zonalar kengayadi, issiqlikning ortishi o 'zaro ishqalanayotgan qism larda atom lam ing elektr holatini o'zgarishiga olib keladi, u m um an elektr zaryadlanishi va yuzalar orasidagi potensiallar ayirm asi keskin ortib ketadi. M asalan, buni lentali transporterlarda, rezinalashtirilgan lentalam ing roliklaiga tegib ishqalanishidan hosil bo'ladigan elektrostatik zaryadlam i va qayishli uzatishlardagi qayish bilan shkif o'rtasidagi potensiallam i keltirish m um kin. B unday potensiallar ayirmasi k o 'p in ch a 40 kV va undan ortiq kuchlanishga ega bo'lishi m um kin. Tekstolit, kapron va plastm assa m ateriallariga m exanik ishlov berish jaray o n id a statik zaryad potensiallari ayirm asi 20 kV ga borishi aniqlangan. Q attiq jism larning changsim on zarralarini pnevm otransport yordam ida harakatlantirish natijasida, bu jism zarralarining havo bilan ishqalanishi natijasida katta m iqdordagi elektr zaryadlari hosil bo 'lishi aniqlangan. H osil b o 'lgan elektr zaryadlarining m iqdori havo nam ligiga va m odda zarralarining katta-kichikligiga bog'liq. H avo nam ligi q an ch a kam bo'lsa, zarralar q an ch a kichkina b o 'lsa, zaryadlanish shuncha kuchli bo'ladi. E lektr o'tkazm aydigan suyuqliklarni truboprovodlar yordam ida bir yerdan ikkinchi yerga ko'ch irish va bunday suyuqliklarni transport vositalari yordam ida tashish, bu vositalar yuzalarida katta m iqdordagi elektr zaryadlanishi hosil bo'H shiga olib keladi. B unday elektr zaryadlarining hosil b o 'lish i, ayniqsa, yengil alangalanuvchi va yonuvchi suyuqliklarni tashiganda xavfli vaziyatlar vujudga keltirishi m um kin. B unday m oddalar qatoriga elektr qarshiligi 1010 O m m dan ortiq b o 'lg an b en zin , kerosin, benzol, toluol va boshqalar kiradi. B unday m od d alar tarkibida statik elektr zaryadlarini to 'p lo v ch i aralashm alar b o 'lad i. Suyuqliklarning elektr zaryadlanishi qattiq (idish) va suyuq m oddalar tutashgan tashqi qatlam da chayqalish yoki harakatlanish hisobiga hosil bo'ladi. Statik zaryadlar ajralishi suyuqlik harakati tezligiga qarab o'zgarib boradi. H arakat q ancha katta b o 'lsa, zaryadlanish sh u n ch a k o 'p bo'ladi.

Sanoat korxonalarida statik zaryadlam ing hosil bo'lishi va ulam ing asbob-uskunalar yuzasida yig'ilishi va h ar vaqt u chqun chiqarishi m um kin b o 'lg an om il bo'lganligi u ch u n portlash va yonish xavfini tug'diradi. Shuning u ch u n ham G O S T 12.1.018.79 «Statik elektr toki, u chqun xavfsizligi» asosida elektr zaryadlarining yondirish qobiliyati tajriba usuli bilan aniqlanadi. B unda ajralib chiqayotgan statik zaryad kuchi, yondirish m um kin bo'lgan m aksim al m iq d o r q max= 1 0 ' 6 Kj ga solishtirish y o'li bilan aniqlanadi va uni y o 'l qo'yilishi m um kin b o 'lg an m iqdor qch deb qabul qilinadi. A gar qmax<qch bo'lsa, u nda chiqarishi m um kin bo'lgan uch q u n lar xavfsiz hisoblanadi. Bu m iqdor uch q u n lar h a r xil m oddalar u ch u n h ar xil bo'lganligini hisobga olib, y o'l qo'yilishi m um kin b o 'lg an m iqdor: gazlar u ch u n qci,= 4 1 0 ‘8W '0’6 KI, changlar u ch u n esa qci,= 3,3-10'8W KI qabul qilinadi. B unda W - yondiruvchi m inim al energiya b o'lib, ittifoq davrida qabul qilingan «G az, p ar va changlarni yondiruvchi m inim al energiyasini aniqlash u ch u n qo'llanm a»ga asosan tajriba y o'li bilan aniqlanadi (birligi m D j). K o'p g in a gaz va p ar aralashm alari u ch u n qch = 2 ,6 1 0 ‘8 KI, changlar u c h u n esa qch= (3 -2 0 ) . 107 KI qabul qilinadi. E lektrostatik zaryadlam ing inson organizm iga ta ’siri u zoq vaqt inson organizm i orqali oqib o 'tib turuvchi om il sifatida yoki yig'ilgan elektr zaryadlari odam organizm i orqali o 'tib ketishi natijasida keskin reflektor harakat hosil bo'lishi, ishchini xavfli zonaga tushishiga sababchi b o 'lish i m um kin. Bu esa baxtsiz hodisaga olib keladi. B u n d an tash q ari k atta kuchlanishdagi elektrostatik m ay donning u zoq vaqt t a ’siri inson organizm ining nerv va yurak, q o n -to m ir sistem alari ishida m urakkab o 'zg arish lar yuz berishiga va u lam in g ishlash ritm i buzilishiga olib keladi. S huning u ch u n ishchilarga elek tro statik zaryadlam ing ta ’sirini kam aytirish m aqsadida u lam i «E lektrostatik m ay d o n n in g kuchlanishi yo'l qo'yilishi m u m k in b o 'lg an sanitar-gigienik n orm alari 17-57-77» asosida chegaralanadi. Ish joy larid a elektrostatik m aydon kuchlanishi 1 soat davom ida 60 kV m dan oshm asligi kerak. A gar elek tro statik k u ch lan ish 1 soatdan 9 so atgacha ta ’sir etadigan bo 'lsa, uni Eci,= 6 0 / - Jt .bunda t — ta ’sir etish soati, so atlar bilan aniqlanadi. Bu belgilangan norm alar elektrostatik m aydon kuchlanishi 20 kV m dan ortiq b o 'lg an d a tatbiq etish talab qilinadi, shuning bilan birga um um iy ishlash davrining qolgan vaqtida kuchlanish y o'l