15.Bölüm ISI VE SICAKLIK
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Kılavuz Bilgi
Isı ve sıcaklık kavramları günlük hayatta birbirlerinin yerine sıkça kullanılsalar da aslında farklı iki kav-
ramdır.
Isı Sıcaklık
Isı bir enerjidir. Sıcaklık enerji değildir.
Kalorimetre ile hesaplanır. Termometre ile ölçülür.
Birimi joule ve kaloridir. Birimi derece Celcius’tur. (°C)
Maddeler arasında alınıp verilebilir. Maddeler arasında alınıp verilemez.
Madde miktarına bağlıdır. Madde miktarına bağlı değildir.
ISI ALIŞVERİŞİ
Sıcaklıkları farklı maddeler birbirlerine temas ettirildiğinde bu maddeler arasında ısı alışverişi gerçek-
leşir.
Isı enerjisi sıcaklığı yüksek olan maddeden sıcaklığı düşük olana doğru hareket eder.
Isı enerjisin aktarımı temas eden cisimlerin son sıcaklıkları eşit oluncaya kadar devam eder.
Alıştırma–1 Alıştırma–2
Isının birimi nedir? Sıcaklık hangi aletle ölçülür?
Nasıl Ölçülür? Sıcaklık birimi nedir?
101
Isı ve Sıcaklık
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Doğru-Yanlış
1. Aşağıda verilen bilgileri doğru (D) yanlış (Y) olarak işaretleyiniz.
1. Isı ve sıcaklık farklı kavramlardır.
2. Isı termometre ile ölçülebilen bir büyüklüktür.
3. Aynı sıcaklıktaki sıvılar karıştırılırsa aralarında ısı alışverişi olmaz.
4. Isı bir enerji türüdür.
5. Sıcaklığı artan madde ısı almış demektir.
6. Isı kaybeden bir maddenin sıcaklığı yükselir.
7. Yakıtlar yandığında çevresine ısı verir.
8. Donma sıcaklığı ayırt edici bir özelliktir.
9. Sıcaklık alışverişi olmaz.
10. Isı alışverişi soğuk olan maddeden sıcak olan maddeye doğrudur.
Boşluk Doldurma
2. Aşağıda verilen cümlelerdeki boşlukları uygun şekilde doldurunuz.
1. Tabaktaki yemek beklediği sürece sıcaklığı .............................................. .
2. Buzdolabından çıkarılan limonatanın sıcaklığı zamanla .......................... .
3. Isı ................................ kabı ile hesaplanır.
4. Sıcaklığın birimi .......................... tur.
5. Sıcaklık bir enerji türü .......................... .
6. Isı akışı sıcaklığı .......................... olan maddeden .......................... olan maddeye doğrudur.
7. Sıcaklıkları farklı olan sıvılar karıştırıldığında aralarında .................................................... olur.
8. Güneşin verdiği .......................... , havanın .......................... arttırır.
9. Maddeler arasında sıcaklık farkından dolayı aktarılan enerjiye .......................... denir.
10.Termometre ile yaptığımız ölçüm sonucunda elde ettiğimiz değere .......................... denir.
102
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Doğru - Yanlış
3. Isı ve sıcaklık ile ilgili olarak aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğuna ka-
rar vererek doğru çıkışa ulaşınız.
Isıları farklı maddeler arasında
sıcaklık alışverişi olur.
D Y
Isının birimi Joule’dir. Isı bir enerji türüdür.
D Y D Y
Isı madde Sıcaklık maddenin Sıcaklık Isı kalorimetre
miktarına bağlıdır. taneciklerinin orta- termometre ile kalor ile ölçülür.
lama enerjisidir. ölçülür.
D Y D Y D Y D Y
1 2 3 4 5 6 7 8
Uygulama Uygulama
4. Aşağıdaki tabloda; bazı maddelerin sıcaklı- 5.
ğı verilmiştir. 100 gr 50 gr
buz
1. Hangi maddeler arasında ısı alış-verişi buz
olmaz?
Madde Sıcaklık(°C) II I
Yukarıdaki kaplarda 0°C’de buz bulunmaktadır.
Demir 120
Bu kaplar oda sıcaklığında bekletiliyor.
Su 30 Buna göre I ve II. kaptaki maddelerin;
I. Erime süreleri
Plastik 5
II. Erime sıcaklıkları
Bakır 30 III. Erimek için aldıkları ısılar
hangileri aynıdır?
Cıva 0
103
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Uygulama
6. Aşağıdaki verilen özelliklerin ısıya ve sıcaklığa ait olduğuna karar vererek tabloya yazınız.
ÖZELLİKLER Isı / Sıcaklık
a Bir enerji çeşididir.
b Birimi derece selsiyustur.
c Termometre ile ölçülür.
d Maddeler arasında alınıp verilebilir.
e Enerji değildir.
f Kalorimetre ile hesaplanır.
g Birimi joule ve kaloridir.
h Maddeler arasında alınıp verilemez.
Uygulama
7. Aşağıdaki şekillerde belirtilen cisimler birbirlerine dokunduruluyor. Isı akışının yönünü çizerek
belirtiniz.
a. K L Isı akış yönü:
40°C 20°C
b. X Y Isı akış yönü:
10°C 24°C
c. M N Isı akış yönü:
90°C 80°C
104
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Boşluk Doldurma
8. Aşağıdaki cümlelerde verilen boşluklara parantez içindeki kelimelerden uygun olanını yer-
leştiriniz.
1. Sıcaklık birimi ......................................... (kalori / derece), ısı birimi .........................................dir.
(kalori / derece)
2. Sıvı maddelerin ısı .......................................................... (alarak /vererek) gaz haline gelmesine
................................................. (buharlaşma / yoğuşma) denir.
3. Havadaki su buharının soğuk cisimlere çarpması sonucu yoğuşması ile oluşan su damlacık-
larına ................................................. denir. (çiy /kar)
4. Gaz maddelerin ısı ................................................. (alarak / vererek) sıvı madde haline gelmesine
................................................. (yoğuşma / kaynama) denir.
5. Isı ................................................. (kalorimetre/ termometre), sıcaklık ........................................
(kalorimetre/ termometre) ile ölçülür.
6. Katıların sıvı hale geçmeden direk gaz hale gelmesine ................................................. (süblimleşme
/ kırağılaşma) denir.
7. Erime sıcaklığı 35°C olan bir maddenin ................................................. (donma / yoğuşma) sı-
caklığı da 35 °C olur.
8. Erime sırasında madde ısı ..................................... (verir / alır), ortam ........................................ .
(ısınır / soğur.)
9. Kışın ıslak çamaşırların kuruması ................................................. (yoğuşmanın / buharlaşmanın)
her sıcaklıkta olduğunu gösterir.
10. ................................................. (sıcaklık / ısı) bir enerji çeşididir ama ..........................................
(sıcaklık / ısı) enerji çeşiti değildir.
105
Isı ve Sıcaklık
TEST
1. 4.
20°C 30°C 50°C 0°C
500 mL 500 mL
A B C D 50°C 80°C
200°C 5°C Yukarıda verilen kaplardaki sıvılar karıştı-
E F rıldığında son sıcaklıkları aşağıdakilerden
hangisi olabilir?
Yukarıdaki küpler arasında gerçekleşen ısı
akış yönü hangisinde yanlış verilmiştir? A) 50° B) 65° C) 80° D) 130°
5. Sıcaklık Sıcaklık Sıcaklık
A) B → A B) C → D
C) D → C D) E → F
2. Isı enerjisi alan bir maddede aşağıdakilerden Isı Isı Isı
hangisi değişmez? I II III
Dışarıdan ısı alan bir maddenin sıcaklık
A) Kütlesi B) Hacmi
grafiği hangisi olamaz?
C) Sıcaklığı D) Fiziksel hali
A) Yalnız I B) Yalnız II
C) Yalnız III D) I - III
3.
Su 6. Isı Sıcaklık
1 a
X Y Enerji değildir Enerji türüdür.
2 b
X ve Y maddeleri suyun içine atıldığında ısı akış Birimi Joule’dür. Birimi °C’dir.
yönleri şekildeki gibidir.
3 c
Termometre ile Kalorimetre ile
Suyun ilk sıcaklığı 50 °C olduğuna göre
X ve Y maddelerinin ilk sıcaklıkları kaç °C ölçülür. ölçülür.
olabilir?
Isı ve sıcaklıkla ilgili tablodaki hangi bilgi-
X Y ler yer değiştirir ise tablo doğru olur?
A) 40 20 A) 1 - a B) 1 - a
B) 80 30 2 - b 3 - b
C) 50 50 C) 2 - b D) 1 - a
D) 30 80 3 - c 3 - c
106
16.Bölüm ISI MADDELERİ ETKİLER
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Kılavuz Bilgi
Maddelerin ısı alması sonucu hacimlerinin artmasına genleşme denir.
Maddelerin ısı vermesi sonucu hacimlerinin azalmasına ise büzülme denir.
Maddenin her üç fiziksel hali de genleşip büzülebilir.
Katılarda Genleşme
Yazın hava sıcak olduğundan elektrik direkle-
rindeki teller ve tren yayları ısınarak genleşir
ve uzar, kışın ise soğuyarak büzülerek kısalır.
Sıkışıp açılmayan kavanoz kapakları sıcak suya
tutularak açılması sağlanabilir. Yaz Kış
Sıvılarda Genleşme ve Büzülme
Sıvılarında hacimleri ısı alıp verme durumuna göre değişir. Isı alan sıvı
genleşir, ısı kaybeden sıvı ise büzülür.
Tencereye konulan sütün ocakta bir süre ısıtıldıktan sonra taşması sıvıların
genleşmesine örnek verilebilir.
Gazlarda Genleşme ve Büzülme
Gazlarda sıvı ve katılar gibi genleşme ve büzülme yapabilir-
ler.
Araç lastikleri yazın genleşmeden dolayı sert ve şişkin olur-
ken, kışın ise büzülmeden dolayı sönük ve yumuşak olur.
Alıştırma–1 Alıştırma–2
Genleşme nedir? Örnek veriniz. Büzülme nedir? Örnek veriniz.
107
Isı Maddeleri Etkiler
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Doğru-Yanlış
1. Aşağıda verilen bilgileri doğru (D) yanlış (Y) olarak işaretleyiniz.
1. Isı alan maddeler genleşir.
2. Isı veren maddeler büzülür.
3. Bütün maddelerin genleşme miktarı aynıdır.
4. Deodorant gaz madde içerdiğinden aşırı ısıtıldığında genleşerek patlamaya neden olabilir.
5. Sıkışan kavanoz kapakları ısıtılınca kolay açılır.
6. Kaynayan sütün taşması büzülmeye örnektir.
7. Sıvı haldeki maddeler ısı aldığında genleşir, ısı verdiğinde büzülür.
8. Su donarken genleşir.
9. Genleşme en fazla katı haldeki maddelerde gerçekleşir.
10. Gazlar genleşmez.
Boşluk Doldurma
2. Aşağıda verilen cümlelerdeki boşlukları uygun şekilde doldurunuz.
1. Isıtılan bir telin boyu ..........................
2. Soğutulan bir telin boyu ..........................
3. Termometrenin içinde bulunan cıva hava ısındıkça ..........................
4. Kışın elektrik telleri ..........................
5. Tren raylarının boyunda yazın .......................... , kışın ise .......................... olur.
6. Genleşme .......................... ve .......................... haldeki maddeler için ayırt edici bir özelliktir.
7. Çevresine ısı veren maddelerin hacimlerinde meydana gelen küçülmeye .......................... denir.
8. .......................... maddelerin genleşme ve büzülme özelliğinden yararlanılarak yapılan araçlardan
biridir.
Eşleştirme
3. Aşağıda verilen olayların hangi duruma örnek olduğunu eşleştiriniz.
1. Kışın araç lastiklerinin havasının azalması.
2. Sobanın yanına koyulan topun şişmesi Genleşme ...............
3. Soğuk havada balonların küçülmesi Büzülme ..................
4. Sıcaklık arttıkça termometre seviyesinin artması
108
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Boşluk Doldurma
4. Aşağıdaki olayları genleşme ve büzülme olarak gruplandırınız.
1. Tren raylarının çok sıcak havalarda bozulması ..............................................
2. Elektrik tellerinin kışın gerilmesi ..............................................
3. Plastik şişede dondurulmuş su ..............................................
4. Termometrenin daha yüksek sıcaklıkları göstermesi ..............................................
5. İçi hava dolu balonun ısıtılması ..............................................
6. Sütün ısıtıldığında taşması ..............................................
Doğru - Yanlış
5. Aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğuna karar vererek bir çıkışa ulaşınız.
Isınan maddeler genleşir.
D Y
Bütün maddelerin
Isı veren maddeler
genleşme miktarı
büzülür.
aynıdır.
D Y D Y
H s l n
109
Isı Maddeleri Etkiler
TEST
4. Aşağıdakilerden hangisi büzülmeye örnek-
1. Aşağıdaki aletlerden hangisinde termostat
kullanılmamıştır? tir?
A) B) A) Termometrenin yüksek sıcaklıkları ölçmesi
Fırın Çalar saat B) Elektrik tellerinin kış aylarında gergin ol-
ması
C) Sütün kaynaması
D) Uçan balonun ısıtılarak yükselmesi
C) D)
Buzdolabı Yangın Alarmı 5. I II
A B
Özdeş A ve B maddelerine I ve II işlemleri uy-
gulanıyor ve şekildeki gibi boyutları değişiyor.
Buna göre I ve II işlemleri aşağıdakilerden
2. Aşağıda verilen maddelerden hangisi ısıtıldı- hangisidir?
ğında diğerlerinden daha fazla genleşir?
I II
———— ————
A) Bakır B) Balon içindeki gaz A) Erime Donma
C) Su D) Cam B) Soğutma Isıtma
3. A
B C) Isıtma Soğutma
Şekildeki A ve B metalleri birbirine perçinlen- D) Büzülme Genleşme
miştir.
A maddesinin genleşme özelliği daha çok
olduğuna göre, bu metal çifti ısıtılırsa gö- 6. Aşağıdakilerden hangisi genleşme ve büzül-
rünümleri nasıl olur? menin hayatımızdaki olumlu yönlerinden biri
değildir?
A) B) A A) Kışın elektrik tellerinin kopması
A B
B B) Sıkışan konserve kutusunun genleşerek
açılması
C) A D) A C) Toprak oluşumu
B B
D) Gözlük camlarının sıkıştırılması
110
17.Bölüm IŞIĞIN YAYILMASI
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Kılavuz Bilgi
Işık doğrular boyunca yol alır ve kaynağından çıkan ışık, bir engele çarpmadığı sürece her yöne doğru
yayılır.
Işık ışınları, gerçekte var olmayan, sadece ışığın izlediği yolu
sembolize eden çizgilerdir.
Bir ormanda ağaçların arasından süzülen güneş ışığı bu-
radaki neme ve tozlara çarptığında ışığın doğrusal olarak
yayıldığı görülür.
Alıştırma–1 Alıştırma–2
Dünyanın temel ışık kaynağı nedir? Işık bir enerji midir? Başka enerji türlerine
dönüşür mü?
111
Işığın Yayılması
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Doğru-Yanlış
1. Aşağıda verilen bilgileri doğru (D) yanlış (Y) olarak işaretleyiniz.
1. Işık, her yöne doğrular halinde yayılır. 6. Ay bir doğal ışık kaynağıdır.
2. Işık, en hızlı boşlukta yayılır. 7. Işık maddelerde sıcaklık değişimine ne-
3. Işık yayılmak için maddesel ortama ihti- den olur.
yaç duyar. 8. Işık, her zaman yararlıdır.
4. Sadece doğal ışık kaynakları cisimleri gör- 9. Noktasal ışık kaynağından sonsuz sayıda
memizi sağlar. ışın çıkar.
5. Dünya için en büyük ışık kaynağı Güneş’
tir.
Boşluk Doldurma
2. Aşağıda verilen cümlelerdeki boşlukları uygun şekilde doldurunuz.
1. Işık kaynakları .......................... ve .......................... ışık kaynakları olmak üzere ikiye ayrılır.
2. Görme olaylarının gerçekleşmesi için .......................... gerekir.
3. Işık bir .......................... türüdür.
4. Güneş, şimşek ve yıldırım .......................... ışık kaynağıdır.
5. Mum, meşale, el feneri .......................... ışık kaynağıdır.
6. Işık kaynağından çıkan ışık her yöne ...................... olarak yayılır.
7. Gaz lambası .............. ışık kaynağıdır. .
Uygulama
3. Aşağıda ışık kaynağı olan bazı cisimlerden çıkan ışık ışınları çizilmiştir.
Işınların çizimleri doğru ise “D”, yanlış ise “Y” yazınız.
a b c d
112
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Uygulama Uygulama
4. 6. Işık ile ilgili;
I. Enerjidir.
II. Hızlı yayılır.
Nazlı III. Doğrusal yayılır.
..................................................................
İfadelerinin hangileri doğrudur?
A) I ve II B) I ve III
C) II ve III D) I II ve III
Ahmet
..................................................................
Yukarıdaki gözlemleri yapan öğrenciler-
den hangisi mum alevini görebilir.
Eşleştirme Uygulama
5. 7. Işığın özelliklerinin belirttiği şekildeki boş
bölümleri uygun ifadelerle doldurunuz.
1. Mum
2. Güneş A. Doğal ışık kaynağı a. ................. çizgileriyle
gösterilir.
3. Yıldırım .
B. Yapay ışık kaynağı
4. El feneri
5. Ampul
6. Ateş böceği
b. .............. yönde c. Bir ............. boyunca
Yukarıdaki ışık kaynaklarının hangi ışık yayılır. yayılır.
kaynağına ait olduğunu eşleştiriniz.
113
Işığın Yayılması
TEST
1. Aşağıdakilerden hangisi ışığın doğrusal 4. Aşağıdakilerden hangisinde ışığın yayılma-
yayıldığının kanıtı olmaz? sı yanlış çizilmiştir?
A) Bulutlar arasından gelen ışınlar A) B)
B) Araçların ön farlarının sadece ön tarafı
aydınlatması
C) Gölgenin oluşması El feneri Ampul
D) Işığın saydam maddeden geçmesi
C) D)
2. Aşağıdakilerden hangisi doğal ışık kaynağı
değildir?
A) B)
Gece araba Masa lambası
farları
Lav Mum
C) D)
Güneş Ateşböceği
3. I. El feneri 5. Aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
II. Yıldızlar A) Işık opak ortamda da yayılır.
III. Ampul B) Işık boşlukta yayılır.
IV. Cep telefonu C) Işık doğrusal olarak her yöne yayılır.
Yukarıda verilenlerden hangisi yapay ışık D) Ay, doğal ışık kaynağı değildir.
kaynağına örnektir?
A) I ve III B) II ve IV
C) II ve III D) I, III ve IV
114
18.Bölüm IŞIĞIN YANSIMASI
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Kılavuz Bilgi
Işığın bir yüzeye çarpıp geri geldiği ortama dönmesine yansıma denir.
Normal: Gelen ışının yüzeye temas ettiği yerden yüzeye dik olarak çizilen kesikli çizgidir. N ile gös-
terilir.
Gelme Açısı: Gelen ışın ile normal arasında kalan açıdır.
Yansıma Açısı: Yansıyan ışın ile normal arasında kalan açıdır.
Yansıma olayı belirli kurallara göre gerçekleşir.
1. Gelen ışın, yansıyan ışın ve normal aynı düzlemdedir.
2. Gelme açısını yansıma açısına eşittir.
3. Yansıtıcı yüzeye dik olarak gelen ışın kendi üzerinden geri yansır.
Normal Normal
Gelen ışın Gelme Yansıma Yansıyan ışın Gelen ışın
Açısı Açısı
Yansıyan ışın
Yansıtıcı Yüzey Yansıtıcı Yüzey
Düzgün ve pürüzsüz yüzeylerde paralel gelen ışınlar yine paralel yansır. Buna düzgün yansıma denir.
Düzgün yansımada net görüntü oluşur.
Dağınık Yansıma Düzgün Yansıma
Düzgün olmayan ve pürüzlü yüzeylerde paralel gelen ışınlar birbirine paralel yansımaz. Buna dağınık
yansıma denir. Dağınık yansımada bulanık görüntü oluşur.
Alıştırma–1 Alıştırma–2
Yansıma nedir? Gelme açısı nedir?
Yansıma açısı nedir?
115
Işığın YansımasıIşığın Yansıması
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Doğru-Yanlış
1. Aşağıda verilen bilgileri doğru (D) yanlış (Y) olarak işaretleyiniz.
1. Pürüzlü yüzeyler ışığı düzgün yansıtır.
2. Gelme açısı, yansıma açısına eşittir.
3. Gelen ışın, yansıyan ışın, normal aynı düzlemdedir.
4. Işık, doğrusal olarak yayılır.
5. Işık, karşılaştığı cisim tarafından yansıtabilir.
6. Yüzey normali düzleme dik çizilir.
7. Dalgalı su düzgün yansıma yapar.
8. Yansıtıcı yüzeye dik gelen ışın normal ile 30° lik açı yaparak yansır.
9. Dağınık yansımada yansıma kuralları geçerli değildir.
Boşluk Doldurma
2. Aşağıda verilen cümlelerdeki boşlukları uygun şekilde doldurunuz.
1. Işığın bir yüzeye çarparak geldiği ortama dönmesine ................................ denir.
2. Gelme açısı ve yansıma açısı birbirine ................................ tir.
3. Işınların pürüzlü yüzeyden yansımasına ................................ yansıma denir.
4. Yansıyan ışın ile normal arasındaki açıya ................................ açısı denir.
5. Yüzeye dik olarak çizilen hayali doğruya ................................ denir.
6. Bir yüzeye paralel gelen ışınların paralel şekilde yansımasına ................................ yansıma denir.
116
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Uygulama Uygulama
3. Şekildeki düzlem aynadan yansıyan ışın A, 6. Aşağıda çeşitli yüzeylere gönderilen ışınla-
B, C, D, E noktalarının hangisinden geçer? rın yapacakları yansımaları çiziniz.
Çizerek gösteriniz.
C
B D
A
E
Makyaj Durgun Su
aynası
Uygulama
4. Periskop nedir? Nerelerde kullanılır?
Kumaş Demir levha
Uygulama
5. Yansıma ile ilgili verilen şemayı doldurunuz.
Yansıma çeşitleri
Buruşturulmuş Koltuk
alüminyum
1 2 folyo
117
Işığın Yansıması
TEST
1. Aşağıdaki yansıtıcı yüzeylerden hangisinde 4. Aşağıdakilerden hangisinde yansıyan ışın
dağınık yansıma gerçekleşir? yanlış çizilmiştir?
A) B) A) B)
Ayna Buruşmuş
Aliminyum 30° 30°
Folyo 75° 15°
C) D)
C) D) 30°
Durgun Su yüzeyi Pencere camı 50°
2. Gelen ışın normal üzerinden geri döndüğü-
ne göre yansıma açısı kaç derecedir?
A) 0 B) 30 C) 60 D) 90
5. Şekildeki gibi düz aynaya gönderilen ışının
yansıma açısı kaç derecedir?
N
37°
3. Gelen ışın ile normal arasındaki açı 30° ol-
duğuna göre yansıma açısı kaç derecedir?
A) 0 B) 30 C) 60 D) 90 A) 0 B) 37 C) 53 D) 90
118
19.Bölüm IŞIĞIN MADDEYLE ETKİLEŞİMİ
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Kılavuz Bilgi
Pencere, gözlük camı, şeffaf naylon ve hava gibi ışığı geçiren maddelere saydam madde denilmektedir.
El feneri
Cam
Tül perde, buzlu cam, yağlı kağıt gibi ışığı kısmen geçiren maddelere yarı saydam madde denir.
El feneri
Yağlı kağıt
Evlerimizin kapı ve duvarları, taş, tahta ve fon kartonu gibi ışığı geçirmeyen maddelere opak madde
denir.
El feneri
Tahta
Bazen maddelerin kalınlığı artırılarak ya da azaltılarak saydamlık durumları değişebilir.
Alıştırma–1 Alıştırma–2
Saydam madde nedir? Örnek veriniz. Yarı saydam madde nedir? Örnek veriniz.
Alıştırma–3
Opak bir madde nedir? Örnek veriniz.
119
Işığın Maddeyle Etkileşimi
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Doğru-Yanlış
1. Aşağıda verilen bilgileri doğru (D) yanlış (Y) olarak işaretleyiniz.
1. Işık her maddeden geçebilir.
2. Röntgen filmleri saydamdır.
3. Yağlı kağıt, sis, buzlu cam yarı saydam maddedir.
4. Taş, tahta, demir yarı saydam maddedir.
5. Saydam maddelerin ton gölgesi oluşur.
6. Suyun derinliği arttıkça saydamlığı da artar.
7. Sisli hava saydamdır.
8. Alüminyum folyo saydam değildir.
Boşluk Doldurma
2. Aşağıda verilen cümlelerdeki boşlukları uygun şekilde doldurunuz.
1. İnsan vücudu .......................... maddedir.
2. Işık opak meddeden diğer ortama ..........................
3. Işığı geçirmeyen maddelere .......................... madde denir.
4. Işığın bir kısmını geçiren maddelere .......................... denir.
5. Camın kalınlığı arttıkça saydamlığı ..........................
120
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Uygulama 4
3. Aşağıdaki soruları çözerek bulmacayı doldurunuz.
1. Işığın bir kısmını geçiren maddelere denir. 3
2. Işığın geldiği ortama geri dönmesine denir. 2
3. Işığı geçirmeyen maddelere denir. 1
4. Gelen ışığın tamamını geçiren maddelere denir.
Uygulama
4. Aşağıdaki tabloda verilen maddeleri ışık geçirme özelliğine göre uygun şekilde işaretleyi-
niz.
Buzlu cam Sunta Cam sürahi Mermer Yağlı kağıt Tül perde
Saydam
Yarı saydam
Opak
Uygulama
5. Aşağıdaki soruların yanına kutucukların numaralarını yazarak yanıtlayınız.
1 Fayans 2 Tahta 3 Taş 4 Sis
5 İnce kâğıt 6 Buzlu cam 7 Cam
a Hangileri saydam maddedir?
b Hangileri opak maddedir?
c Hangileri yarı saydam maddedir?
121
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Uygulama Uygulama
6. Aşağıda verilen örnekleri karşılarındaki 8. Aşağıdaki tanım ve kavramları eşleştiriniz.
kavramlardan uygun olanı ile eşleştiriniz.
1. Su Arkasındaki ci- Yarı
1 simleri göreme- saydam a
2. Taş A. Opak yiz. madde
3. Sisli hava
B. Yarı saydam
4. Tül perde Arkasındaki ci-
Opak
2 simleri net ola- b
5. Cam bardak c. Saydam rak görebiliriz. madde
6. Tahta
Üzerine düşen Saydam
7. Demir 3 ışığın bir kısmını madde c
geçirir.
Uygulama
9. Maddelerin ışık geçirme özellikleri değişebilir.
Buna göre, aşağıdaki maddelerin ışık geçirgen-
liklerini nasıl değiştirebilirsiniz.
Pencere camını opak yakmak için ..........................
Uygulama
7. Saydam maddeler ile ilgili aşağıdakilerden
hangisi yanlıştır? Kağıdı yarı saydam yapmak için ...................................
A) Tam gölgeleri oluşmaz.
Suyu opak yapmak için ..................................................
B) Örnek olarak buzu cam verilebilir.
C) Işığın tamamını geçirirler.
D) Gözlük camında kullanılır. Havayı yarı saydam yapmak için ..................................
122
Işığın Maddeyle Etkileşimi
TEST
1. Aşağıdakilerden hangisi yarı saydam maddele- 4. Selim
Ayşe Mehmet
rin kullanıldıkları yere örnektir?
A) B) Saydam Yarı
Opak
saydam
Evlerin pencereleri Banyo camları Şekildeki cisimlerin arkasından gözlem yapan
C) D) Ayşe, Selim ve Mehmet’in ışığı görme oranları
hangisinde doğru verilmiştir?
A) Ayşe > Mehmet > Selim
B) Selim > Ayşe > Mehmet
Araba farları Televizyon ekranı C) Ayşe > Selim > Mehmet
2. Aşağıdakilerden hangisi saydam maddelerin D) Selim > Mehmet > Ayşe
kullanıldığı yerlere örnek olamaz?
A) B)
5.
Saydam madde- Yağlı kağıdın ardın-
lerin tam gölgesi daki cisimler tam
olur. görünmez.
Koltuk Pencere camı
C) D)
Hasan Hüseyin
Bilgisayar ekranı Bardak
Yukarıdaki öğrencilerin yorumları için hangisi
3. Aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır? doğrudur?
A) Opak maddeler ışığı geçirir. A) Hasan’ın doğru, Hüseyin’in yanlış
B) Yağmur damlası saydamdır. B) İkiside doğru
C) Opak maddeler yarı saydam yapılabilir. C) Hasan’ın yanlış, Hüseyin’in doğru
D) Saydam maddeler opak yapılabilir. D) İkiside yanlış
123
20.Bölüm TAM GÖLGE
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Kılavuz Bilgi
Işık ışınlarının saydam olmayan cisimlerden geçemeyip, cismin arkasındaki
yüzeyde karanlık bir bölge oluşur. Bu bölgeye tam gölge denir.
Gölge oluşumunun sebebi ışığın doğrusal olarak yayılmasıdır. Işık doğrusal
olarak yayılmayıp, kırılıp bükülseydi, saydam olmayan cisimlerin arka yüzü de
aydınlanırdı.
Işık kaynağının, cismin veya ekranın yeri değiştirilerek, oluşan gölgenin büyüklüğü, yeri veya şekli
değiştirilebilir.
Kaynak sayısı arttıkça gölge sayısı da artar.
Günün sabah ve güneşin batmasına yakın saatlerinde gölge boyu büyük, öğlen saatlerinde ise kü-
çüktür.
Alıştırma–1
Tam gölge nedir?
124
Tam Gölge
Işığın Yansıması
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Kılavuz Bilgi
Tam Gölge Oluşumu
Cismin gölgesi; ışığın geliş yönüne, ışık kaynağına olan uzaklığına göre değişebilir.
✓ Işık kaynağı cisme yaklaştırılırsa
✓ Cisim, ışık kaynağına yaklştırılırsa Gölge BÜYÜR
✓ Ekran cisimden uzaklaştırılırsa
✓ Işık kaynağı cisimden uzaklaştırılırsa
✓ Cisim, ışık kaynağından uzaklaştırılırsa Gölge KÜÇÜLÜR
✓ Ekran cisme yaklaştırılırsa
Alıştırma–2 Alıştırma–3
Gölge boyu nasıl büyür? Gölge boyu nasıl küçülür?
125
Tam Gölge
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Doğru-Yanlış
1. Aşağıda verilen bilgileri doğru (D) yanlış (Y) olarak işaretleyiniz.
1. Gölgenin şekli cismin şekline bağlı değildir.
2. Işık kaynağı cisme yaklaştırılırsa gölge büyür.
3. Perde cisimden uzaklaştırılırsa gölge büyür.
4. Cisim büyük olursa gölgesi de büyük olur.
5. Güneş ışınlarının gelme açısı gölge boyunu etkilemez.
6. Cismin gölge boyu daima aynıdır.
7. Güneş ve Ay tutulması gölge oluşumu olaylarıdır.
8. Bir opak cismin farklı yönlerden kaç tane ışık kaynağından ışık alıyorsa aynı sayıda gölgesi
oluşur.
Boşluk Doldurma
2. Aşağıda verilen cümlelerdeki boşlukları uygun şekilde doldurunuz.
1. Işık ışınlarının ulaşamadığı karanlık bölgeye ...................... denir.
2. Tam gölgenin oluşabilmesi için .................... ve .................... madde gereklidir.
3. Sabah ve akşam vakitlerinde gölge boyu ...................... olur.
4. Işık kaynağının, cismin ya da ekranın yeri değiştirildiğinde tam gölgenin .................... değişebilir.
5. Tam gölgenin en küçük olduğu vakit ...................... vaktidir.
6. Tam gölgenin sebebi ışığın .................................... yayılmasıdır.
7. Hacivat ve Karagöz geleneksel ...................... oyunlarıdır.
126
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Uygulama Uygulama
3. Şekildeki A harfinin 1, 2, 3, 4, 5 konumlarındaki 6. Aşağıdaki durumda oluşan gölgenin şekli nasıl
gölge boyları arasındaki ilişki nasıl olur? olur?
Ekran Perde
Işık
kaynağı A
1 2 3 4 5
Uygulama
4. Aşağıdaki çam ağacının kaç tane gölgesi olu-
şur?
Uygulama
7. Bir öğrenci güneşli bir günde farklı saatlerde
gölge boyunu ölçmüştür. Sabah 10:30’de
gölge boyunu X, saat 12:00’te gölge boyunu
Y, saat 18:00’de T olarak ölçüyor.
Buna göre bölge boylarını sıralayınız.
Uygulama
Uygulama
5. Aynı büyüklükteki A ve B cisimlerinin gölge
büyüklükleri arasında nasıl bir ilişki vardır? 8. I. Porselen vazo V. Kedi
II. Cam bardak VI. Tahta
Perde
III. Buzlu cam VII. Ay
A IV. Bakır levha VIII. Yağlı kağıt
B Yukarıdaki maddelerden hangilerinin tam göl-
gesi oluşur?
127
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Uygulama
9. Aşağıda opak cisimlerle oluşturulan numaralandırılmış düzeneklerle, düzeneklerde oluşan
gölgeler verilmiştir. Buna göre gölgeler ile düzenekleri eşleştiriniz. (Düzeneklerdeki cisimler
aynı boydadır.)
1 Ekran
a
2 Ekran
b
3 Ekran
c
4 Ekran
d
128
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Uygulama
10. Aşağıdaki şekilde verilen ışık kaynağı, opak cisim ve perde ile ilgili soruları yanıtlayınız.
Kaynak
Engel
Perde
1. Işık kaynağını cisme yaklaştırırsak gölge boyu nasıl değişir?
……………………………………………………………………………………………….…….
2. Işık kaynağını cisimden uzaklaştırırsak gölge boyu nasıl değişir?
……………………………………………………………………………………………….…….
3. Cismi ışık kaynağına yaklaştırırsak gölge boyu nasıl değişir?
……………………………………………………………………………………………….…….
4. Cismi perdeye yaklaştırırsak gölge boyu nasıl değişir?
……………………………………………………………………………………………….…….
5. Perdeyi cisme yaklaştırırsak gölge boyu nasıl değişir?
……………………………………………………………………………………………….…….
6. Perdeyi cisimden uzaklaştırırsak gölge boyu nasıl değişir?
……………………………………………………………………………………………….…….
129
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Uygulama
11. Aşağıda ışık kaynağı, kelebek ve ekran aynı doğrultuda bulunmaktadır.
Aşağıda verilenler tek başına yapılırsa, ekranda oluşan kelebeğin ekran üzerindeki gölgesinde
nasıl bir değişiklik olur?
Ekran
Işık kaynağı
Kelebek
İşlem Büyür / Küçülür / Değişmez
a Ekran kelebeğe yaklaştırılırsa; gölge
b Işık kaynağı kelebekten uzaklaştırılırsa; gölge
c Kelebek ışık kaynağına yaklaştırılırsa; gölge
d Kelebek ışık kaynağına yaklaştırılırsa; gölge
Uygulama
12. Aşağıda verilen ifadelere ait kavramlar yönünde ilerlenirse hangi çıkışa varılır?
Opak cisimlerin ışığı geçirme-
mesinden dolayı arkasında
oluşan karanlık gölgedir.
Gölge Yansıma
Bir cismin
Tam gölgesi gölge boyu
oluşan madde ne zaman en
küçüktür.
Cam Metal Öğlen Sabah
Vazo Kaşık
1 2 3 4
130
Tam Gölge
TEST
3. I. İnsan vücudu
1. Yanda verilen cismin gölge-
si aşağıdakilerden hangisi II. Cam sürahi
gibi olur? III. Porselen vazo
Yukarıdaki maddelerden hangisinin tam
A) B) gölgesi olur?
A) I ve II B) I ve III
C) II ve III D) I, II ve III
C) D)
4. Tam gölge olayı ile ilgili aşağıdakilerden
hangisi yanlıştır?
A) Bir ışık kaynağı gerekmektedir.
B) Opak madde olmalıdır.
C) Cisim ile gölgesi benzerdir.
D) Saydam cisim gereklidir.
2. 1 2
Perde
Yukarıdaki şekilde gölge boyunun artması 5. Gölge oluşumunu sağlayan ışığın hangi
için aşağıdakilerden hangisi yapılamaz? özelliğidir?
A) Cisim 2 yönünde hareket ettirilmeli A) Işığın dağılması
B) Cisim 1 yönünde hareket ettirilmeli B) Işığın kırılması
C) Perde 2 yönünde hareket ettirilmeli C) Işığın doğrusal yayılması
D) Daha büyük bir cisim konulmalı D) Işığın yansıması
131
21.Bölüm BİYOÇEŞİTLİLİK
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Kılavuz Bilgi
Bir bölgedeki tüm canlıların sayı ve çeşitçe zenginliği biyoçeşitlilik olarak adlandırılır.
İklim koşulları, yeryüzü şekilleri, toprak yapısı gibi etmenler bir bölgedeki biyoçeşitliliği etkiler.
Ülkelerde biyoçeşitlilik arttıkça ülkenin zenginliğide artar.
Biyoçeşitlilik sayesinde başta insanlar olmak üzere tüm canlıların besin ihtiyacının karşılanması, su,
oksijen enerji ve ilaç gibi ihtiyaçlarının karşılanmasını sağlar. Bu sebepten ötürü biyoçeşitliliğin ko-
runması önemlidir.
İnsan faaliyetleri ve doğal afetler sonucunda canlılar büyük zarar görebilmektedir.
Örneğin: Moa ve mamut insan faaliyetleri nedeniyle nesillerini devam ettirememiştir. Dinozorlar
ise doğal afetler nedeniyle nesillerini devam ettirememiştir.
Alıştırma–1 Alıştırma–2
Biyoçeşitlilik nedir ? Dünya’da nesli tükenmiş canlılara 3 örnek
veriniz?
132
Biyoçeşitlilik
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Kılavuz Bilgi
Türkiye’de Biyoçeşitlilik
Ülkemiz biyoçeşitliliği ve kendine özgü canlı türleri ile dünya üzerinde önemli bir konuma sahiptir.
Van kedisi, Ankara kedisi, Akbaş (çoban köpeği türü), Kangal köpeği, Türk tazısı, Denizli horozu, Ankara
tavşanı, Kazdağı göknarı, Sığla ağacı, Datça hurması, Kral eğreltisi, Günlük ağacı, Ankara keçisi, sadece
ülkemizde yaşayan canlı türlerine örnek verilebilir.
Ayrıca Acur, iğde, gölevez, çitlembik, ahlat, hünnap, alıç, yonca, mürdümük, taflan gibi meyve ve
sebzelerde ülkemizin biyoçeşitliliği arasındadır.
Anadolu leoparı, Asya fili, Kunduz, Kafkas bizonu, Orman horozu, Yılan boyun, Asya aslanı ise eskiden
ülkemizde olup çeşitli sebeplerden dolayı nesli tükenmiş canlılara örnek verilebilir.
Bunlara ilaveten Akdeniz foku, kelaynak kuşu, su kaplumbağası, alageyik, bozayı, kardelen ve orkide,
Ankara keçisi, tuj koyunu, sülün gibi canlıların ise nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olduğundan
korumaya alınmıştır.
Sülün Van kedisi Kelaynak Alageyik Amanos yılanı
Hopa engereği İspir meşesi Deniz kaplumbağası Orkide Ada çayı Vaşak
Kekik Fok Yanardöner çiçeği Kardelen
Alıştırma–3 Alıştırma–4
Ülkemizde nesli tükenmiş hayvanlara üç Ülkemizde nesli tükenme tehlikesinde olan
tane örnek veriniz. bitkilere üç örnek veriniz.
133
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Uygulama
1. Şekildeki ifadelerin doğru ya da yanlış olduğuna karar vererek ilerlenildiğinde aşağıdaki çıkışlardan
hangisine ulaşılabilir?
Van kedisi ülkemizde yaşayan canlı türleri-
ne örnek verilebilir.
D Y
Asya fili eskiden ülkemizde Hünnap ülkemizde bulun-
yaşamış ancak nesli tüken- maz.
miş canlı türlerindendir.
D Y D Y
Dinozor nesli İnsanların, biyo- Akdeniz foku, nesli Vaşak, nesli tüken-
tükenmiş bir çeşitlilik üzerinde koruma altında olan me tehlikesinde
hayvandır. etkisi yoktur. hayvanlardandır. olan bir hayvandır.
D Y D Y D Y D Y
1 2 3 4 5 6 7 8
Uygulama
2. Aşağıda verilen tablodaki canlılara ait kutucuk numaralarını kullanarak yanındaki soruları
cevaplayınız.
a) Doğal yaşam ortamı en fazla olan bölgedir?
....................................................................................
b) Günümüz biyoçeşitliliğinde bulunmayan bir
hayvandır?
.................................................................................... 1 2 3
Çöl Mamut Çiğdem
c) Deniz biyoçeşitliliğine katkı sağlayan canlıdır?
.................................................................................. 4 5 6
Biyoçeşitlilik Kelaynak İnek
d) Nesli tükenme tehlikesinde olan bitki türüdür?
................................................................................... 7 Balina 8 Popülasyon 9 Orman
e) Bir ekosistemdeki bitki ve hayvan gibi canlı
türlerinin sayısına denir?
...................................................................................
f) Nesli tükenme tehlikesinde olan hayvan türüdür?
...................................................................................
134
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Uygulama
3. Aşağıda verilen canlıların “ülkemizde nesli tükenme tehlikesi altında olan canlılar veya
“Dünya’da nesli tükenme tehlikesi altında olan canlılar”dan hangisine ait olduğuna karar
vererek altlarındaki sayıyı ilgili kutucuğa yazınız.
Akdeniz foku Panda Sahlep orkidesi
1 2 3
Sülün Penguen Su kaplumbağası
4 5 6
Kutup ayısı Kelaynak Kardelen
7 8 9
Ülkemizde nesli tükenme tehlikesi Dünya’da nesli tükenme tehlikesi
altında olan canlılar altında olan canlılar
.............................................. ..............................................
135
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Uygulama
4. Aşağıda verilen canlıların “ülkemizde nesli tükenmiş canlılar veya “dünya da nesli tükenmiş
canlılar”dan hangisine ait olduğuna karar vererek altlarındaki sayıyı ilgili kutucuğa yazınız.
Kunduz Moa Mamut
1 2 3
Asya fili Yılan boyun Asya aslanı
4 5 6
Dinozor Anadolu leoparı Kafkas bizonu
7 8 9
Ülkemizde nesli tükenmiş canlılar Dünya’da nesli tükenmiş canlılar
.............................................. ..............................................
136
Biyoçeşitlilik
TEST
1. Aşağıdakilerden hangisi ülkemizde koruma 3. I. Ala geyik
altında olan türlerden biri değildir?
II. Akdeniz foku
A) B) III. Deniz kaplumbağası
Yukarıdakilerden hangisi ülkemizde nesli
tükenme tehlikesinde olan hayvanlara ör-
nek gösterilebilir?
Kelaynak kuşu Denizli horozu
A) I B) I - III
C) D) C) II - III D) I - II - III
Su kaplumbağası Boz ayı
4.
2. Aşağıdakilerden hangisi ülkemizde nesli
tükenme tehlikesinde olan bitkilere örnek
değildir?
Kardelen Ada çayı
A) B)
Nergis Süsen
Orkide Sülün
C) D)
Yukarıda verilenlerden kaç tanesi ülkemiz-
de koruma altına alınan bitki türlerinden
değildir?
Kar çiçeği Papatya
A)1 B) 2 C) 3 D) 4
137
22.Bölüm BİYOÇEŞİTLİLİĞİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER
Kılavuz Bilgi
Biyoçeşitliği tehdit eden faktörler Biyoçeşitliğin Korunması için;
arasında;
1. İnsan aktivitelerinin sınırlı olduğu korunmuş
1. Aşırı avlanma alanlar oluşturarak (tabiat parkları gibi) canlı-
2. Küresel ısınma ların habitatlarını korumak
3. Tarımda düzensiz ve aşırı şekilde zirai ilaç ve 2. Doğal yaşam alanlarını ve doğal su kaynaklarını
gübre kullanımı korumak
4. Doğal afetler 3. Bilinçsiz ve gereğinden fazla avlanmayı, balık
5. Çayırların, meraların ve yayların aşırı şekilde tutmayı ve ekin biçmeyi azaltmak için eğitim-
otlatılması ler vermek,
6. Erozyon 4. Organik tarım anlayışını kavramak,
7. Çevre kirliliği 5. Ozon tabakasının delinmesinin ve küresel
8. Çarpık kentleşme ısınmanın neden olduğu iklim değişikliğini
yavaşlatmak gibi önlemler alınmalıdır.
9. Sulak alanların kurutulması
10. Orman yangınları
11. Aşırı nüfus artışı
12. Sanayi atıkları gibi faktörler gösterilebilir.
Alıştırma–1 Alıştırma–2
Biyoçeşitliliği tehdit eden faktörlere üç ör- Biyoçeşitliliğin koruması için alınması gere-
nek veriniz? ken önlemlere üç örnek veriniz?
138
Biyoçeşitliliği Etkileyen Faktörler
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Doğru-Yanlış
1. Aşağıda verilen bilgileri doğru (D) yanlış (Y) olarak işaretleyiniz.
1. Biyoçeşitlilik, ekosistemin işleyişini kolaylaştırır.
2. Biyoçeşitlilik tarımsal faaliyetleri olumsuz etkiler.
3. Biyoçeşitlilik doğa turizmine katkı sağlar.
4. Ülkemiz biyoçeşitlilik bakımından zengindir.
5. Tarımda zirai ilaç kullanımı biyoçeşitliliği destekler.
6. Kaçak ve aşırı avlanma biyoçeşitliliğe zarar verir
7. GDO biyoçeşitlilik için gereklidir.
8. Ev ve sanayi atıkları biyoçeşitliliği azaltır.
9. Ülkemizde nesli tükenen bitki ve hayvanlar vardır.
Boşluk Doldurma
2. Aşağıda verilen cümlelerdeki boşlukları uygun şekilde doldurunuz.
1. Bir ekosistemdeki bitki ve hayvan gibi canlı türlerinin sayıca fazlalığına .................................. denir.
2. Biyoçeşitliliği .................................., .................................., .................................. ve .................................. etkiler.
3. Belirli bölgede yaşayan başka bir yerde yaşama imkanı olmayan canlılara ...................... canlı denir.
4. Küresel ısınma biyoçeşitliliği .................................. .
5. Dinozor .................................. canlılardandır.
6. Biyoçeşitliliğin azalmasındaki en büyük faktör .................................. faktörüdür.
7. Nesli tükenme tehlikesindeki hayvanları korumak için .................................. kurulmuştur.
8. Akdeniz foku, kelaynak ve deniz kaplumbağası .................................. olan canlılardandır.
139
23.Bölüm İNSAN VE ÇEVRE İLİŞKİLERİ
Kılavuz Bilgi
Tüm canlı ve cansız varlıkların denge içerisinde bulundukları ortama çevre denir.
Çevre çeşitli sebeplerden dolayı zarar görebilir. Bunun sonucunda hava, su, toprak, ışık ve nükleer
kirlilik gibi çok farklı çekillerde kirlilik oluşabilir.
Su Kirliliği
Endüstriyel ve evsel atıkları, bilinçsiz kullanılan tarım ilaçları su kirliliği-
ne neden olur. Su kirliliği nedeniyle sularda yaşayan canlıların yaşamı
tehlikeye girer.
Toprak Kirliliği
Çevreye atılan sanayi atıkları ve piller, tarımda kullanılan suni gübreler,
nükleer atıklar toprak kirliliğine neden olur. Kirlenen toprak tüm canlı-
ların hayatını tehdit eder. İnsanlarda birçok kanser türüne sebep olabilir.
Hava Kirliliği
Evlerden, otomobillerden, fabrikalardan ve enerji
santrallerinden çıkan gazlar hava kirliliğine neden olur.
Havaya karışan zehirli gazlar ozon tabasının zarar görme-
sine, asit yağmurlarına ve küresel ısınmaya sebep olur.
Atmosferdeki bu kirlilik güneşin ışınlarının bir kısmını
tutmasından dolayı sera etkisine neden olur. Sera etkisi
sayesinde gereğinden fazla ısınan dünyada buzullar erir
ve su seviyesinin yükselmesi gerçekleşir.
Alıştırma–1 Alıştırma–2
Yaşadığınız çevrede insanların doğaya ver- Tüm dünyada insanlar tarafından yapılan en
diği en büyük zarar sizce nedir? büyük çevre sorunu sizce nedir?
140
İnsan ve Çevre İlişkileri
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Kılavuz Bilgi
Çevre Kirliliğine karşı alınacak önlemler;
1. Her alanda israf önlenmeli üretim ve tüketim dengeli olmalı
2. Ormanlar korunmalı orman yangınları engellenmeli doğal yaşam alanlarında kentleşme yapılmalıdır.
3. Çevre konusunda insanlara duyarlılık kazandırılmalı.
4. Sanayi ve evsel atıkların sulara karışması engellenmeli gerektiği şekilde arıtılmalıdır.
5. Geri dönüşebilen ürünler tüketilmeli, bu ürünler kullanıldıktan sonra geri dönüşüme verilmelidir.
6. Tarım ilaçları bilinçsizce kullanılmamalıdır. Biyolojik mücadele önlemleri yaygınlaştırılmalıdır.
7. Aşırı gübrelemeden kaçınılmalıdır.
8. Yenilenebilir enerji kaynaklarından enerji üretimine geçilmelidir.
Ülkemizde çevrenin korunması ve geliştirilmesi için TEMA ve ÇEVKO gibi kurumlar görev yapmak-
tadır.
Alıştırma–3 Alıştırma–4
Çevre kirliliğine karşı alınacak önlemlere üç Ülkemizde çevrenin korunması ve geliştiril-
örnek yazınız? mesi için görev yapan kurumlara iki örnek
veriniz.
141
İnsan ve Çevre İlişkileri
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Doğru-Yanlış
1. Aşağıda verilen bilgileri doğru (D) yanlış (Y) olarak işaretleyiniz.
1. Çevreye zarar verenleri uyarmalıyız.
2. Doğalgaz yerine kömür, odun kullanmalıyız.
3. Motorlu taşıt sayısının artması çevre kirliliğine neden olur.
4. Kağıt, cam, metal ve plastik malzemelerin diğer atıklardan ayrıştırılması gerekir.
5. Hava kirliliğini engellemek için yenilenebilir enerji kaynakları kullanılmalıdır.
6. Hızlı nüfus artışı doğanın temizlenmesine katkı sağlar.
7. Kimyasal gübre yerine doğal gübre tercih edilmelidir.
8. Sadece etrafımızdaki yeşil alanları korumalıyız.
9. Yolda yürürken yere tükürmemeliyiz.
10. Sanayi tesislerinin artması doğal dengeyi bozmaz.
Boşluk Doldurma
2. Aşağıda verilen cümlelerdeki boşlukları uygun şekilde doldurunuz.
1. Geri dönüşüm işlemleri ile ................, ................... ve ................ gibi atık maddeler geri dönüştürülerek
çevre sorunlarının çözümüne katkı sağlanır.
2. Orman yangınları çok sayıda ........................ ve ....................... türünün yok olmasına neden olur.
3. Havaya karışan zehirli gazlar ............................ yağmurlarına sebep olur.
4. Yaşadığımız çevreyi ............................ tutmak hepimizin görev ve sorumluluğudur.
5. Fabrikalardan çıkan sular çevreye bırakılmadan önce ............................ işleminden geçmelidir.
6. Çevre kirliliği insan ............................ olumsuz etkiler.
7. Çevre kirliliği bazı canlı türlerinin neslinin ............................ neden olmuştur.
142
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Eşleştirme
3. Aşağıda verilen tanım ve terimlerin doğru eşleştirmesini yapınız.
Tankerlerden sızan petrol ve diğer atıkların neden
1 Gürültü kirliliği a
olduğu kirliliktir.
Fabrika atıklarının suları kirletmemesi için kurulan
2 Su kirliliği b
tesislere denir.
Canlı ve cansız varlıkların bir arada bulundukları
3 Hava kirliliği c
yerdir.
Artan araç sayısının neden olduğu kirliliktir. Havayı
4 Arıtma d
da kirletir.
Fabrika bacalarından çıkan gazların neden olduğu
5 Çevre e
kirliliktir.
Uygulama
4. Aşağıda verilen kavramları açıklayınız.
A) Hava kirliliği ..................................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................................................................
B) Su kirliliği ..........................................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................................................................
C) Toprak kirliliği .................................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................................................................
143
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Uygulama
5. Aşağıda verilen kirleticilerin hangi ortamları kirlettiklerini belirtiniz.
a b c
Egzoz gazı Lağım suları Fabrika gazları
d e f
Orman yangınları Kimyasal gübre Deodorant
g h
ı
Fosil yakıtlar Tanker sızıntıları Evsel atıklar
Toprak kirliliği: .......................................................................................................................................................................
Hava kirliliği: ..........................................................................................................................................................................
Su kirliliği: .................................................................................................................................................................................
Doğru - Yanlış
6. Şekildeki ifadelerin doğru ya da yanlış olduğuna karar vererek ilerlenildiğinde aşağıdaki çıkış-
lardan hangisine ulaşılır?
Ulaşımda toplu taşıma araçlarını tercih
etmek çevre kirliliğini azaltır.
D Y
Küresel ısınma çevreyi Su kirliliği içilecek temiz su
olumsuz etkiler. kaynaklarını azaltmaktadır.
D Y D Y
Kağıt, enerji, su
Çevre kirliliğini gibi tüketim Şehirler verimsiz Ormanlık alanların
çoğaltılması çevre
arazi üzerine
önler. maddelerinin israfı kurulmalıdır. sorunlarını azaltır.
önlenmelidir.
D Y D Y D Y D Y
1 2 3 4 5 6 7 8
144
İnsan ve Çevre İlişkileri
TEST
1. I. Çarpık kentleşme 4. Aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
II. Hızlı nüfus artışı
A) Tarımda böcekler için kullanılan ilaçlar
III. Saniyeleşme
toprak kirliliğine neden olur.
IV. Tarım ilaçlarının aşırı kullanımı B) Zehirli atıklar suları kirleterek salgın hasta-
Yukarıda verilenlerden hangileri çevre so- lığa neden olur.
runlarına neden olur? C) Hava kirliliği asit yağmurları ile temizlenir.
D) Tanker kazaları denizin kirlenmesine neden
A) Yalnız III B) I - II olur.
C) I - II - III D) I - II- III - IV
2. Aşağıdakilerden hangisi çevre kirliliğini
azaltabilir? 5. Aşağıdakilerden hangisi çevre kirliliğini
azaltmaz?
A) Söndürülmeyi unutulan mangal ateşi
A) Bacalara filtre takmak
B) Ormanlık alanların artırılması
B) Araç sayısını arttırmak
C) Fosil yakıt kullanımının artırılması
C) Arıtma tesisleri kurmak
D) Toplu taşıma yerine özel araçların tesbit
edilmesi D) Tarım ilacı kullanımını azaltmak
3. ‘’Çevre kirliliği neden zararlıdır?’’ sorusuna aşa-
ğıdaki öğrencilerden hangisi yanlış cevap 6. Aşağıdakilerden hangisi insanların neden
vermiştir?
olduğu çevre sorunlarından değildir?
A) Doğanın dengesini bozar.
A) Küresel ısınma
B) İnsan sağlığını olumsuz etkiler.
B) Asit yağmurları
C) Çeşitliliğin artmasını sağlar.
C) Ozon tabakasının incelmesi
D) Canlı türlerinin neslinin tükenmesine ne- D) Deprem
den olur.
145
24.Bölüm YIKICI DOĞA OLAYLARI (DEPREM)
Kılavuz Bilgi
Doğada meydana gelen, can ve mal kaybına neden olan olaylara yıkıcı doğa olayları veya doğal
afetler denir. Depremler, seller, kasırgalar, heyelanlar ve volkanik patlamalar doğal afetlere örnektir.
DEPREMLER
Yer kabuğu içindeki kırılmalar nedeniyle ani olarak ortaya çıkan titreşimlerin yeryüzünü sarsması
olayına deprem denir.
DEPREM ÖNCESİNDE YAPILMASI GEREKENLER
Deprem hakkında bilgi edinmeli ve depreme karşı hazırlıklı
olmalıyız.
Evlerimizin depreme dayanıklı olup olmadığını kontrol ettir-
meliyiz. Gerekirse, dayanıklı duruma getirmeliyiz.
Bir aile deprem planı hazırlamalıyız. Bu planda güvenli yerleri
ve deprem sonrası, binadan çıkış yollarını belir-
lemeliyiz.
Deprem anında devrilebilecek dolap, kitaplık,
vitrin gibi eşyaları sabit duruma getirmeliyiz.
Pilli radyo, pilli fener, yedek pil, düdük, mevsime
uygun giysiler, dayanıklı gıdalar, önemli belgelerin fotoko-
pileri ve ilkyardım malzemeleri içeren bir deprem çantası
hazırlamalıyız. Deprem çantasını evimizde ulaşabileceğimiz
bir yerde bulundurmalıyız.
Alıştırma–1 Alıştırma–2
Deprem nedir? Deprem çantasında bulunması gerekenlere
iki örnek yazınız.
1.
2.
146
Yıkıcı Doğa Olayları (Deprem)
Işığın Yansıması
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Kılavuz Bilgi
DEPREM SIRASINDA YAPILMASI GEREKENLER
Öncelikle deprem sırasında sakin olmalıyız.
Evimizdeki gaz, su vanası ve elektrik şalterinin yerlerini
öğrenmeliyiz. Bunları kapalı konuma getirmeliyiz.
Evden hemen çıkmayı düşünmeden, kendimizi bulundu-
ğumuz yerde emniyete almalıyız.
Sarsıntı sırasında başımıza düşebilecek ve kırılacak cisim-
lerin (duvardaki tabloların, süs eyalarının, kitap raflarının,
pencerelerin) olduğu yerlerden uzakta olmalıyız.
Mutfak tezgahı, çamaşır makinesi, yatak, küvet gibi sağlam
eşyaların yanına diz çökerek, ellerimizle başımızı koruyacak
şekilde durmalıyız.
Deprem anında hemen dışarı çıkmaya çalışmak yerine güvenli
bir noktada sarsıntının bitmesini beklemeliyiz.
Sarsıntı bittikten sonra binanın acil çıkış kapılarından binayı terk
etmeliyiz.
Alıştırma–3 Alıştırma–4
Deprem öncesinde alınması gereken önlem- Deprem sırasında yapılması gerekenlere iki
lere iki örnek veriniz. örnek veriniz.
1. 1.
2. 2.
147
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Uygulama
1. Deprem öncesinde alınması gereken tedbirler ve deprem anında yapılması gerekenlerin yazılı
olduğu tabloda uygun eşleştirmeleri yapınız.
Deprem öncesinde Deprem anında
a Rafları duvara sabitlemeliyiz.
b Yanan ocak ve vanaları kapatmalıyız.
c Panik yapmamalıyız.
Tablo ve ayna gibi eşyalar oturma alanından
d
uzak duvarlara sabitlemeliyiz.
Çök – kapan- tutun pozisyonunda güvenli bir
e
yerde beklemeliyiz.
Tünel ve köprü giriş çıkışlarından uzak durma-
f
lıyız.
Uygulama
2. Depremden korunmanın yollarından biri deprem konusunda bilinçli olmak ve deprem anında
bulunmamız gereken yerleri önceden bilmektir. Siz de deprem anında bulunmak için evinizin
en güvenli yerlerini ailenizle birlikte tespit ederek tabloyu doldurunuz.
Evin kısmı Güvenli yer
a Salon
b Koridor
c Yatak odası
d Mutfak
e Banyo
148
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Uygulama
3. Aşağıdaki nesnelerden deprem çantasında bulunması gerekenleri işaretleyiniz.
1 2 3 4
5 6 7 8
Eşleştirme
4. Aşağıdaki depremle ilgili yapılması gereken eylemleri uygun zamanla eşleştiriniz.
Girişe yakınsak, binayı hızlı bir şekilde terk a
1 Deprem öncesi etmeliyiz.
Sağlam bir eşyanın yanına çök-kapan-tutun b
2 Deprem anında pozisyonu almalıyız.
3 Deprem çantası hazırlamalıyız. c
Deprem sonrası
149
Yıkıcı Doğa Olayları (Deprem)
TEST
1. Aşağıdakilerden hangisi deprem öncesi 5.
alınacak tedbirlerden biri değildir? Yer kabuğunun Depremin şid-
kırılması sonu- deti artarsa can
ve mal kayına
A ) Eğimli arazilere setler yapmak cu oluşan sar- sebep olur.
sıntılar
B) Halkı deprem konusunda bilinçlendirmek
C) Deprem çantası hazırlamak Rüzgârların Deprem anında
D) Büyük eşyaları duvara sabitlemek şiddetli olması tünellere sakla-
depreme sebep nılmalıdır.
olur.
2. Depremin büyüklüğünü ölçen alete ne ad
verilir? Depremle ilgili verilen ifadelerden doğru
olanları taranırsa kutucukların görünümü
A) Termometre nasıl olur?
B) Sismograf
A ) B)
C) Baskül
D) Dinamometre
3. Deprem çantasında aşağıdakilerden han- C) D)
gisinin bulunmasına gerek yoktur?
A) Tarak B) El feneri
C) Su şişesi D) Yara bandı
4. Aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?
A) Depremin ne zaman olacağı daha önceden
belirlenebilir. 6. Deprem Dünya’nın hangi katmanında ger-
B) Depremin etkisi büyüklüğüne göre değişir. çekleşir?
C) Yıkıcı doğa olayları can ve mal kaybına
neden olur. A) Hava küre
B) Su küre
D) Depremin yer altında meydana geldiği yere
odak noktası denir. C) Taş küre
D) Çekirdek
150
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search