RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 50 İnformasiya xidməti - 1. İnformasiyanın tapılması, alınması, ötürülməsi, toplanması, emalı, yığılması, saxlanması, yayılması və (və ya) təqdim edilməsi, habelə informasiyanın qorunması üzrə fəaliyyət. 2. İnformasiya məhsullarının istifadəçiyə təqdim edilməsi 3. Bu informasiya sistemləri və informasiya resursları mülkiyyətçiləri tərəfindən istifadəçiləri lazımi informasiya ilə və informasiya - axtarış sistemlərinin fasiləsiz işini təmin etməyə yönəldilmiş hərəkətləridir. İnformasiya - kommunukasiya - İnformasiyanın əldə olunması, saxlanması, təkrar istifadəsi və qorunması ilə bağlı texnologiyaları əhatə edən sahə. İnformasiya - kommunukasiya texnologiyaları - İnformasiya ehtiyatlarından istifadə olunması proseslərinin ağırlığını azaltmaq, onların etibarlığını və operativliyini çoxaltmaq məqsədilə informasiyanın toplanması, emalı, saxlanması, ötürülməsini təmin edən və texnoloji zəncirdə birləşdirən metodlar, istehsal prosesləri və texniki - proqram vasitələri toplusu. İnformasiyalaşdırma - İnformasiya resurslarının formalaşması və istifadəsi və informasiya münasibətlərinin həyata keçirilməsi üçün şəraiti təmin edən təşkilati, sosial - iqtisadi və elmi - texniki proses. İnformasiyanın ilkin mənbəyi - İnformasiyanın ilk formalaşdığı və saxlanıldığı informasiya ehtiyatı və sistemi. İnfrastruktur - Sistemin fəaliyyəti üçün bir - biri ilə bağlı olan struktur və obyektlərin məcmusu. Məsələn, təhsildə - tədrisi təşkil
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 51 edən idarə və təşkilatlar; hərbidə - hərbi qüvvələr və onların fəaliyyətini təşkil edən idarə və təşkilatların birgə sistemi. İnfrastruktur xidməti (IaaS) - Tələb əsasında hesablama, saxlama və şəbəkə bağlantısı üçün əsas resursları təmin edən və getdikcə ödəyən bir növ bulud hesablamalar xidməti növüdür. IaaS, həmçinin tələb olunan proqram təminatı (SaaS), platforma xidmət modeli (PaaS) və serversiz hesablamanı da əhatə edən dörd növ bulud xidmətindən biridir. İnjinirinq - İnnovasiya dövrünün bütün mərhələlərini əhatə edən kompleks innovasiya texnologiyasıdır. Bu mərhələlər texniki - iqtisadi və ekoloji əsaslandırma və biznes - planlaşdırma; eskiz, texniki və işçi layihələndirmə; istehsalatın texnoloji hazırlığı; yaradılan sistemin avadanlıq, texnologiya və proqramlarla kompleks təchizatı; kadr hazırlığı və aşağıdakılardır: marketinq; layihədən əvvəlki tədqiqat; kadr müşayiəti; yaradılan sistemin buraxılış - sazlama işləri, sertifikatlaşdırılması; sistemin tam həcmdə sifarişçiyə təhvili; sifarişçidə sistemin müəllif müşayiəti və servis xidməti. İnjinirinq mərkəzləri - İnjinirinq xidmətləri, məhsulun işin və xidmətin istehsalı və ötürülməsi proseslərinin təmini üzrə mühəndis - məsləhət xidmətləri göstərir. İnnovasiya - 1. İntellektual fəaliyyətin hər hansı yeni obyekt (sistem, texnologiya, avadanlıq, mal, xidmət və s.) şəklində, yaxud əvvəlki analoqlarından tamamilə fərqli obyekt şəklində son məhsuludur (elmi - texniki tədqiqatlar, elmi - texniki kəşflər və ixtiralar, elmi ideyalar). 2.
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 52 müasir dövlətlərin iqtisadi inkişafının mühüm amildir. Onların inkişafı və tətbiqi əhəmiyyətli resurslar - əmək, maliyyə, təşkilati - tələb edir. Buna baxmayaraq uyğun məsələlərin həlli ölkənin iqtisadiyyatının səmərəliliyini təmin etmək üçün zəruridir. 3. Bazarda tələb olunan proseslərin və məhsulların səmərəliliyinin keyfiyyətcə artmasını təmin edən tətbiq edilmış yenilikdir. İnnovasiya aktivliyinin ümumi səviyyəsi - Eyni zamanda innovasiyaların bütün növlərini (texnoloji, marketinq, təşkilati) və ya innovasiyaların ayrı - ayrı növlərini (birləşmələrini) həyata keçirən təşkilatların sayının müəyyən bir müddət ərzində araşdırılmış təşkilatların ümumi sayına olan münasibətidir. İnnovasiya dövrü - Yeni tələbatın müəyyən edilməsi və ideyanın (konsepsiya) yaranmasından onun praktiki həyata keçməsinə (tətbiqi) və vahid təsərrüfat subyekti və ya möhkəm təsərrüfat əlaqələri ilə birləşən təşkilatlar məcmusu sərhədlərində bazarda satış və innovasiya infrastrukturunu daim yeniləşdirən innovasiya məhsulunun ardıcıl yaradılmasının dövrü təkrarlanan prosesidir. İnnovasiya ekosistemi - İnnovasiya prosesinin iştirakçılarının bilavasitə formalaşdırdıqları, onların qarşılıqlı əlaqəsinin baş verdiyi, innovasiyaların yaradılmasına və inkişafına yönəlmiş mühitdir. İnnovasiya fəaliyyəti - İnsan kollektivinin yeni elmi biliklər, ideyalar, kəşflər və ixtiralar, həmçinin mövcud və sınanmış elmi texnologiya, sistem və avadanlıqların istifadəsi və tətbiqi əsasında
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 53 innovasiyaların tam həcmdə ictimai təcrübə realizəsinə yönəldilmiş sistemli fəaliyyət növüdür. İnnovasiya fəaliyyəti obyekti - İnnovasiya fəaliyyəti dövründə yaradılan və ya təkmilləşdirilən mülkiyyət kompleksi, texnoloji, istehsalat və təşkilat qərarlarıdır. İnnovasiya fəaliyyətinə dövlət dəstəyi - Respublikada innovasiya fəaliyyətinin stimullaşdırılması və inkişafı üçün hüquqi, iqtisadi və sosial şərait yaratmaq məqsədi ilə dövlət hakimiyyət orqanları tərəfindən qəbul olunmuş tədbirlər məcmusudur. İnnovasiya fondu - İnnovasiya fəaliyyətinin subyektləri tərəfindən qanunvericiliyə uyğun olaraq yaradılan və qanunvericiliklə qadağan olunmayan mənbələr hesabına maliyyə ehtiyatlarını cəlb edərək innovasiya infrastrukturunun yaradılmasına, innovasiya layihələrinin və proqramlarının maliyyələşdirilməsinə yönəldən hüquqi şəxsdir. İnnovasiya inkişafı əraziləri (İİƏ) - Dövlət tərəfindən innovasiya fəaliyyətinin aktivləşməsinə, elmi - texniki və innovasiya potensialının formalaşmasına və güclənməsinə istiqamətlənmiş xüsusi hüquqi, təşkilati və iqtisadi təsərrüfata malik bir və ya bir neçə təhsil ocaqlarının ərazisidir. İnnovasiya layihələri - Verilmiş zaman dövründə mənfəətin və ya digər faydalı (xeyirli) səmərənin alınması məqsədi ilə yeni növ məhsulun
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 54 və ya texnologiyanın yaradılması, istehsalı və reallaşdırılmasının başlanmasını təmin edən tədbirlər sistemidir. İnnovasiya mərkəzi - Texnopark, sənaye parkı, texnoloji mərkəz, klaster və s. innovasiya infrastrukturu obyektləri nəzərdə tutulur. İnnovasiya potensialı - Bir tərəfdən, innovasiya fəaliyyətinin həyata keçirilməsi üçün lazım olan müxtəlif ehtiyatların məcmusudur; digər tərəfdən isə, təkrar istehsal prosesində innovasiya fəaliyyətinin həyata keçirilməsinə müştərək innovasiya qabiliyyətinin formalaşdırılması üçün müxtəlif təsərrüfat fəaliyyəti subyektlərinin iqtisadi münasibətlərinin sistemidir. İnnovasiya potensialı - Səmərəli innovasiya fəaliyyətini həyata keçirmək üçün ümumi baza bacarığı və hazırlığıdır. Bacarıq – potensial strukturun olması və tarazlaşdırılmasıdır. Hazırlıq – potensial inkişaf səviyyəsini və innovasiya fəaliyyətini həyata keçirmək üçün mövcud ehtiyatların kifayət qədər olmasıdır. İnnovasiya potensialının strukturu - İnnovasiya potensialının qarşılıqlı şəkildə mövcud olan, bir - birini tələb edən və şərtləndirən üç tərkib hissəsinin (resurs, daxili və səmərəlilik) vəhdəti ilə təsəvvür edilə bilər və onun üç cəhətli mahiyyət kimi istifadəsi zamanı təzahür edir. İnnovasiya proqramı - Dövlətlərarası, regionlararası, regional innovasiya proqramı (innovasiya layihəsi) bazar maraqlarına əsaslanan ehtiyatlara (resurslara), icraçılara və həyata keçirilmə müddətinə görə
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 55 uyğunlaşdırılmış, innovasiya məhsulunun hazırlanmasını, yaradılmasını və səmərəli mənimsənilməsini təmin edən tədbirlər kompleksidir. İnnovasiya prosesi - Elmi biliklərin, elmi ideyaların, kəşflər və ixtiraların innovasiyaya (yeniliklərə) çevrilməsinin bütün dövrünü əhatə edən prosesdir. İnnovasiya prosesinin əsasında innovasiyaların yaranması üçün vacib olan yeni elmi biliklərin əldə edilməsi və nisbətən ümumi qanunauyğunluqların aşkar edilməsinə yönəldilmiş fundamental tədqiqatlardan başlayan yeniliklərin yaranması və öyrənilməsi prosesi durur. İnnovasiya prosesi elmi proseslərin innovasiya yaradılarkən istifadə olunmağa yararlı nəticələrin alınmasına istiqamətlənmiş müxtəlif mərhələlərinin toplusundan ibarət ola bilər. İnnovasiya siyasəti - Dövlət siyasətinin tərkib hissəsidir. İnnovasiya fəaliyyətinin statusuna, prinsiplərinə, məqsədlərinə və vəzifələrinin üstünlüklərinə, ehtiyatları mexanizminə və nəticələrinə münasibətdə dövlətin bazis göstərişlərinin regional və bələdiyyə səviyyəsində birbaşa və dolayısı ilə yerinə yetirilməsinin tənzimlənməsi üzrə fəaliyyət növüdür. İnnovasiya təklif - İnnovasiya layihəsinin onun tətbiqindən alınacaq mənfəət səmərəsini qeyd etməklə təklif edilməsidir. İnnovasiya xərcləri - Təşkilat miqyasında (sənaye, bölgə, ölkə) həyata keçirilən müxtəlif növ innovativ fəaliyyətlərin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar pul şəklində ifadə olunan faktiki xərclər.
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 56 İnnovasiya - investisiya infrastrukturu - İnnovasiya fəaliyyətinin fəallaşması məsələlərinin (injinirinq və investisiya səfərbərliyi də daxil olmaqla) həllini təmin edən qarşılıqlı təsirə malik təşkilati və idarəedici bəndlərin şəbəkə sistemidir. İnnovasiya - investisiya prosesi - İnnovasiya fəaliyyətinin variantlarından biridir, o, innovasiyaların həyata keçirilməsi və innovasiya fəaliyyətinə investisiyaların qoyulması məsələlərinin paralel, qarşılıqlı əlaqəli həlləri ilə xarakterizə olunur. İnnovasiyalar bazarı - İqtisadi cəhətdən azad layihəçilərlə innovasiya istehlakçıları arasındakı mübadilə sahəsidir. O, bazar innovasiya mübadiləsi realizə edən strukturlar, həmçinin dövlət və regionun müəyyən güzəştli şərtlər və stimullar şəklində dəstəyi sayəsində işləyir. İnnovasiyanın həyat dövrü - Kommersiyalaşma anına qədər və ya xərcini ödəyənə qədər gözlənilən müddət. Texnoloji yeni və ya təkmilləşdirilmiş məhsul növlərinin texnologiyalarının satış göstəricilərinə məhsulun həyat dövrü birbaşa təsir edir. Adətən onlar innovasiyaya daha çox rast gəlinən qısa həyat dövrü olan məhsullar qruplarından yuxarıda olurlar. Ancaq bu növ innovasiyalar həmişə daha mühüm və ya texnoloji cəhətdən qabaqcıl olurlar. İnnovasiya - texnologiya mərkəzi - İnnovasiya fəaliyyəti subyektlərinə innovasiya layihələrinin hazırlanması və həyata keçirilməsini, onların əqli mülkiyyət hüquqlarının, qanuni maraqlarının
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 57 mühafizəsini və təmsil edilməsini həyata keçirən qeyri - kommersiya təşkilatıdır. İnnovatika - İnnovasiyanın nəzəri əsaslarının, elmi metodologiya və onun qanunauyğunluqlarının proqnozlaşdırılması, yaradılması üsullarının və innovasiya fəaliyyətinin planlaşdırılması, təşkili və realizəsi üsullarının işlənməsi və inkişafı ilə məşğul olan elmdir, fəaliyyət istiqamətidir. İnnovativ məhsullar, işlər, xidmətlər - Yeni və ya son üç ildə müxtəlif dərəcədə texnoloji dəyişikliklərə məruz qalan məhsulları, işləri, xidmətləri əhatə edir. İntellektual əmək bazarı - Elm və innovasiya fəaliyyəti sahəsində məşğul olan işçilərə verilən tələb və təklifin meydana gəldiyi sahədir. Burada subyektlər kimi, bir tərəfdən elmi və innovasiya fəaliyyəti ilə məşğul olan, daimi və müvəqqəti iş və ya iş sifarişi axtaran təşkilat və insanlar, digər tərəfdən isə iş təklif edən təşkilat və insanlar çıxış edirlər. İntellektual əmək bazarının infrastrukturu bazar və subyektlərin (təşkilatlar, kollektivlər, alimlər) informasiya təminatına, elmi və innovasiya fəaliyyəti sahələri üçün elmi kadr və menecer hazırlığına və yenidən hazırlanmasına, onların sertifikatlaşmasına, alim və mütəxəssislərin səmərəli məşğulluğunun təminatına kömək edir. İntellektual mobillik - 1. Rəqəmsal məkanın xüsusiyyəti fiziki məkanın müxtəlif nöqtələrində intellektual səylərin tətbiqini təmin etməkdir. 2. Subyektin hərəkət zamanı intellektual fəaliyyət göstərmək
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 58 mülkiyyəti. 3. Rəqəmsal infrastrukturun mülkiyyəti obyektin və ya subyektin hərəkət etdiyi zaman verilmiş keyfiyyətin fasiləsiz intellektual xidmətlərini təmin etməkdir. İnteqrasiya - Şirkətin infrastrukturunun iki və ya daha çox elementinin (verilənlər bazası, sistemin və ya infrastrukturun ayrı - ayrı elementləri) bir strukturda birləşdirilməsi prosesi. İnteqrasiya müxtəlif infrastrukturları miqyaslandırmağa, tətbiqlərin funksional imkanlarını genişləndirməyə, çoxsaylı verilənlər bazalarını bir yerdə birləşdirməyə və s. imkan verir. İnteraktiv - Eyni vaxtda bir neçə proqramın icrasıdır. İnternet - 1. Standart açıq protokollardan istifadə edərək bir sıra kommunikasiya xidmətlərinə çıxış və məlumat mübadiləsi təmin edən ümumdünya kompüter şəbəkəsidir. 2. Dünyanın bütün şəbəkələrini birləşdirən qlobal şəbəkədir, şəbəkələr şəbəkəsidir. 3. İnternet - TCP / IP protokolundan istifadə edərək, müxtəlif regionların, dövlətlərin şəbəkələrini bir ümumi şəbəkədə birləşdirən qlobal kompüter şəbəkəsidir. İnternet bot - Ümumdünya hörümçək torunda avtomatik tapşırıqları yerinə yetirən proqramdır. İnternet cəmiyyəti - İnternet istifadəçiləri arasında inkişaf etmiş sabit əlaqələr sistemidir.
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 59 İnternet iqtisadiyyatı - 1. Sistemli şəkildə təşkil olunmuş, İnternet vasitəsilə iqtisadi agentlər arasında qarşılıqlı əlaqə əsasında qurulmuş çoxsəviyyəli strukturdur. 2. Məhsuldar qüvvələrin inkişafının yeni bir mərhələsi olub, İnternetin cəmiyyət həyatında, iqtisadiyyatda rolunun artması, ÜDM - də İnternet məhsullarının və xidmətlərinin payının artması, insanların effektiv qarşılıqlı əlaqəsini, dünya informasiya resurslarına əlyetərliliyi, İnternet məhsullarına və xidmətlərinə sosial və şəxsi tələbatı təmin edən qlobal İnternet məkanının yaradılması ilə xarakterizə olunan iqtisadi fəaliyyət sferasıdır. 3. Elektron iqtisadiyyatın inkişafının nəticəsidir. İnternet resurslarının valideyn nəzarəti və ya filtrasiyası vasitələri - İnternetin və kompüterin, adətən uşaqlara mənfi təsirinin qarşısının alınması üçün qaydalar və tədbirlər kompleksidir. İnternet Şəbəkəsi - TCP/IP protokollarının yığını istifadəsinə əsaslanan və vahid ünvan məkanından istifadə edən əlaqələndirilmiş beynəlxalq məlumat ötürmə şəbəkələrinin məcmusudur. İnternet ticarəti - Yalnız internet istifadəsi ilə məhdudlaşan elektron ticarət fəaliyyətidir. İnternet vitrin - İstifadəçilərə məhsullar, xidmətlər və qiymətlər haqqında məlumatları sifariş etmək üçün interaktiv bir menyu ilə axtarıb tapmaq və görmək imkanı vermək üçün istifadə olunan veb saytdır.
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 60 İnternet xidməti provayderi - İnternetə çıxış xidmətləri və İnternetlə əlaqəli digər xidmətləri göstərən təşkilatdır. İnternet xidmətləri - İstifadəçilərə İnternet vasitəsilə göstərilən xidmətlərdir. İnternetə daxil olan abunəçilər - Hesabat dövrünün sonuna qədər məlumat ötürülməsi şəbəkə xidmətlərindən istifadə üçün müqavilə / müqavilələr bağlayan fiziki / hüquqi şəxslərdir. İnternetə genişzolaqlı çıxış - İnternetə hər hansı bir texnologiyaya, məsələn, kabel, mobil və ya peyk rabitəsi və ən azı 256 kbit/s sürətlə internetə qoşulmanı təmin edən digər texnologiyalar vasitəsilə daxil olmaq. Genişzolaqlı internetə xDSL - texnologiyalar, kabel televiziyası şəbəkəsi, xüsusi xətlər, fiber - optik kanallar, peyk rabitəsi, genişləndirilmiş sabit simli və simsiz çıxış (Wimax bağlantısı və s.), sürətli mobil telefon şəbəkələri ilə qoşulma və 256 kbit/s və daha yüksək reklam olunan yükləmə sürəti ilə digər giriş növləri daxildir. İnternet - mağaza - Ödəniş prosesinin təşkili və satın alınan malın istehlakçıya çatdırılması da daxil olmaqla, hüquqi şəxsin və ya fərdi sahibkarın birbaşa məhsul satışı üçün istifadə etdiyi veb sayt. İntranet - 1. İnternet texnologiyalarına əsaslanan və işçilərə korporativ məlumatların elektron resurslarına çıxışını təmin etmək üçün hazırlanmış paylanmış korporativ kompüter şəbəkəsi. 2. İntranet tək bir təşkilatın virtual məkanı ilə məhdudlaşan “özəl” İnternetdir. İntranet İnternetə (VPN) daxil olan ictimai rabitə kanallarından istifadə etməyə
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 61 imkan verir, lakin eyni zamanda ötürülən məlumatların mühafizəsi və korporativ qovşaqlara xaricdən müdaxilənin qarşısının alınması tədbirləri təmin edilir. 3. Şirkətin yerli şəbəkəsi daxilində fəaliyyət göstərən, qapalı korporativ materialları yerləşdirən və səlahiyyətli istifadəçilərin şirkətin avtomatlaşdırılmış idarəetmə sisteminə çıxışını təmin edən qapalı korporativ portallar, habelə qapalı elektron poçt. İnvestisiya - Mal istehsalı və xidmət təşkilinə kapital qoyuluşudur. İqtisadiyyatın rəqəmsal sektoru - İnformasiya - kommunikasiya texnologiyaları sektorunu, kontent və kütləvi kommunikasiya vasitələrini əhatə edən iqtisadiyyat sektoru. İqtisadiyyatın rəqəmsal transformasiyası - Rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi nəticəsində biznes proseslərində və ya iqtisadi fəaliyyətin həyata keçirilməsi yollarında (biznes modellərində) əhəmiyyətli sosial - iqtisadi təsirlərə səbəb olan keyfiyyət dəyişiklikləri. İstehsalçı Drayver İndeksi - Yeni texnologiyaların tətbiqi ilə ölkələrin gələcək istehsalına hazırlığının qiymətləndirilməsi. Texnologiyaların və innovasiyaların inkişaf səviyyəsi, insan kapitalı, institusional quruluş və ölkələrin qlobal ticarət və sərmayələrdə iştirak dərəcəsi haqqında məlumatlar əsasında hesablanır. Dünya İqtisadi Forumu tərəfindən hazırlanır. İstehsal - texnoloji infrastruktur - Tədqiqatın eksperimental və təcrübə bazalarıdır. İstehsal - texnoloji infrastruktur müəssisələrin
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 62 istehsal ehtiyatlarına girişi üçün şərait yaradır. Bura əsasən istehsal sahələrinə girişi təmin edən texnoparklar (TP) və innovasiya texnologiya mərkəzləri (İTM), istehsal obyektlərinə girişi də təmin edən innovasiya - texnologiya kompleksləri aiddir. K Kadr hazırlığı infrastrukturu - İnnovasiya fəaliyyətini xüsusi bilik və ideyalarla təmin edir. Kadr hazırlığı sisteminin inkişafı üçün innovasiya fəaliyyətini təmin edən bütün istiqamətlər üzrə tarazlaşdırılmış kadr hazırlığını təmin etmək lazımdır. Kadrların rəqəmsal bacarıqları - İnformasiya - kommunikasiya texnologiyalarından istifadə sahəsində insanın şəxsi və intellektual xarakteristikalarına, potensialına, şirkətin korporativ mədəniyyətində səmərəliliyi göstərməyə hazırlığına əsaslanan müxtəlif məsələləri həll etmək bacarığı. Kiber təhlükəsizlik - İnformasiya infrastrukturunun və içindəki məlumatların xarici və daxili təhdidlərdən qorunması. Kiberfiziki sistem - 1. Hesablama resurslarının fiziki maddalərə inteqrasiyasını öyrənən informasiya - texnologiya konsepsiyasıdır. 2. Kiber fiziki sistemlərdə fiziki və proqram komponentləri bir - birinə
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 63 dərindən qarışıqdır, fərqli işləyə bilər məkan və müvəqqəti tərəzilər, çoxsaylı və fərqli davranış üsullarını nümayiş etdirir və bir - birləri ilə kontekstə görə dəyişən yollarla qarşılıqlı əlaqə qurur. CPS nümunələrinə aiddir: ağıllı şəbəkə, muxtar avtomobil sistemlər, tibbi nəzarət, sənaye nəzarət sistemləri, robototexnika sistemlər. Kiberfiziki sistemlər - Bunlar müxtəlif təbii obyektlərdən, süni alt sistemlərdən və idarəedici nəzarətçilərdən ibarət sistemlərdir. Kiberhücum - Proqram və (və ya) proqram - aparat vasitələrinin informasiya infrastrukturu obyektlərinə, elektrorabitə şəbəkəsinə məqsədyönlü təsiri bu cür obyektlərin fəaliyyətinin pozulması və (və ya) onların fəaliyyətinin dayandırılması və (və ya) bu cür obyektlərdə işlənilən informasiyanın təhlükəsizliyi üçün təhlükə yaradılması məqsədi ilə istifadə olunur. Kiberməkan - Amerikalı dramaturq William Gibson tərəfindən yazılmış və fəlsəfədə və kompüter texnologiyasında istifadə olunan və virtual reallıq olan metaforik abstraksiya - həm kompüterlərin "daxili", həm də kompüter şəbəkələrinin "daxili" ikinci dünyası. Kiberskvotinq - Domen adını - reklam yerləşdirmək və ya yenidən satmaq məqsədi ilə tanınmış şirkətlərin cəlbedici domen adlarının alınması. Kiberterrorçuluq - İnsanların sağlamlığı və həyatı üçün təhlükə törədən, habelə hakimiyyət orqanlarının qərarlarının qəbul edilməsinə
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 64 təsir göstərmək, yaxud siyasi və ya digər ictimai fəaliyyətin qarşısını almaq, yaxud əhalinin qorxusunu, yaxud ictimai qaydanın sabitliyi pozmaq məqsədi ilə kritik obyektlərin funksional vəziyyətinin ciddi şəkildə pozulmasına səbəb ola biləcək informasiya sistemlərinə hücumlar. Klaster - Ümumi nəzarət altında olan funksional cihazların toplusu. Kollektiv istifadə mərkəzləri (KİM) - Müasir avadanlıq bazası, yüksək ixtisaslı kadrları olan elmi - təşkilati strukturdur. Köməkçi texnologiya - Bu termin xüsusi ehtiyacları olan insanların İKT-nin təqdim etdiyi xidmətlərə daxil olmaq üçün istifadə etdikləri kompüter proqramlarını və ya cihazları təsvir edir. Məsələn. kompüter proqramları, E-poçt və World Wide Web. Kompüter DəstəkTəlimatlar (CAI) - Əsasən iş dünyasında istifadə olunan termin. Kompüterlərlə tədrisə yuxarıdan aşağıya, təlimatçı mərkəzli yanaşmanı nəzərdə tutur və Proqram Öyrənmə ilə sıx bağlıdır. Kompüter Əsaslı Təlim (CBT) - Əsasən iş dünyasında istifadə olunan termin. Kompüterlərlə tədrisə yuxarıdan aşağıya, təlimatçı mərkəzli yanaşmanı nəzərdə tutur və Proqram Öyrənmə ilə sıx bağlıdır. Kompüter hücumu - Məlumatlara və (və ya) informasiya sisteminin mənbələrinə məqsədyönlü şəkildə icazəsiz təsir etmək, habelə proqram təminatı vasitələrindən istifadə etməklə onlara icazəsiz giriş əldə etmək.
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 65 Kompyuter injinirinqi - Avtomatlaşdırılmış layihələndirmə sistemləri (Computer - AidedDesign, CAD), istehsal hazırlığı (Computer - Aided Manufacturing, CAM), mühəndis analizi (Computer - Aided Engineering, SAE), məhsul haqqında məlumatların idarə edilməsi (Product Data Management, PDM) və s. Daha geniş nöqteyi - nəzərdən, kompüter mühəndisliyi riyazi və kompüter modelləşdirmə yolu ilə mürəkkəb elmi və texniki problemləri effektiv şəkildə həll etmək üçün hazırlanmış bütün komponentlərin toplusudur. Kompyuter şəbəkəsi - Tək bir texnologiya vasitəsilə bir - birlərinə bağlanmış avtonom kompüterlər toplusudur. Konsaltinq - İnnovasiya fəaliyyətinin strategiyası və biznes planlaşdırılmasının seçim mərhələsini təmin edən innovasiya texnologiyalarının bir növüdür. Konsaltinq infrastrukturu - İnfrastruktur müəssisələrinin bu blokuna konsaltinq təşkilatları aid edilir. İnnovasiya fəaliyyətinin təmin edilməsi üçün bu strukturların əhəmiyyəti innovasiya fəaliyyətinin çoxlu spesifik xüsusiyyətlərə malik olmasındadır. Kraudfandinq (kütləvi maliyyələşdirmə) - (Crowd – izdiham və sourcing – yığım, resurslardan istifadə) – 1. Qarşıya qoyulmuş məsələlərin həlli məqsədilə insanların resurslarının informasiya texnologiyalarının köməyi ilə səfərbər edilməsidir. 2. İnsanların və ya təşkilatların səylərini dəstəkləmək üçün pullarını və ya digər mənbələrini (adətən internet üzərindən) könüllü olaraq toplayan insanların işbirliyi.
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 66 3.Kraudsorsinq paradiqması çərçivəsində problemin həlli paylanmış və çoxsaylı insan qrupuna ötürülür, bunun sayəsində nəticənin əldə edilməsinin dəyəri və müddəti çox azalır 3. Kraudsorsinqin xüsusi halıdır. Məhsul və ya xidmət istehsalı, ehtiyacı olanlara yardım göstərilməsi, tədbirlərin həyata keçirilməsi, həm fiziki, həm də hüquqi dəstəyin göstərilməsi və s. məqsədlərlə çoxsaylı insan kütləsindən maliyyə resurslarının səfərbər edilməsidir. Kraudinvestinq - Kraudfandinqin tərkib hissəsi olmaqla investorlar üçün maliyyə mükafatları ilə xarakterizə edilir. Kraudinvestinq Royalty, Xalq krediti və Səhmdar kraudfandinq modellərini ehtiva edir. Kraudsorsinq - Kraudsorsinqin xüsusi halıdı (crowd - izdiham və funding – maliyyələşdirmə) - 1. Digər insanların və ya təşkilatların (resipiyentlərin) səylərini dəstəkləmək üçün bir qayda olaraq internet vasitəsilə (kraudfandinq - platforma) öz maliyyə və digər resurslarını könüllü olaraq birləşdirən insanların kollektiv əməkdaşlığıdır. Vəsait yığımı təbii fəlakətlərdən zərər çəkmişlərə yardım, startap - şirkətlərin və kiçik sahibkarlığın dəstəklənməsi, sərbəst proqram təminatının yaradılması, birgə investisiyalardan gəlir əldə edilməsi kimi məqsədlərə xidmət edir. 2. Əmək müqaviləsinin bağlanmasını nəzərdə tutmayan ictimai təklif əsasında müəyyən istehsal funksiyalarının qeyri - müəyyən şəxslərə verilməsi potensial işəgötürənin maraqları. 3. Qarşıya qoyulmuş məsələlərin həlli məqsədilə insanların resurslarının informasiya texnologiyalarının köməyi ilə səfərbər edilməsidir.
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 67 Kriptoplatformalar - Minlərlə tokenləşdirilmiş mübadilə aktivləri vasitəsilə kriptovalyutalar və ənənəvi maliyyə dünyalarını birləşdirir. Kripto platformasında investorlar kripto aktivlərini ənənəvi maliyyə bazarlarının tokenlərinə birbaşa yatıra bilərlər. Kriptovalyuta - 1. Kriptoqrafiya (hesablama vasitələrinin köməyi ilə açıq şifrələmə alqoritmlərinin istifadəsi) üsullarına əsaslanan virtual köçürmə vasitəsidir. 2. Virtaul (rəqəmsal) valyutanın bir növü olmaqla bərarbər elektron ödəniş şəbəkəsidir. Kukilər (Cookies) - Veb server tərəfindən göndərilən və istifadəçinin kompüterində saxlanılan kiçik məlumat parçasıdır. Müştəri (adətən veb brauzer), müvafiq saytda səhifə açmağa çalışdıqda bu məlumat parçasını sorğunun bir hissəsi olaraq veb serverə göndərilir. İstifadəçi tərəfindən məlumatları saxlamaq üçün istifadə olunur. Kütləsiz miqyas - Rəqəmsal iqtisadiyyatın biznes modelləri qlobal bazarların xüsusiyyətlərindən birini nümayiş etdirir: firmalar kütləni artırmadan transkontinental şəkildə inkişaf edə bilirlər - “kütlə” firmanın istifadəçinin yerləşdiyi yerdə və ya alıcı bazarında fiziki mövcudluğuna istinad edir. Bu fenomen "kütləsiz miqyas" adlanır. Kvant kommunikasiyaları - 1. Naməlum kvant vəziyyətinin bir yerdən birinci yerdən uzaqda olan başqa yerə ötürülməsi haqqında bilik sahəsi. 2. Kvant hissəciklərində açar şifrələmədən istifadə edərək uzun məsafələrə ultra təhlükəsiz məlumat ötürülməsi texnologiyası. Bu, adətən bir çox yerlərdə mövcud olan fiber optik kabellərdən istifadə
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 68 etməklə edilir. Peyk vasitəsilə də ötürmək mümkündür. Texnologiyanın inkişafının bu mərhələsində kvant rabitə kanalı vasitəsilə yalnız şifrələmə açarları ötürülə bilər, nəinki bütün mesaj. Kvant kompüter - Məlumatların ötürülməsi və işlənməsi üçün kvant mexanikası fenomenlərindən (kvant superpozisiya, kvant dolaşıqlığı) istifadə edən hesablama cihazı. Kvant kriptoqrafiyası - Kvant fizikasının prinsiplərinə əsaslanan məlumatın qorunması üsulu. Kvant şəbəkəsi - Kvant mexanikasının əsas qanunlarından istifadə edərək ötürülən məlumatları qoruyan rabitə şəbəkəsi. Bu, kvant kriptoqrafiyasının praktik tətbiqidir. Kvant şəbəkələri kvant hesablama və kvant kriptoqrafiya sistemlərinin mühüm elementini təşkil edir. Onlar fiziki cəhətdən ayrılmış kvant sistemləri arasında kvant məlumatının daşınmasına imkan verir. Kvant texnologiyası - Ayrı - ayrı hissəciklər, məsələn, atomlar və fotonlar səviyyəsində kompleks kvant sistemlərini idarə etmək üçün texnologiyalar. Kvant texnologiyasından istifadə - Qısa müddət ərzində kompüterlərin hesablama gücünü artırmağa, eyni zamanda ən mürəkkəb hesablamaları (molekulların qarşılıqlı təsirini kvant səviyyəsində modelləşdirmək, ən mürəkkəb kodların deşifrə edilməsi) etmək mümkünlüyü.
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 69 Q Qacet - Mini - proqramlar — əldə gəzdirilə bilən orijinal, qeyri - standart texniki qurğu. Qacet kimi əl fənəri, mobil telefonu, fləş götürülə bilər. Qabaqcıl istehsal texnologiyaları - Məhsulların dizaynında, istehsalında və ya emalında istifadə olunan mikroelektronika və ya kompüterə əsaslanan texnoloji proseslər (maşınlar, aparatlar, avadanlıq və qurğular daxil olmaqla). Qarışıq reallıq - Fiziki və sintetik cisimlərin birlikdə yaşadıqları və qarşılıqlı əlaqədə olduqları yeni mühitlər yaratmaq üçün real və virtual dünyaları birləşdirmək. Qarşılıqlı əlaqə bacarığı (Interoperability) - İnterfeysləri tamamilə açıq olan məhsul və ya sistemin digər məhsul və ya sistemlərlə heç bir giriş və tətbiq məhdudiyyəti olmadan qarşılıqlı əlaqədə olmaq və işləmək qabiliyyətidir. Qismən strukturlaşdırılmış məlumatlar - Relational verilənlər bazası və ya verilənlər cədvəllərinin digər formaları ilə əlaqəli verilənlər modellərinin cədvəl strukturuna tabe olmayan, lakin buna baxmayaraq semantik elementləri ayırmaq və verilənlərdə qeydlərin və sahələrin
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 70 iyerarxiyasını təmin etmək üçün teqləri və ya digər markerləri ehtiva edən strukturlaşdırılmış məlumat formasıdır. . Qlobal informasiya infrastrukturu - 1. Qlobal və regional informasiya və kommunikasiya sistemlərinin, eləcə də rəqəmsal televiziya və radio yayım sistemlərinin, peyk sistemlərinin və mobil rabitənin inteqrasiyasına əsaslanan Yer əhalisinin kütləvi xidmətinin dünya miqyasında məlumat şəbəkəsi; 2. İnformasiyanın yaradılması, ötürülməsi, istifadəsi və saxlanması üçün texniki vasitələrin, sistemlərin və texnologiyaların məcmusu. Qlobal İnnovasiya İndeksi - Qlobal İnnovasiya İndeksi Ümumdünya Əqli Mülkiyyət Təşkilatı tərəfindən dərc olunan ölkələrin innovasiya imkanlarına və uğurlarına görə illik reytinqidir.. İndeks 81 göstərici əsasında formalaşır. Bura elmi və innovasiya fəaliyyəti ilə bağlı statistik məlumatlar, habelə müəssisələrin keyfiyyətini və iş aparmaq üçün mühiti xarakterizə edən ixtisaslaşdırılmış sorğuların nəticələri də daxil olmaqla müxtəlif xarakterli geniş göstəricilər daxildir. Qlobal Kiber Təhlükəsizlik İndeksi - Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqının ekspertləri hər il Qlobal Kibertəhlükəsizlik İndeksi adlanan kibertəhlükəsizlik baxımından ölkələri sıralayır.Ölkədəki kibertəhlükəsizlik səviyyəsini, kibertəhlükəsizlik sahəsində təşkilati tədbirləri, informasiya təhlükəsizliyi sahəsində potensialın artırılmasına töhfə verən dövlət təhsil və elm müəssisələrinin, ortaqlıqların, əməkdaşlıq mexanizmlərinin
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 71 və məlumat mübadiləsi sistemlərinin mövcudluğunu xarakterizə edir. Beynəlxalq Telekommunikasiya Birliyi tərəfindən hazırlanır. Qlobal məlumat şəbəkəsi - Telefon şirkətləri və ya digər rabitə təşkilatları tərəfindən verilən uzaq məsafəli rabitə kanalları ilə (keçid və ya ayrılmış) dünyanın hər hansı bir yerində yerləşə bilən elektron kompüterlər və (və ya) onların yerli şəbəkələrini əhatə edir. Qlobal informasiya şəbəkəsi istifadəçilərə məlumat mübadiləsi, proqram təminatı, informasiya qaynaqları paylaşma imkanı verir. Qlobal şəbəkə, məsələn, həm ictimai (İnternet), həm də ixtisaslaşmış (korporativ və ya departament - intranet, extranet) ola bilər. Qlobal Rəqabətlilik İndeksi - Qlobal Rəqabətlilik Hesabatı Dünya İqtisadi Forumu tərəfindən dərc edilən illik hesabatdır. Ölkələrin rəqabətqabiliyyətini xarakterizə edir. Dünya İqtisadi Forumu tərəfindən 12 parametr əsasında hesablanır: təşkilatların keyfiyyəti, makroiqtisadi sabitlik, sağlamlıq və ibtidai təhsil, ali təhsil və peşə təhsili, məhsul və xidmət bazarının səmərəliliyi, əmək bazarının səmərəliliyi, maliyyə bazarının inkişafı, texnoloji səviyyə, daxili bazarın ölçüsü, rəqabətqabiliyyətli şirkətlər və innovasiya potensialı. Qurmaq (proqramlaşdırmaq) - Mənbə kodundan informasiya məhsulunun əldə edilməsi prosesi. Çox vaxt avtomatlaşdırma vasitələri tərəfindən yerinə yetirilən tərtib və əlaqələndirmə daxildir
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 72 M Maliyyə botları - Avtomatik, əvvəlcədən konfiqurasiya edilmiş, təkrarlanan vəzifələri yerinə yetirən bir proqramdır. Botlar ümumiyyətlə istifadəçi davranışını təqlid edir və ya əvəz edir. İstifadəçilərdən daha sürətli olduqları üçün botlar avtomatlaşdırılmışdır. Müştəri xidməti və ya axtarış indeksi kimi faydalı funksiyalara xidmət edir. Bununla birlikdə, botlar kompüter üzərində tam nəzarət əldə etmək üçün istifadə edilən zərərli proqram ola bilər. Maliyyə infrastrukturu - İnnovasiya fəaliyyətinə investisiya cəlb edilməsi və onun səmərəli istifadəsi üçün əsas şərtlərdən biridir. Marketinq innovasiyası - Yeni marketinq üsullarıdır (məhsulun bazara çıxarılması). Bura məhsulun dizaynı və ya qablaşdırılması, irəliləyişi və ya qiymətqoymada dəyişikliklər aiddir. Maşın öyrənməsi - "öyrənən", yəni müəyyən tapşırıqlar toplusunda performansı yaxşılaşdırmaq üçün verilənlərdən istifadə edən üsulların anlaşılması və yaradılmasına həsr olunmuş tədqiqat sahəsidir. Ona süni intellektin bir hissəsi kimi baxılır. Məhsul innovasiyası - Yeni və ya təkmilləşdirilmiş məhsuldur (xidmət). Bura texniki xüsusiyyətlərin, komponentlərin, materialların, proqram təminatının və ya digər funksional xüsusiyyətlərin
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 73 təkmilləşdirilməsi aid edilir. Məhsul və proses innovasiyası, həmçinin texnoloji innovasiya kimi adlanır. Məhsulun həyat dövrü - Məhsulun yenisi ilə əvəz olunması anına qədər olan istehsal dövrüdür, başqa sözlə, yeni və ya əhəmiyyətli dərəcədə yeniləşmiş məhsulun istehsalına qədər olan dövr (həm innovasiya, həm də innovasiya olmayan). Həyat dövrü tam illərlə ölçülür. Məsələn, əgər məhsul 2 il 3 ay ərzində istehsal olunurdusa, onda 3 il həyat dövrü göstərilir, əgər məhsul 7 və ya 6 ay istehsal olunurdusa, onda 1 il göstərilir. Məhsul dəyişdirilmədiyi halda onun istehsala başlandığı andan hesabat dövrünə qədər olan dövr göstərilir. Məlumat - 1. Rabitə sahəsində: elektron rabitə vasitəsilə bir qurğudan başqasına ötürülən verilən elementi. Baxış nöqtəsindən asılı olaraq “məlumat” termininin dəqiq anlamı bir qədər dəyişir. 2. Kompüter və ya kommunikasiya şəbəkəsi üçün məlumat, çox zaman strukturlaşdırılmış və müəyyən qaydalara (protokollara) uyğun olaraq ötürülən, verici və qəbuledici qurğular tərəfindən dəstəklənən informasiya blokudur. Məlumat axını - Davamlı çalışan mənbədən interface vasitəsilə ötürülən məlumat. Məlumat bankı (data bankı) - Bir və ya daha çox data bazası və onların idarəetmə sistemi daxil olmaqla təşkilati və texniki sistem. Məlumat bazası - Bir və ya bir neçə sahə üçün məlumatların xarakteristikalarını və təmsil etdikləri şəxslər arasında qarşılıqlı əlaqəni
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 74 təsvir edən konseptual struktura uyğun təşkil edilmiş məlumatların məcmusu. Məlumat bərabərsizliyi - Müasir informasiya və kommunikasiya texnologiyalarından istifadə etmək üçün müxtəlif imkanlara malik olmaqla əlaqəli yeni sosial fərqlilik növü. Məlumat dəsti - Qanunvericiliyin tələblərinə uyğun olaraq ilkin hazırlıqdan (emaldan) keçmiş məlumatlar toplusu. Məlumat dəyişkənliyi - Bu məlumatların zamanla dəyişmə sürətinə aid olan xarakteristikadır. Məlumat emalı mərkəzi - İT - infrastrukturun və mühəndis infrastrukturunun bağlı sistemindən ibarət ixtisaslaşdırılmış obyekt, avadanlıq və hissələri həm mühəndis, həm də telekommunikasiya şəbəkələrinə qoşulmuş binada və ya otaqda yerləşdirilmişdir. Məlumat iqtisadiyyatı - Toplanmış məlumatdan dəyər əldə etmək məqsədi ilə məlumatların satıcılar şəbəkəsi tərəfindən toplandığı, təşkil edildiyi və mübadiləsinin aparıldığı qlobal rəqəmsal ekosistemdir. Məlumat məhsul kimi (DaaP) - Məlumat xidmət kimi (DaaS) kimi də tanınır - tətbiq proqramlaşdırma interfeysləri (API), SQL, ODBC/JDBC və verilənlərin virtuallaşdırılması, məlumat şəbəkəsi, xidmət kimi inteqrasiya platforması kimi məlumat platformalarından istifadə edərək digər protokollar vasitəsilə ümumi məlumat əldə etmək səviyyəsini təmin edir. . (iPaaS) və başqaları. O, sənaye standart
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 75 protokollarından istifadə edərək biznes və müştəri məlumatlarının ümumi görünüşünə dəstək daxil olmaqla, bir sıra biznes üstünlükləri təklif edərək sorğuları, hesabatları, məlumat girişini və inteqrasiya olunmuş və fərdi tətbiqləri dəstəkləmək üçün ümumi məlumat girişi səviyyəsinə diqqət yetirir. Çox güman ki, real vaxt yeniləmələrində, inteqrasiyada və özünəxidmət imkanlarında əlavə innovasiyalarla böyüməyə davam edəcək. Məlumat modeli - Məlumat sistemindəki rəsmi təsvirlərə və istifadə olunan məlumat bazasının idarəetmə sisteminin tələblərinə uyğun olaraq məlumat bazasında qurulmuş sxem. Məlumat növü - Məlumatın mümkün qiymətlər diapazonunu, icazə verilən əməliyyatların siyahısını və verilənlərin saxlama üsulu. Məlumat ötürmə kanalları - Məlumat ötürülməsinin məsafədə həyata keçirdiyi cihaz və vasitələr. Məlumat sahibi - Müstəqil olaraq məlumat yaradan və ya qanun, müqavilə əsasında hər hansı bir meyarla müəyyən edilən məlumatlara icazə vermək yaxud məhdudlaşdırmaq hüququnu alan şəxs. Məlumat sistemi operatoru - Məlumat bazasında olan məlumatların işlənməsi də daxil olmaqla informasiya sistemini işlədən vətəndaş və ya hüquqi şəxs.
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 76 Məlumat təhlili - Kəmiyyət, vizuallaşdırma və təfsir daxil olmaqla məlumatların əldə edilməsini, toplanmasını, təsdiqlənməsini və işlənməsini əhatə edən konsepsiya. Məlumat toru - Məlumat toru emal mühərriklərini və məlumat axınlarını düzgün istifadə hallarına uyğunlaşdırmaqla qarışıq iş yüklərini optimallaşdırmağa imkan verir. O, kənarda istifadə hallarına dəstək vermək üçün hadisəyə əsaslanan arxitektura ilə qarşılıqlı əlaqə qurur. O, verilənləri, sorğuları və modelləri həll yolu ilə əlaqələndirir ki, hər tərəf - insan və maşın - sinxronlaşdırılsın və eyni dildə danışsın. Hələ başlanğıc mərhələsində olmaqla yanaşı, biz çox güman ki, məlumat şəbəkəsinin uzunmüddətli perspektivdə platformaya çevrildiyini görəcəyik. Məlumat xidmət kimi (DaaS) - Məhsul kimi verilənlər (DaaP) kimi də tanınır - tətbiq proqramlaşdırma interfeysləri (API), SQL, ODBC/JDBC və verilənlərin virtuallaşdırılması, məlumat şəbəkəsi, xidmət kimi inteqrasiya platforması kimi məlumat platformalarından istifadə edərək digər protokollar vasitəsilə ümumi məlumat əldə etmək səviyyəsini təmin edir. O, sənaye standart protokollarından istifadə edərək biznes və müştəri məlumatlarının ümumi görünüşünə dəstək daxil olmaqla, bir sıra biznes üstünlükləri təklif edərək sorğuları, hesabatları, məlumat girişini və inteqrasiya olunmuş və fərdi tətbiqləri dəstəkləmək üçün ümumi məlumat girişi səviyyəsinə diqqət yetirir. Çox güman ki, real vaxt yeniləmələrində, inteqrasiyada və özünəxidmət imkanlarında əlavə innovasiyalarla böyüməyə davam edəcək.
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 77 Məlumata giriş - Subyektlə obyekt arasında birindən digərinə informasiya axını ilə nəticələnən qarşılıqlı əlaqənin operativ növü Məlumatın həcmi - Hesablama və saxlama mənbələrinin seçiminə, həmçinin emal zamanı məlumatların idarə edilməsinə təsir edən məlumatların kəmiyyət xarakteristikası. Məlumatın məxfiliyi - Müəyyən məlumatlara sahib olan bir şəxsin sahibinin razılığı olmadan bu məlumatları üçüncü şəxslərə verməməsi üçün məcburi tələb. Məlumatın nişanlanması - Maşın metodlarından istifadə etməklə, məlumatların (mətn, foto və video görüntülər daxil olmaqla) növünü (məlumat təsnifatı) əks etdirən identifikatorlar təyin edildiyi və (və ya) məlumatların müəyyən bir problemi həll etmək üçün şərh edildiyi strukturlaşdırılmış və qurulmamış məlumatların işlənməsi mərhələsi. Məlumatın qorunması - Məlumatların məxfiliyini, bütövlüyünü, həqiqiliyini, əlçatanlığını və təhlükəsizliyini təmin etməyə yönəlmiş hüquqi, təşkilati və texniki tədbirlər kompleksi. Məlumatın verilməsi - Müəyyən şəxslərin dairəsinin informasiyasını əldə etməyə və ya şəxslərin müəyyən dairəsinə informasiyanın ötürülməsinə yönələn hərəkətlər. Məlumatın yayılması - Qeyri - müəyyən şəxslərin məlumat əldə etməsinə və ya qeyri - müəyyən şəxs dairəsinə məlumat ötürülməsinə yönəlmiş hərəkətlər.
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 78 Məlumatlandırma vasitələri - İnformasiya - kommunikasiya texnologiyaları, informasiya resurslarının, informasiya sistemlərinin, informasiya şəbəkələrinin formalaşmasında və istismarında istifadə olunan təşkilati vasitələr. Məlumatların dəyişkənliyi (variasiyası) - Verilənlər massivinin sürətində, formatında, quruluşunda və ya keyfiyyətində olan dəyişikliklər. Məlumatların doğruluğu - Məlumatların tamlığı və/və ya dəqiqliyi. Məlumatların emal sürəti - Məlumatların yaradıldığı, ötürüldüyü, saxlandığı, təhlil edildiyi və ya göstərildiyi axın sürəti. Məlumatların emalı - Məlumatla əməliyyatların sistemli şəkildə yerinə yetirilməsi. Məlumatların qorunması - Təbii və ya süni xarakterli təhdidlərə məruz qaldıqda məlumatın bütövlüyünü, məxfiliyini və mövcudluğunu təmin etmək. Mənbə kodunun idarə edilməsi (SCM) - Dəyişiklikləri izləmək və mənbə koduna dəyişiklikləri idarə etmək prosesi. SCM tərtibatçılara və digər maraqlı tərəflərə paylaşılan kod bazasındakı bütün dəyişikliklərin tam tarixini izləməyə imkan verir. Eyni zamanda, tərtibatçılar həmişə münaqişə olmadan faktiki kodla işləyə bilərlər. Məqbul İstifadə Siyasəti (AUP) - İstifadəçi qaydaları pozduqda tətbiq oluna biləcək mümkün sanksiyaların təsviri daxil olmaqla, biznes
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 79 və ya təhsil şəraitində İKT alətlərinin istifadə oluna biləcəyi və istifadə oluna bilməyəcəyi yolları müəyyən edən qaydalar toplusudur. Mesaj - Məktub, iltimas, xəbərdarlıq. Meta - Abstraktlaşdırılma, ümumiləşdirmə, aralıq, bir şeyin arxasınca getmə, başqa bir şeyə keçid, vəziyyət dəyişikliyi, çevrilmə (məsələn, metaqalaktika, metamərkəz) ifadə edən mürəkkəb sözlərin hissəsi. Meta kainat (Metasvera) - Fiziki reallıq ilə artırılmış virtual reallığı birləşdirən "kiber dünya" deməkdir.insanların heç bir fiziki səy göstərmədən, artırılmış virtual reallıq cihazları vasitəsilə tamamilə zehni hiss etdikləri perseptual kainat. Bu kainat kompüterlər, android cihazları və 3D cihazları sayəsində insan idrakını süni fiziki mühitə daxil etməyə imkan verir. Kompüter qrafikasında qapalı hamar səthi təmsil edən N ölçülü obyekt. Metaməlumatlar və ya Metaverilənlər (Metadata) – verilənlər haqqında verilənlər. Metaməlumatlar verilənlərin strukturunu və onların emalı metodlarını təsvir edir. Verilənlərin repozitariyalarında/lüğətlərdə saxlanılır. Məzmun - Hər hansı bir məlumat bazasından, veb saytından, veb səhifəsindən, mətn sənədləri toplusundan və ya elektron kitabxanadakı sənədin məzmunu.
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 80 Məzmun İdarəetmə Sistemi (CMS) - Qeyri-texniki istifadəçilər üçün vebsaytda məzmun (mətn, şəkillər və s.) dərc etməyə imkan verən proqram təminatı paketidir. Həmçinin Kurs İdarəetmə Sistemi mənasını ifadə edir, Virtual Öyrənmə Mühitinin (VLM) bir növüdür. Milli Elektron Kitabxana - Elektron formada sənədlərin və məlumatların toplusu olan, internetdən istifadə etməklə təmin edilən dövlət məlumat sistemi. Milli innovasiya sistemi (MİS) - İnnovasiya fəaliyyəti formalaşan iqtisadi mexanizmlər əsasında həyata keçirən dövlət və qeyri - dövlət subyektlərinin qarşılıqlı təsirini inkişaf etdirən elementlər və ya obyektlər məcmusudur. MİS yüksək texnoloji intellektual məhsul bazarında intellektual fəaliyyətin nəticələrinin reallaşdırılmasının sürətləndirilməsi xeyrinə bərabərhüquqlu partnyor münasibətlərinin formalaşması dövlət, elmi - texniki və təhsil sahəsi təşkilatlarının, iqtisadiyyatın sahibkarlar sektorunun, maliyyə - kredit sahəsinin, innovasiya sahəsinin dövlət və qeyri - dövlət institutlarının innovasiya fəaliyyəti subyektlərinin güclərini birləşdirir. MMS - Multimedia Mesajlaşma Xidməti - multimedia mesajlarının ötürülməsi: fotolar, videolar və s.; Mobil həllər - Istifadəçilərin yolda olduğu zaman onlara təqdim edilən onlayn xidmətlərdir. Mobil rabitə - Müəyyən bir yerə və ya əraziyə bağlı olmayan abunəçinin simsiz terminallarına səs, mətn və qrafik məlumatların
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 81 ötürüldüyü telekommunikasiya növü. Mobil rabitənin peyk, mobil, trankinq və digər növləri var. Mobil şəbəkə - Dünyanın böyük bir quru sahəsinə yayılmış və mobil saytlar və ya baza stansiyaları kimi tanınan sabit yerlərdə ötürücülər vasitəsilə simsiz bağlanan rabitə şəbəkəsidir. Mobil şəbəkə - Son qovşaqlarla əlaqənin simsiz olduğu rabitə şəbəkəsi. Mobil tətbiqlər - Müasir gadgetların funksionallığı əsasında xüsusi olaraq hazırlanmış proqram təminatı. O, tamamilə fərqli şəkildə istifadə edilə bilər: yalnız oyunlar, musiqi pleyerləri deyil, həm də mağazalar, onlayn köməkçilər və digər faydalı xidmətlər proqramı. Müasir texnologiya - 1. Bunlar müəyyən məhsullarda sistemlərdə, metodlarda, cihazlarda ifadə olunan elmi və texniki prosesin nəticələridir. Misal olaraq, distant təhsil texnologiyası cəmiyyətin kompüterləşmə prosesinə səbəb olan elmi - texniki tərəqqi sayəsində mümkün olmuşdur. 2. Müasir texnologiyalar elmi - texniki prosesin nəticəsi olub, yeni əlavələr və modifikasiyalarla köhnə texnologiyanın təkmilləşdirilməsidir. Müəssisənin rəqəmsal strategiyası - İnformasiya texnologiyalarının inkişaf tendensiyalarını nəzərə alaraq, müəssisənin inkişafı və transformasiyası strategiyasıdır.
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 82 Multimedia - Mətn, audio, şəkillər, animasiyalar və ya video kimi müxtəlif məzmun formalarının birləşməsindən tək interaktiv təqdimatda istifadə edən ünsiyyət formasıdır. Müstəqil Proqram Təchizatçıları (ISV) - Adətən daşınmaz əmlak brokerləri, tibb işçilərinin planlaşdırılması, barkodların skan edilməsi və inventarların saxlanması kimi ixtisaslaşmış bazarlar üçün proqram təminatının hazırlanması və ya satışı üzrə ixtisaslaşan şirkətlərdir. N Neyron şəbəkələri - Riyazi modellər, eləcə də bioloji neyron şəbəkələrinin - canlı orqanizmin sinir hüceyrələri şəbəkələrinin təşkili və işləməsi prinsipinə əsaslanan proqram və ya aparat tətbiqləri. İnsan beynindəki bir - biri ilə birləşmiş sinir hüceyrələrini (neyronları) modelləşdirən kompüter proqramı. Neyron şəbəkələri kompüterə, insanda olduğu kimi, özünü təlim etməklə şablonları tanımağa imkan verir. İnsan beyni kimi, neyron şəbəkələri də yalnız təxmini nəticələr verir, ancaq onların edə bildiyi işləri başqa növ kompüter proqramlarının heç biri effektiv yerinə yetirə bilmir. Neyrotexnologiya və süni intellekt - Geniş çeşidli idrak vəzifələrini yerinə yetirmək məqsədi daşıyır: danışıq dilinin qavranması və
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 83 işlənməsi, öyrənmə, müstəqil qərar qəbul etmə, obyektləri məqsədli şəkildə hərəkət etdirmə və idarə etmə qabiliyyətinin bərpası və s. , işləmək və öyrənmək üçün maşınlarla internet arasındakı ünsiyyət. Nəzarət sistemi - Uzaqdan müşahidə. Əşyalar İnternetinin ən çox yayılmış tətbiqlərindən biridir. NFT (qeyri - bir - birini əvəz edən token) - Blokçeyn texnologiyasından istifadə edərək unikal və kolleksiya edilə bilən əşyanı təmsil edən kriptovalyutadır. Kriptoqrafik token növü, hər bir nüxsəsi unikaldır (spesifikdir) və başqa oxşar token ilə dəyişdirilə və ya əvəz edilə bilməz, baxmayaraq ki, tokenlər təbiətdə adətən bir - birini dəyişdirilə bilər. Nitqin tanınması və sintezi - Nitqi mətn növünə, o cümlədən səsin tembri və tonallığının analizini, emosiyaların tanınmasını həyata keçirməyə imkan verən həll sistemi. O Omnikanallıq - Müştərilərin alış - veriş etmək üçün ən əlverişli kanal seçdikləri alıcı ilə ünsiyyətə yanaşma: internet mağazası, Çağrı mərkəzi, saytın mobil versiyası, mobil proqramlar, adi offline mağaza
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 84 omnikanallıq - pərakəndə rabitə kanallarının bir sistemə qarşılıqlı inteqrasiyasını ifadə edən marketinq termini, müştəri ilə sorunsuz və fasiləsiz ünsiyyəti təmin etmək məqsədi ilə. Onlayn bankçılıq - Müştərilərin İnternet vasitəsilə öz hesablarına və bank xidmətlərinə çıxışının təmin edilməsi ilə məsafədən xidmət növü. Onlayn iqtisadiyyat/ İnternet iqtisadiyyat - Sistemli şəkildə təşkil olunmuş, internet vasitəsilə iqtisadi agentlər arasında qarşılıqlı əlaqə əsasında qurulmuş çoxsəviyyəli strukturdur. Geniş mənada, İnternet iqtisadiyyatı - məhsuldar qüvvələrin inkişafının yeni bir mərhələsi olub, İnternetin cəmiyyət həyatında, iqtisadiyyatda rolunun artması, ÜDM - də İnternet məhsullarının və xidmətlərinin payının artması, insanların effektiv qarşılıqlı əlaqəsini, dünya informasiya resurslarına əlyetərliliyi, İnternet məhsullarına və xidmətlərinə sosial və şəxsi tələbatı təmin edən qlobal İnternet məkanının yaradılması ilə xarakterizə olunan iqtisadi fəaliyyət sferasıdır. Onlayn iş - Təchizatçıların və İstehlakçıların qarşılıqlı əlaqəsini təmin edən rəqəmsal platformalar da daxil olmaqla rəqəmsal texnologiyalardan istifadə edərək konkret tapşırıqlar və ya layihələr çərçivəsində yerinə yetirilən qeyri - maddi ödənişli iş. Onlayn xidmət - İnteraktiv rejimdə istifadəçilər üçün əlçatan olan xidmət. Bu xidmətlərə, xüsusilə də internet texnologiyalarına əsaslanan interaktiv xidmətlər daxildir. Online - Şəbəkəyə qoşulu olmaq. Canlı yayın.
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 85 Orijinal Avadanlıq İstehsalçıları (OEM) - Şirkətin öz məhsulunda başqa şirkətin komponentindən istifadə etdiyi və ya başqa şirkətin məhsulunu öz brendi altında satdığı zaman məhdudlaşdırma əsaslı rebrendinqə aidir. OEM ilk olaraq məhsulu istehsal edən şirkətə aiddir. Onlar adətən daha böyük məhsullar yaratmaq üçün platformanın aparat komponentlərindən istifadə edirlər. Oyun botu - Kompüter oyunlarında istifadə olunur, öncədən proqramlaşdırılmış strategiyada davranır Ö Ölkələrin gələcək istehsala hazırlıq səviyyəsinə görə reytinqi - İqtisadiyyatın yeni texnologiyaların tətbiqi ilə istehsalın dəyişən xarakterinə hazırlığının qiymətləndirilməsi. Bu reytinqin son nəticələri 2018 - ci il ərzində Dünya İqtisadi Forumunun analitik məruzəsində dərc edilmişdir. Ölkələrin Şəbəkəyə Hazırlıq İndeksi - Sosial - iqtisadi inkişaf məqsədləri üçün İKT - nin inkişafı və yayılması şərtlərini xarakterizə edir. Dünya İqtisadi Forumu və INSEAD Business School tərəfindən hazırlanmışdır; "Qlobal İnformasiya Texnologiyaları Hesabatı" analitik hesabatlarında dərc edilmişdir.
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 86 Ölkənin elmi ixtisaslaşma indeksi - Web of Science verilənlər bazasında indeksləşdirilmiş elmi jurnallarda müəyyən bir ölkədən olan müəlliflərin elmi nəşrlərinin məcmuundakı elm sahəsindəki nəşrlərin payının qlobal indeksli nəşrlərdəki payına nisbəti olaraq hesablanır. İndeksin dəyəri 1.0 - ı keçərsə, elm sahəsi bu ölkənin ixtisaslaşma sahələri arasındadır. Ölkənin rəqəmsal suverenliyi - Rəqəmsal iqtisadiyyat şəraitində dövlətin ayrılmaz və müstəsna üstünlüyü milli informasiya resurslarına sahiblik, istifadə və sərəncam qaydalarını müstəqil müəyyən etmək, müstəqil xarici və daxili dövlət informasiya siyasətini həyata keçirmək, milli informasiya infrastrukturunu formalaşdırmaq, informasiya təhlükəsizliyini təmin etmək. P Peşəkar rəqəmsal bacarıq - Yüksək texnologiyalı peşələrin (proqramçılar, sistem idarəçiləri, tərtibatçılar, veb dizaynerlər, məlumat analitikləri və s.) əsas bacarıqları. İşçilərə ən yüksək səmərəliliyi, effektivliyi və keyfiyyəti əldə etmək üçün peşəkar fəaliyyətlərində rəqəmsal texnologiyaları düzgün və tam tətbiq etməyə imkan verən qabiliyyət.
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 87 Pilotsuz avtomobil - Ətraf mühitin parametrlərini təyin edə bilən və insan müdaxiləsi olmadan işləyə bilən avtomobil. Pilotsuz uçuş aparatı - Təyyarədə hava gəmisinin komandiri olmadan uçuşu yerinə yetirən və ya başqa yerdən, digər hava gəmisinin bortundan, kosmosdan tamamilə uzaqdan idarə olunan və ya proqramlaşdırılmış və tamamilə müstəqil şəkildə idarə olunan pilotsuz hava gəmisi. Platforma - İştirakçıların bir - biri ilə qarşılıqlı əlaqədən fayda əldə edən ünsiyyət və əməliyyat mühiti. Platforma iqtisadiyyatı - İstehlakçılara, sahibkarlara, müəssisələrə və geniş ictimaiyyətə əlaqə qurmağa, mənbələri bölüşməyə və ya məhsul/xidmət satmağa imkan verən rəqəmsal platformalarla işləyən iqtisadi əlaqələr. Platforma xidmət modeli (PaaS ) - İstifadəçilərə virtual serverlərdə (fiziki serverlərdən təşkil olunan) yerləşən əməliyyat sistemlərindən və xüsusi proqram əlavələrindən (Apache, MySQL və s.) istifadə edilməsində imkan yaradan virtual platformadır. PaaS servisinə misal olaraq, IBM IT Factory, Google App Engine, Force.com xidmətlərini göstərə bilərik. Bu xidmət növündə müştərinin bulud infrastrukturu üzrə satın alınmış funksional proqramları yerləşdirmək hüququ vardır. Burada da müştəri şəbəkə, server kimi bulud strukturunu idarə etmir və yoxlamır. O sadəcə, burada quraşdırdığı funksional proqrama nəzarət edir.
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 88 Platformalar üçün Bulud Tətbiqinin İdarə Edilməsi (CAMP) - Proqram təminatını PaaS (Xidmət kimi Platforma) modelində idarə edən bulud komponentidir. CAMP - ın ilkin versiyası 2012 - ci ildə Huawei, Oracle, Cloud Soft, Red Hat və s. kimi təchizatçılar arasında əməkdaşlıq nəticəsində yaradılmışdır. Platformallaşdırma - Modul tipli rəqəmsal platformaların yayılması və insanları, cihazları və sistemləri bütün əlavə dəyər zənciri boyunca vahid bir məlumat məkanına bağlamağa imkan verən platforma texnologiyalarının istifadəsi təsiri altında məhsul və xidmət bazarlarının quruluşunun/təşkilatının dəyişdirilməsi prosesi, eləcə də iş modellərinin transformasiyası. Pre - print - Məqalənin nüfuzlu jurnalda dərc olunmaq üçün hazırlanmasından əvvəl və ya ona paralel olaraq geniş auditoriyaya pulsuz çıxış üçün elektron açıq mənbələrdə yerləşdirilən elmi əsərlərdir. Bu cür əlyazmalar ekspert rəyi olmadan çap olunur, onlar oxucunu tədqiqatlarının mövzusu və məqsədi ilə tanış etməyə kömək edir. Əvvəlcədən çaplar müəlliflərin özləri tərəfindən elmi məlumatların elektron arxivdə (repozitoriyada) yerləşdirilir. Müəlliflər tərəfindən arxivə yüklənmiş məqalələr elmi rəy prosedurundan keçmir. Preskriptiv analitikası - Süni intellekt texnologiyalarına əsaslanan, maşın öyrənmə də daxil olmaqla, şirkətin keçmişinin nəticələrini səmərəli şəkildə qiymətləndirən və gələcəkdə fərqliliyi və riskləri minimuma endirmək üçün mexanizmlər təklif edən bir sıra məlumat analiz üsulları.
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 89 Proqnozlaşdırma analitikası - Optimal qərarlar qəbul etmək üçün ən yaxşı proqnozlar vermək üçün nümunələri müəyyən etməyə və gələcək sistem vəziyyətlərini proqnozlaşdırmağa yönəlmiş məlumatların təhlili üçün bir sıra metod və vasitələr. Proqram - Maşının addım - addım yerinə yetirəcyi təlimatlar və yaxud əmrlər siyahısıdır. Proqram təkcə konkret məsələni həll etmək üçün deyil, istifadəçi ilə kompüter arasında ünsiyyət yaratmaq, informasiya emalı prosesini idarə etmək, məsələnin həllində proqramçıya kömək etmək, səhvləri aşılayıb ona çatdırmaq və s. üçün lazımdır. Proqram təminatı - Proqram təminatı kompüterləri idarə etmək və xüsusi tapşırıqları yerinə yetirmək üçün istifadə olunan təlimatlar, verilənlər və ya proqramlar toplusudur. Proqram təminatı naşiri - Ümumi istifadə üçün nəzərdə tutulan proqram təminatı hazırlaan şirkətlər. Proqram təminatı xərcləri - Elektron kompüterlər və verilənlər bazası üçün proqramların alınması, icarəyə verilməsi, istifadəsi ilə bağlı pul şəklində ifadə edilən faktiki xərclər, habelə işin yerinə yetirilməsi (xidmət göstərilməsi) ilə əlaqədar dəyişikliklər, modernləşdirmə, tətbiq, quraşdırma, texniki xidmət, texniki xərclər, mövcud avtomatlaşdırılmış sistemlərin hissəsi də daxil olmaqla proqram təminatını yeniləmək, habelə avtomatlaşdırılmış sistemlərin hissəsi kimi tətbiq proqram
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 90 təminatının hazırlanması, dəyişdirilməsi, texniki dəstəyi və saxlanması üçün işlərin görülməsi (xidmətlərin göstərilməsi). Proqram təminatının qurulması - Yeni proqram təminatı yaratmaq üçün fəaliyyətlər Proqram xidməti və ya tələb olunan proqram təminatı (SaaS) - Аbunə yolu ilə əldə edilən proqram təminatıdır. Bulud hesablama formalarından biri olmaqla, xidmət modeli, abunəçilərə provayder tərəfindən tam xidmət göstərilən hazır tətbiqi proqram təminatı verilir. Bu modeldəki provayder tətbiqi müstəqil şəkildə idarə edir, müştərilərə adətən mobil proqramlar və ya veb - brauzer vasitəsilə müştəri cihazlarından funksiyalara girişin təmin edir. Proses - Müəyyən məqsədə nail olmaq üçün ardıcıl yerinə yetirilən hərəkətlər məcmusudur. Başqa sözlə, proses hər hansı bir hadisənin və ya hərəkətin ardıcıl inkişafı, baş verən dəyişikliklərin məcmusudur. Proses innovasiyası - Yeni və ya təkmilləşdirilmiş istehsal və ya təchizat metodudur. Bura avadanlıq və ya proqram təminatı metodlarında dəyişiklik də daxildir. R Rabitə kanalının ötürücülük qabiliyyəti - Müəyyən zaman vahidində maksimum məlumat ötürmə sürətini xarakterizə edən dəyər.
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 91 Rabitə operatoru - Müvafiq lisenziya əsasında rabitə xidmətləri göstərən hüquqi şəxs və ya fərdi sahibkar. Rabitə xidmətləri - Telekommunikasiya ehtiyacları həm subpodrat, həm də autsorsinq ola bilən şirkət. Rabitə xidmətlərinin aktiv abunəçiləri - Son üç ayda ən azı bir dəfə rabitə xidmətlərindən istifadə etmiş və ya bu müddətdən ən azı bir ay ərzində abunə haqqı ödəmiş abunəçilər. Reinjinirinq - Müəssisənin fəaliyyətinin radikal şəkildə, sıçrayışla yaxşılaşdırılması üçün biznes proseslərinin köklü şəkildə yenidən qurulması (yenidən layihələndirilməsi) başa düşülür. Reinjinirinq dəyər, keyfiyyət, servis xidməti, maliyyə, marketinq, informasiya sistemlərinin qurulması və s. biznesin bu kimi göstəricilərinin dərindən dərk olunması və radikal şəkildə yenidən qurulmasını əks etdirir. Müəssisənin yenidən təşkili – müəssisənin əsas vəsaitlərinin, istehsal potensialının saxlanılması şərtilə onun təşkilati strukturunun və idarəetmə sisteminin dəyişdirilməsi və yenidən qurulması prosesidir. Bu prosesdə təşkilati - idarəetmə aspekti üstünlük təşkil edir Reklam proqramı - Kompüterə uzaq kompüter tərəfindən, yəni İnternet üzərindən quraşdırılmış proqram təminatıdır. Repozitoriya (Elektron arxiv) - Elektron sənədlərin saxlanmasının etibarlılığını, müəllif hüquqlarına riayət olunmasını, sənəddən istifadə tarixinin izlənilməsini, sürətli və rahat axtarışını və s. təmin edən
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 92 strukturlaşdırılmış saxlama sistemidir. Preprintlərin elektron arxivlərinin əsas məqsədi tədqiqat nəticələrinin tez və rahat yayılmasını təmin etmək və elmi mühitdə ünsiyyəti stimullaşdırmaqdır. Müvafiq olaraq, preprint elektron arxivlərinin əksəriyyəti elmi tədqiqatlara sərbəst keçid prinsipinə riayət edir, ödənişsiz əsasda əsərləri dərc etmək və yükləmək imkanı verir. Hazırda dünyada 1400 - dən çox repozitor var. Rəqəmsal (elektron) iqtisadiyyat - İstehsal, bölüşdürmə, mübadilə, istehlakı optimallaşdırmaq və dövlətlərin sosial - iqtisadi inkişaf səviyyəsini yüksəltmək üçün elektron texnologiyalardan, elektron infrastrukturdan və xidmətlərdən, çoxlu məlumatların təhlili və proqnozlaşdırma texnologiyalarından istifadə edərkən inkişaf edən sosial münasibətlər toplusu. Rəqəmsal aktiv - Dəyər hüququndan əldə edilən və paylanmış reyestrda unikal identifikator kimi dövriyyədə olan informasiya resursu. Rəqəmsal artım - Milli iqtisadiyyatın rəqəmsal inkişafına əsaslanan iqtisadi göstəricilərin artması. Rəqəmsal axın - Yayımdır və rəqəmsal ötürmə texnologiyasına aiddir.Bir - biri ilə qismən uyğun gələn müxtəlif üsullar var Rəqəmsal bacarıqlar - Məlumatın əldə edilməsi və emalı üçün rəqəmsal cihazlardan, kommunikasiya tətbiqlərindən və şəbəkələrdən istifadəyə dair bilik və bacarıqlardır.
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 93 Rəqəmsal bankçılıq - İnternet və digər rəqəmsal texnologiyalar vasitəsilə bank xidmətlərinin təqdim edildiyi onlayn bankçılığa keçid daha geniş kontekstin bir hissəsi. Rəqəmsal bazar - Mal (xidmət) istehsalçıları ilə istehlakçılar arasında elektron formada müntəzəm mübadilə əməliyyatlarına əsaslanan iqtisadi əlaqələr toplusu. Rəqəmsal biznes - Rəqəmsal texnologiyaların, rəqəmsal infrastrukturun, rəqəmsal xidmətlərin və məlumatların geniş miqyaslı istifadəsinə əsaslanan sahibkarlıq. Rəqəmsal biznes məkanı - İnformasiya texnologiyalarından (İT) fəaliyyətinin bütün sahələrində rəqabət üstünlüyü kimi istifadə edən təşkilat: istehsal, biznes prosesləri, marketinq və müştərilərlə qarşılıqlı əlaqə. Rəqəmsal cəmiyyət - 1. İnfrastrukturu rəqəmsal texnologiyalar (böyük verilənlər və süni intellekt texnologiyaları, alqoritmlər və alqoritmik sistemlər, bulud hesablamaları və s.) vasitəsilə fəaliyyət göstərən cəmiyyətdir.2. İnsan həyatının əsas sahələrinə və onun sosial institutlarına İKT - nin əhəmiyyətli təsir göstərdiyi sosial inkişaf mərhələsi kimi başa düşülməlidir. Rəqəmsal cəmiyyət elə bir cəmiyyətdir ki, əksəriyyəti məlumat və biliklərin istehsalı, emalı, saxlanması və satışı ilə əlaqəli proseslərlə məşğul olur.
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 94 Rəqəmsal cəmiyyət - Bu qabaqcıl informasiya və kommunikasiya texnologiyalarının cəmiyyətə və mədəniyyətə inteqrasiyası, eləcə də uyğunlaşma nəticəsində formalaşan bir növ mütərəqqi cəmiyyət və fənlərarası tədqiqat sahəsidir. Rəqəmsal cihaz - Rəqəmsal texnologiyalardan istifadə etməklə rəqəmsal formada məlumat almaq və emal etmək üçün nəzərdə tutulmuş texniki cihaz və ya cihaz. Rəqəmsal əkiz - 1. Real obyektin və ya sistemin rəqəmsal görünüşü; 2. Fiziki obyektin və ya sistemin, ümumiyyətlə həyat dövrünün bir neçə mərhələsində olan dinamik virtual təsviri. 3. Reallıqda mövcud olan fiziki obyektin və ya prosesin virtual rəqəmsal modeli (prototipi) daxili prosesləri, texniki xarakteristikaları və real obyektin xəz və ətraf mühitlə qarşılıqlı əlaqə şəraitində davranışını modelləşdirir. Rəqəmsal ekosistem - İnformasiya - texnoloji infrastrukturun mövcudluğu, tərəfdaşlara açıqlıq və win - win prinsipi kimi əsas meyarlara cavab verən çoxtərəfli rəqəmsal platformadır. Rəqəmsal elm - Rəqəmsal texnologiyaların, rəqəmsal infrastrukturun, rəqəmsal xidmətlərin və məlumatların geniş miqyaslı istifadəsinə əsaslanaraq reallıq haqqında obyektiv biliklərin inkişafı və sistemləşdirilməsi üzrə fəaliyyətlər. Rəqəmsal əməliyyat - Rəqəmsal maliyyə aktivlərinin yaradılmasına, buraxılmasına, dövriyyəsinə yönəlmiş hərəkət və ya hərəkətlər ardıcıllığı.
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 95 Rəqəmsal enerji - Rəqəmsal texnologiyaların, rəqəmsal infrastrukturun, rəqəmsal xidmətlərin və məlumatların inkişafı və geniş istifadəsinə əsaslanan yanacaq - enerji kompleksi daxilində iqtisadi fəaliyyət. Rəqəmsal əsr - Yeni texnologiyaların - rəqəmsal texnologiyaların yeni (dördüncü) inkişaf səviyyəsi ilə assosiasiya edilən və onlara əsaslanan iqtisadiyyat və cəmiyyət dəyişiklikləri ilə əlaqəli tarixi dövr. Rəqəmsal görüntü - Mövzu və ya real dünya obyektinin xüsusiyyətlərinin, mahiyyəti rəqəmsal formada, birmənalı şəkildə mövzu və ya obyekti və onun vəziyyətini xarakterizə edir. Rəqəmsal gündəlik - İnteqrasiyanın inkişafı, vahid iqtisadi məkanın möhkəmləndirilməsi və üzv dövlətlərin əməkdaşlığının dərinləşdirilməsi çərçivəsində bəzi iqtisadi ictimaiyyət üçün aktual olan rəqəmsal transformasiya məsələləri dairəsi. Rəqəmsal hüquqlar - Məzmunu və həyata keçirilməsi şərtləri qanunla müəyyən edilmiş normalara cavab verən informasiya sisteminin qaydalarına uyğun olaraq müəyyən edilən mütləq və digər hüquqlar. Rəqəmsal idarəetmə - Davranışının rəqəmsal modelinə əsaslanan mühəndis obyektinin (prosesin, cihazın) avtomatik idarə edilməsi. Rəqəmsal industriya - Rəqəmsal texnologiyalar əsasında qlobal texnoloji və struktur dəyişikliklərə məruz qalan sənaye sahələri.
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 96 Rəqəmsal infrastruktur - 1. Rəqəmsal texnologiyalara əsaslanan proseslərin gedişini təmin edən infrastruktur kompleksi; 2. Hesablama, telekommunikasiya və şəbəkə imkanlarını təmin edən və rəqəmsal əsasda işləyən bir sıra texnologiyalar və rəqəmsal məhsullar. 3. Hesablama, telekommunikasiya və şəbəkə güclərini təmin edən və rəqəmsal əsasda işləyən rəqəmsal məhsullar əsasında qurulan texnologiya kompleksi. Rəqəmsal inkişaf - Rəqəmsal texnologiyaların, rəqəmsal infrastrukturun, rəqəmsal xidmətlərin və məlumatların geniş miqyaslı istifadəsinə əsaslanan sosial - iqtisadi inkişaf. Rəqəmsal İnnovasiyalar - Rəqəmsal proseslərdən, resurslardan və servislərdən böyük məlumatların texnologiyalarına, neyrotexnologiyalara və süni intellektə, bölüşdürülmüş reyestr sistemlərinə (blokçeyn), kvant texnologiyalarına, lakin istehsal texnologiyalarına, sənaye internetinə, robot - texnologiya komponentlərinə və sensorikaya, simsiz rabitə texnologiyalarına, virtual və tamamlanmış reallıqlara və dövlət hüquqi aktlarında rəqəmsal iqtisadiyyata doğru əks olunan digər texnologiyalara əsaslanan yeni vasitə; belə vasitələrin yeni sistemi və ya belə bir mövcud vasitənin/pul vəsaitlərinin sisteminin yeni istifadə forması. Rəqəmsal inqilab - Rəqəmsal İnqilab mexaniki və elektron texnologiyalardan rəqəmsal texnologiyalara geniş keçiddir. Başqa sözlə bu, hesablama texnologiyalarının, fərdi kompüterlərin geniş tətbiqi, o
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 97 cümlədən internetin, kütləvi texnologiyaların və kommunikasiyaların insanların gündəlik həyatına hərtərəfli nüfuz etməsidir. Rəqəmsal iqtisadiyyat - Rəqəmsal məlumatların istehsalda, böyük həcmdə işlənməsində və analiz nəticələrinin istifadəsində əsas amil olduğu iqtisadi fəaliyyət, ənənəvi idarəetmə formaları ilə müqayisədə müxtəlif istehsal növlərinin, texnologiyaların, avadanlıqların səmərəliliyini əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər, həmçinin malların və xidmətlərin saxlanması, satışı, çatdırılması. Rəqəmsal İqtisadiyyat və Cəmiyyət İndeksi - Avropa ölkələrin rəqəmsal iqtisadiyyatın və cəmiyyətin inkişafındakı irəliləyişini aşağıdakı komponentlərdə ölçməyi hədəfləyir: bağlantı, insan kapitalı, internetdən istifadə, rəqəmsal texnologiyaların inteqrasiyası, rəqəmsal ictimai xidmətlər. Rəqəmsal iqtisadiyyatın ekosistemi - Texnoloji platformaların, tətbiq olunan İnternet xidmətlərinin, analitik sistemlərin, dövlət orqanlarının məlumat sistemlərinin daimi qarşılıqlı əlaqəsini təmin edən təşkilatların ortaqlığı. Rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafı üçün daxili xərclər - Təşkilatların rəqəmsal texnologiyaların və əlaqəli məhsul və xidmətlərin yaradılması, paylanması və istifadəsi ilə əlaqədar işlərin (xidmətlərin) yerinə yetirilməsi xərclərinin məcmusu, həmçinin ev təsərrüfatlarının rəqəmsal texnologiyalardan və əlaqədar məhsul və xidmətlərdən istifadə xərcləri.
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 98 Rəqəmsal istehlakçı - Məhsulu satın alan və ya onun haqqında məlumatı rəqəmsal formada alan şəxs. Rəqəmsal iz - İstifadəçinin rəqəmsal məkanda olduqları müddətdə etdiyi ziyarətlər və töhfələr haqqında bir sıra məlumatlar. Rəqəmsal kənd təsərrüfatı - Rəqəmsal texnologiyaların, rəqəmsal infrastrukturun, rəqəmsal xidmətlərin və məlumatların geniş miqyaslı istifadəsinə əsaslanaraq əhalini qida (qida) ilə təmin etmək və bir sıra sənaye sahələri üçün xammal əldə etmək üzrə fəaliyyətlər. Rəqəmsal kitabxana - 1. Zəngin rəqəmsal məzmunun hərtərəfli komplektləşdirilməsini, idarə edilməsini və qorunmasını həyata keçirən virtual təşkilat, müəyyən edilmiş siyasətə uyğun olaraq, öz istifadəçilərinə bu kontentlə işin ixtisaslaşdırılmış funksionallığını təklif edir; 2. Qlobal məlumat ötürmə şəbəkələri vasitəsilə elektron sənədlərin kolleksiyalarını (mətn, qrafika, audio, video, strukturlaşdırılmış məlumatlar və s.) son istifadəçi şəkildə etibarlı şəkildə saxlamağa və səmərəli istifadə etməyə imkan verən paylanmış informasiya sistemi. Rəqəmsal lövhə - İctimai yerlərdə quraşdırılmış elektron (rəqəmsal) daşıyıcılardan (displeylər, proyeksiya sistemləri və s.) məlumatların təqdim edilməsi texnologiyası. Rəqəmsal maliyyə aktivləri - Pul tələblərini, səhm qiymətli kağızları üzrə hüquqların həyata keçirilməsi imkanını, qeyri - dövlət səhmdar cəmiyyətinin kapitalında iştirak etmək hüququnu, rəqəmsal maliyyə
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT. İZAHLI LÜĞƏT 99 aktivlərinin buraxılması, uçotu və dövriyyəsi yalnız bölüşdürülmüş reyestr əsasında informasiya sisteminə qeydlərin daxil edilməsi (dəyişdirilməsi) yolu ilə mümkün olan emissiya qiymətli kağızlarının verilməsini, habelə digər informasiya sistemlərinə verilməsini tələb etmək hüququnu daxil edən rəqəmsal hüquqlar. Rəqəmsal mallar (məhsullar) - Satılan, çatdırılan və rəqəmsal formada ötürülən istənilən mallar, məsələn: media faylları (musiqi faylları, video faylları, multimedia faylları) və digər oxşar məhsul növləri. Rəqəmsal marketinq - Potensial müştəriləri cəlb etmək və onları istehlakçı kimi saxlamaq üçün rəqəmsal texnologiyalardan istifadə edən məhsul və xidmətlərin targetiv və interaktiv marketinqi. Rəqəmsal mədəniyyət - 1. Dövlət səviyyəsində - rəqəmsal texnologiyaların, rəqəmsal infrastrukturun, rəqəmsal xidmətlərin və məlumatların geniş miqyasda istifadəsinə əsaslanan maddi mədəniyyət və incəsənət əsərlərinin yaradılması, habelə bu sahədə qeyri - maddi xidmətlərin göstərilməsi üzrə fəaliyyətlər; 2. Fərdi səviyyədə - gündəlik həyatda və sosial - iqtisadi fəaliyyətlərdə rəqəmsal texnologiyaların, rəqəmsal xidmətlərin və məlumatların ixtisaslı, təhlükəsiz və etik istifadəsi. Rəqəmsal məhsul - İnternetdə rəqəmsal formada yaradılan, satılan və istifadə olunan qeyri - maddi aktiv və ya daşıyıcıdır. Onlar əsasən