คู่มือสำหรับผู้รับการบำบัด

การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 1 คู่มือส าหรับผู้รับการบ าบัด สถาบันบ าบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาและสารเสพติดแห่งชาติบรมราชชนนี และโรงพยาบาลธัญญารักษ์ภูมิภาค กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข

คู่มือส าหรับผู้รับการบ าบัด 2 ชื่อหนังสือ คู่มือส าหรับผู้รับการบ าบัด ISBN ที่ปรึกษา 1. นายแพทย์สรายุทธ์ บุญชัยพานิชวัฒนา ผู้อ านวยการสถาบันบ าบัดรักษาและ ฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดแห่งชาติบรมราชชนนี 2. นายแพทย์อังกูร ภัทรากร รองผู้อ านวยการด้านการพัฒนาระบบ สุขภาพ บรรณาธิการ 1. แพทย์หญิงภัทราภรณ์ กินร สถาบันบ าบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติด แห่งชาติบรมราชชนนี 2. นายแพทย์อภิชาติ เรณูวัฒนานนท์ สถาบันบ าบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติด แห่งชาติบรมราชชนนี 3. นางวันเพ็ญ ใจปทุม สถาบันบ าบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติด แห่งชาติบรมราชชนนี กองบรรณาธิการ นางนฤมล อารยะพิพัฒน์ นางนภัสสรณ์ รังสิเวโรจน์ ดร.บุบผา บุญญามณี นางวิมลรัตน์ อ าพัน ดร.สุกัญญา กาญจนบัตร นางสาวลักขณา กลางคาร นางรัตนา เทศวงษ์ นางสาวรัชนีกร อินทุประภา นางสาวนุรมา ยีดะหมะ คณะผู้จัดท า สถาบันบ าบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดแห่งชาติบรมราชชนนีและโรงพยาบาลธัญญารักษ์ภูมิภาค จัดพิมพ์โดย สถาบันบ าบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดแห่งชาติบรมราชชนนี 60 ต าบลประชาธิปัตย์ อ าเภอธัญบุรี จังหวัดปทุมธานี 12130 ปีที่พิมพ์ 2563 ครั้งที่พิมพ์ ครั้งที่ 1 พิมพ์ที่ (หนังสือฉบับนี้เรียบเรียงและพัฒนามาจากคู่มือการบ าบัดรักษาผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ กายจิตสังคมบ าบัด Matrix Program ของกรมการแพทย์และกรมสุขภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข และคู่มือการบ าบัด ฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบก ารบ าบัดความคิดและพฤติกรรม : Matrix Program ของสถาบันบ าบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดแห่งชาติบรมราชชนนี)

การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program ก ค านิยม จากสถานการณ์ยาเสพติดโลกร่วมกับการเปลี่ยนแปลงของเศรษฐกิจ สังคม และการเปลี่ยนผ่าน ของยุคสมัยตามแนวคิดของ VUCA ที่หมายถึง ความผันผวน (volatility) ความไม่แน่นอน (uncertain) ความซับซ้อน (complex) และความคลุมเครือ (ambiguous) ส่งผลให้บุคคลจ าเป็นต้องมีการปรับตัวให้ เท่าทันกับการเปลี่ยนผ่านของโลก โดยนักปราชญ์ท่านหนึ่งได้ให้หนทางในการปรับแก้สิ่งที่ท าให้โลก วุ่นวายด้วยแนวคิดเดียวกันแต่คนละความหมายว่า “บุคคลที่จะสามารถผ่านพ้นวิกฤติเหล่านี้ไปได้อย่าง สง่างามต้องมีวิสัยทัศน์ (vision) ที่กว้างไกล มีความเข้าใจ (understanding) ในสิ่งที่เกิดขึ้นให้ชัดเจน (clarity) และมีความกระตือรือร้น (agility) ที่จะพัฒนาสิ่งต่างๆ ให้ดีขึ้นเป็นล าดับ” ในการนี้ ทีมนักบ าบัดและนักวิชาการของสถาบันบ าบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดแห่งชาติ บรมราชชนนี และโรงพยาบาลธัญญารักษ์ภูมิภาคทั้ง 6 แห่ง ได้แก่ โรงพยาบาลธัญญารักษ์เชียงใหม่ โรงพยาบาลธัญญารักษ์แม่ฮ่องสอน โรงพยาบาลธัญญารักษ์ขอนแก่น โรงพยาบาลธัญญารักษ์อุดรธานี โรงพยาบาลธัญญารักษ์สงขลา และโรงพยาบาลธัญญารักษ์ปัตตานี ได้น าแนวคิด VUCA มาพัฒนางาน โดยมีความมุ่งมั่นตั้งใจ สร้างสรรค์ และพัฒนาหนังสือ คู่มือการบ าบัดฟื้นฟูผู้ติดยาและสารเสพติดแบบ ผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix program ชุดนี้ขึ้นซึ่งประกอบด้วย คู่มือ 4 เล่ม ดังนี้ 1) องค์ความรู้ พื้นฐานในการบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 2) คู่มือส าหรับผู้ปฏิบัติงาน 3) คู่มือส าหรับการท ากลุ่มครอบครัวศึกษา และ 4) คู่มือส าหรับ ผู้รับการบ าบัด โดยดัดแปลงมาจากคู่มือ Matrix program ฉบับเดิม เพิ่มเติมเนื้อหาบางส่วนให้ทันสมัยให้ สอดคล้องกับบริบทของสังคมและวัฒนาธรรมไทย รวมถึงมีการน าหลักฐานเชิงประจักษ์จากแนวคิดทฤษฎี ที่เกี่ยวข้องในการบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ใช้ยาและสารเสพติดมาผสมผสานจนเกิดเป็นคู่มือชุดนี้ขึ้น ซึ่ง นับเป็นคู่มือที่เหมาะซึ่งจะยังประโยชน์แก่ผู้ปุวย ครอบครัว และทีมนักบ าบัดผู้ที่ปฏิบัติงานด้านการบ าบัด ฟื้นฟูผู้ติดยาและสารเสพติดสืบไป (นายแพทย์สมศักดิ์ อรรฆศิลป์) อธิบดีกรมการแพทย์ กันยายน 2563

คู่มือส าหรับผู้รับการบ าบัด ข ค านิยม การแก้ไขปัญหาผู้ติดยาและสารเสพติดที่ยั่งยืนต้องอาศัยความรู้ทางวิชาการเป็นสิ่งส าคัญ ซึ่งการพัฒนาองค์ความรู้นั้นเป็นภารกิจหลักของกรมการแพทย์ โดยหน่วยงานหลักที่รับผิดชอบ ด้านการบ าบัดรักษาผู้ติดยาและสารเสพติด ได้แก่ สถาบันบ าบัดรักษาผู้ติดยาเสพติดแห่งชาติ บรมราชชนนีและโรงพยาบาลธัญญารักษ์ภูมิภาคทั้ง 6 แห่ง (เชียงใหม่ แม่ฮ่องสอน ขอนแก่น อุดรธานี สงขลา และปัตตานี) ในสถานการณ์ปัจจุบันมีการแพร่ระบาดของยาเสพติดและส่งผลกระทบในวงกว้าง แนวทางการบ าบัดรักษาทางการแพทย์ที่มีประสิทธิภาพจึงมีความส าคัญต่อการแก้ไขปัญหานี้ การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกเป็นวิธีหนึ่งที่ช่วยให้ผู้ปุวย เข้าถึงบริการ สามารถประกอบอาชีพและอยู่กับครอบครัวได้ “Matrix Program” เป็นรูปแบบการบ าบัด ซึ่งได้รับการยอมรับว่าประสิทธิผลที่ดี เนื่องจากผ่านการศึกษาวิจัยโดย Matrix Institute ประเทศ สหรัฐอเมริกาที่ตระหนักถึงความหลากหลายของปัญหาการใช้ยาและสารเสพติด การออกแบบการบ าบัด จึงเน้นการดูแลทั้งทางด้านร่างกาย จิตใจ และปรับเปลี่ยนความคิดพฤติกรรมของผู้ใช้ยาและสารเสพติด ให้เกิดการเรียนรู้ใหม่ที่เข้าใจกระบวนการติดยาและสามารถค้นหาวิธีการจัดการกับการเปลี่ยนแปลง ที่เกิดจากการใช้ยาและสารเสพติด รวมถึงทางเลือกในการปูองกันการกลับไปเสพซ้ า เพื่อสร้างโอกาสที่ดี ที่สุดและสนับสนุนให้ผู้ที่เข้ารับการบ าบัดประสบความส าเร็จในการเลิกยาและสารเสพติด ปี 2543 กระทรวงสาธารณสุขส่งหน่วยงานที่บ าบัดผู้ติดยาและสารเสพติดในประเทศไทย จ านวน 14 แห่ง ไปศึกษาดูงานที่ Matrix Institute ประเทศสหรัฐอเมริกา น ามาใช้ในประเทศไทย เมื่อเดือนตุลาคม 2543 และก าหนดให้การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอก ตามรูปแบบ Matrix Program เป็นรูปแบบการบ าบัดผู้ติดยาและสารเสพติดมาตรฐานรูปแบบหนึ่ง ของประเทศไทย ปี 2545 กรมการแพทย์ มีการติดตามประเมินผลรูปแบบการบ าบัด พบปัญหาด้านเนื้อหา ของโปรแกรมที่ไม่สอดคล้องกับบริบทสังคมไทย ผู้ให้การบ าบัดขาดความรู้ ความเข้าใจ และทักษะ ในการท างาน จึงมอบหมายให้สถาบันบ าบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดแห่งชาติบรมราชชนนี พัฒนา โปรแกรมการบ าบัด รวมถึงสื่อต่างๆในการด าเนินงานบ าบัดรักษา และปรับปรุงเนื้อหาคู่มือที่ใช้ ในการบ าบัดฟื้นฟูอย่างต่อเนื่อง โดยครั้งนี้เป็นการพัฒนาและปรับปรุงจากคู่มือฉบับเดิม กรมการแพทย์หวังเป็นอย่างยิ่งว่าชุดคู่มือนี้จะช่วยให้บุคลากรทางการแพทย์ ผู้ให้การบ าบัด ตลอดจนผู้อ่านที่ต้องการค้นคว้าจะน าไปใช้ประโยชน์ในการดูแลช่วยเหลือและบ าบัดรักษาผู้ติดยาและ สารเสพติดแบบผู้ปุวยนอก เป็นการเพิ่มการเข้าถึงบริการบ าบัดของผู้ปุวยยาเสพติด เพิ่มประสิทธิภาพ การบ าบัดรักษา ลดอัตราการออกจากการบ าบัดรักษาก่อนก าหนด ลดต้นทุนค่ารักษา ลดระยะเวลา การบ าบัด และเพิ่มคุณภาพชีวิตให้แก่ผู้ที่เข้ารับการบ าบัดรักษาและครอบครัวต่อไป (นายแพทย์มานัส โพธาภรณ์) รองอธิบดีกรมการแพทย์ กันยายน 2563

การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program ค ค านิยม สารเสพติดเป็นปัญหาส าคัญที่นอกจากจะเป็นอันตรายต่อสุขภาพผู้เสพโดยตรงแล้ว ยังส่ง ผลกระทบต่อครอบครัว ชุมชน สังคมและประเทศชาติเป็นอย่างมาก สถาบันบ าบัดรักษาและฟื้นฟู ผู้ติดยาเสพติดแห่งชาติบรมราชชนนีและโรงพยาบาลธัญญารักษ์ภูมิภาคทั้ง 6 แห่ง ได้แก่ โรงพยาบาล ธัญญารักษ์เชียงใหม่ โรงพยาบาลธัญญารักษ์แม่ฮ่องสอน โรงพยาบาลธัญญารักษ์ขอนแก่น โรงพยาบาล ธัญญารักษ์อุดรธานี โรงพยาบาลธัญญารักษ์สงขลา และโรงพยาบาลธัญญารักษ์ปัตตานี ในสังกัด กรมการแพทย์กระทรวงสาธารณสุข มีบทบาทหน้าที่รับผิดชอบด้านการบ าบัดรักษาและฟื้นฟู ผู้ติดยาและสารเสพติดในระดับตติยภูมิ ซึ่งรูปแบบการบ าบัดรักษาและฟื้นฟูสมรรถภาพที่ใช้อยู่ในปัจจุบัน มีหลายรูปแบบทั้งในด้านการรักษาแบบผู้ปุวยในและผู้ปุวยนอก แนวคิดการบ าบัดรักษาในรูปแบบการบ าบัดความคิดและพฤติกรรม (Neuro Behavioral Model) เป็นแนวคิดส าคัญที่น ามาใช้ในรูปแบบการบ าบัดรักษาแบบเข้มข้นส าหรับผู้ติดยาและสารเสพติด แบบผู้ปุวยนอก (Intensive Outpatient Program) ผ่านการศึกษาวิจัยโดย Matrix Institute ประเทศ สหรัฐอเมริกา ผลการศึกษาพบว่า เป็นรูปแบบที่มีประสิทธิภาพในการบ าบัดรักษาผู้ติดยาและสารเสพติด จากผลการด าเนินงาน ตั้งแต่ปี 2543 จนถึงปัจจุบัน พบว่ารูปแบบการบ าบัด Matrix Program เป็นรูปแบบที่มีประสิทธิภาพในการบ าบัดรักษา ทีมบ าบัดได้มีการทบทวนคู่มือมาเป็นระยะ เพื่อเป็น การพัฒนาและจัดการความรู้ (Knowledge Management) โดยการน าหลักฐานเชิงประจักษ์จากแนวคิด ทฤษฎีที่เกี่ยวข้องมาใช้ในการปรับปรุงเนื้อหาการบ าบัดรักษาผู้ติดยาและสารเสพติดให้เกิดรูปธรรมที่ชัดเจน กระผมในนามของสถาบันบ าบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดแห่งชาติบรมราชชนนี ขอขอบคุณ และชื่นชมคณะท างาน ที่ประกอบด้วยทีมนักบ าบัดและนักวิชาการของสถาบันบ าบัดรักษาและฟื้นฟู ผู้ติดยาเสพติดแห่งชาติบรมราชชนนี ร่วมกับโรงพยาบาลธัญญารักษ์ภูมิภาคทั้ง 6 แห่ง และผู้เกี่ยวข้อง ที่ร่วมแรงร่วมใจกันทบทวนองค์ความรู้ รวมถึงการพัฒนาชุดคู่มือการบ าบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยา และสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program ทั้ง 4 เล่มนี้ นับว่าเป็นประโยชน์ส าหรับ ผู้ให้การบ าบัดและจะส่งผลต่อการปรับเปลี่ยนความคิด อารมณ์ และพฤติกรรม ของผู้ติดยาและสารเสพติด ให้กลับไปเป็นคนดีของสังคม และก าลังส าคัญของประเทศชาติต่อไป (นายแพทย์สรายุทธ์บุญชัยพานิชวัฒนา) ผู้อ านวยการสถาบันบ าบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดแห่งชาติบรมราชชนนี กันยายน 2563

คู่มือส าหรับผู้รับการบ าบัด ง ค านิยม สถาบันบ าบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดแห่งชาติบรมราชชนนีและโรงพยาบาลธัญญารักษ์ ภูมิภาคทั้งหมดได้ร่วมกันพัฒนาคู่มือ การบ าบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอก ตามรูปแบบ Matrix Program ให้เนื้อหามีความทันสมัย เหมาะสมกับบริบทและสถานการณ์ของประเทศ มีการฝึกอบรม ถ่ายทอดให้กับบุคลากรทางการแพทย์จากหน่วยงานต่างๆ ที่ต้องให้บริการบ าบัดรักษา และฟื้นฟูผู้ติดยาและสารเสพติดอย่างแพร่หลายทั่วประเทศ โรงพยาบาลธัญญารักษ์เชียงใหม่เป็นหนึ่งใน ๑๔ สถานพยาบาลน าร่อง ที่น าการบ าบัดรักษาและ ฟื้นฟูผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอก ตามรูปแบบ Matrix Program มาใช้ในการปฏิบัติและพัฒนา อย่างต่อเนื่อง ตั้งแต่ พ.ศ.๒๕๔๓ เพื่อให้การบ าบัดรักษาผู้ปุวยนอกมีประสิทธิภาพ ซึ่งจะช่วยปรับเปลี่ยน ความคิดและพฤติกรรมของผู้ปุวยและครอบครัวไปในทางที่ดีขึ้น ส่งผลให้การด าเนินชีวิต เป็นไปอย่างปกติสุขและมีคุณภาพชีวิตที่ดีต่อไป โรงพยาบาลธัญญารักษ์เชียงใหม่ รับผิดชอบด้านวิชาการและการบ าบัดรักษาผู้ติดยาและ สารเสพติดในเขตบริการสุขภาพที่ ๑ และ ๒ (จังหวัดแม่ฮ่องสอนด าเนินการโดย โรงพยาบาลธัญญารักษ์ แม่ฮ่องสอน) ซึ่งพื้นที่ส่วนใหญ่เป็นพื้นที่เขตภูเขา การคมนาคมล าบาก การน ารูปแบบ Matrix Program เต็มรูปแบบ ไปใช้มีข้อจ ากัด ผู้ปุวยไม่สามารถมาเข้าร่วมกิจกรรมกลุ่มได้ครบ หลายพื้นที่จึงได้มีการน าไป ประยุกต์ใช้ ให้เข้ากับบริบทของแต่ละพื้นที่ อย่างไรก็ตามการเรียนรู้เนื้อหาเต็มรูปแบบ ยังเป็นเรื่องที่ ส าคัญและจ าเป็นที่จะท าให้ผู้บ าบัดเข้าใจและน าไปใช้อย่างเหมาะสม ขอขอบคุณคณะท างานและผู้เกี่ยวข้องที่ได้ร่วมแรง ร่วมใจ ผนึกก าลังในการรวบรวมข้อมูล และ พัฒนาคู่มือการบ าบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาและส ารเสพติดแบบผู้ปุ วยนอกต ามรูปแบบ Matrix Program ฉบับนี้ขึ้น หวังเป็นอย่างยิ่งว่า คู่มือนี้จะเป็นเครื่องมือให้กับบุคลากรทางการแพทย์ ได้น าไปใช้ประโยชน์ในการปฏิบัติงานได้อย่างเหมาะสม มีประสิทธิภาพและเกิดประโยชน์สูงสุด ต่อการดูแลผู้ปุวยที่เข้ารับการบ าบัดรักษา และกลับมาด ารงชีวิตในสังคมโดยปกติสุขต่อไป (นายแพทย์วรพงษ์ ส าราญทิวาวัลย์) ผู้อ านวยการโรงพยาบาลธัญญารักษ์เชียงใหม่ กันยายน 2563

การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program จ ค านิยม การเสพยาและสารเสพติด เป็นโรคทางสมองอย่างหนึ่งที่เกิดจากการเสพแล้วท าให้เกิด การเปลี่ยนแปลงของสารสื่อประสาทในสมอง เมื่อผู้เสพมีการใช้ยาและสารเสพติดเป็นระยะเวลานาน และมีการใช้อย่างต่อเนื่อง ท าให้เกิดผลกระทบกับผู้เสพโดยตรงทั้งภาวะแทรกซ้อนทางกายและจิต โรคสมองติดยาต้องได้รับการบ าบัดรักษาอย่างต่อเนื่องและครบกระบวนการบ าบัดรักษา เพื่อไม่ให้เกิดผลกระทบต่อบุคคล ครอบครัวและสังคมในระยะยาว โดยการบ าบัดรักษาและฟื้นฟู ผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program เป็นโปรแกรมที่ออกแบบมาเพื่อ ดูแลผู้ปุวยทั้งด้านร่างกาย จิตใจ และการปรับเปลี่ยนความคิดและพฤติกรรมของผู้ปุวยให้เกิด กระบวนการเรียนรู้ใหม่ ที่จะช่วยให้ผู้ปุวยเลิกเสพยาเสพติดได้ ขอบคุณกองบรรณาธิการและคณะผู้จัดท าทุกท่าน ซึ่งเป็นผู้มีประสบการณ์ในการดูแลผู้ปุวย ยาและสารเสพติดที่ได้รวบรวมองค์ความรู้ต่างๆ เพื่อใช้ในการบ าบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาและ สารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program หวังเป็นอย่างยิ่งว่า คู่มือฉบับนี้ จะสามารถช่วยให้ผู้ปฏิบัติงานน าไปใช้ให้เกิดประโยชน์สูงสุด ช่วยเหลือผู้ปุวยยาเสพติด ให้สามารถกลับไปใช้ชีวิตอยู่ในสังคมได้อย่างปกติสุข (นายแพทย์วีรวัต อุครานันท์) ผู้อ านวยการโรงพยาบาลมะเร็งล าปาง รักษาการแทนในฐานะผู้อ านวยการโรงพยาบาลธัญญารักษ์แม่ฮ่องสอน กันยายน 2563

คู่มือส าหรับผู้รับการบ าบัด ฉ ค านิยม สถาบันบ าบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดแห่งชาติบรมราชชนนี (สบยช.) เป็นหน่วยงานหลัก ระดับชาติในก ากับของกรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข ที่ดูแลด้านการบ าบัดรักษาผู้ปุวยยาและ สารเสพติดของประเทศไทย รวมถึงการถ่ายทอดเทคโนโลยีการบ าบัดรักษายาเสพติดที่ทันสมัยแก่ หน่วยงานเครือข่ายด้านการบ าบัดรักษายาเสพติดทั้งในระดับปฐมภูมิ ทุติยภูมิ และตติยภูมิมาอย่าง ต่อเนื่อง การบ าบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program นับเป็นรูปแบบการบ าบัดรักษายาเสพติดที่มีหลักฐานเชิงประจักษ์และใช้ส าหรับการบ าบัดรักษาผู้ปุวย ยาเสพติดแบบผู้ปุวยนอกในประเทศไทยมาร่วม 20 ปี ตลอดห้วงเวลาที่ผ่านมา สบยช. ด าเนินการ ปรับปรุงคู่มือบริการเป็นระยะเพื่อให้เหมาะกับลักษณะของผู้ปุวยยาเสพติดและบริบทสังคมไทยมาอย่าง ต่อเนื่อง การพัฒนาปรับปรุงชุดคู่มือครั้งนี้ ถือเป็นการปรับให้มีความกระชับและสะดวกต่อการใช้งานของ ผู้ปฏิบัติงานและผู้รับการบ าบัดมากยิ่งขึ้น โดยเฉพาะการเพิ่มเล่ม “องค์ความรู้พื้นฐานในการบ าบัดฟื้นฟู สมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program” เข้ามาในชุดคู่มือนี้ด้วย จะช่วยให้ผู้บ าบัดมีความรู้ความเข้าใจองค์ความรู้ที่จ าเป็นในการดูแลผู้ปุวยยาเสพติดและปฏิบัติงานอย่าง มั่นใจและมีประสิทธิภาพ ในส่วนของคู่มือส าหรับผู้ปฏิบัติงาน คู่มือกลุ่มครอบครัวศึกษา และคู่มือส าหรับ ผู้รับบริการ นั้น เนื้อหาภายในเล่มยังคงไว้ซึ่งแนวคิดดั้งเดิมของรูปแบบการบ าบัดรักษาและฟื้นฟู ผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program ทว่ามีการปรับปรุงรายละเอียด ให้เข้าใจง่าย ตรงกับบริบททางสังคมและตอบโจทย์การใช้ชีวิตของคนไทยมากขึ้น โดยเฉพาะในช่วงเวลาที่ เทคโนโลยีและสื่อสังคมออนไลน์เข้ามามีอิทธิพลต่อการใช้ชีวิตของพวกเราอย่างมาก ชุดคู่มือการบ าบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program ฉบับปรับปรุง ปีพ.ศ. 2563 นี้จะช่วยให้ผู้ปฏิบัติงานด้านการบ าบัดรักษายาเสพติดน าไปใช้ ประโยชน์ และช่วยเหลือให้ผู้ปุวยยาเสพติดฟื้นสภาพจากภาวะเสพติดและมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นต่อไป (นายแพทย์ชาญชัย ธงพานิช) ผู้อ านวยการโรงพยาบาลธัญญารักษ์ขอนแก่น กันยายน 2563

การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program ช ค านิยม ปัจจุบันปัญหายาและสารเสพติด เป็นปัญหาที่มีผลกระทบอย่างมากทางสังคม เศรษฐกิจ วัฒนธรรม การเมือง การท่องเที่ยว การแพทย์และสาธารณสุข พบว่ามีปัจจัยที่ส่งผลกระทบต่อความ รุนแรงของปัญหา ยาและสารเสพติดหลายประการทั้งปัจจัยภายในและภายนอกประเทศ ตลอดจนความ มั่นคงของประเทศ และขณะนี้ปัญหายาและสารเสพติดได้เพิ่มทั้งขนาด และความรุนแรงมีความยุ่งยาก สลับซับซ้อนตามการเปลี่ยนแปลงของเศรษฐกิจและสังคม โดยลุกลามเข้าสู่ชุมชน สถานประกอบการ โรงเรียนและสถาบันการศึกษา แม้ว่าได้มีการปราบปราม การรณรงค์โดยวิธีการต่างๆมาโดยตลอด แต่ปัญหายาเสพติดยังไม่ดีขึ้น ผู้ปุวยยาและสารเสพติดเกิดภาวะแทรกซ้อนทั้งมีโรคร่วมทางจิตเวช มีแนวโน้มมากขึ้น ซึ่งยาและสารเสพติดท าให้ขาดสติ ความคิด ตัดสินใจไม่มีเหตุผล ขาดการดูแลสุขภาพ ตนเองจนเกิดโรคสมองติดยา การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program จึงเป็นวิธีการที่ดีวิธีหนึ่ง ที่จะช่วยให้ผู้ปุวยและครอบครัวได้รับบริการครอบคลุมทั้ง 4 ด้าน คือ ร่างกาย อารมณ์ สังคม และจิตวิญญาณ สนองตอบต่อปัญหาและความต้องการของผู้ปุวยและครอบครัว อย่างแท้จริง ในส่วนของเจ้าหน้าที่ผู้ปฏิบัติงานก็ได้ยึดหลักการของสมเด็จย่าที่ว่า “คนที่ติดยาเขาเป็นคน หรือเปล่า ในเมื่อเขาเป็นคน เรามีการช่วยเหลือเขาได้ไหม ถ้าช่วยเหลือได้เท่ากับชุบชีวิตใหม่ให้เขา เราก็ควรท า” ทางโรงพยาบาลธัญญารักษ์อุดรธานี ขอขอบพระคุณสถาบันบ าบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติด แห่งชาติบรมราชชนนี (สบยช.) และโรงพยาบาลธัญญารักษ์ภูมิภาคทุกแห่ง ที่ร่วมกันถอดบทเรียน น าประสบการณ์ที่เกิดขึ้นจริงของ Matrix program ประยุกต์ให้เข้ากับวิถีชีวิตของสังคมไทย เพื่อให้ผู้ปุวย หายจากโรคสมองติดยา และสามารถอยู่ในสังคมได้อย่างปรกติสุข (นายแพทย์ธิติ อึ้งอารี) ผู้อ านวยการโรงพยาบาลธัญญารักษ์อุดรธานี กันยายน 2563

คู่มือส าหรับผู้รับการบ าบัด ซ ค านิยม Matrix Program เป็นโปรแกรมบ าบัดรักษาผู้ติดยาและสารเสพติดที่เป็นมาตรฐานและได้รับ ความนิยมอย่างกว้างขวางในประเทศไทยมาประมาณ 20 ปีหลังจากที่กระทรวงสาธารณสุขได้ส่งคณะไป ศึกษาดูงานที่ Matrix Institute ประเทศสหรัฐอเมริกา เมื่อ พ.ศ.2543 และได้กลับมาพัฒนาและ ประยุกต์ใช้ในการบ าบัดรักษาในประเทศไทย การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program ต้องใช้คู่มือหลายเล่มเป็นเครื่องมือในโปรแกรม ซึ่งกรมการแพทย์ก็ได้มีการแปลและพัฒนาคู่มือจาก ต้นฉบับภาษาอังกฤษเป็นคู่มือภาษาไทย และมีการปรับปรุงคู่มือมาเป็นล าดับหลายครั้ง เพื่อให้เป็นภาษา ที่เข้าใจง่าย สอดคล้องกับบริบทสังคม และวัฒนธรรมไทย ในปี2563 นี้เป็นอีกครั้งหนึ่งที่กรมการแพทย์ โดยสถาบันบ าบัดรักษาผู้ติดยาเสพติดแห่งชาติ บรมราชชนนีร่วมกับโรงพยาบาลธัญญารักษ์ส่วนภูมิภาคทั้ง 6 แห่ง (เชียงใหม่ แม่ฮ่องสอน ขอนแก่น อุดรธานี สงขลา และปัตตานี) ได้มีการพัฒนาปรับปรุงคู่มือการบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและ สารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program ผมมีความยินดีเป็นอย่างยิ่งกับการพัฒนาและปรับปรุงคู่มือฯนี้อีกครั้งหนึ่ง เพื่อให้ผู้บ าบัดและ ผู้รับการบ าบัดในโปรแกรม ได้รับความสะดวกมากขึ้น และเป็นการส่งเสริมประสิทธิภาพในการฟื้นฟู สมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกต่อไป (นายแพทย์ธวัช ลาพินี) ผู้อ านวยการโรงพยาบาลธัญญารักษ์สงขลา กันยายน 2563

การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program ฌ ค านิยม การติดยาเสพติดก่อให้เกิดโทษทั้งทางด้านร่างกาย จิตใจของผู้เสพติดรวมทั้งยังอาจส่งผลกระทบ ต่อครอบครัว ชุมชน สังคม และประเทศชาติ จึงมีความจ าเป็นที่จะต้องให้การบ าบัดรักษาให้หาย จากสภาพของการเสพติด โดยแนวคิดการบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอก ตามรูปแบบ Matrix Program เป็นโปรแกรมที่ออกแบบมาเพื่อดูแลผู้ปุวยทั้งด้านร่างกาย จิตใจ และ การปรับเปลี่ยนความคิดและพฤติกรรมของผู้ปุวยให้เกิดกระบวนการเรียนรู้ใหม่ ที่จะช่วยให้ผู้ปุวย เลิกเสพยาเสพติดได้ ซึ่งเป็นแนวคิดการบ าบัดรักษาในรูปแบบการบ าบัดความคิดและพฤติกรรม เป็นรูปแบบการบ าบัดที่ผ่านการศึกษาวิจัยที่พบว่ามีประสิทธิภาพในการบ าบัดรักษาผู้ติดยาและ สารเสพติดหลายประเภทรวมถึงผู้ติดสารแอมเฟตามีนด้วย ทั้งนี้ต้องขอบคุณคณะผู้ร่วมจัดท าทุกท่าน ซึ่งล้วนเป็นผู้มีประสบการณ์ในการดูแลผู้ปุวยยาและ สารเสพติด ที่ร่วมกันวิพากษ์และประชาพิจารณ์เนื้อหาและกิจกรรมในคู่มือการบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพ ผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Programให้เหมาะสมกับการบ าบัดรักษาที่ เป็นปัจจุบันและสอดคล้องกับบริบทของการดูแลผู้ปุวยที่ครอบคลุม และหวังเป็นอย่างยิ่งว่า คู่มือนี้ จะสามารถช่วยให้ผู้ปฏิบัติงานด้านการบ าบัดและรักษาผู้ปุวยยาและสารเสพติด น าไปใช้ให้เกิดประโยชน์ สูงสุดในการดูแลผู้ปุวยให้สามารถกลับไปใช้ชีวิตอยู่ในสังคมได้อย่างปกติสุข (นายแพทย์อดิศักดิ์ งามขจรวิวัฒน์) ผู้อ านวยการโรงพยาบาลธัญญารักษ์ปัตตานี กันยายน 2563

คู่มือส าหรับผู้รับการบ าบัด ญ ค าน า ยาและสารเสพติดเป็นปัญหาส าคัญที่นอกจากจะเป็นอันตรายต่อสุขภาพของผู้เสพโดยตรงแล้ว ยังส่งผลกระทบต่อครอบครัว ชุมชน สังคม และประเทศเป็นอย่างมาก ซึ่งการด าเนินงานในการปูองกัน และแก้ไขปัญหายาและสารเสพติดนั้น ได้มีการประสานความร่วมมือจากหน่วยงานหลายหน่วยงาน ทั้งด้านการปราบปราม ปูองกัน และแก้ไขปัญหาอย่างบูรณาการ โดยในส่วนของกรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข มีภารกิจโดยตรงในการรับผิดชอบด้านการบ าบัดรักษาผู้ติดยาและสารเสพติด ซึ่งรูปแบบการบ าบัดรักษาที่ใช้อยู่ในปัจจุบันมีหลากหลายรูปแบบทั้งการบ าบัดรักษารูปแบบผู้ปุวยใน และผู้ปุวยนอก การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program (Matrix Drug Treatment Model) หรือที่เรียกกันสั้นๆ ว่า “Matrix Program” เป็นรูปแบบ การบ าบัดรักษาที่ผ่านการศึกษาวิจัยโดย Matrix Institute ประเทศสหรัฐอเมริกา ซึ่งผลการศึกษาวิจัย พบว่าเป็นรูปแบบที่มีประสิทธิภาพในการบ าบัดรักษาผู้ติดยาและสารเสพติดหลายประเภท รวมถึงผู้ติดสารแอมเฟตามีนด้วย กระทรวงสาธารณสุข จึงได้ส่งคณะศึกษาดูงานจากหน่วยงานที่ดูแลบ าบัดผู้ติดยาและสารเสพติด ในประเทศไทยจ านวน 14 แห่ง ไปศึกษาดูงานที่ Matrix Institute ประเทศสหรัฐอเมริกา ในช่วงปี 2543 และได้เริ่มต้นมาประยุกต์ใช้ในการบ าบัดรักษาผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Drug Treatment Model ในประเทศไทย เมื่อเดือนตุลาคม 2543 มีการด าเนินการติดตามและประเมินผลการน ารูปแบบโปรแกรม การบ าบัดมาใช้ในไทย โดยผู้เชี่ยวชาญของ Matrix Institute เป็นระยะๆ เพื่อให้เป็นไปตามมาตรฐาน ตลอดจนมีการฝึกอบรมถ่ายทอดให้กับบุคลากรทางการแพทย์จากหน่วยงานต่างๆ ที่ต้องให้บริการ บ าบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาและสารเสพติดอย่างแพร่หลายทั่วประเทศ กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุขได้มีการติดตามประเมินผลรูปแบบการบ าบัดรักษาและ ด าเนินการปรับปรุงพัฒนาอย่างต่อเนื่อง อาทิเช่น การพัฒนาและปรับปรุงคู่มือที่ใช้ในการบ าบัดรักษา การพัฒนาสื่อประกอบการท ากลุ่มครอบครัวศึกษา ได้แก่ วิดีทัศน์หรือภาพพลิกประกอบการให้บริการ โดยมอบหมายให้สถาบันบ าบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดแห่งชาติบรมราชชนนีทบทวนและปรับปรุง เนื้อหาคู่มือที่ใช้ในการบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program เพื่อเป็นคู่มือส าหรับบุคลากรทางการแพทย์และผู้บ าบัด ซึ่งการปรับปรุงและพัฒนา คู่มือในครั้งนี้เป็นการปรับปรุงจากคู่มือฉบับเดิม โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อให้สามารถอ่านและท าความเข้าใจ ได้ง่ายยิ่งขึ้น เนื้อหาและรูปแบบการช่วยเหลือมีความทันสมัย เหมาะสมกับบริบทสถานการณ์ ของประเทศไทยในยุคปัจจุบัน ตลอดจนมีการรวมเล่มเนื้อหา การให้การปรึกษารายบุคคลและครอบครัว ทักษะการเลิกยาระยะต้น และการปูองกันการกลับไปติดซ้ า รวมเป็นเล่มเดียวกัน เพื่อให้สะดวก ในการใช้งานมากยิ่งขึ้น คณะผู้จัดท าหวังเป็นอย่างยิ่งว่าจะเป็นประโยชน์ต่อบุคลากรผู้ซึ่งปฏิบัติงานด้านการบ าบัดฟื้นฟู ผู้ติดยาและสารเสพติดต่อไป คณะผู้จัดท า กันยายน 2563

การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program ฎ สารบัญ หน้า ค านิยมจากอธิบดีกรมการแพทย์..............................................................................................................ก ค านิยมจากรองอธิบดีกรมการแพทย์........................................................................................................ข ค านิยมจากผู้อ านวยการสถาบันบ าบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดแห่งชาติบรมราชชนนี.....................ค ค านิยมจากผู้อ านวยการโรงพยาบาลธัญญารักษ์เชียงใหม่........................................................................ค ค านิยมจากผู้อ านวยการโรงพยาบาลธัญญารักษ์แม่ฮ่องสอน....................................................................จ ค านิยมจากผู้อ านวยการโรงพยาบาลธัญญารักษ์ขอนแก่น........................................................................ฉ ค านิยมจากผู้อ านวยการโรงพยาบาลธัญญารักษ์แม่อุดรธานี....................................................................ช ค านิยมจากผู้อ านวยการโรงพยาบาลธัญญารักษ์สงขลา...........................................................................ซ ค านิยมจากผู้อ านวยการโรงพยาบาลธัญญารักษ์ปัตตานี.........................................................................ฌ ค าน า.........................................................................................................................................................ญ สารบัญ.......................................................................................................................................................ฎ ส่วนที่ 1 การให้ค าปรึกษารายบุคคล/ครอบครัว......................................................................................1 วันที่ท ากิจกรรม ...........................ครั้งที่ 1 ข้อตกลงและค ายินยอมในการบ าบัด................................................................2 ...........................ครั้งที่ 2 การหยุดใช้ยาและการจัดตารางเวลาประจ าวัน................................................8 ...........................ครั้งที่ 3 สารกระตุ้นประสาทและเพศสัมพันธ์..............................................................14 ...........................ครั้งที่ 4 วันหยุดและการฟื้นคืนสภาพจากภาวะติดยาและสารเสพติด.........................16 ...........................ครั้งที่ 5 ฝันเกี่ยวกับการเสพยาระหว่างการเลิกยา.......................................................18 ...........................ครั้งที่ 6 การทบทวนสถานภาพของผู้รับการบ าบัด......................................................19 ...........................ครั้งที่ 7 ระยะฝุาอุปสรรค...........................................................................................20 ...........................ครั้งที่ 8 การสนับสนุนจากครอบครัว...........................................................................23 ...........................ครั้งที่ 9 อารมณ์และการเลิกยาและสารเสพติด...........................................................25 ...........................ครั้งที่ 10 การประเมินภายหลังการบ าบัด...................................................................30 ...........................ครั้งที่ 11 วิเคราะห์การกลับไปเสพยาและสารเสพติด.................................................35 ส่วนที่2 กลุ่มทักษะการเลิกยาระยะเริ่มต้น ...........................................................................................36 วันที่ท ากิจกรรม ...........................ครั้งที่1 หยุดวงจรการใช้ยา......................................................................................................45 ..............................ครั้งที่ 2 ตัวกระตุ้นภายนอก.....................................................................................50 ..............................ครั้งที่ 3 ตัวกระตุ้นภายใน ........................................................................................52 ..............................ครั้งที่ 4 แนะน ากลุ่มหลักการ 12 ขั้นตอน................................................................53 ..............................ครั้งที่ 5 การเปลี่ยนแปลงของร่างกายในระยะการฟื้นคืนสภาพ จากภาวะติดยาและสารเสพติด...................................................................55 ..............................ครั้งที่ 6 ปัญหาต่างๆในการเลิกยาและสารเสพติดระยะเริ่มต้น.................................58

คู่มือส าหรับผู้รับการบ าบัด ฏ สารบัญ หน้า วันที่ท ากิจกรรม ...........................ครั้งที่ 7 ความคิด อารมณ์และพฤติกรรม ....................................................................62 ...........................ครั้งที่ 8 ข้อควรจ าง่ายๆ (เคล็ดลับจากหลักการ 12 ขั้นตอน) ......................................64 ส่วนที่ 3 กลุ่มปูองกันการกลับไปเสพซ้ า.................................................................................................67 วันที่ท ากิจกรรม ..........................ครั้งที่ 1 แอลกอฮอล์ กัญชา และยาที่แพทย์สั่ง..............................................................68 ..........................ครั้งที่ 2 ความเบื่อ..........................................................................................................71 .........................ครั้งที่ 3 การหลีกเลี่ยงการกลับไปเสพซ้ า.......................................................................73 .........................ครั้งที่ 4 งานและการฟื้นคืนสภาพจากภาวะติดยาและสารเสพติด.................................75 .........................ครั้งที่ 5 ความรู้สึกผิดและความละอายใจ.....................................................................77 .........................ครั้งที่ 6 การท าตัวไม่ให้ว่าง...........................................................................................79 .........................ครั้งที่ 7 แรงจูงใจในการเลิกยา......................................................................................81 .........................ครั้งที่ 8 การพูดความจริง..............................................................................................82 .........................ครั้งที่ 9 การหยุดยาและสารเสพติดทุกชนิด..................................................................84 .........................ครั้งที่ 10 เพศสัมพันธ์และการเลิกยา............................................................................85 .........................ครั้งที่ 11 การปูองกันการกลับไปเสพซ้ า........................................................................86 .........................ครั้งที่ 12 ความไว้วางใจ................................................................................................89 .........................ครั้งที่ 13 จงฉลาด- ไม่ใช่เข้มแข็ง..................................................................................90 .........................ครั้งที่ 14 เปูาหมายและคุณค่าของชีวิต.........................................................................92 .........................ครั้งที่15 การดูแลงานอาชีพและการจัดการทางการเงิน..............................................94 .........................ครั้งที่ 16 การหาเหตุผลในการกลับไปเสพซ้ า 1...........................................................96 .........................ครั้งที่ 17 การดูแลตนเอง.............................................................................................98 .........................ครั้งที่ 18 ภาวะทางอารมณ์ความรู้สึกที่เป็นอันตราย....................................................99 .........................ครั้งที่ 19 ความเจ็บปุวย............................................................................................101 .........................ครั้งที่ 20 การตระหนักรับรู้ถึงความเครียด................................................................102 .........................ครั้งที่ 21 การหาเหตุผลในการกลับไปเสพซ้ า 2.........................................................103 .........................ครั้งที่ 22 การใช้ชีวิตที่ลดภาวะตึงเครียด...................................................................105 .........................ครั้งที่ 23 การจัดการกับความโกรธ............................................................................106 .........................ครั้งที่ 24 การยอมรับ ................................................................................................107 .........................ครั้งที่ 25 การสร้างเพื่อนใหม่.....................................................................................108 .........................ครั้งที่ 26 การฟื้นฟูสัมพันธภาพ.................................................................................109 .........................ครั้งที่ 27 สวดมนต์เพื่อความสงบสุข..........................................................................110 .........................ครั้งที่28 พฤติกรรมย้ าท า.........................................................................................111 .........................ครั้งที่29 การจัดการกับความรู้สึกและภาวะซึมเศร้า.................................................113

การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program ฐ สารบัญ หน้า วันที่ท ากิจกรรม ..........................ครั้งที่ 30 โปรแกรมหลักการ 12 ขั้นตอน................................................................ 116 ........................... ครั้งที่ 31 มองไปข้างหน้า จัดการกับช่วงเวลาหยุดพัก..............................................119 ............................ครั้งที่ 32 หยุดเสพยาทีละวัน...................................................................................123 คณะผู้จัดท า ..............................................................................................................................125

การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 1 ส่วนที่ 1 การให้ค าปรึกษารายบุคคล/ครอบครัว

คู่มือส าหรับผู้รับการบ าบัด 2 ครั้งที่ 1 ข้อตกลงและค ายินยอมในการบ าบัด ใบกิจกรรมที่ 1/1 แบบส ารวจผลกระทบและความคาดหวังส าหรับผู้รับการบ าบัด โปรดส ารวจและระบุถึงผลกระทบของการเสพยาที่มีต่อชีวิตคุณในปัจจุบันและอนาคต ตลอดจนความ คาดหวังสิ่งที่จะได้รับจากการเข้ารับการบ าบัด ผลกระทบ ความคาดหวัง 1. ด้านร่างกาย 2. จิตใจ 3. สัมพันธภาพใน ครอบครัว 4. การงาน/การเรียน 5. สังคม 6. กลุ่มเพื่อน 7. กฎหมาย 8. อื่น ๆ หมายเหตุ: ความคาดหวัง อาจจะเป็นเปูาหมายหรือความคาดหวังที่จะเกิดขึ้นในอนาคตหลังการเข้ารับ การบ าบัด

การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 3 ใบกิจกรรมที่ 1/2 แบบส ารวจผลกระทบและความคาดหวังส าหรับครอบครัว โปรดส ารวจและระบุถึงผลกระทบจากการที่มีคนในครอบครัวติดยาและสารเสพติด ตลอดจนความ คาดหวังสิ่งที่จะได้รับจากการที่คนในครอบครัวเข้ารับการบ าบัด ผลกระทบ ความคาดหวัง 1. ด้านร่างกาย 2. จิตใจ 3. สัมพันธภาพใน ครอบครัว 4. การงาน/การเรียน 5. สังคม 6. กลุ่มเพื่อน 7. กฎหมาย 8. อื่น ๆ หมายเหตุ: ความคาดหวัง อาจจะเป็นเปูาหมาย หรือความคาดหวังที่จะเกิดขึ้นในอนาคตหลังการเข้ารับ การบ าบัด

คู่มือส าหรับผู้รับการบ าบัด 4 ใบความรู้ที่ 1/1 ตัวอย่างตารางกิจกรรม ก าหนดการ สัปดาห์ วันจันทร์ วันอังคาร วันพุธ วันพฤหัส วันศุกร์ วันเสาร์ + วันอาทิตย์ สัปดาห์ที่ 1 ถึง 4 กลุ่มฝึก ทักษะในการ เลิกยาระยะ เริ่มต้น กลุ่มปูองกัน การกลับไป เสพยาซ้ า กลุ่มให้ การศึกษา ครอบครัว กลุ่มฝึก ทักษะในการ เลิกยาระยะ เริ่มต้น กลุ่มปูองกัน การกลับไป เสพยาซ้ า กลุ่ม ช่วยเหลือ กันเอง สัปดาห์ที่ 5 ถึงสัปดาห์ ที่ 16 กลุ่มปูองกัน การกลับไป เสพยาซ้ า กลุ่ม ช่วยเหลือ กันเอง กลุ่มให้ การศึกษา ครอบครัว หรือกลุ่ม ช่วยเหลือ กันเอง กลุ่ม ช่วยเหลือ กันเอง กลุ่มปูองกัน การกลับไป เสพยาซ้ า + กลุ่ม สนับสนุน ทางสังคม สัปดาห์ที่ 17 ถึง สัปดาห์ ที่ 52 กลุ่มช่วยเหลือกันเอง และ กลุ่มสนับสนุนทางสังคม หมายเหตุ : 1. ให้การปรึกษารายบุคคลสัปดาห์ละ 1 ครั้ง ในช่วง 2 เดือนแรก และเดือนละ 1 ครั้ง ในเดือนต่อๆ ไป 2. ตรวจปัสสาวะเพื่อหาปริมาณยาและสารเสพติดทุกสัปดาห์ 3. สามารถปรับเปลี่ยนตารางเวลาได้ตามที่หน่วยบ าบัดด าเนินการ เช่น การให้บริการ นอกเวลา

การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 5 ใบกิจกรรมที่ 1/3 ข้อตกลงและหนังสือยินยอมรับการบ าบัด ขอให้ท่านอ่านข้อความต่าง ๆ ต่อไปนี้ เพื่อท าความเข้าใจในบริการที่ท่านจะได้รับ ข้าพเจ้า (นาย, นาง, นางสาว, ด.ญ., ด.ช.)………………….….ได้รับทราบข้อมูลและค าแนะน า เกี่ยวกับการบ าบัดจากเจ้าหน้าที่ ตลอดจนข้อตกลงต่าง ๆ ดังนี้ 1. บริการการบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program เป็นวิธีการใหม่ ซึ่งเชื่อว่าจะช่วยแก้ปัญหาการติดยาและสารเสพติดได้ อย่างไรก็ตามผู้ให้การ บ าบัดไม่สามารถรับรองผลการบ าบัดได้ 2. ข้าพเจ้ายินดีจะปฏิบัติตามข้อตกลงและกฎระเบียบต่าง ๆ เพื่อให้การบ าบัดบรรลุผลส าเร็จ ดังต่อไปนี้ 2.1 ข้าพเจ้าจะมาตามก าหนดเวลานัดหมายทุกครั้ง และพร้อมที่จะให้เจ้าหน้าที่ตรวจ ปัสสาวะเพื่อทดสอบการใช้ยาและสารเสพติด 2.2 ข้าพเจ้าจะเลิกใช้ยาและสารเสพติดทุกชนิด รวมทั้งเลิกดื่มแอลกอฮอล์เมื่อเข้ารับการ บ าบัด 2.3 ข้าพเจ้าจะพูดคุยปรึกษาหารือเรื่องการใช้สารเสพติดหรือดื่มแอลกอฮอล์เมื่อเข้ารับการ บ าบัด 2.4 ข้าพเจ้ารับรู้และจะรอเข้ารับการบ าบัดโดยเข้ารับการปรึกษารายบุคคลและกลุ่มบ าบัด ตามตารางที่ได้ก าหนดไว้ หากมีความจ าเป็นที่ข้าพเจ้าไม่สามารถมาตามก าหนดเวลา ข้าพเจ้าจะต้อง ติดต่อแจ้งผู้ให้การบ าบัดให้ทราบล่วงหน้าก่อนทุกครั้ง 2.5 ข้าพเจ้าจะไม่มีความสัมพันธ์ฉันท์ชู้สาวกับสมาชิกผู้รับการบ าบัด 2.6 ข้าพเจ้าจะไม่ก้าวก่ายในเรื่องส่วนตัวของสมาชิกผู้รับการบ าบัด 2.7 ข้าพเจ้าจะไม่พูดหรือน าข้อมูลต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นในการเข้าร่วมกลุ่มบ าบัดไปพูดกับบุคคล นอกกลุ่ม 2.8 หากข้าพเจ้าต้องการยุติการบ าบัด ข้าพเจ้าจะปรึกษากับผู้ให้การบ าบัดก่อน 3. ในระหว่างการบ าบัด ข้าพเจ้ายินยอมให้ท าการบันทึกเสียงหรือภาพเพื่อประโยชน์ ในการศึกษาต่อไป 4. ข้อมูลต่าง ๆ ในการบ าบัดจะถูกรักษาเป็นความลับ จะเปิดเผยได้ต่อเมื่อได้รับการยินยอม จากข้าพเจ้าหรือครอบครัวเท่านั้น ยกเว้นเป็นการเปิดเผยโดยศาลสั่ง ซึ่งเป็นเรื่องที่เป็นอันตรายต่อ ตัวข้าพเจ้าหรือบุคคลอื่น 5. ข้าพเจ้าและสมาชิกครอบครัวจะให้ความร่วมมือในการบ าบัด โดยเข้าร่วมกิจกรรมต่างๆที่ ก าหนดไว้ ข้าพเจ้ารับทราบและยินดีปฏิบัติตามข้อตกลงที่กล่าวข้างต้น ตลอดระยะเวลาที่เข้ารับการบ าบัด ลงชื่อผู้รับการบ าบัด………………………………………………………… วันที่…………..……/………………/…………………

คู่มือส าหรับผู้รับการบ าบัด 6 ใบความรู้ที่ 1/2 ปฏิทิน ปฏิทินเป็นสิ่งอ านวยประโยชน์ทั้งต่อตัวท่านเองและผู้ให้การบ าบัดเพื่อแสดงให้เห็นว่า ขณะนี้ ท่านก าลังอยู่ในขั้นตอนของกระบวนการเลิกยา ซึ่งจะเกิดประโยชน์หลายประการ ดังนี้ 1. มันจะเป็นตัวเตือนว่า ขณะนี้ท่านอยู่ที่ขั้นตอนใดของการเลิกยา 2. การเลิกยาดูเหมือนต้องใช้เวลายาวนานมาก แต่ท่านจะมองเห็นความก้าวหน้าในการบ าบัด และเกิดความรู้สึกภาคภูมิใจ เมื่อเห็นจ านวนวันที่ท่านหยุดเสพได้ในปฏิทิน หมายเหตุ การบันทึกปฏิทินสามารถประยุกต์ใช้สัญลักษณ์อื่นตามความเหมาะสม ถ้าท่านบันทึกวันที่ท่านไม่ได้ใช้ยาบนปฏิทินอย่างสม่ าเสมอ ปฏิทินดังกล่าวจะเป็นสิ่งที่ช่วยท่านและผู้ให้การบ าบัดเห็นความก้าวหน้าในการบ าบัด อย่างง่ายดาย

การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 7 ปฏิทิน เดือน………………………………………………………. อาทิตย์ จันทร์ อังคาร พุธ พฤหัสบดี ศุกร์ เสาร์

คู่มือส าหรับผู้รับการบ าบัด 8 ครั้งที่ 2 การหยุดใช้ยาและการจัดตารางเวลาประจ าวัน ใบความรู้ที่ 2/1 โรคสมองติดยา การใช้ยาเสพติดเกี่ยวข้องกับสมอง 2 ส่วน คือ สมองส่วนคิด (Cerebral Cortex) และสมองส่วนอยาก (Limbic System) โดยการท างานสมองส่วนคิดจะท าหน้าที่คิดตัดสินใจด้วยสติปัญญาแบบมีเหตุผล และ สมองส่วนอยากเป็นศูนย์ควบคุมอารมณ์และพฤติกรรม โดยภาวะปกติสมอง 2 ส่วนจะท างานสมดุลกัน แต่เมื่อใช้ยาเสพติด สมองจะถูกกระตุ้นให้หลั่งสารเคมีออกมาจ านวนมากท าให้เกิดความรู้สึกเป็นสุข เมื่อ ใช้ยามากขึ้น สมองส่วนความคิดที่เป็นเหตุเป็นผลจะสูญเสียและถูกควบคุมด้วยสมองส่วนอยากแทน ส่งผลให้ผู้ใช้ยามักแสดงพฤติกรรมที่ไม่เหมาะสม อารมณ์หงุดหงิด ก้าวร้าว ไม่สามารถควบคุมตนเองได้ จะต้องใช้ยาเสพติดบ่อยขึ้น จนเกิดการท าลายเซลล์สมองสารเคมีในสมองมีปริมาณลดน้อยลง ความสามารถในการคิด การจ าลดน้อยลง อาจส่งผลให้เกิดอาการทางจิตหรือโรคจิตได้

การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 9 ใบความรู้ที่ 2/2 การเปลี่ยนแปลงของร่างกายในระยะการฟื้นคืนสภาพจากภาวะติดยาและสารเสพติด การฟื้นฟูสมรรถภาพหลังการเลิกยาและสารเสพติดเป็นขบวนการที่สามารถอธิบายให้เข้าใจ หลังจากการหยุดเสพยาและสารเสพติดจะมีการปรับเปลี่ยนทางชีวภาพในสมอง การปรับเปลี่ยนเพื่อให้ เกิดความสมดุลของสารเคมีในสมองเป็นสิ่งส าคัญของขบวนการฟื้นตัวของสมอง เพราะขณะเสพยาและ สารเสพติดจะมีผลให้เกิดความผิดปกติของระดับสารเคมีในสมอง (ซึ่งการเสียสมดุลของสารเคมีในสมอง จะก่อให้เกิดความผิดปกติ ทั้งทางด้านร่างกาย อารมณ์ ความคิดและพฤติกรรม) ดังนั้นจึงเป็น เรื่องส าคัญที่บุคคลที่เลิกเสพยาและสารเสพติดจะต้องเข้าใจว่าท าไมในระยะแรก ๆ ของการเลิกเสพยา และสารเสพติดจึงมีการเปลี่ยนแปลงทั้งทางด้านร่างกาย อารมณ์ และกระบวนการคิด การเปลี่ยนแปลงของร่างกายในระยะการฟื้นคืนสภาพจากภาวะติดยาและสารเสพติด การเปลี่ยนแปลงของร่างกายในระยะการฟื้นคืนสภาพจากภาวะติดยาและสารเสพติดเป็นไปตาม ระยะเวลาของการเปลี่ยนแปลง ดังนี้ 1. การหยุดยาช่วงต้น ประกอบด้วย - ระยะที่มีอาการขาดยา (Withdrawal Phase) - ระยะฮันนีมูน (Honeymoon Phase) 2. การหยุดยาช่วงกลาง เป็นระยะหยุดยาที่ยืดเยื้อหรือเรียกว่าระยะฝุาอุปสรรค (The Wall Stage) 3. การหยุดยาช่วงปลาย เป็นระยะปรับตัวและระยะคลี่คลาย ( Adjustment / Resolution Phase ) 1. การหยุดยาช่วงต้น ระยะที่มีอาการขาดยา (Withdrawal) ระหว่างวันแรกของการหยุดเสพยาและสารเสพติด ผู้ที่เคยเสพยาและสารเสพติด บางคนจะมี อาการไม่สบาย ซึ่งก่อให้เกิดความยากล าบากในการปรับตัวหลังเลิกเสพยาและสารเสพติด อาการ ไม่สบายต่าง ๆ จะมีความรุนแรงมากน้อยเพียงใดและมีระยะเวลานานเพียงใดขึ้นอยู่กับปริมาณยาที่เสพ ความถี่ของการเสพ ระยะเวลาของการเสพ และชนิดของยาและสารเสพติดที่ใช้เสพ ส าหรับผู้ใช้สารเสพติดประเภทกระตุ้นประสาท ใน 3-10 วันแรกของการหยุดเสพยา ผู้เสพยาจะ มีอาการอยากยา ซึมเศร้า ไม่มีแรง หิวบ่อย และไม่ค่อยมีสมาธิ ถึงแม้ว่าผู้เสพยาประเภทกระตุ้นประสาท จะมีความรุนแรงของอาการไม่สบายทางร่างกายน้อยกว่าผู้ที่เสพแอลกอฮอล์ก็ตาม แต่อาจจะเกิดปัญหา ทางด้านจิตใจ เช่น อาการอยากยาและอาการซึมเศร้าที่รุนแรงเกิดขึ้นได้ บุคคลซึ่งดื่มแอลกอฮอล์ในปริมาณมาก ก็จะมีอาการไม่สบายเกิดขึ้นอย่างรุนแรงตามมาหลังจาก หยุดดื่มแอลกอฮอล์อาการไม่สบายต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นได้แก่ อาการคลื่นไส้ ไม่มีแรง วิตกกังวล มือสั่น ตัวสั่น ซึมเศร้า เจ้าอารมณ์ นอนไม่ค่อยหลับ หงุดหงิดง่าย ไม่ค่อยมีสมาธิ และมีปัญหาในเรื่องความจ า (จ าอะไร ไม่ค่อยได้ หลง ๆ ลืม ๆ บ่อย) อาการต่าง ๆ เหล่านี้มักเกิดขึ้นหลังหยุดดื่มแอลกอฮอล์ประมาณ 3-5 วัน

คู่มือส าหรับผู้รับการบ าบัด 10 แต่ในบางรายอาจมีอาการเหล่านี้ติดต่อกันเป็นเวลาหลายสัปดาห์ ผู้ดื่มแอลกอฮอล์บางรายจ าเป็นต้อง เข้ารับการรักษาในโรงพยาบาลเพื่อรับการดูแลช่วยให้ปลอดภัย ส าหรับผู้ที่ใช้ ฝิ่น และใช้ยาประเภทยากล่อมประสาทเป็นเวลานาน ๆ ในระยะ 7-10 วันแรก จะมีอาการไม่สุขสบายทางร่างกาย ซึ่งเป็นอาการแสดงของอาการขาดยา และอาจจ าเป็นต้องเข้ารับ การรักษาในโรงพยาบาลหรือรักษาโดยการให้ยาตามการรักษาของแพทย์ ส าหรับผู้ที่ติดยาและสารเสพติด ประเภทนี้ มีความจ าเป็นที่จะต้องสังเกตอาการไม่สบายต่าง ๆ ทางร่างกายที่เกิดจากอาการขาดยา อย่างใกล้ชิด ในกลุ่มผู้ที่มีอาการไม่สุขสบายทางร่างกาย หลายคนจะพบปัญหาต่าง ๆ ทางด้านสุขภาพจิต ด้วยเช่น อาการกระวนกระวายใจ (nervousness) นอนไม่ค่อยหลับ ซึมเศร้า ไม่ค่อยมีสมาธิ การที่บุคคล สามารถหยุดการเสพยาได้ส าเร็จในระยะเกิดอาการขาดยาถือว่าเป็นผลส าเร็จที่ส าคัญในระยะแรก ของการเลิกเสพยา ระยะฮันนีมูน (Honeymoon) อยู่ในช่วงระยะ 4-5 สัปดาห์แรก ในระยะนี้ผู้ที่สามารถหยุดเสพยาได้จะรู้สึกดีและบ่อยครั้งที่ รู้สึกว่าตนสามารถดูแลตนเองในการเลิกเสพยาได้ ในระยะเริ่มต้นหยุดเสพยานี้จะเป็นโอกาสที่ดี ในการเริ่มต้นการเลิกเสพยา เพราะระยะดื่มน้ าผึ้งพระจันทร์ไม่ใช่เป็นการสิ้นสุดของกระบวนการเลิกยา ถ้าผู้เลิกเสพยามีพลัง มีความกระตือรือร้นหรือมีความมุ่งมั่นในการเลิกเสพยาและมีความรู้สึกที่ดี ต่อการเลิกเสพยา จะมีผลโดยตรงต่อการปฏิบัติตนในการเลิกเสพยา และมีผลดีอย่างมากมาย คือ ท าให้ มีความพยายามหรือความมานะในการปฏิบัติตนเพื่อน าตนเองไปสู่ความส าเร็จในการเลิกเสพยาอย่าง ถาวร ส าหรับผู้ที่ดื่มแอลกอฮอล์ในระยะ 4-5 สัปดาห์หลังการหยุดดื่มแอลกอฮอล์การท างานของ สมองจะปรับตัวคืนสู่สภาวะปกติ ถึงแม้ว่าอาการขาดยาทางด้านร่างกายจะสิ้นสุดลงแล้ว แต่ยังมีอาการ บางอย่างที่เกิดหลังการหยุดดื่มแอลกอฮอล์อยู่ ความสามารถในการคิดอาจยังไม่ชัดเจน สมาธิหรือ ความมุ่งมั่นในการท ากิจกรรมลดลง ยังคงถูกรบกวนเนื่องจากอาการกระวนกระวายใจ และอาการ วิตกกังวลอยู่ รูปแบบการนอนหลับยังไม่แน่นอน (บางครั้งหลับมากบางครั้งหลับยากตื่นบ่อยหรือตื่นเร็ว เกินไป เป็นต้น) รู้สึกชีวิตช่วงนี้ถูกกระทบอย่างรุนแรง ส าหรับผู้ที่ใช้ฝิ่น และใช้ยาประเภทยากล่อมประสาทเป็นเวลานาน ๆ ระยะนี้เป็นระยะที่จ าเป็น ที่จะปรับตัวเข้าสู่ภาวะปกติ คล้ายกับกระบวนการเลิกดื่มแอลกอฮอล์เป็นไปอย่างช้า ๆ จะพบว่าอาการ ไม่สบายต่าง ๆ ค่อย ๆ ดีขึ้น ซึ่งเป็นเครื่องหมายของความก้าวหน้าในการเลิกเสพยา 2. การหยุดยาช่วงกลาง เป็นระยะหยุดยาที่ยืดเยื้อ หรือเรียกว่าระยะฝ่าอุปสรรค (The Wall) จาก 6 สัปดาห์ถึง 4 เดือน หลังการหยุดเสพยาจะมีอาการไม่สบายหรือไม่สุขสบายต่างๆ ที่ก่อให้เกิดความร าคาญและรบกวนผู้ที่เคยเสพยา อาการเหล่านี้มีสาเหตุมาจากกระบวนการฟื้นตัว ของระบบต่าง ๆ ในสมอง อาการต่าง ๆ เหล่านี้มักจะเป็นเรื่องของปัญหาทางอารมณ์และการคิด แม้ปัญหาจะไม่รุนแรงแต่มันก็มีผลกระทบต่อการด าเนินชีวิตและบทบาทหน้าที่ของผู้เลิกยา ดังนั้น จึงจ าเป็นที่จะต้องตระหนักในปัญหาทางอารมณ์ต่าง ๆ ที่อาจเกิดขึ้นเนื่องจากการเปลี่ยนแปลงของระบบ สารเคมีในสมอง ในระยะนี้ถ้าบุคคลสามารถหลีกเลี่ยงการเสพยาได้ เขาเหล่านี้ก็จะสามารถเลิกเสพยาได้

การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 11 อาการที่พบอยู่เสมอ ๆ ในระยะนี้ได้แก่ อาการซึมเศร้า หงุดหงิดง่าย ไม่ค่อยมีสมาธิ ไม่ค่อยมีแรง และ ขาดความกระตือรือร้นในการท าสิ่งต่างๆ ภาวะเสี่ยงต่อการกลับไปเสพซ้ ามักจะเกิดในระยะนี้ ผู้รับการบ าบัดจะต้องมุ่งความสนใจไปที่การมีสติที่จะไม่เสพยาในแต่ละวันที่ผ่านไป การดูแลตนเองด้วย ความระมัดระวังจะเป็นสิ่งส าคัญที่ช่วยให้สามารถผ่านระยะที่ยากล าบากในกระบวนการเลิกเสพยานี้ไปได้ ถ้าสามารถผ่านระยะนี้ไปได้โดยไม่กลับไปเสพยาซ้ าถือว่าเป็นสิ่งที่ส าคัญในการที่จะน าไปสู่ความส าเร็จใน การเลิกเสพยาได้อย่างถาวร 3. การหยุดยาช่วงปลาย เป็นระยะปรับตัว และ ระยะคลี่คลาย ( Adjustment / Resolution) ระยะการปรับตัว เกิดขึ้นภายหลังการหยุดเสพยา 120 วัน สมองส่วนใหญ่กลับคืนสู่ภาวะปกติ สิ่งส าคัญที่ผู้รับการบ าบัดต้องท าคือ การพัฒนาตนเองในด้านต่างๆ ซึ่งจะต้องปฏิบัติกิจกรรมหลายอย่าง ความส าเร็จในการด าเนินชีวิตในปัจจุบันจะเป็นสิ่งที่ช่วยสนับสนุนให้เขาสามารถเลิกเสพยาได้อย่าง ต่อเนื่อง ถึงแม้ว่ามันจะเป็นการยากในการเริ่มต้นปรับเปลี่ยนวิถีการด าเนินชีวิตใหม่ในขณะอยู่ใน กระบวนการเลิกเสพยา แต่การท างานหรือกิจกรรมต่าง ๆ ที่ยากล าบากนี้เป็นสิ่งจ าเป็นในการที่จะช่วยให้ บุคคลสามารถพัฒนาคุณภาพชีวิตให้ดีขึ้น ระยะคลี่คลาย หลังจากวันที่ 180 (เดือนที่ 7) เป็นต้นไป ผู้รับการบ าบัดเริ่มต้องใช้ความพยายาม ในการควบคุมอารมณ์ตัวเองมากขึ้น ต้องต่อสู้กับความคิดที่จะกลับไปใช้ยาของตัวเองที่สามารถเกิดขึ้นได้ ตลอดชีวิต กลับไปมีพฤติกรรมเสี่ยงเหมือนช่วงที่เคยใช้ยาและสารเสพติด เกิดปัญหาความสัมพันธ์ที่ เร่งด่วนกับคนใกล้ชิด ในระยะคลี่คลายนี้ผู้รับการบ าบัดจ าเป็นต้องมีสติในการมีสัมพันธภาพกับบุคคล รอบข้าง การเดินทางไปสถานที่ต่างๆ การพบเห็นวัสดุอุปกรณ์ที่เกี่ยวข้องกับการใช้ยาและสารเสพติด และสภาวะอารมณ์ต่างๆ ที่อาจจะกระตุ้นท าให้ผู้รับการบ าบัดเริ่มกลับไปใช้ยาและสารเสพติดซ้ า

คู่มือส าหรับผู้รับการบ าบัด 12 ใบกิจกรรมที่ 2/1แบบส ารวจเพื่อช่วยเลิกยา (Helping Checklist) …...1. ตารางกิจกรรมประจ าวัน …...12. ใช้การหยุดความคิดเมื่ออยากยา …...2. พบแพทย์เพื่อตรวจร่างกาย …...13. รับบริการปรึกษารายบุคคล …...3. ก าจัดอุปกรณ์เกี่ยวกับการเสพยา …...14. เข้าร่วมกลุ่มเรียนรู้เรื่องยาและสารเสพติด …...4. หลีกเลี่ยงการดื่มแอลกอฮอล์ …...15. เข้าร่วมกลุ่มการเลิกยาระยะแรกและ …...5. หลีกเลี่ยงการเสพยา การปูองกันการกลับไปใช้ยา …...6. หลีกเลี่ยงบาร์/คลับ/งานรื่นเริงต่าง ๆ …...16. เข้าร่วมกลุ่มกิจกรรมทางสังคม …...7. หยุดดื่มแอลกอฮอล์ …...17. หาผู้ช่วยเหลือ …...8. หยุดเสพยาทุกชนิด …...18. ออกก าลังกายทุกวัน …...9. รับผิดชอบค่าใช้จ่ายต่าง ๆ ของตนเอง …...19. พูดคุยเกี่ยวกับความคิดความรู้สึกและ …...10. อธิบายพฤติกรรมการติดยาของตนเองได้ พฤติกรรมอย่างตรงไปตรงมากับผู้ให้การบ าบัด …...11. หลีกเลี่ยงตัวกระตุ้น (เมื่อท าได้) …...20. พฤติกรรมอื่นๆ ระบุ…………………… ตามความเห็นของท่านข้อใดที่กล่าวข้างต้น : 1. ท่านสามารถท าได้ง่ายที่สุด…………………………….…………………………..……………………………………………. 2. ท่านต้องใช้ความพยายามมากที่สุด……………………………………..………..………………...……………………….. 3. ท่านยังไม่ได้ท า…………………………..………………...……………………………………………………….……............ และสาเหตุที่ท่านยังไม่ได้ท า………..………………...…………………………….………………………………………….. …………………………………………………………………………………………………………………………………………….. …………………………………………………………………………………………………………………………………………….. เพื่อประโยชน์สูงสุดในการบ าบัด ผู้รับการบ าบัดจ าเป็นต้องมีการเปลี่ยนแปลง พฤติกรรมเดิมไปสู่พฤติกรรมใหม่

การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 13 ใบกิจกรรมที่ 2/2 ข้อตกลงในการช่วยเหลือของสมาชิกครอบครัวต่อการบ าบัด (ระยะแรก) ครอบครัวหรือสมาชิกครอบครัว : เลือกหัวข้อที่ท่านตั้งใจหรือสามารถให้การช่วยเหลือผู้ปุวยได้ ผู้ปุวย : เลือกหัวข้อที่ท่านรู้สึกว่าสามารถช่วยท่านได้ ( ผู้ปุวยและครอบครัวช่วยกันจดบันทึกหัวข้อที่เลือกตรงกัน และใช้หัวข้อที่เลือกตรงกันนั้นมาช่วยในการ ท าข้อสัญญาในการช่วยเหลือ ) ขอให้ท่านอ่านและท าความเข้าใจกับผู้รับการบ าบัดไปพร้อม ๆ กัน โดยท าเครื่องหมาย หน้าข้อความที่ ท่านคิดว่าเป็นประโยชน์ในการบ าบัด ครอบครัว ผู้ปุวย ........................................ 1. ข้าพเจ้ายอมให้ผู้รับการบ าบัดพูดคุยด้วยเกี่ยวกับอาการอยากยาและความ ต้องการที่จะเสพยา ........................................ 2. ข้าพเจ้ายอมให้ผู้รับการบ าบัดปลุกข้าพเจ้ากลางดึกเพื่อพูดคุย เมื่อผู้รับการ บ าบัดนอนไม่หลับ ........................................ 3. ข้าพเจ้าจะคอยเตือนผู้รับการบ าบัดให้นึกถึงเหตุผลในการเลิกยา/แอลกอฮอล์ ........................................ 4. ข้าพเจ้าจะหลีกเลี่ยงถ้าผู้รับการบ าบัดกระท าต่อข้าพเจ้าอย่างไม่เหมาะสม ........................................ 5. ข้าพเจ้าจะพยายามอดทน ยอมรับว่าอาการขาดยาเป็นอาการที่ต้องบ าบัด ........................................ 6. ข้าพเจ้าจะช่วยผู้รับการบ าบัดหลีกเลี่ยงสิ่งกระตุ้นที่จะท าให้กลับไปใช้ยา ........................................ 7. ข้าพเจ้าจะเตือนตนเองว่า ข้าพเจ้าเลือกที่จะอยู่และช่วยเหลือผู้รับการบ าบัด ข้าพเจ้ารู้ว่าข้าพเจ้าไม่ได้ถูกบังคับให้อยู่กับผู้รับการบ าบัด ........................................ 8. ข้าพเจ้าจะตัดสินใจร่วมกับผู้รับการบ าบัดว่าควรจะบอกเรื่องการเข้ารับ การบ าบัดกับใครและเมื่อใด ........................................ 9. ข้าพเจ้าจะระลึกเสมอว่า ปัญหาเรื่องการบ าบัดส าคัญกว่าปัญหาอื่นในขณะนี้ ........................................ 10.ข้าพเจ้ายินดีที่จะเข้าร่วมฟังบทเรียนต่าง ๆ ในการบ าบัด เมื่อได้รับเชิญ ........................................ 11.ข้าพเจ้ายอมให้ผู้รับการบ าบัดเข้าร่วมกิจกรรมและนัดหมายต่างๆ โดยที่ ข้าพเจ้าไม่ได้ร่วมกิจกรรมดังกล่าวได้ โดยไม่รู้สึกขุ่นเคืองใจ ........................................ 12.ข้าพเจ้ายินดีที่จะฝึกฝนเพื่อพูดคุยกับผู้รับการบ าบัดเกี่ยวกับปัญหาต่างๆแทนที่ จะนิ่งเฉยหรือโต้แย้ง ........................................ 13.ข้าพเจ้าจะช่วยกระตุ้นผู้รับการบ าบัดให้เข้ารับการบ าบัดอย่างต่อเนื่อง ........................................ 14.ข้าพเจ้าจะพยายามแยกแยะให้ได้ว่า ข้าพเจ้าโกรธพฤติกรรมการติดยา ไม่ใช่ตัว ผู้รับการบ าบัด ........................................ 15.ข้าพเจ้าจะเป็นตัวอย่างที่ดีในการ ลด ละ เลิก ใช้สารเสพติดทุกชนิด รวมทั้ง เครื่องดื่มแอลกอฮอล์ อื่นๆโปรดระบุ……………………………………………………………………………………………..………………………........... ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………

คู่มือส าหรับผู้รับการบ าบัด 14 ครั้งที่ 3 สารกระตุ้นประสาทและเพศสัมพันธ์ ใบกิจกรรมที่ 3/1 สารกระตุ้นประสาทและเพศสัมพันธ์ ยาบ้ามีผลต่อสมองส่วนที่ควบคุมพฤติกรรมทางเพศและความพึงพอใจทางเพศ ให้ท าเครื่องหมาย หน้าข้อความที่ท่านคิดว่าเป็นจริงส าหรับตัวท่าน ระยะเริ่มแรกของการใช้ยา ประสบการณ์ดังกล่าวเป็นสิ่งปกติที่เกิดขึ้นได้ในคนที่เริ่มเสพยา แต่เมื่อเสพจนเป็นนิสัย ความรู้สึกพึงพอใจที่มีจะค่อย ๆ ลดน้อยลง ระยะวิกฤต ท่านเคยมีประสบการณ์เช่นนี้หรือไม่ …….. ระยะเวลาในการมีเพศสัมพันธ์นานขึ้น แต่ความสุขลดน้อยลง เมื่อเทียบจากประสบการณ์ใน ครั้งก่อน ๆ …….. หาความสุขทางเพศในรูปแบบแปลก ๆ …….. คิดถึงเรื่องการมีเพศสัมพันธ์กับยาและสารเสพติดว่าเป็นสิ่งน่าตื่นเต้นกว่าความเป็นจริง …….. การบรรลุถึงจุดสุดยอดในการมีเพศสัมพันธ์เป็นไปได้ยากขึ้น …….. เสพยาทดแทนการมีเพศสัมพันธ์ \ …….. ยาบ้าเพิ่มความพึงพอใจทางเพศ …….. ยาบ้าช่วยยืดระยะเวลาในการมีเพศสัมพันธ์ …….. ยาบ้าท าให้ข้าพเจ้าสามารถท าในสิ่งที่ข้าพเจ้าไม่กล้าท า …….. ยาบ้าช่วยให้ข้าพเจ้ามีโอกาสพบปะผู้คนมากขึ้น …….. ยาบ้าท าให้ข้าพเจ้ากังวลน้อยลงในการเริ่มต้นมีความสัมพันธ์ทางเพศกับคนใหม่ …….. ยาบ้าเพิ่มความตื่นเต้นในการมีเพศสัมพันธ์ อาการที่กล่าวมานี้เป็นอาการปกติที่เกิดขึ้นในผู้ที่เสพยาบ้า คนจ านวนมากเชื่อว่าการคิดถึงเรื่องเพศสัมพันธ์จะเป็นตัวกระตุ้นอย่างหนึ่งให้อยากเสพยา ถ้าค ากล่าวนี้เป็นจริงส าหรับท่าน พึงระวังว่าท่านจ าเป็นต้องหลีกเลี่ยงตัวกระตุ้นที่ท าให้อยากยาและตัวกระตุ้นในเรื่องเพศ อย่างน้อยในระยะแรกของการบ าบัด

การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 15 ใบกิจกรรมที่ 3/2ตัวกระตุ้นที่ท าให้เสี่ยงต่อการเสพยาและสารเสพติด โปรดท าเครื่องหมาย หน้าตัวกระตุ้นที่ท าให้ท่านเสี่ยงต่อการเสพยาและสารเสพติด ……… ตัวกระตุ้นทางเพศ บุคคล ภาพ หรือวิดีโอ ที่แสดงถึงบุคคลที่ดูยั่วยวน เป็นสิ่งกระตุ้นความต้องการทางเพศ และเกิดการอยากยา ……… บาร์/คลับ/งานรื่นเริงต่าง ๆ หลายคนรู้สึกว่าตนเองไม่ได้ไปสถานเริงรมย์เป็นเวลานาน จึงต้องการทดลองและพิสูจน์ ว่าตนเองสามารถควบคุมตัวเองไม่ให้เสพยาหรือดื่มแอลกอฮอล์ได้ เมื่อเข้าไปในสถานเริงรมย์ การกระท าดังกล่าวเป็นการเสี่ยงเพราะสถานที่ดังกล่าวเป็นตัวกระตุ้นที่รุนแรงและท าให้ท่าน อยากยา สุดท้ายท่านอาจจะต้องกลับไปเสพยาอีก ……… แอลกอฮอล์ การดื่มแอลกอฮอล์ท าให้สมองลดความสามารถในการควบคุมตนเองในการเอาชนะ อาการอยากยาและเป็นการเพิ่มการอยากยาอีกด้วย ……… การมีเพศสัมพันธ์นอกสมรส การมีเพศสัมพันธ์นอกสมรส เป็นการลดตัวกระตุ้นในระยะแรกของการหยุดยา เนื่องจากไม่ต้องอาศัยยาบ้าเพื่อให้กล้าปิดบังคู่สมรส สิ่งเหล่านี้เป็นพฤติกรรมที่ก่อให้เกิดเป็น นิสัยประจ าตัวได้ พฤติกรรมทางเพศจะกลับสู่ภาวะปกติได้เมื่อท่านเลิกเสพยาและสารเสพติด ความอดทนและการดูแลที่ถูกต้อง ท าให้ท่านสามารถแยกระหว่างการเสพยากับเพศสัมพันธ์ออกจากกันได้

คู่มือส าหรับผู้รับการบ าบัด 16 ครั้งที่ 4 วันหยุดและการฟื้นคืนสภาพจากภาวะติดยาและสารเสพติด ใบกิจกรรมที่ 4/1 วันหยุดและการฟื้นคืนสภาพจากภาวะติดยาและสารเสพติด กรณีที่มีวันหยุดนานๆ หรือมีวันหยุดตามเทศกาลระหว่างช่วงเวลาของการท ากลุ่มบ าบัด ในโปรแกรมผู้รับการบ าบัดต้องระมัดระวังตนเองในการกลับไปเสพยาและสารเสพติดในช่วงวันหยุด เหล่านี้ เพราะเทศกาลวันหยุดเป็นช่วงเวลาที่ยากล าบากในการด าเนินชีวิตส าหรับคนที่อยู่ในระยะฟื้นคืน สภาพจากภาวะติดยาและสารเสพติด หลาย ๆ สิ่งอาจเกิดขึ้นได้และเพิ่มความเสี่ยงในการใช้ยาและ สารเสพติด ให้คุณลองตรวจสอบกิจกรรมข้างล่างนี้ และเลือกหัวข้อที่คิดว่าอาจเป็นปัญหาส าหรับคุณ ในการกลับไปเสพยาและสารเสพติดซ้ า ……………. 1. มีแอลกอฮอล์ยาและสารเสพติดมากในงานฉลองในเทศกาลต่าง ๆ หรือวันหยุด นาน ๆ ……………. 2. เครียดจากการซื้อของเตรียมงาน ……………. 3. เครียดจากปัญหาการจราจร ……………. 4. เครียดเพราะมีคนจ านวนมากไปซื้อของตามห้างร้าน ……………. 5. กิจวัตรประจ าวันเปลี่ยนแปลง ……………. 6. การหยุดออกก าลังกาย ……………. 7. ไม่ได้เข้ากลุ่มบ าบัด ……………. 8. ไม่ได้ไปเข้ากระบวนการบ าบัดรักษาตามที่นัดหมาย ……………. 9. บรรยากาศในงานเลี้ยง ……………. 10. มีการติดต่อพบปะสังสรรค์กับผู้ที่เกี่ยวข้องกับยาและสารเสพติด ……………. 11. อารมณ์เครียดจากความทรงจ าเก่า ๆ ในวันหยุด ……………. 12. กังวลมากขึ้นจากการที่จะเผชิญหน้ากับตัวกระตุ้นและอาการอยากยา ……………. 13. เครียดจากการไม่มีเวลาท าสิ่งที่แสดงถึงความรับผิดชอบ ……………. 14. ยุ่งกับงานเทศกาลต่าง ๆ เช่น เทศกาลวันขึ้นปีใหม่ ……………. 15. มีวันหยุดเพิ่มขึ้น โดยไม่มีการก าหนดกิจกรรมรองรับ ……………. 16. อื่น ๆ……………………………………………….

การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 17 เฉลยค าตอบ (ใบกิจกรรมที่ 4/1) เสี่ยงน้อย : ถ้าคุณเลือกได้ 1 – 3 ข้อ คุณโชคดี หมายความว่า วันหยุดเพิ่มความเสี่ยงต่อการ เสพยาและสารเสพติดให้คุณเพียงเล็กน้อย เสี่ยงปานกลาง : ถ้าคุณเลือกได้ 4 – 6 ข้อ หมายความว่า วันหยุดเพิ่มความเครียดหรือความเสี่ยงให้ คุณอย่างมากในการที่คุณจะหวนกลับไปเสพยาและสารเสพติดหรือไม่ ขึ้นอยู่กับว่า คุณสามารถจัดการกับความเครียด หรือตัวกระตุ้นที่เพิ่มขึ้นได้ดีเพียงไร คะแนนที่ คุณได้รับบ่งบอกถึงความจ าเป็นที่คุณจะต้องวางแผนอย่างระมัดระวังในช่วงวันหยุด เสี่ยงมาก : ถ้าคุณเลือกได้ ตั้งแต่ 6 ข้อขึ้นไป บ่งชี้ว่า วันหยุดเพิ่มความเครียด หรือความเสี่ยง ให้คุณอย่างมาก การปูองกันการเสพซ้ า หมายถึง การเรียนรู้ถึงภาวะตึงเครียดต่าง ๆ และการหลีกเลี่ยงตัวกระตุ้น ตลอดจนมีความระมัดระวังเพิ่มขึ้นในช่วงเวลา ดังกล่าว ซึ่งถือว่าเป็น ช่วงอันตราย ส าหรับคุณ ข้อควรจ าและพึงปฏิบัติในช่วงวันหยุด 1. ไม่มีความจ าเป็นที่คนติดยาจะต้องกลับไปเสพซ้ า (จึงจะเลิกยาได้ส าเร็จ) 2.ไม่มีใครได้รับประโยชน์จากการกลับไปเสพซ้ า 3.ให้คิดถึงแผนการเลิกยาและสารเสพติดของคุณ 4.เข้าร่วมประชุมเพิ่มขึ้นจากเดิม 5.ท าตารางกิจกรรมในชีวิตประจ าวัน 6. ไปพบผู้ให้การบ าบัดรักษา 7.ใช้วิธีการต่าง ๆ ที่เคยช่วยคุณมาก่อนในระยะเลิกยา เพื่อช่วยให้คุณผ่านช่วงวิกฤตนี้ไปได้

คู่มือส าหรับผู้รับการบ าบัด 18 ครั้งที่ 5 ฝันเกี่ยวกับการเสพยาระหว่างการเลิกยา ใบความรู้ที่ 5 ฝันเกี่ยวกับการเสพยาระหว่างการเลิกยา การเลิกยาแบ่งออกเป็น 3 ขั้นตอน ได้แก่ การหยุดยาช่วงแรก การหยุดยาช่วงกลาง การหยุดยาช่วงปลาย การหยุดยาช่วงแรก เมื่อเลิกเสพยาหรือดื่มแอลกอฮอล์ ผู้เสพจะมีประสบการณ์เกี่ยวกับการฝันว่าตนเองกลับไป เสพยาและสารเสพติดอีก ซึ่งเป็นความรู้สึกที่เหมือนเกิดขึ้นจริง ท าให้ผู้เสพพยายามต่อสู้กับความรู้สึก ดังกล่าว เหตุการณ์นี้เป็นสิ่งหนึ่งที่เกิดขึ้นในขั้นตอนการเลิกยา ซึ่งผู้รับการบ าบัด ไม่ควรกังวลหรือรู้สึก ผิดต่อการฝันดังกล่าว การออกก าลังกายเป็นสิ่งที่จะช่วยแก้ปัญหาการฝันนี้ได้ การหยุดยาช่วงกลาง ปัญหาการฝันว่าเสพยา ยังคงสามารถเกิดได้ตลอด 6 เดือนแรกของการเลิกยา อย่างไรก็ตาม ผู้รับการบ าบัดสามารถปรับตัวและด าเนินชีวิตประจ าวันในวันรุ่งขึ้นได้เป็นอย่างดี สิ่งส าคัญคือต้องเพิ่ม ความระมัดระวังในการหลีกเลี่ยงการกลับไปใช้ยาในวันรุ่งขึ้น บ่อยครั้งที่ความฝันเกิดขึ้นในช่วงเวลาที่ ผู้รับการบ าบัดก าลังตัดสินใจว่าจะหวนกลับไปใช้ยาและสารเสพติดอีกหรือไม่ ผู้รับการบ าบัดจะสามารถ บอกทางเลือกของตนเองได้ว่าจะตัดสินใจอย่างไร ผู้ให้การบ าบัดต้องช่วยให้ผู้รับการบ าบัดมุ่งมั่นในการ เลิกเสพยา การหยุดยาช่วงปลาย การฝันว่าเสพยาในระยะนี้ เป็นสัญญาณเตือนที่ส าคัญ และต้องระมัดระวังเป็นอย่างยิ่งว่า ผู้รับการบ าบัดเกิดปัญหาความยุ่งยากและจ าเป็นต้องทบทวนสถานการณ์ที่เกิดขึ้น รวมถึงการหา แนวทางแก้ไขปัญหาต่าง ๆ ที่เกิดขึ้น เพื่อปูองกันการกลับไปเสพซ้ าอีก กิจกรรมต่อไปนี้เป็นตัวอย่างที่สามารถท าเพื่อช่วยปูองกันการกลับไปเสพยา ในกรณีที่เกิดการ ฝันว่าใช้ยา 1. ออกก าลังกาย 2. เข้าร่วมกลุ่มกิจกรรมทางสังคม 3. ปรึกษาผู้ให้การบ าบัด 4. พูดคุยกับเพื่อนซึ่งหยุดเสพแล้ว 5. หยุดพักผ่อน 6. อยู่ห่างจากยาและสารเสพติด / แอลกอฮอล์ ครั้งที่ 3 เมื่อมีสัญญาณเตือนว่าจะเกิดการกลับไปใช้ยาจงอย่าเพิกเฉย เลือกท าสิ่งใดสิ่งหนึ่งทันที

การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 19 ครั้งที่ 6 การทบทวนสถานภาพของผู้รับการบ าบัด ใบกิจกรรมที่ 6/1 แบบทบทวนสถานภาพของผู้รับการบ าบัด(Patient Status Review) ชื่อผู้รับการบ าบัด……………………………………………………….…………………………วันที่………………………………… ขอให้ท่านเขียนเครื่องหมาย ในช่องที่ตรงกับความรู้สึกของท่านในปัจจุบัน คุณมีความรู้สึกอย่างไรบ้าง ในเรื่องต่อไปนี้ 1. ชีวิตคุณมีการเปลี่ยนแปลงในทางที่ดีขึ้นในด้านใดมากที่สุดตั้งแต่ท่านเข้ารับการรักษา(ตอบได้มากกว่า1ข้อ) 2. ชีวิตคุณมีจุดอ่อนในเรื่องใดบ้าง และท่านวางแผนในปรับปรุงอย่างไรบ้าง 3. หัวข้อใดที่ท่านต้องการพัฒนา เพื่อท าให้เกิดความพึงพอใจมากขึ้นกว่าเดิม 4. หัวข้อใดที่ผู้รับการบ าบัดไม่ได้กล่าวถึง ให้ผู้ให้การบ าบัดสอบถามเพิ่มเติมและน าสู่การอภิปราย หัวข้อ -10 ไม่พอใจ อย่างยิ่ง -5 ไม่พอใจ 0 เฉย ๆ 5 พอใจ +10 พอใจอย่าง ยิ่ง 1) อาชีพ 2) เพื่อน 3) ครอบครัว 4) สัมพันธภาพกับผู้อื่น 5) การควบคุมตนเองในการ เสพยาเสพติด/เมื่ออยากยา 6) การควบคุมตนเองในการดื่ม แอลกอฮอล์/เมื่ออยาก แอลกอฮอล์ 7) ความรู้สึกว่าตนเองมีคุณค่า 8) สุขภาพร่างกาย 9) สุขภาพจิต 10) ความพึงพอใจทางเพศ 11) ความพึงพอใจกับสภาพ ความเป็นไปของชีวิต รวม

คู่มือส าหรับผู้รับการบ าบัด 20 ครั้งที่ 7 ระยะฝุาอุปสรรค ใบกิจกรรมที่ 7/1 แบบสอบถามระยะฝุาอุปสรรค ให้ท่านท าเครื่องหมาย หน้าข้อความที่ท่านก าลังเผชิญอยู่ ………1.ซึมเศร้า ………14. มีปัญหาสัมพันธภาพกับผู้อื่น ………2.วิตกกังวล ………15. ยกเลิกนัดหมายในการบ าบัด ………3.หงุดหงิด ………16. ผิดนัด ………4.ไม่มีเรี่ยวแรง ………17. แสดงความประสงค์จะหยุดการ ………5.อารมณ์เปลี่ยนแปลงง่าย บ าบัดพยายามใช้เหตุผลต่าง ๆ ………6.ท างานต่าง ๆ ไม่เสร็จ ………18. ไม่สนใจในการท ากิจกรรมต่าง ๆ ………7.อยากยา ………19. ใช้เวลาส่วนใหญ่อยู่เพียงล าพัง ………8.เสพยา ………20. หยุดออกก าลังกาย ………9.อยากดื่มแอลกอฮอล์/เครื่องดื่มที่มีแอลกอฮอล์อื่นๆ ………21. ไม่มีการก าหนดแผนแต่ละวัน ………10.ดื่มแอลกอฮอล์ ………22. กลับไปเกี่ยวข้องกับตัวกระตุ้น ………11.รู้สึกไม่พึงพอใจในการบ าบัด ………23. คบหาผู้ที่เสพยา ………12.ไม่ท าตามข้อตกลงในการบ าบัด ………24. รู้สึกหมดหวัง ………13.คิดถึงข้อผิดพลาดในอดีต ………25. คิดฟุูงซ่าน ถ้าท่านเลือกท าเครื่องหมาย ตั้งแต่ 5 ข้อขึ้นไป แสดงว่าท่านอยู่ระยะฝุาอุปสรรคให้กลับไป ทบทวนใบความรู้เรื่องเส้นทางสู่การเลิกยา ข้อควรจ า ผู้รับการบ าบัดส่วนใหญ่ มีประสบการณ์เกี่ยวกับระยะฝุาอุปสรรค (The Wall Phase) ประมาณ 46 – 120 วัน คือมีอาการทางกายเหมือนอาการขาดยา สิ่งส าคัญคือ ต้องรู้จักอาการ ในภาวะนี้ และไม่กลัวที่จะเผชิญภาวะดังกล่าว ตลอดจนคงพฤติกรรมต่างๆ ที่จะไม่เสพยาและสารเสพติดต่อไป ระยะฝุาอุปสรรคเป็นส่วนหนึ่งในขั้นตอนเลิกยาและเป็นสัญญาณหนึ่งที่บอกว่า "ท่านมีอาการ ดีขึ้น"

การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 21 ใบกิจกรรมที่ 7/2 หยุดเสพยาให้ได้ทีละวัน (วันต่อวัน) สาเหตุที่ผู้รับการบ าบัดกลับไปเสพซ้ า เป็นเพราะเขาไม่สามารถรับมือกับสถานการณ์ที่เลวร้าย แต่ละครั้งหรือแต่ละวันได้ เพราะโดยทั่วไปเขาสามารถท ากิจกรรมประจ าวันหรือเหตุการณ์กระตุ้นต่างๆ ได้เพียงเล็กน้อย เขาจะไม่สามารถจัดการชีวิตของเขาได้ ถ้าปล่อยให้เหตุการณ์ในอดีตหรือความกลัว ในอนาคตมาเกี่ยวข้องกับสภาวะปัจจุบัน การใช้อดีตมาต าหนิตัวเองจะท าให้ไม่สามารถควบคุมตนเองในปัจจุบันได้ ทั้งนี้เพราะคุณก าลัง ยอมให้อดีตของคุณมาท าให้ตัวคุณเองล าบาก และสมองที่เสพติดยาของคุณจะพูดกับคุณด้วยประโยค ท านองนี้ “ฉันไม่สามารถท าสิ่งต่าง ๆ ให้ถูกต้องได้ ฉันมักท าให้โอกาสหลุดลอยไปเสมอ” “ถ้าฉันพยายามท าบางสิ่งที่ยาก ๆ ฉันจะล้มเหลวเสมอ” “ฉันมักท าให้คนอื่นแย่ลง ฉันท าให้ทุกคนผิดหวังเสมอ ๆ” คุณลองนึกถึงเหตุการณ์ที่พึ่งเกิดขึ้นเร็วๆ นี้ ที่คุณปล่อยให้อดีตมาท าให้ปัจจุบันมีปัญหา ………………..………………..………………..………………………………………………..………………..………………………... ………………..………………..………………..………………..………………..………………………................................... การปล่อยให้ “เหตุการณ์ที่อาจเกิดขึ้น” มีผลต่อจิตใจของคุณอย่างมาก เป็นความกังวลในสิ่งที่ ยังไม่เกิดขึ้น คุณไม่สามารถจัดการกับสิ่งที่ยังไม่เกิดขึ้นได้ แต่คุณสามารถแก้ไขสิ่งที่ก าลังเกิดขึ้นกับคุณ ขณะนี้และวันนี้เท่านั้น คุณก าลังท าให้ตนเองเต็มไปด้วยความหวาดกลัว ถ้าคุณบอกกับตัวเองว่า “พรุ่งนี้อาจจะมีอุปสรรคที่มาท าลายความพยายามที่จะเลิกเสพยาและสารเสพติดของฉัน” “คนๆ นั้นจะต้องเกลียดฉัน หากฉันท าไม่ส าเร็จ” สิ่งใดบ้างที่คุณคิดว่าจะท าให้เกิดความกลัวต่อชีวิตในอนาคตของคุณ ………………..………………..………………..………………..………………..………………………........................................ ………………..………………..………………..………………..………………..………………………....................................... สิ่งใดบ้างที่คุณสามารถบอกกับตัวเองเพื่อพาตัวคุณเองออกจากความหวาดกลัวต่ออนาคต และมา สนใจกับชีวิตในปัจจุบัน ………………..………………..………………..………………..………………..………………………....................................... ………………..………………..………………..………………..………………..………………………......................................

คู่มือส าหรับผู้รับการบ าบัด 22 ใบกิจกรรมที่ 7/3 (กิจกรรมทางเลือก) กิจกรรมนันทนาการ อ่านกิจกรรมด้านล่างนี้แล้ววงกลมรอบข้อความกิจกรรมที่คุณสนใจและอยากทดลองท าในอนาคต การแสดง/เล่นละคร ตกปลา การวาดภาพ ยิมออกก าลังกาย โครงการศิลปะ ฝึกยิงปืน จิตอาสา/อาสาสมัคร การท าสมาธิ ร้องเพลง การถ่ายภาพ แคมป์ปิ้ง เลี้ยงสัตว์ ยิงธนู จัดดอกไม้ ไปสวนสาธารณะ ยกน้ าหนัก ออกแบบเสื้อผ้า งานเครื่องยนต์กลไก เล่นไพ่ แบตมินตัน วิ่งออกก าลังกาย เบสบอล/ซอฟบอล เดินเล่น ตกแต่งบ้าน ด าน้ าลึก/ด าน้ าตื้น การบิน/เครื่องร่อน สอน/บรรยาย งานไม้ เข้าร่วมประมูล งานโลหะ เล่นเครื่องดนตรี ตัวแทนลูกเสือชาวบ้าน ทานอาหารนอกบ้าน เทนนิส ชมกีฬา การเดินเรือ ยูโด/คาราเต้ บาสเก็ตบอล งานช่างไม้ มวยปล้ า สควอช/แฮนด์บอล เต้นร า กอล์ฟ กิจกรรมกลุ่มเพื่อสังคม ไปโรงละคร การสร้างแบบจ าลอง กิจกรรมทางการเมือง งานแกะสลัก ขับรถ การเดินทาง ดูโทรทัศน์ แต่งกลอน/แต่งเพลง เล่นว่าว ปั่นจักรยาน เซรามิก/เครื่องปั้น สะสมเหรียญ/ของเก่า เข้าร่วมสัมมนา เล่นฟุตบอล อ่านหนังสือ การขี่ม้า งานอิเล็กทรอนิกส์ พายเรือ สกีน้ า เขียนจดหมาย งานถัก/โครเชต์ บิลเลียด/พูล หมากฮอส ท าอาหาร กีฬาโต้คลื่น ขี่จักรยานยนต์ ยิมนาสติก เล่นโยนห่วง แข่งรถ ส่องนก กิจกรรมทางศาสนา ปริศนาอักษรไขว้ ว่ายน้ า จัดสวน ทอผ้า การล่าสัตว์ ซ่อมรถยนต์ ปีนเขา หมากรุก สเก็ตน้ าแข็ง ฟันดาบ ชมพิพิธภัณฑ์ เดินทางไกล/ผจญภัย ชมวิวทิวทัศน์ ฟังเพลง โบว์ลิ่ง โรลเลอร์สเก็ต ท าเครื่องประดับ เล่นปิงปอง เปิดท้ายขายของ โยคะ วอล์คแรลลี่ เดินทางท่องเที่ยว ขายของมือ 2 พิลานิสบริหารร่างกาย ฟังPodcast เล่นเกมส์คอมพิวเตอร์ เย็บปักถักร้อย ทานวิตามินบี ลงเรียนออนไลน์ อีเมลล์ วอลเล่ย์บอล ไทเก๊ก ดูNetflix/Youtube แอพพิเคชั่นในโทรศัพท์ ต่อยมวย ไปเยี่ยมเพื่อน/ญาติ ดูซีรี่ส์ที่ชอบ วิ่งมาราธอน ดูภาพยนตร์ ไปร้านกาแฟ/คาเฟุ งานประดิษฐ์/งานฝีมือ กิจกรรมอื่นๆ โปรดระบุ........................................................................................................ ..................

การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 23 ครั้งที่ 8 การสนับสนุนจากครอบครัว ใบความรู้ที่ 8/1 ประโยชน์ของการมีส่วนร่วมของครอบครัว 1. การมีส่วนร่วมของครอบครัวมีความสัมพันธ์กับความร่วมมือในการรักษาและผลการรักษา 2. ท าให้สมาชิกครอบครัวเข้าใจเส้นทางสู่การเลิกยา 3. ผู้รับการบ าบัดและสมาชิกในครอบครัวเข้าใจถึงเปูาหมายและบทบาทในการเลิกยา 4. สมาชิกครอบครัวและผู้รับการบ าบัดได้รับการช่วยเหลือในกระบวนการเลิกยา จากการศึกษาสมาชิกครอบครัวที่มีส่วนร่วมในการรักษา พบว่าผลการรักษาดีขึ้นเมื่อสมาชิก ครอบครัวที่ให้การช่วยเหลือผู้รับการบ าบัดอย่างน้อย 1 คนมีส่วนร่วมในการรักษา เหตุผลที่ส าคัญคือ สมาชิกครอบครัวได้ทราบถึงการเตรียมตัวในการเปลี่ยนแปลงของร่างกายในระยะการฟื้นคืนสภาพ จากภาวะติดยาและสารเสพติด ท าให้เข้าใจสิ่งที่เกิดขึ้นกับผู้ที่ก าลังเลิกยาและสารเสพติด และทราบว่า อะไรเป็นอุปสรรคในการเลิกยา ขณะที่ผู้รับการบ าบัดไม่อยากเกี่ยวข้องกับสมาชิกครอบครัวที่อาจจะ อดทนมากเกินไปหรือชอบบ่นว่า แต่ก็เป็นประโยชน์ส าหรับผู้รับการบ าบัดที่รับรู้ว่าบุคคลอื่นที่เกี่ยวข้อง กับเขามีความรับผิดชอบร่วมด้วยในกระบวนการเลิกยา สมาชิกครอบครัวที่อยู่ใกล้ชิดกับผู้รับการบ าบัด ในระยะที่ติดยาและสารเสพติดมากจะได้รับผลกระทบและต้องการออกห่างจากผู้รับการบ าบัด เพื่อหนี จากผลกระทบของการติดยาและสารเสพติด การรักษาทั้งหมดนี้จะง่ายขึ้น ถ้ามีผู้อื่นที่เคยผ่านกระบวนการที่คล้ายกัน และมีทีม ผู้ให้ การบ าบัดช่วยเหลือช่วยแนะน ากระบวนการของท่าน

คู่มือส าหรับผู้รับการบ าบัด 24 ใบกิจกรรมที่ 8/1 ข้อตกลงในการช่วยเหลือของสมาชิกครอบครัวต่อการบ าบัด (ระยะกลาง) ข้อตกลงต่อไปนี้จะเป็นเครื่องบ่งบอกว่า ท่านยินดีหรือไม่ที่จะให้ความช่วยเหลือผู้รับการบ าบัด โดยให้ท่านท าความเข้าใจกับผู้รับการบ าบัดว่าสิ่งใดบ้างที่ท่านสามารถช่วยผู้รับการบ าบัดโดยท า เครื่องหมาย หน้าข้อความที่ต้องการ ……1. ข้าพเจ้าจะมีส่วนร่วมกับกิจกรรมต่าง ๆ ที่สามารถท าให้ผู้รับการบ าบัดเลิกยาได้ แม้จะ ยากล าบาก ……2. ข้าพเจ้าจะช่วยผู้รับการบ าบัดวางแผนท าสิ่งใหม่ ๆ ในชีวิต และควรไปในสถานที่ใหม่ ๆ ที่ไม่ เกี่ยวข้องกับยาและสารเสพติดหรือแอลกอฮอล์ ……3. ข้าพเจ้าจะไปออกก าลังกายกับผู้รับการบ าบัด ……4. ข้าพเจ้าจะหลีกเลี่ยงจากผู้รับการบ าบัดเมื่อข้าพเจ้าทนสภาพผู้รับการบ าบัดไม่ได้ เพื่อที่จะ ควบคุมอารมณ์ของข้าพเจ้า ……5. ข้าพเจ้าจะอดทนต่อสภาพอารมณ์ที่เปลี่ยนแปลงของผู้รับการบ าบัด ซึ่งเกิดระหว่างการเลิกยา ……6. ข้าพเจ้าจะรับฟังและพยายามเข้าใจถึงความยากล าบากในการเลิกยาของผู้รับการบ าบัด ……7. ข้าพเจ้าจะไม่สนใจค าขู่ที่จะเสพยาของผู้รับการบ าบัด ……8. ข้าพเจ้าจะเลิกจับผิดผู้รับการบ าบัดว่าจะเสพยาหรือไม่ ……9. ข้าพเจ้าจะท ากิจกรรมที่ให้ความสุขแก่ตัวข้าพเจ้าเองให้ได้ทุกวัน ……10. ข้าพเจ้าจะท าทุกวิถีทางที่จะไม่ให้ผู้รับการบ าบัด และข้าพเจ้ากลับไปใช้นิสัยเดิมที่ไม่ดีต่อกัน ……11. ข้าพเจ้าเตือนตัวเองเสมอว่าจะปรับปรุงนิสัยของข้าพเจ้าไม่ใช่นิสัยของผู้รับการบ าบัดฝุายเดียว ……12. ข้าพเจ้าจะดูแลตนเองเพื่อการเป็นตัวอย่างที่ดี และจะไม่คาดหวังว่ามีเพียงผู้รับการบ าบัดเท่านั้น ที่จะท าให้ข้าพเจ้ามีความสุข ……13. ข้าพเจ้าจะเรียนรู้การอยู่ร่วมกับผู้รับการบ าบัดที่มีอารมณ์ขึ้นๆ ลงๆ ในระหว่างการ เลิกยา และ จะไม่วิตกกังวลว่าผู้รับการบ าบัดจะกลับไปติดยาและสารเสพติดอีก ข้าพเจ้าทราบและยินดีปฏิบัติตามข้อตกลงที่กล่าวข้างต้นตลอดระยะเวลาของการบ าบัด ลงชื่อ……………………………………………… (……………………….…………………..) ความสัมพันธ์กับผู้รับการบ าบัด……………………………………….……… วันที่………..เดือน…………………….ปี………..

การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 25 ครั้งที่ 9 อารมณ์และการเลิกยาและสารเสพติด ใบความรู้ที่ 9/1 ความคิด อารมณ์ และพฤติกรรม ความคิด ความคิดเป็นส่วนที่ให้เหตุผลในสมอง มันคล้ายกับภาพในโทรทัศน์ที่ฉายให้เห็นความคิดภายในใจ ความคิดสามารถควบคุมได้ ถ้าคุณตระหนักในความคิดของตนเองคุณจะสามารถเรียนรู้ที่จะเปลี่ยน ช่องทางในการคิด การเรียนรู้วิธีเปลี่ยนความคิดเกี่ยวกับยาและสารเสพติดเป็นเรื่องส าคัญในกระบวนการ เลิกเสพยา มันไม่ใช่เรื่องง่ายในการตระหนักถึงสิ่งที่คุณก าลังคิดอยู่และเรียนรู้ที่จะเปลี่ยนแปลง กระบวนการคิด แต่ถ้าฝึกมันก็จะง่ายขึ้น อารมณ์ อารมณ์เป็นเรื่องของความรู้สึก เช่น ความสุข ความเศร้า ความโกรธ และความกลัว ความรู้สึก เหล่านี้เป็นอารมณ์พื้นฐาน ไม่ใช่สิ่งที่ดีหรือเลว สิ่งส าคัญคือคุณต้องเข้าใจและตระหนักในอารมณ์ ของตนเอง การพูดคุยกับสมาชิกในครอบครัว เพื่อน และผู้รักษาจะช่วยให้คุณยอมรับในอารมณ์ของ ตนเองได้ ในบางครั้งบางอารมณ์ก่อให้เกิดความพอใจมากกว่าอารมณ์อื่น ๆ แต่เป็นเรื่องปกติที่บุคคล จะมีทุกอารมณ์ สิ่งเสพติดสามารถเปลี่ยนแปลงอารมณ์ของคุณ ในระยะเลิกเสพยาเองก็มีบ่อยครั้ง ที่การแสดงออกทางอารมณ์มีลักษณะผสม บางครั้งคุณอาจรู้สึกหงุดหงิดง่ายโดยไม่มีเหตุผลหรือบางครั้ง อาจรู้สึกยิ่งใหญ่ส าคัญ ทั้ง ๆ ที่ไม่มีเหตุการณ์ใดที่ท าให้เกิดความรู้สึกเช่นนั้นได้ คุณไม่สามารถควบคุม หรือเลือกความรู้สึกได้แต่คุณสามารถควบคุมว่าคุณจะท าอย่างไรเพื่อตอบสนองต่ออารมณ์นั้นได้ อย่างเหมาะสม พฤติกรรม อะไรที่คุณเรียกว่าพฤติกรรม การท างาน การเล่น การไปหาหมอ และการเสพยา พฤติกรรม สามารถเป็นผลของอารมณ์ ความคิด หรือทั้งสองอย่างรวมกัน การติดยาและสารเสพติดจะเป็น ตัวกระตุ้นที่รุนแรงต่อความคิดและอารมณ์ของคุณในการที่จะน าไปสู่การเสพยา ผลของการติดยาและ สารเสพติดนี้มีพลังอย่างมาก เป็นกระบวนการอัตโนมัติที่น าบุคคลกลับไปเสพยาอีกทั้ง ๆ ที่อยู่ภายใต้ การควบคุมเพื่อการเลิกเสพยา การมีการก าหนดตารางการใช้เวลาที่แน่นอน การเข้าร่วมกลุ่มนิรนาม เกี่ยวกับการไม่ใช้สารเสพติด และการเข้าร่วมกิจกรรมใหม่ ๆ ทั้งหมดนี้เป็นวิธีการที่ช่วยควบคุม การเสพยาอีกครั้งหนึ่ง เปูาหมายของการเลิกเสพยาคือ การเรียนรู้ที่จะตระหนักในความคิด ความรู้สึก และแสดงพฤติกรรมอย่างเหมาะสมที่ดีที่สุดต่อชีวิตของท่าน

คู่มือส าหรับผู้รับการบ าบัด 26 พฤติกรรมเสพติด เมื่อการเสพยาเพิ่มมากขึ้น ผู้เสพยาและสารเสพติดก็จะพยายามด าเนินชีวิตภายใต้การควบคุม ตนเอง จะเป็นการเพิ่มความยากล าบากในการควบคุมตนเองขึ้นเรื่อยๆ ในที่สุดผู้ที่เสพยาจะมีพฤติกรรม ที่ล่อแหลมหรือพฤติกรรมที่เป็นอันตรายเพื่อพยายามท าให้ตนเองอยู่ในภาวะปกติ พฤติกรรมที่ล่อแหลมนี้ ถูกเรียกว่าพฤติกรรมเสพติด มีพฤติกรรมหลายพฤติกรรมที่มีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมการเสพยา บางครั้งก็มีเพียงพฤติกรรมเดียวที่เกิดขึ้นเมื่อบุคคลก าลังเสพยาหรือน าตนเองไปสู่การเสพยา การเรียนรู้ ที่จะยอมรับเมื่อมีพฤติกรรมล่อแหลมเพียง 1 หรือมากกว่า 1 พฤติกรรมที่เกิดขึ้นจะช่วยให้คุณรู้ว่าเมื่อไหร่ ที่จะเริ่มต้นต่อสู้ หรือปรับเปลี่ยนพฤติกรรมล่อแหลมนี้อย่างจริงจัง เพื่อให้สามารถออกห่าง จากสถานการณ์กลับเสพยาซ้ า คุณคิดว่าพฤติกรรมเหล่านี้มีความสัมพันธ์กับการเสพยาและดื่มแอลกอฮอล์ของคุณหรือไม่ การพูดเท็จ การขโมย ขาดความรับผิดชอบ (ไม่พบปะกับบุคคลในครอบครัว/ในข้อตกลงในการท างาน) สนใจในสุขภาพและการดูแลตนเองน้อยลง (การขาดความสนใจในการดูแลเสื้อผ้าตนเอง การหยุดการออกก าลังกาย ไม่สนใจในเรื่องการรับประทานอาหาร ดูสับสนยุ่งเหยิง) ขาดความสนใจในการดูแลบ้านเรือน ปล่อยให้เลอะเถอะ มีพฤติกรรมที่หุนหันพลันแล่น (ท าอะไรไม่คิดไม่ไตร่ตรอง) มีพฤติกรรมท าอะไรซ้ าๆ (เช่น กินมากเกินไป ท างานมากไป หมกมุ่นเกี่ยวกับเรื่องเพศ เป็นต้น) นิสัยการท างานเปลี่ยนไป (ท างานมากหรือน้อยกว่าปกติ หรือไม่ท าเลย เปลี่ยนงานใหม่ เปลี่ยนเวลาในการท างาน) ขาดความสนใจในสิ่งต่าง ๆ (เช่น กิจกรรมนันทนาการ ชีวิตในครอบครัว เป็นต้น) แยกตัว (ใช้เวลาอยู่คนเดียวมากเกินไป) ขาดหรือเข้าร่วมกลุ่มบ าบัดรักษาช้ากว่าปกติ ใช้ยาอื่น ๆ หรือดื่มแอลกอฮอล์ หยุดการรับประทานยาตามที่แพทย์สั่ง

การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 27 ใบกิจกรรมที่ 9/1 แบบประเมินอารมณ์และความรู้สึก ค าชี้แจง โปรดท าเครื่องหมาย หน้าข้อความที่ตรงกับอารมณ์และความรู้สึกของท่านในระยะ 1-2 สัปดาห์ ที่ผ่านมา (ตอบได้มากกว่า 1 ข้อ) อารมณ์/ความรู้สึก …... 1.ตื่นเต้น …... 9.สนุก …... 2.โกรธ …... 10.ซึมเศร้า …... 3.อิจฉา …... 11.เบื่อ …... 4.ความสุข …... 12.พึงพอใจ …... 5.คับข้องใจ …... 13.กลัว …... 6.ประหลาดใจ …... 14.พรั่งพร้อมสมบูรณ์/สมหวัง …... 7.ไม่ปลอดภัย …... 15.ผิดหวัง …... 8.โดดเดี่ยว …... 16.ปลอดภัย อภิปราย : วิธีจัดการกับอารมณ์และความรู้สึกที่มี

คู่มือส าหรับผู้รับการบ าบัด 28 ใบความรู้ที่ 9/2 อารมณ์และการเสพยา ใบความรู้ที่ 9/2 เป็นตัวอย่างความรู้สึกหรืออารมณ์ที่เกิดขึ้น ยาและสารเสพติดมีผลท าให้ อารมณ์และความรู้สึกนั้นมีความรุนแรงยิ่งขึ้น เช่น บางครั้งยาและสารเสพติดท าให้คนเรามีความรู้สึก เป็นสุขอย่างสุด ๆ โดยไม่มีเหตุผล ซึ่งเกิดขึ้นจากอิทธิพลของสารเคมีในสมองเนื่องจากการเสพยา เมื่อเลิกยาจึงมักเกิดอาการตรงข้ามคืออาการซึมเศร้าโดยไม่มีสาเหตุ อารมณ์ ความรู้สึกต่าง ๆ ที่เกิดขึ้น จึงเป็นได้ทั้งที่เกิดจากภาวะอารมณ์ที่แท้จริงหรือจากอิทธิพลของสารเสพติด ซึ่งไม่สามารถแยกแยะ ได้ว่าภาวะอารมณ์ช่วงใดเกิดจากสาเหตุใด ทุกครั้งจะรู้สึกเหมือนเป็นภาวะอารมณ์จริง หลังจากเลิกยาอารมณ์ต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นจะอยู่ในระดับปกติ การแปรปรวนทางอารมณ์จะค่อย ๆ ลดน้อยลงแต่จ าเป็นต้องอาศัยระยะเวลา เช่น รู้สึกสบายใจ เมื่อเดินบนชายหาด พึงพอใจในความส าเร็จ จากการท างาน เสียใจเมื่อคู่รักแยกจากไป ความเบื่อ คนที่หยุดใช้ยาและสารเสพติดจะรู้สึกว่าชีวิตน่าเบื่อ มีสาเหตุมาจาก 1. โครงสร้างชีวิตประจ าตัวรู้สึกต่างจากช่วงติดยาและสารเสพติด 2. การเปลี่ยนแปลงทางชีวเคมีที่สมองในช่วงเลิกยาท าให้คุณรู้สึกเบื่อ 3. ผู้ใช้ยาและสารเสพติดมักมีอารมณ์เปลี่ยนแปลงง่าย อารมณ์ปกติจะรู้สึกราบเรียบ เมื่อเปรียบเทียบช่วงติดยาคนที่หยุดยาได้ไม่ค่อยบ่นเรื่องความเบื่อ ตารางตัวอย่างโครงสร้างการด าเนินชีวิตระหว่างการฟื้นคืนสภาพจากภาวะติดยาและสารเสพติด รายการการรักษา สันทนาการ/การใช้เวลาว่าง กิจกรรม กลุ่ม 12 ขั้นตอน โรงเรียน กีฬา ยา คบกับเพื่อนที่ไม่ใช้ ตารางเวลา ออกก าลังกาย งาน กิจกรรมร่วมกับครอบครัว ไปวัด กิจกรรมที่ชอบ หมายเหตุ : ทุกคนต้องมีโครงสร้างการด าเนินชีวิตของตนเอง และกิจกรรมนี้สามารถปรับเปลี่ยนได้ ตามความเหมาะสม ส าหรับหลาย ๆ คน อารมณ์บางอย่างเปรียบเสมือนสัญญาณเตือนภัย ซึ่งผู้พยายามเลิกยาเข้าใจว่าเป็น เหตุผลที่กลับไปเสพ ถ้าเขาหลีกเลี่ยงอารมณ์เหงา โกรธ หรือถูกทอดทิ้งได้เขาก็จะไม่กลับไปใช้ยา เหตุการณ์ทางอารมณ์ที่พบบ่อยที่สุด คือ

การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 29 ความเหงา มันยากที่จะเลิกคบเพื่อนหรือท ากิจกรรมที่เคยท าช่วงเสพยา การแยกจากเพื่อนและครอบครัว ท าให้รู้สึกเหงา เพื่อนที่ไม่ใช้ยาและสมาชิกครอบครัวมักจะไม่พร้อมที่จะยอมรับพวกติดยาและ สารเสพติด หรือเสี่ยงกลับไปมีสัมพันธภาพด้วย ผู้ที่ก าลังเลิกยาที่ถูกปล่อยให้อยู่กับความเหงาอาจจะ กลับไปเสพซ้ าอีกได้ ความโกรธ อาการหงุดหงิดมากในระยะแรกของการเลิกยา อาจจะสะสมเป็นความโกรธและกลายเป็น ตัวกระตุ้นในบางคน ความก้าวร้าวมาจากสมองส่วนอยากที่ติดยาและสารเสพติด ทันทีที่บุคคล ตกเป็นทิศทางจิตใจ เวลาที่ตัดสินใจที่จะใช้ยาน้อยลง การจะกลับไปสู่การเลิกยาสมองควบคุมความอยาก ได้ต้องใช้เวลามาก การถูกทอดทิ้ง การเลิกยาและสารเสพติดได้เป็นความส าเร็จที่แท้จริง คนที่เลิกยาได้โดยทั่วไปจะรู้สึกดีมาก และ ภูมิใจในสิ่งที่เขาท าได้ บางสถานการณ์คนที่ก าลังเลิกยารู้สึกว่าพวกเขาต้องยอมแพ้กับเวลาและสิ่งที่ดี การเลิกยากลายเป็นภาวะทางลบ เหมือนถูกลงโทษและต้องอดทน ความรู้สึกว่าการดื่มแอลกอฮอล์เป็น พฤติกรรมทางบวก และการเลิกยาเป็นความรู้สึกทางลบจะน าไปสู่การกลับไปเสพยาและสารเสพติดได้ เปูาหมายอย่างหนึ่งช่วงที่เลิกยา คือ การเรียนรู้ที่จะแยกความคิด พฤติกรรม และอารมณ์ ถ้าคุณเรียนรู้สิ่งนี้ได้ คุณก็สามารถรับรู้อารมณ์และพยายามเข้าใจอารมณ์

คู่มือส าหรับผู้รับการบ าบัด 30 ครั้งที่ 10 การประเมินภายหลังการบ าบัด ใบกิจกรรมที่ 10/1 แบบประเมินหลังการบ าบัด การเลิกยาจ าเป็นต้องมีการก าหนดวิธีการและการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรม ก่อนที่จะสิ้นสุด การบ าบัด ท่านจ าเป็นต้องก าหนดเปูาหมายและวางแผนชีวิตให้มีรูปแบบที่ต่างไปจากเดิม แนวทาง เหล่านี้จะช่วยให้ท่านพัฒนาแผนและขั้นตอนที่จ าเป็นในการบรรลุเปูาหมายได้ หัวข้อ ปัจจุบันเป็น อย่างไร อยากให้อนาคต เป็นอย่างไร ขั้นตอนที่ท่าน ควรเริ่มต้น เมื่อใดจะลงมือ ปฏิบัติ ครอบครัว งาน/อาชีพ เพื่อน ฐานะการเงิน การศึกษา กิจกรรมออกก าลังกาย งานอดิเรก กลุ่มช่วยเหลือกัน เก็บส าเนาแผนการนี้ไว้ในแฟูมประวัติ ส่วนตันฉบับมอบให้ผู้รับการบ าบัดเก็บไว้เพื่อทบทวน ………………………. ลายเซ็นผู้รับการบ าบัด ………………………. วันที่/เดือน/พ.ศ. ………………………. ลายเซ็นผู้ให้การบ าบัด ………………………. วันที่/เดือน/พ.ศ.

การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 31 ใบกิจกรรมที่ 10/2 การวางแผนในระยะที่ 2 การเลิกยาและสารเสพติดเป็นกระบวนการระยะยาวของชีวิต ต้องอาศัยเวลา การเริ่มต้นที่จะ หยุดยาเป็นสิ่งใหม่ในวิถีชีวิตของบุคคลในระยะ 4 เดือนแรกของการรักษาที่จะบอกถึงความส าเร็จ ของการเลิกยา ผู้เลิกยาต้องพัฒนาให้เกิดความภาคภูมิใจในตนเองและมี สิ่งยึดเหนี่ยวซึ่งจะเป็นสิ่งส าคัญ ในกระบวนการเลิกยาและสารเสพติดการเปลี่ยนแปลงสิ่งยึดเหนี่ยวหลังจากหยุดใช้ยาในระยะแรก จะมีส่วนส าคัญในการตัดสินใจที่จะหยุดใช้ยา และตระหนักถึงการบ าบัดที่จะได้รับ ท่านลองพิจารณาข้อมูลข้างล่างนี้เพื่อเป็นส่วนช่วยในการตัดสินใจของคุณ การท างานกลุ่ม ท่านต้องมีส่วนร่วมอย่างน้อยที่สุด 1 กลุ่มในทุกๆสัปดาห์ของการบ าบัดรักษา ซึ่งจะเป็น กลุ่มสนับสนุนทางสังคม หรือกลุ่มอื่นในชุมชนก็ได้ การรักษาในรายบุคคล ผู้ให้การบ าบัดกับผู้รับการบ าบัดต้องท าข้อตกลงร่วมกัน ท่านต้องเลือกเวลาในการบ าบัดเพราะ ผู้ให้การบ าบัดจะมีผู้รับการบ าบัดที่อยู่ในความดูแลหลายคน และอาจมีการเปลี่ยนแปลงการบ าบัด ในกรณีที่ไม่ท าตามข้อตกลง การบ าบัดรักษาครอบครัว อาจต้องมีการให้ค าแนะน ากับครอบครัวของผู้รับการบ าบัด เพื่อเป็นที่ปรึกษาเกี่ยวกับหน้าที่ การงาน และด้านสัมพันธภาพ กลุ่มช่วยเหลือกันเอง การประชุมกลุ่มเพื่อช่วยเหลือกันเองเป็นสิ่งส าคัญของกระบวนการเลิกยา ผู้รับการบ าบัด ควรเข้าร่วมประชุมเหมือนกับการประชุมปกติในแต่ละสัปดาห์ การวางแผนของข้าพเจ้าในแต่ละเดือนจะท าให้สอดคล้องกับการบ าบัดรักษาได้แก่ ...................................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................................... ............................... ................................... ( ลายมือชื่อผู้ปุวย ) ( ลายมือชื่อผู้ให้การบ าบัด ) ........../........../......... .........../............/..........

คู่มือส าหรับผู้รับการบ าบัด 32 ใบความรู้ที่ 10/1 การประเมินภายหลังการกลับไปเสพยาและสารเสพติด การกลับไปติดยาและสารเสพติดซ้ าไม่ได้เกิดขึ้นในทันที แต่มักมีสัญญาณเตือนเกิดขึ้นก่อน ผู้ให้การบ าบัดต้องเข้าใจเรื่องการติดยาและสารเสพติดซ้ าเพื่อจะได้เข้าใจเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นกับผู้ปุวย สิ่งส าคัญที่ต้องจ าไว้เมื่อพบว่าผู้ปุวยติดยาและสารเสพติดซ้ า คือ 1. การใช้ยาและสารเสพติดในช่วง 2-3 สัปดาห์แรกของการบ าบัดรักษาถือเป็นการใช้ยาต่อเนื่อง ไม่ใช่การติดยาและสารเสพติดซ้ า 2. ผู้ที่ส าเร็จจากการรักษาแบบผู้ปุวยนอกอย่างน้อย 50 % มีประสบการณ์กลับไปเสพยาและ สารเสพติด ในบางครั้ง 3.การกลับไปเสพยาและสารเสพติดไม่ได้หมายถึงความล้มเหลวในการรักษา แต่เป็นโอกาสใน การปรับแผนการรักษา ตัวกระตุ้นทั้งภายนอกและภายในมักเป็นสาเหตุให้ผู้ที่ก าลังเลิกยาคิดถึงยา เช่น กลับไปแหล่ง จ าหน่าย , พบเพื่อนที่เสพยา , ความเครียด , ผิดหวังเสียใจ หรือการทะเลาะกับคนในครอบครัว เป็นต้น การใช้แอลกอฮอล์หรือยามักเป็นการเริ่มต้นของการกลับไปเสพยาและสารเสพติด และกระตุ้น สารเคมีในสมองส่วนที่เกี่ยวข้องกับการเสพติด และท าให้สมองอยู่ในระยะอยากเสพยา เมื่อเกิดอาการ อยากยาแล้วการหยุดความคิดเป็นเรื่องที่ท าได้ยากมากที่จะหยุดความคิดในการกลับไปใช้ยา ตัวกระตุ้น คิดถึงยา อยากยา เสพยา องค์ประกอบทั้ง 4 อย่างของกระบวนการเสพยา จะเกิดขึ้นอย่างอัตโนมัติ เมื่อถูกกระตุ้นคุณจะ อยากเสพยาทันที การเข้าใจในกระบวนการนี้จะเป็นประโยชน์ส าหรับผู้ที่ก าลังเลิกยาและสารเสพติด สิ่ง ที่ท าให้เกิดความส าเร็จในการเลิกยาระยะนี้ คือ อย่าให้วงจรเริ่มขึ้น โดยการหลีกเลี่ยงตัวกระตุ้น และหยุด ความคิดทันทีที่เริ่มเกิดขึ้น เพื่อปูองกันไม่ให้เกิดอาการอยากยาที่รุนแรง

การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 33 ใบความรู้ที่ 10/2 วงจรของแรงจูงใจในการเลิกยาและสารเสพติด แรงจูงใจในการเลิกยา มีลักษณะเป็นวงจรที่อาจมีการถดถอย แล้วเริ่มต้นตั้งใจใหม่ ครั้งแล้วครั้ง เล่าโดยมีวงจรดังต่อไปนี้ 1. ระยะก่อนตั้งใจ ก่อนที่จะตัดสินใจเข้ารับการบ าบัด ผู้รับการบ าบัดจะยังไม่รู้สึกว่าตนเองมีปัญหา และ ยังไม่คิดที่จะแก้ไขตนเอง เขาไม่ค่อยมาขอรับความช่วยเหลือ มักจะต่อต้านและไม่ยินดีหากถูกบังคับ ให้มารักษา 2. ระยะเริ่มตั้งใจ ในขั้นนี้ผู้รับการบ าบัดจะมีความลังเลใจ เขาจะรู้สึกขัดแย้งกัน ระหว่างความคิดว่า จะแก้ไขตัวเอง หรือลังเลใจว่าจะเลิกยาดี หรือไม่เลิกยา เสพยา ความคิดเช่นนี้จะสับสนเปลี่ยนไป เปลี่ยนมาตลอดเวลา 3. ระยะมุ่งมั่น ในขั้นนี้ผู้รับการบ าบัดมีความตั้งใจ และตัดสินใจแล้วว่าจะมารับการบ าบัดหรือเลิกยา เขาจะยินดียอมรับความช่วยเหลือ 4. ระยะรักษา ในขั้นนี้ผู้รับการบ าบัดจะพยายามใช้วิธีการต่าง ๆ ที่จะท าให้เขาหยุดยาและสารเสพติด ให้ได้ 5. ระยะการหยุดยา ในขั้นนี้สิ่งที่ท้าท้ายส าหรับผู้รับการบ าบัด คือการคงภาวะการหยุดยาให้ต่อเนื่อง และระวังไม่ให้กลับมาเสพยาซ้ าอีก ทั้งนี้พบเสมอว่า แม้ว่าผู้รับการบ าบัดจะมีความตั้งใจ และลงมือกระท า ก่อนตั้งใจ เริ่มตั้งใจ มุ่งมนั่ รักษา หยุดยา หยุดยาถาวร กลับไปใช้ยาอีก

คู่มือส าหรับผู้รับการบ าบัด 34 เพื่อให้ตนเองหยุดยาและสารเสพติดให้ได้แล้ว เมื่อเวลาผ่านไป เขาก็จะละเลยความตั้งใจและเริ่มมี พฤติกรรมถอยกลับทีละเล็กละน้อย จนกลับไปมีพฤติกรรมเสพติดแบบเดิมในที่สุด การคงภาวะการหยุด ยาและสารเสพติดให้ได้ต่อเนื่องจึงจ าเป็นต้องใช้ทักษะและกลยุทธ์อย่างมาก 6. ระยะพลาดพลั้งกลับไปใช้ยา (ใช้เป็นบางครั้ง หรือกลับไปเสพยาและสารเสพติดอย่างต่อเนื่อง) เมื่อผู้รับการบ าบัดย้อนกลับมาเข้าสู่วงจรเริ่มต้น สิ่งส าคัญคือ แทนที่จะปล่อยตนเองจมอยู่กับภาวะ การเสพยาและสารเสพติดตลอดชีวิตเขาจ าเป็นต้องเริ่มต้นวงจรการเปลี่ยนแปลงใหม่ โดยสร้างความตั้งใจ ขึ้นมาใหม่ แล้วเริ่มแก้ไขตัวเองต่อไปอย่างไม่หยุดยั้ง ด้วยความพยายามเช่นนี้ครั้งเล่า ในที่สุดเขาก็จะ สามารถหลุดจากวงจรนี้ได้ และพบกับภาวะการเลิกยาและสารเสพติดได้อย่างถาวรในที่สุด บทสรุป ในการเลิกยาและสารเสพติด ผู้รับการบ าบัดจ าเป็นจะต้องสร้างแรงจูงใจ เพื่อให้มีความมุ่งมั่น ตั้งใจที่จะเลิกยาและสารเสพติดได้ส าเร็จ แต่แรงจูงใจนี้มีลักษณะเป็นวงจรที่อาจมีการเสื่อมถอยได้ หากเราไม่มีความสนใจหรือมีกิจกรรมที่ย้ าเตือนให้เรามีความมุ่งมั่นไปเรื่อยๆ เมื่อเวลาผ่านไปเราก็จะ กลับไปสู่ภาวะการกลับไปเสพยาและสารเสพติดเช่นเดิมได้การเปลี่ยนแปลงเช่นนี้เป็นเรื่องปกติที่เกิดขึ้น ได้ ดังนั้นในความตั้งใจที่จะเลิกยาอาจมีเหตุการณ์บางอย่างที่ท าให้กลับไปเสพยาและสารเสพติด ควรสร้างก าลังใจ ซึ่งเป็นการเริ่มต้นในการเปลี่ยนแปลงสู่วงจรแรงจูงใจ ด้วยการสร้างความตั้งใจใหม่เสมอ ซึ่งพบว่าในคนส่วนมากที่ติดยาและสารเสพติด อาจต้องใช้ความพยายามหลายครั้งตามวงจรนี้ กว่าจะสร้างแรงจูงใจ และมุ่งมั่นได้ต่อเนื่องจนกระทั่งก้าวออกจากวงจรสู่ภาวะการเลิกยาได้อย่างต่อเนื่อง ความพยายามอยู่ที่ไหน ความส าเร็จอยู่ที่นั่น