PBPPP DAN EVIDEN BADARIAH PERTENGAHAN TAHUN 2022

PENILAIAN BERSEPADU
PEGAWAI PERKHDMATAN PENDIDIKAN

(PBPPP )
2022

PERTENGAHAN TAHUN

BADARIAH BINTI SHAPIEE
GURU AKADEMIK TINGKATAN 6

SMK MATANG JAYA,
PPD PADAWAN
KUCHING

PENILAIAN BERSEPADU PEGAWAI PERKHIDMATAN PENDIDIKAN KEMENTERIAN PENDIDIKAN MALAYSIA

BORANG KEBERHASILAN DG 44
TAHUN 2022 SMK MATANG JAYA

NAMA PYD BADARIAH BINTI SHAPIEE GRED
NO.K.P. 731012-13-6060 TEMPAT BERTUGAS
JAWATAN
GURU AKADEMIK TINGKATAN 6

BIDANG TUGAS/ FUNGSI/ BIL SASARAN KEBERHASILAN PENCAPAIAN SEMASA PENILAIAN STATUS PENCAPAIAN SEMASA PENILAIAN CATATAN
AKAUNTABILITI PENILAIAN PERTAMA PERTAMA SASARAN
PENILAIAN AKHIR AKHIR
Kurikulum
Menyediakan sekurang-kurangnya

3 modul ulangkaji berfokus 2 modul telah siap daripada

1 Geografi STPM Penggal 1 3 modul ( 2/3 x 100) = 66 KEKAL

sebagai rujukan pelajar sepanjang 66.67%

tahun 2022/2023

Menyediakan sekurang-kurangnya

3 Modul Teknik Menjawab Soalan 1 modul telah siap daripada

2 Struktur sebagai panduan pelajar 3 modul ( 1/3 x 100) = 33 KEKAL

menjawab soalan struktur 33.33%

Semester 1.

mensasarkan 90% purata

Hal Ehwal Pelajar 3 kehadiran pelajar 6 Teknikal 23 kelas belum bermula KEKAL
Kokurikulum dalam kelas geografi pada
Lain-lain KEKAL
sepanjang tahun.
100 KEKAL
mensasarkan 12 kali perjumpaan Perjumpaan belum bermula
4 kokurikulum Unit Beruniform kerana keahlian dari 100 KEKAL
Semester 1 100 KEKAL
Pengakap sepanjang tahun.
5
Memastikan Kumpulan 399
79.80
5 Kokurikulum 8 ( semester 2/2022) 2 projek telah siap dan
dapat melaksanakan 2 projek 4
dihantar ( 2/2x100= 100%)
SEMAKAN SASARAN
sepanjang tahun.

Mengikuti Latihan Dalam Telah mencapai 16.83 hari
6 Perkhidmatan(LDP )sebanyak 15 LDP

hari sepanjang tahun 2022.

Merekodkan sekurang-kurangnya 200 Telah merekodkan

7 amalan baik pelajar dalam SSDM sebanyak 352 amalan baik

sepanjang tahun. dalam SSDM

BILANGAN SASARAN YANG 0
DINILAI 0
#DIV/0!
JUMLAH MARKAH
PURATA PENCAPAIAN #DIV/0!

SKOR PENETAPAN SASARAN PENILAIAN PERTAMA PENILAIAN AKHIR CATATAN

TANDATANGAN DAN
TARIKH

PP1

PP2

PYD

BIDANG TUGAS KEBERHASILAN
KURIKULUM
BIL 1

MENYEDIAKAN 3 MODUL ULANGKAJI BERFOKUS GEOGRAFI STPM
PENGGAL 1

HANYA DUA MODUL ULANGKAJI BERFOKUS BERJAYA DISEDIAKAN UNTUK
RUJUKAN PELAJAR PENGGAL SATU

KEBERHASILAN MENCAPAI SASARAN 66.67%

MODUL 1

ULANGKAJI
BERFOKUS

942/1

BAHAGIAN A

GEOGRAFI ALAM SEKITAR FIZIKAL

TEMA 1: SISTEM BUMI

BIL TAJUK HALAMAN
1.1 KONSEP SISTEM 2-4
1.2 SISTEM SURIA 5
1.3 KEDUDUKAN BUMI DALAM SISTEM SURIA 5-16
1.4 TENAGA 16
1.4.1 KONSEP TENAGA 16
1.4.2 PUNCA DAN JENIS TENAGA
1.5 PERANAN TENAGA SURIA TERHADAP 16-19
PROSES FIZIKAL DAN HIDUPAN DI BUMI 19-27

1|Page

TEMA 1 : SISTEM BUMI

Hasil Pembelajaran
a) mentakrifkan konsep sistem
b) menerangkan konsep sistem dalam persekitaran fizikal

1.1. KONSEP SISTEM
Satu set angkubah yang tersusun, saling bertindak balas dan saling bergantung
untuk membentuk satu sistem alam sekitar fizikal bagi mencapai keseimbangan.

CIRI-CIRI SISTEM
1. Berorganisasi

Mempunyai struktur yang berperanan tertentu
2. Berbentuk/bersifat

Bersifat umum, abstrak atau unggul berhubung keadaan sebenar di bumi
3. Berfungsi

Setiap bahagian mempunyai peranan tersendiri misalnya membenarkan pengaliran
bahan dan tenaga semasa berinteraksi antara angkubah.
4. Bersempadan
Mempunyai sempadan yang jelas atau arbitari dan boleh dibezakan dengan system
yang lain.
5. Berangkubah
Mempunyai angkubah yang berbeza dari segi unsur, dan pertalian tersendiri
6. Berkaitan
Setiap bahagian mempunyai pertalian atau berinteraksi atara satu dengan lain.
7. Bermatlamat mencapai keseimbangan sistem
Angkubah yang mengalami gangguan akan bertindak mencari keseimbangan baharu
atau sistem keseluruhan akan berubah mencari keseimbangan baharu.

JENIS-JENIS SISTEM
Berdasarkan fungsi, sistem terbahagi kepada 3 jenis iaitu;
1. Sistem terpencil

Mempunyai sempadan tertutup yang tidak membenarkan keluar atau masuk tenaga
atau jisim ke dalam sistem tersebut.
2. Sistem tertutup
Tenaga dapat masuk atau keluar dalam sistem tetapi tidak membenarkan jisim
keluar atau masuk ke dalam sistem ini. Contohnya, tenaga matahari boleh masuk ke
dalam sistem bumi dan bumi boleh membebaskan kembali haba tersebut.

2|Page

3. Sistem terbuka

Sistem yang membolehkan pertukaran jisim dan tenaga masuk atau keluar ke dalam
sistem tersebut. Contohnya, bumi menerima tenaga dari matahari atau bahan seperti
air hujan dan gas dari atmosfera. Bumi cuma membahangkan semula tenaga keluar.
Air yang diterima dalam bentuk hujan dikembalikan melalui sejatan

BERDASARKAN POLA HUBUNGAN ATAU SIFAT INTERAKSINYA, SISTEM
TERBAHAGI KEPADA :

1. Sistem morfologi

Pelbagai ciri fizikal yang bergabung untuk membentuk satu sistem fizikal yang
beroperasi dalam sempadan tertentu.

2. Sistem lata

Sistem yang angkubah-angkubahnya berinteraksi secara sehala.
Interaksinya membentuk rangkaian urutan input ( bahan yang masuk ), storan
(bahan tersebut melalui proses fizikal tertentu) dan output ( hasil daripada proses
fizikal tersebut.)

3. Sistem tindak balas

Sistem ini wujud dengan gabungan interaksi antara elemen fizikal dalam sistem lata
dan sistem morfologi.

SISTEM BUMI

Merupakan gabungan pelbagai komponen atau sistem atmosfera,
hidrosfera,litosfera dan biosfera yang berinteraksi atau berkaitan dalam persekitaran
fizikal bumi.

KOMPONEN PERSEKITARAN FIZIKAL BUMI SEBAGAI SATU SISTEM

1. Atmosfera

Lapisan gas dan wap air yang menyeliputi bumi terdiri daripada pelbagai campuran
gas dan membekalkan gas yang perlu untuk kehidupan haiwan dan tumbuhan.
Komponen yang berkaitan dengan unsur-unsur cuaca dan iklim di udara atau
atmosfera seperti suhu, hujan, kelembapan udara, bahang matahari dan bahangan
bumi.

2. Hidrosfera

Lebih kurang 70% permukaan bumi diliputi air, air tanih dan sebagainya.
Ia terdiri daripada komponen air tawar dan air masin.
Membekalkan air bagi kehidupan dan pelbagai proses di permukaan bumi.

3. Litosfera

Kerak bumi terdiri daripada tanih dan batuan yang mengalami luluhawa yang
merupakan medium (tempat tinggal ) bagi hidupan di bumi.

3|Page

4. Biosfera

Merupakan unsur hidupan yang terdiri daripada komponen tumbuhan, haiwan,
manusia dan mikro organisma. Menggunakan atmosfera, hidrologi dan litosfera yang
menggerakkan sistem ekologi.

SALING KAITAN ANTARA SISTEM-SISTEM BUMI

Sistem bumi terdiri daripada empat sistem alam sekitar fizikal yang saling berinteraksi
dalam hubungan yang kompleks iaitu sistem litosfera, sistem atmosfera, sistem
biosfera dan sistem hidrosfera.
Sebarang perubahan atau gangguan kepada sesebuah sistem akan turut
mempengaruhi sistem-sistem yang lain.
Contohnya saling kaitan dalam konteks kitaran hidrologi.
Dalam kitaran hidrologi, proses sejatan berlaku di permukaan air seperti laut, diikuti
pula oleh proses pemeluwapan dan kerpasan berlaku dalam atmosfera.
Seterusnya proses cegatan silara dari tumbuh-tumbuhan yang berlaku dalam sistem
biosfera.
Air hujan yang turun akan sampai ke permukaan bumi sehingga berlaku proses larian
air permukaan dan proses resapan berlaku dalam sistem litosfera.
Akhirnya rembesan air bawah tanah , akuifer yang membekalkan air kepada sungai,
kolam , tasik, dan empangan dalam sistem hidrosfera.
Dalam konteks ini sistem hidrosfera sendiri bertindak sebagai proses dan penyedia
air manakala sistem-sistem lain sebagai pengantaranya kerana peringkat-peringkat
dalam kitaran hidrologi akan melibatkan keempat-empat sistem tersebut.

BUMI DIKATAKAN SEBAGAI SEBUAH PLANET HIDUP KERANA MEMPUNYAI EMPAT
SFERA UTAMA YANG BERFUNGSI SEBAGAI PENERUS KEHIDUPAN MISALNYA;

a) Atmosfera :
mengandungi pelbagai gas terutama oksigen yang berguna untuk pernafasan semua
hidupan.
Fenomena cuaca seperti hujan untuk bercucuk tanam dan keperluan hidup manusia,
tumbuhan dan haiwan .
Pelbagai lapisan di atmosfera berperanan menjadi pelindung kepada kehidupan di
bumi seperti lapisan ozon.

b) Hidrosfera
komponen air dari tasik, sungai, kolam, paya penting sebagai penerus kehidupan di
atas muka bumi.

c) Litosfera
Lapisan kerak bumi menjadi pentas kepada kehidupan manusia dan melalui pelbagai
bentuk bumi dapat digunakan oleh manusia untuk pelbagai kegunaan seperti bertani,
melombong dan membina petempatan.

d) Biosfera
komponen yang dihuni oleh hidupan termasuk tumbuhan, haiwan dan manusia.
Komponen ini penting sebagai penyedia makanan dan habitat kepada hidupan di bumi.

4|Page

1.2. SISTEM SURIA

Hasil Pembelajaran
a) menerangkan sistem suria dalam Galaksi Bima Sakti, dan sistem bumi sebagai satu
planet yang memperoleh tenaga dari matahari.

Matahari dan lapan planet yang berputar di atas paksi masing-masing sambal beredar
mengeliling matahari mengikut orbitnya.
sistem suria adalah salah satu sistem yang terdapat dalam Galaksi Bima Sakti
yang terdiri daripada planet-planet dan bintang-bintang yang mengelilingi matahari
mengikut orbit yang berbeza namun pada satah yang sama.
Dianggarkan sistem suria ini berada dipinggiran Galaksi Bima Sakti berbanding
sistem-sistem lain.
Di dalam galaksi inilah terletak planet bumi iaitu planet ketiga paling hampir
dengan matahari.
Matahai bertindak membekalkan tenaga kepada planet bumi melalui gelombang
elektromagnet yang dialirkan melalui gelombang pendek.
Dua unsur utama yang membentuk matahari adalah hidrogen (75%) dan helium
(25%). Suhu permukaan matahari dianggarkan sekitar 5800ᵒC.
Namun bukan semua tenaga yang dibawa oleh gelombang pendek tersebut sampai
ke permukaan bumi kerana ianya akan ditapis terlebih dahulu oleh lapisan
atmosfera bumi yang terdiri daripada lapisan tertentu dengan fungsi tersendiri.
Sinaran suria adalah berbentuk gelombang ultraungu atau disebut juga sebagai
sinar lembayung.
Terdapat beberapa cara pemindahan tenaga haba matahari ke permukaan bumi iaitu
melalui bahangan, pengaliran,perolakan dan sinaran.

1.3 KEDUDUKAN BUMI DALAM SISTEM SURIA

Hasil Pembelajaran
a) menyatakan bumi sebagai satu planet berbentuk sfera
b) Menerangkan putaran bumi di atas paksinya yang condong dan peredarannya mengelilingi
matahari
c) Menjelaskan kesan putaran dan peredaran bumi
d) menjelaskan kejadian empat musim dan pengaruhnya terhadap unsur fizikal dan aktiviti
manusia

CIRI-CIRI BUMI

Bumi berbentuk sfera, rata sedikit di bahagian kedua-dua kutubnya.
Mempunyai diameter 12753km
Terdiri daripada lapisan litosfera (kerak bumi ) mantel dan teras bumi
Sentiasa berputar di atas paksinya yang condong dan mengambil masa 24 jam untuk
membuat satu pusingan lengkap sambal bergerak mengelilingi matahari dan
mengambil masa satu tahun untuk membuat satu pusingan lengkap. ( 365 ¼ hari )

5|Page

SISTEM BUMI SEBAGAI SATU PLANET YANG MEMPEROLEH TENAGA DARI
MATAHARI

Sebahagian besar tenaga suria yang diterima oleh bumi adalah dalam bentuk
gelombang pendek atau gelombang elektromagnet.
Bahangan yang sampai ke permukaan bumi akan ditapis, diserap,diserak dan dipantul
oleh lapisan ozon, awan, nucleus pencemar dan lain-lain bahan terampai di atmosfera.
Hanya sebahagian kecil sahaja bahangan yang sampai ke permukaan bumi.
Terdapat enam cara pemindahan tenaga matahari dari atmosfera ke permukaan
bumi iaitu;

a) Bahangan
Bahangan suria yang masuk ke permukaan bumi melalui atmosfera sama ada
gelombang pendek atau panjang.
Gelombang pendek ialah pemindahan tenaga ke sistem bumi.
Gelombang panjang ialah bahangan bumi dibebaskan ke angkasa lepas.

b) Pengaliran / konduksi
Berlaku apabila wujud 2 jisim yang berbeza dari segi kepanasan.
Tenaga haba daripada jisim yang panas akan mengalir ke jisim yang lebih
sejuk.

c) Perolakan
Berlaku apabila wap-wap air yang panas terampai di udara akan bersentuhan
dengan jisim pepejal atau jisim cecair yang lebih sejuk dan bercantum.

d) Pantulan
Molekul saling bersentuh atau berlaga akan mengeluarkan tenaga haba.

e) Sebaran/ serakan
Bahangan suria diserap oleh objek dan disebarkan

f) Alir lintang ( angin )
Pemindahan tenaga haba secara menegak atau mendatar yang dipengaruhi
oleh pergerakan angin

BUMI SEBAGAI PLANET YANG BERBENTUK SFERA

1. Pelayaran kapal mengelilingi bumi
Pelayaran sesebuah kapal mengelilingi bumi akan bermula dan berakhir di tempat
yang sama walaupun tanpa melalui jalan yang sama.
Contohnya pelayaran kapal mengelilingi dunia oleh Datuk Azhar Mansur.

2. Gambaran kaki langit
Kaki langit akan kelihatan melengkung jika kita melihatnya semasa berada di lautan,
kawasan terbuka dan tanah tinggi.

3. Kapal di lautan
Struktur paling tinggi kapal (cerobong ) akan kelihatan terlebih dahulu baharulah
keseluruhan kapal kelihatan apabila kapal itu semakin hampir ke daratan.

4. Matahari terbit dan terbenam
Matahari terbit dan terbenam berlaku dalam waktu dan arah yang berbeza.
Matahari akan terbit timur dan terbenam dari arah barat

6|Page

5. Gambar dari satelit
Gambar bumi yang diambil dari ruang angkasa menunjukkan bentuk muka bumi jelas
berbentuk sfera

6. Kejadian gerhana bulan
Semasa kejadian gerhana bulan, bumi kelihatan melengkung di permukaan bulan.

PERGERAKAN BUMI DALAM SISTEM SURIA.
Bumi berputar di atas paksinya yang condong dari barat ke timur sambil beredar
mengelilingi matahari.
Dua cara pergerakan bumi iaitu :

A. PUTARAN BUMI
Bumi berputar pada paksinya yang condong pada sudut 23 ½ ᵒ dari satah tegak.
Bumi berputar dari barat ke timur pada kelajuan 107,280 km sejam dan mengambil masa
24 jam untuk membuat satu pusingan lengkap (360ᵒ)
Kecondongan paksi bumi : Satu garisan condong sebanyak 23 ½ ᵒ daripada satah tegak
yang dilukis dari utara ke selatan melalui bahagian tengah bumi di mana paksi ini
sentiasa berkeadaan selari pada setiap kedudukan ( lokasi )

KESAN PUTARAN BUMI
i). Kejadian siang dan malam

Putaran bumi menyebabkan hanya satu bahagian bumi sahaja yang mengadap
cahaya matahari manakala satu bahagian lagi membelakangi matahari.
Bahagian yang menghadap matahari akan mengalami waktu siang.
Bahagian yang membelakangi matahari akan mengalami waktu malam.

7|Page

ii) Fenomena pasang surut air laut

Pasang dan surut air laut berlaku sebanyak dua kali dalam tempoh 24 jam kesan
daripada putaran bumi.
Pasang dan surut merujuk kepada kejadian aras air tinggi dan aras air rendah di laut.
Kejadian pasang dan surut air laut disebabkan oleh tarikan graviti bulan.
Tarikan graviti bulan yang kuat terhadap air yang berhampiran dengannya
menyebabkan aras air naik lalu terjadilah air pasang.
Kawasan yang terletak jauh daripada bulan pula akan mengalami air surut kerana
air dari kawasan ini telah ditarik ke kawasan berhampiran bulan.
Tarikan graviti menjadi lebih kuat apabila graviti bulan dan graviti matahari bertindak
bersama dan mengakibatkan air pasang meningkat ke paras tertinggi.
Air pasang maksimum ini dinamakan air pasang parbani.
Ketika keadaan bulan, bumi dan matahari berada dalam keadaan sudut tepat, air
pasang yang terjadi adalah sangat rendah dan air pasang minimum dinamakan air
pasang anak.

iii ) Pembiasan angin dan arus lautan
Putaran bumi di atas paksinya menyebabkan sebarang objek yang bergerak akan
terbias disebabkan daya kariolis.
Angin dan arus di hemisfera utara akan dibiaskan ke kanan. Oleh itu, pergerakan
angin dan arus adalah mengikut pusingan jam.

8|Page

Di hemisfera selatan, angin dan arus akan terbias ke kiri mengakibatkan gerakan
angin dan arus mengikut arah bertentangan dengan arah pusingan jam.

iv. Perbezaan waktu tempatan
satu putaran lengkap bumi (360ᵒ) mengambil masa 24 jam.
Apabila bumi berputar sebanyak 15ᵒ longtud, ia mengambil masa kira-kira 1 jam iaitu
kira-kira 4 minit bagi setiap 1ᵒ longitud

9|Page

B. PEREDARAN BUMI.
Bumi beredar mengelilingi matahari dalam orbitnya sendiri berbentuk bujur dengan
kelajuan 10700 km sejam dari barat ke timur.
Bumi mengambil masa 365 ¼ hari untuk membuat satu pusingan lengkap.

KESAN PEREDARAN BUMI
1. Kejadian 4 musim

kejadian 4 musim setahun iaitu musim bunga, musim panas, musim luruh dan musim
dingin.
Empat musim yang nyata ini biasanya berlaku di kawasan garis lintang sederhana
atau pertengahan garis lintang dan tidak berlaku di kawasan tropika kerana matahari
sentiasa berada di langit.
Peredaran bumi mengelilingi matahari pada kedudukan yang berbeza menyebabkan
penerimaan tenaga suria yang berbeza.

ii) Gerhana bulan dan matahari
Gerhana merujuk kepada matahari atau bulan di mana kedudukan bulan, bumi, dan
matahari berada dalam satah mendatar yang sama.
jika bumi beredar mengelilingi matahari, bumi berada pada kedudukan di antara
matahari dan bulan maka bayang bumi akan jatuh pada bulan dan keadaaan ini akan
menyebabkan berlakunya gerhana bulan.

10 | P a g e

Sekiranya semasa peredaran bumi mengelilingi matahari tersebut, bulan berada di
antara bumi dengan matahari, maka bayang bulan akan jatuh ke permukaan bumi dan
keadaan ini akan menyebabkan berlakunya gerhana matahari.

iii) Perbezaan tempoh siang dan malam yang atidak sama panjang.
Pada 21 Jun ( Solstis musim panas di hemisfera utara dan solstis musim dingin di
hemisfera selatan ), matahari tengah hari tegak di atas garisan sartan. Kawasan
sederhana di hemisfera utara mengalami siang lebih panjang daripada malam dan
kawasan sederhana dunia hemisfera selatan mengalami panjang malam melebihi
siang.
Pada 22 Disember (solstis musim dingin di hemisfera utara dan solstis musim panas
di hemisfera selatan), matahari tengah hari tegak di atas garisan jadi. Kawasan
sederhana di hemisfera utara mengalami malam lebih panjang daripada siang dan
kawasan sederhana dunia hemisfera selatan mengalami panjang siang melebihi
malam.
Pada 21 Mac dan 23 September ( ekuinoks ), matahari tengah hari tegak di atas
garisan Khatulistiwa. Semua kawasan di permukaan bumi kecuali di kutub utara dan
kutub selatan mengalami waktu siang dan malam yang sama panjang.

11 | P a g e

iv) Perubahan kedudukan ketinggian matahari.
kedudukan matahari tengah hari berubah-ubah seiring dengan perubahan musim.
Pada 21 Jun ( solstis musim panas di hemisfera utara dan solstis musim dingin di
hemisfera selatan) kedudukan matahari tegak di atas kepala pada garisan sartan.
Pada 22 Disember (solstis musim dingin di hemisfera utara dan solstis musim panas
di hemisfera selatan) kedudukan matahari tegak di atas kepala pada garisan jadi.
Pada 21 Mac dan 23 September ( ekuinoks ), matahari tengah hari tegak di atas kepala
pada garisan Khatulistiwa.

v) Kejadian perihelion dan afelion
Perihelion dan afelion merujuk kepada jarak bumi dengan matahari ketika bumi
berada di orbitnya yang elips.
Perihelion merujuk kepada jarak bumi dengan matahari yang paling hampir iaitu kira-
kira 147 juta km yang berlaku pada 3 Januari.
Afelion pula merujuk kepada jarak bumi dengan matahari yang paling jauh iaitu kira-
kira 152 juta km yang berlaku pada 4 Julai.
Perihelion dan afelion menyebabkan jumlah penerimaan bahangan matahari di
permukaan bumi berbeza.

12 | P a g e

KEJADIAN EMPAT MUSIM

Tarikh Kedudukan Kejadian/ Hemisfera Hemisfera Tempoh Waktu siang/ Malam
Matahari Musim Utara Selatan
21 Ekuinoks Musim Semua tempat mengalami 12
Mac Garisan Musim Luruh jam siang dan 12 jam malam
21 Jun Khatulistiwa Solstis Bunga Musim
Dingin Di hemisfera utara, waktu
Garisan Musim siang lebih panjang
Sartan Panas Musim daripada malam.
Bunga di hemisfera selatan, waktu
23 Garisan Ekuinoks Musim Musim malam lebih panjang
Sept Khatulistiwa Solstis Luruh Panas daripada siang.
di Kutub Utara 24 jam siang
23 Dis Garisan Musim manakala di Kutub selatan
Jadi Dingin 24 jam malam dari Mei
hingga Oktober.
Semua tempat mengalami 12
jam siang dan 12 jam malam
Di hemisfera utara, waktu
malam lebih panjang
daripada siang.
di hemisfera selatan, waktu
siang lebih panjang
daripada malam.
24 jam siang di Kutub
selatan dan 24 jam malam
di Kutub utara dari
November hingga April

13 | P a g e

KONSEP

1. SOLSTIS

satu keadaan di mana matahari tegak di garisan jadi atau garisan sartan yang berlaku
pada 21 Jun dan 22 Disember yang menyebabkan berlakunya musim panas atau
dingin
Solstis musim panas.: Satu keadaan di mana matahari tegak di atas garisan sartan
yang berlaku pada 21 Jun yang menyebabkan berlakunya musim panas di hemisfera
utara.
Solstis musim dingin : Satu keadaan di mana matahari tegak di atas garisan jadi yang
berlaku pada 22 Disember yang menyebabkan berlakunya musim dingin di hemisfera
utara

2. EKUINOKS

satu keadaan di mana matahari tegak di garisan khatulistiwa yang berlaku pada 21
Mac dan 23 September yang menyebabkan berlakunya musim bunga dan musim
luruh.
Ekuinoks musim bunga : Satu keadaan di mana matahari tegak di atas garisan
khatulistiwa yang berlaku pada 21 Mac yang menyebabkan berlakunya musim bunga
di hemisfera utara
Ekuinoks musim luruh : Satu keadaan di mana matahari tegak di atas garisan
khatulistiwa yang berlaku pada 23 September yang menyebabkan berlakunya musim
luruh di hemisfera utara

FAKTOR BERLAKUNYA KEJADIAN EMPAT MUSIM DI KAWASAN SEDERHANA DUNIA.

1. Kecondongan paksi bumi

Paksi bumi merujuk kepada satu garisan yang melalui bahagian tengah bumi dari utara
ke selatan.
Kecondongan paksi bumi 23 ½ ᵒ sentiasa berada dalam keadaan yang sama bagi
semua tempat dalam orbit bumi.
Istilah keselarian digunakan untuk menerangkan fenomena paksi tersebut kerana
paksi tersebut berada dalam keadaan selari bagi setiap lokasi dalam peredaran bumi
mengelilingi matahari.
keselarian paksi inilah yang menyebabkan berlakunya kejadian empat musim dalam
setahun bagi kawasan-kawasan tertentu.

2. Peredaran bumi mengelilingi matahari

menyebabkan kedudukan matahari tengah hari sentiasa berubah-ubah mengikut
musim.
Pada 21 Mac (ekuinoks musim bunga di hemisfera utara dan ekuinoks musim luruh
di hemisfera selatan ), matahari tengah hari tegak di atas kepala di garisan khatulistiwa.
kawasan sederhana dunia di hemisfera utara mengalami musim bunga dan kawasan
sederhana dunia hemisfera selatan mengalami musim luruh.
Pada 21 Jun (solstis musim panas di hemisfera utara dan solstis musim dingin di
hemisfera selatan), kedudukan matahari tengah hari tegak di atas kepala pada
garisan sartan.

14 | P a g e

kawasan sederhana dunia di hemisfera utara mengalami musim panas dan kawasan
sederhana dunia hemisfera selatan mengalami musim dingin.
Pada 23 September (ekuinoks musim luruh di hemisfera utara dan ekuinoks musim
bunga di hemisfera selatan), matahari tengah hari tegak di atas kepala di garisan
Khatulistiwa. Kawasan sederhana dunia di hemisfera utara mengalami musim luruh
dan kawasan sederhana dunia hemisfera selatan mengalami musim bunga.
Pada 22 Disember (solstis musim dingin di hemisfera utara dan solstis musim panas
di hemisfera selatan), matahari tengah hari tegak di atas kepala di garisan Jadi.
Kawasan sederhana dunia di hemisfera utara mengalami malam lebih panjang
daripada siang dan kawasan sederhana dunia hemisfera selatan mengalami panjang
siang melebihi malam.

3. Putaran bumi atas paksinya

putaran bumi menyebabkan hanya satu bahagian bumi sahaja yang menghadap
cahaya matahari manakala satu bahagian lagi membelakangi matahari.
Bahagian yang menghadap matahari akan mengalami waktu siang.
bahagian yang membelakangi matahai akan mengalami waktu malam.

4. Kesferaan bumi.

bumi berbentuk sfera dengan permukaan yang rata pada kedua-dua kutub.
Bahangan matahari lebih tertumpu di kawasan tropika kerana lengkungan permukaan
yang lebih sempit dan menjadikan kawasan tersebut sentiasa panas.
bahangan matahari akan disebarkan dengan lebih luas di kawasan berlatitud tinggi
kerana lengkungan bumi yang lebih luas menyebabkan kawasan tersebut lebih sejuk
daripada kawasan tropika.

PENGARUH KEJADIAN EMPAT MUSIM TERHADAP AKTIVITI MANUSIA DI KAWASAN
SEDERHANA DUNIA

1. Pertanian

jangka masa pertanian yang terhad iaitu 30 hingga 90 hari sahaja kerana
bergatung kepada musim.
Amalan pertanian secara rumah kaca dijalankan untuk mengatasi masalah
kekurangan tenaga matahari .
Kegiatan pertanian banyak tertumpu pada musim panas dan musim bunga.
bermula musim bunga ( penanaman dan penyemaian) dan berakhir sebelum
musim sejuk.
Suhu yang tinggi semasa musim panas menggalakkan tumbesaran tanaman.
Aktiviti menuai hasil tanaman giat dijalankan pada musim luruh.
Pertanian terhad pada musim sejuk dan hanya dijalankan secara rumah kaca.

2. Perikanan

Aktiviti perikanan terhenti pada musim dingin kerana sebahagian besar air permukaan
seperti sungai dan tasik membeku.
Kegiatan perikanan berjalan lancar pada musim yang lain seperti musim panas kerana
bebas daripada pengaruh ais.

15 | P a g e

3. Pembalakan
dijalankan secara giat pada musim dingin kerana keadaan getahnya yang beku dan
daunnya yang luruh serta mudah diangkut di atas permukaan salji yang licin.
pada musim panas kayu balak akan dihanyutkan.

4. Industri kecil dan sederhana (IKS)
industri pengeringan dijalankan secara giat pada musim panas.

5. Pelancongan
terhad pada musim dingin.
Kegiatan pelancong pada musim sejuk seperti aktivitisukan meluncur ais dan ski.

6. Penternakan

ternakan di kendang pada musim dingin dan dilepas bebas pada musim bunga, musim
panas dan musim luruh di padang ragut.
7. Pemburuan
Binatang mudah di cari kerana keadaan daun pokok yang gugur dan binatang keluar
mencari makanan ketika keadaan bersalji.
permukaan bumi yang bersalji tebal menyukarkan pergerakan binatang memudahkan
pemburuan dijalankan.

1.4 TENAGA
Hasil pembelajaran
a) mentakrifkan konsep tenaga
b) mengenalpasti punca dan jenis tenaga
c) membezakan tenaga eksogenik dan tenaga endogenik

Takrif konsep tenaga

Tenaga ialah keupayaan untuk melakukan sesuatu kerja atau proses seperti proses
sejatan dan proses luluhawa.
Dalam alam sekitar fizikal tenaga ialah keupayaan untuk melakukan sesuatu proses
seperti proses sejatan, proses luluhawa, proses pembentukan batuan dan
seumpamanya.
PUNCA TENAGA
1. Tenaga eksogenik
berpunca dari luar permukaan bumi iaitu matahari.
99% tenaga yang digunakan oleh hidupan di bumi datangnya dari tenaga matahari.
diterima dalam bentuk bahangan yang ditukar kepada tenaga haba.
setelah digunakan ia akan betukar kepada bentuk tenaga yang lain.
contohnya tenaga kinetik, tenaga keupayaan dan tenaga haba.

16 | P a g e

2. Tenaga endogenik

Tenaga dalaman yang berpunca dari perut bumi seperti tenaga graviti, radiogenic,
geoterma dan tenaga haba dalam bumi.
penting untuk proses-proses tektonik kerak bumi seperti gempa bumi, gunung berapi,
lipatan kerak bumi, gelinciran kerak bumi daln lain-lain.
Hanya 1% sahaja jumlah tenaga yang digunakan untuk menggeerakkan aktiviti di
permukaan bumi.

JENIS TENAGA

1. Tenaga potensi / keupayaan

Tenaga yang tersimpan atau terpendam dalam sesuatu jisim atau jasad kerana
kedudukan dan keadaannya.
Semua elemen dalam sistem bumi memiliki tenaga potensi.
contohnya air sungai, semakin banyak isipadu air sungai, maka semakin besarlah
tenaga potensi yang dimiliki oleh sungai tersebut.

2. Tenaga kinetik / pergerakan

Tenaga yang terhasil akibat pergerakan sesuatu jasad.
Bergantung kepada halaju pergerakan, semakin laju pergerakan, semakin tinggi
tenaga kinetik.
contohnya sungai yang beraliran deras mempunyai tenaga kinetik yang tinggi
berbanding dengan aliran sungai yang perlahan.

3. Tenaga graviti

Tenaga yang dimiliki oleh bumi untuk menarik sesuatu jisim dari atas ke bawah.
Bergantung kepada saiz jisim dan ketinggian jisim.

4. Tenaga haba

Tenaga kepanasan sesuatu jisim yang diukur dalam unit darjah celcius.
terbahagi kepada dua iaitu tenaga haba rasa dan tenaga haba pendam.
Tenaga haba rasa ialah tenaga yang terkena sesuatu permukaan sehingga
permukaan tersebut menjadi panas.
Tenaga haba pendam ialah haba yang diserap dan disimpan dalam bentuk gas cecair,
pepejal semasa proses sejatan atau pencairan atau pemejalwapan.

5. Tenaga kimia

Tumbuh-tumbuhan hijau menggunakan tenaga matahari untuk membuat makanan
sendiri melalui proses fotosintesis dengan bantuan gas karbon dioksida dan larutan
mineral.
Contohnya karbohidrat, protein, dan lemak.
Tenaga kimia dari tumbuhan boleh dipindahkan kepada haiwan yang memerlukan.

6. Tenaga elektrik

Terhasil semasa berlakunya ribut petir dan pembentukan awan yang mengandungi
cas-cas positif dan negatif berupaya menghasilkan tenaga elektrik apabila berlakunya
kilat.

17 | P a g e

PERBEZAAN TENAGA ENDOGENIK DAN EKSOGENIK

Perbezaan Tenaga Endogenik Tenaga Eksogenik
Punca tenaga Luar bumi iaitu dari matahari
Perbezaan jenis Dalam perut bumi yang
tenaga digerakkan oleh haba radioaktif Tenaga eksogenik seperti tenaga
potensi, tenaga kinetik, tenaga
Kepentingan Tenaga endogenik seperti tenaga kimia dll.
seismik ( gempa bumi), tenaga
volkanik (gunung berapi), tenaga Penting untuk menggerakkan
atomik daripada galian plutonium
dan uranium seluruh sistem bumi sama ada

Penting untuk menghidupkan sistem litosfera, sistem
sistem dalaman bumi atau aktiviti
igneus jalar dalam dan jalar luar.

atmosfera,hidrosferadan

biosfera.Tanpa tenaga ini, planet

bumi akan mati.

Peratusan 1% sahaja daripada jumlah Punca tenaga utama bagi
tenaga keseluruhan sistem bumi (99%)
tenaga digunakan untuk

menggerakkan aktiviti di

permukaan

SUMBER-SUMBER TENAGA HABA

1. Tenaga solar/ matahari

Tenaga yang diperoleh daripada matahari
Tenaga solar ditukar kepada tenaga elektrik melalui pemasangan panel-panel atau
sel-sel solar yang diperbuat dariapada besi dan aluminium, dipasang di atas bumbung
kediaman untuk terima radiasi langsung matahari.
Cahaya matahari mengandungi proton, apabila proton diserap dengan berlebihan,
electron dibebaskan untuk menghasilkan kuasa elektrik.
Tenaga ini boleh digunakan untuk memanaskan air dan menghasilkan tenaga elektrik.

2. Tenaga angin

Tenaga angin diperolehi atau dijana oleh manusia melalui pemasangan kincir angin,
terutamanya di kawasan yang sentiasa menerima tiupan angin yang berterusan.
Kincir angin yang berpusing digunakan untuk mengepam air.
Angin selaju 12.8km sejam cukup untuk menjana tenaga elektrik.

3. Tenaga geoterma

Tenaga geoterma diperoleh daripada kawasan mata air panas di kawasan gunung
berapi.
Wap air panas boleh menggerakkan turbin bagi menghasilkan tenaga elektrik kepada
manusia.

4. Tenaga hidroelektrik

Tenaga hidroelektrik dihasilkan melalui pembinaan empangan merentangi sebuah
sungai di kawasan hulu.

18 | P a g e

Aliran sungai yang deras akan menggerakkan turbin dan seterusnya menghasilkan
tenaga elektrik.

5. Tenaga biomas/ biojisim

Tenaga biomas dihasilkan melalui sisa-sisa tumbuhan dan najis ternakan.
Contohnya sisa-sisa tumbuhan yang mati dan najis ternakan akan menghasilkan gas
metana semasa proses pereputan.
Pembakaran bahan-bahan organik di dalam incinerator bagi penghasilan tenaga haba.

1.5 PERANAN TENAGA SURIA TERHADAP PROSES FIZIKAL DAN HIDUPAN DI BUMI.

Hasil pembelajaran
1. Menghuraikan peranan bahangan suria terhadap tumbuh-tumbuhan, manusia dan
haiwan.
2. Menjelaskan kesan bahangan suria terhadap proses fizikal ( kitaran hidrologi,
geomorfologi dan atmosfera )

PERANAN BAHANGAN SURIA TERHADAP TUMBUH-TUMBUHAN

1. Proses respirasi atau perpeluhan
Proses perpeluhan merujuk kepada kehilangan air daripada tumbuhan melalui liang
stoma daunnya.
Haba matahari akan menyejat air peluh tumbuhan yang keluar melalui liang stoma
daun dan diserap masuk ke dalam udara.

2. Meningkatkan proses fotosintesis
Semua tumbuhan memerlukan tenaga suria untuk membentuk makanan.
Tenaga suria diserap oleh klorofil dalam daun kemudiannya ditukar menjadi tenaga
kimia untuk mensintesis karbohidrat dalam air dan gas karbon dioksida serta
membebaskan oksigen.

3. Proses tumbesaran tumbuhan
Tenaga suria bergabung bersama dengan karbon dioksida dan air membentuk glukos
dalam tumbesaran menjadi tenaga untuk hidup.

4. Perbezaan ciri tumbuhan
Sifat-sifat edafik pokok seperti bentuk daun,batang, ketinggian, berbunga atau
berbuah dipengaruhi oleh tenaga matahari yang diterima di sesuatu tempat.
Bahangan suria yang tinggi diterima di hutan khatulistiwa menyebabkan pokok-
pokoknya berdaun lebar,menghijau sepanjang tahun, berakar banir dan berkayu keras.
Hutan konifer pula mempunyai daun berbentuk jejarum, batang yang lembut dan
ketinggian yang seragam.
Sifat ini sesuai dengan suhu yang sejuk serta keadaan musim salji.
Daun yang berbentuk jejarum itu tidak boleh memerangkap salji serta mengurangkan
kadar sejat peluhan.

5. Menentukan variasi kesuburan tanih.
Kesuburan tanih di kawasan yang menerima bahangan matahari yang tinggi berbeza
dengan kawasan yang menerima bahangan yang rendah.

6. Pertukaran tenaga
bahangan suria mempengaruhi kadar sejatpeluhan tumbuhan

19 | P a g e

PERANAN BAHANGAN SURIA TERHADAP HAIWAN

1. Perbezaan ciri haiwan

Di kawasan yang menerima tenaga suria yang banyak, badan haiwan mempunyai bulu
yang nipis. Misalnya harimau, singa dan zirafah.
Di kawasan yang berklim sejuk atau kurang menerima haba matahari, mempunyai kulit
dan bulu yang lebih tebal.
Selain itu, bahangan suria juga mempengaruhi warna kulit atau bulu binatang.
Di kawasan bersalji seperti di kutub, bulu binatang kebanyakannya berwarna putih
kerana disesuaikan dengan permukaan salji yang putih.
Di kawasan Khatulistiwa yang panas dan lembab, warna kulit dan bulu binatang
hampir menyerupai kehijauan daun serta kulit pokok yang kecoklatan.
Di kawasan haba matahari tinggi seperti di gurun panas pula, kulit dan bulu binatang
berwarna kehitaman atau keperangan mengikut warna tanah.

2. Aliran tenaga dalam rantaian makanan.

Tenaga dipindahkan dari tumbuhan ke haiwan apabila haiwan memakan tumbuhan.
Haiwan juga menerima terus tenaga suria dan kulit menghasilkan vitamin D untuk
tulang.

3. Mempengaruhi proses respirasi (pernafasan )

Tenaga suria diperlukan oleh tubuh badan haiwan untuk menjalani proses respirasi
bagi mengimbangi suhu badan dengan cuaca di sekeliling.

PERANAN BAHANGAN SURIA TERHADAP KITARAN HIDROLOGI

1. Proses sejatan.

Bahangan matahari memanaskan air di permukaan bumi menyebabkan molekul-molekul
air menjadi semakin ringan dan dibawa ke atmosfera dalam bentuk wap air bersama-
sama tenaga haba pendam.
Haba pendam akan dibebaskan apabila berlaku proses pemeluwapan, iaitu perubahan
bentuk air dari wap air kepada cecair semula.

2. Transpirasi / perpeluhan

Transpirasi ialah proses kehilangan air dari tumbuh-tumbuhan melalui liang-liang
stoma daun apabila terdapat bahangan metahari ke atas tumbuh-tumbuhan di
permukaan bumi.

3. Kerpasan

Bahangan matahari yang memanaskan badan air seperti sungai akan menukar sifat
air kepada wap air melalui proses sejatan.
Wap air yang tersejat akan bertukar menjadi awan melalui proses pemeluwapan akibat
penyejukan udara.
Apabila awan telah tepu, kerpasan akan turun ke permukaan bumi.

20 | P a g e

PERANAN BAHANGAN SURIA TERHADAP GEOMORFOLOGI

1. Luluhawa
Dalam proses luluhawa fizikal, haba matahari waktu siang akan memanaskan batuan
menyebabkan batuan tersebut mengembang.
Apabila waktu malam, kehilangan haba matahari menyebabkan batuan tersebut
mengecut.
Proses pengembangan dan pengecutan batuan yang berterusan lama-kelamaan akan
menyebabkan batuan itu retak dan pecah.

2. Pergerakan jisim.
Keamatan tenaga suria yang tinggi menyebabkan berlakunya peningkatan kadar
sejatan air di permukaan bumi.
Peningkatan kadar sejatan air menyebabkan berlakunya peningkatan kadar kerpasan
dan seterusnya menyebabkan berlakunya pergerakan jisim seperti tanah runtuh
kerana jisim tanah bertambah berat disebabkan kemasukan air hujan ke dalam tanah.

3. Hakisan tanih
Keamatan tenaga suria yang tinggi menyebabkan berlakunya peningkatan kadar
sejatan air di permukaan bumi.
Peningkatan kadar sejatan air menyebabkan berlakunya kadar kerpasan dan
seterusnya meningkatkan larian air permukaan.
Hakisan tanih meningkat seperti hakisan percikan air hujan.

4. Hakisan sungai
Keamatan tenaga suria yang tinggi menyebabkan berlakunya kadar sejatan air di
permukaan bumi.
Peningkatan kadar sejatan air menyebabkan berlakunya kadar kerpasan dan
seterusnya meningkatkan air dalam lembangan saliran akan meningkatkan tenaga
kinetik.
Tenaga kinetik yang tinggi akan meningkatkan hakisan sungai sama ada dasar atau
tebing.

5. Pengangkutan
Keamatan tenaga suria yang tinggi menyebabkan berlakunya kadar sejatan air di
permukaan bumi.
Peningkatan kadar sejatan air menyebabkan berlakunya kadar kerpasan dan
seterusnya meningkatkan air dalam lembangan saliran akan meningkatkan tenaga
kinetik.
Tenaga kinetik yang tinggi akan meningkatkan pengangkutan bahan yang banyak.
Peningkatan proses pengangkutan bahan yang terhakis sama ada melalui golekan,
seretan, loncatan, apungan dan larutan.

6. Pemendapan
Keamatan tenaga suria yang tinggi menyebabkan berlakunya kadar sejatan air di
permukaan bumi.
Peningkatan kadar sejatan air menyebabkan berlakunya kadar kerpasan dan
seterusnya meningkatkan air dalam lembangan saliran akan meningkatkan tenaga
kinetik.
Tenaga kinetik yang tinggi akan meningkatkan proses hakisan dan pengangkutan.
Bahan-bahan yang dihakis akan diangkut dan kemudiannya dimendapkan di hilir
sungai apabila aliran air tersebut tidak lagi berupaya untuk mengangkut bahan-bahan
tersebut.

21 | P a g e

PERANAN BAHANGAN SURIA TERHADAP ATMOSFERA.

1. Suhu
Suhu sesuatu kawasan juga ditentukan oleh jumlah haba matahari yang diterima.
Bahangan suria yang tinggi di sesuatu kawasan menyebabkan kawasan yang menjadi
tumpuan bahangan mengalami suhu yang tinggi.

2. Kerpasan (hujan/salji/ hujan batu )
Bahangan suria yang tinggi membolehkan proses sejatan berlaku.
Wap air akan berkumpul di atmosfera di zon takat beku embun dan seterusnya
dipeluwapkan menjadi awan.
Apabila awan menjadi tepu akan menurunkan kerpasan seperti hujan atau salji.

3. Kelembapan udara
Kelembapan udara dipengaruhi oleh tenaga haba matahari di sesuatu kawasan.
Bahangan suria yang tinggi akan meningkatkan suhu permukaan bumi menyebabkan
udara menjadi kering.
Udara kering menyebabkan kelembapan udara menjadi rendah.

4. Tekanan udara
Bahangan suria yang tinggi menyebabkan suhu permukaan bumi meningkat dan
udara kering di sesuatu kawasan menyebabkan kawasan itu mengalami tekanan
udara rendah dan sebaliknya.

5. Tiupan angin
Perbezaan suhu antara kawasan akan menyebabkan perbezaan tekanan udara.
Suhu permukaan bumi yang rendah akan membentuk kawasan tekanan udara tinggi,
sementara suhu permukaan bumi yang tinggi membentuk kawasan tekanan udara
rendah.
Angin akan bergerak dari kawasan tekanan udara tinggi ke kawasan tekanan udara
rendah.

6. Awan
Bahangan suria yang tinggi menyebabkan berlakunya proses pemeluwapan kesan
daripada proses sejatan dan sejatpeluhan.
Wap air yang terhasil daripada proses sejatan dan sejatpeluhan akan membentuk
awan.

PERANAN BAHANGAN SURIA TERHADAP AKTIVITI MANUSIA.

1. Pertanian
Di kawasan tropika lembap, penerimaan bahangan suria sepanjang tahun
menggalakkan kegiatan pertanian dijalankan sepanjang tahun.
Pelbagai jenis tanaman tropika dapat ditanam seperti getah, kelapa sawit, padi, koko,
dan buah-buahan.
Di kawasan sederhana dunia,penerimaan bahangan matahari yang sederhana
menyebabkan kegiatan pertanian tidak dapat dijalankan sepanjang tahun kerana
dipengaruhi oleh faktor musim.
Kegiatan pertanian terhad semasa musim dingin.
Bilangan hari menanam sehingga hasil dituai juga singkat (100-120 hari ).
Kesannya petani memilih jenis tanaman yang cepat matang seperti gandum, sekoi,
dan jagung.

22 | P a g e

Tenaga suria yang sederhana membolehkan tanaman epal, fir, anggur, strawberi dan
buah-buahan sitrus ditanam di kawasan sederhana.
Di kawasan beriklim kering seperti di gurun yang menerima haba matahari melebihi
30ᵒC tanaman seperti kurma dan zaitun sesuai di tanam.

2. Perikanan

Tenaga suria membantu pertumbuhan plankton di dasar laut yang menjadi kawasan
pembiakan ikan dan seterusnya meningkatkan hasil tangkapan nelayan di kawasan
tropika lembap.
Di kawasan sederhana dunia, kegiatan perikanan terhenti semasa musim sejuk
kerana air yang membeku dan wujudnya kabus yang menyukarkan kegiatan perikanan
dijalankan.

3. Pembalakan

Penerimaan jumlah tenaga suria yang tinggi di kawasan tropika lembap membantu
pertumbuhan hutan hujan tropika yang terdiri daripada pelbagai spesies pokok yang
berharga seperti cengal, meranti, seraya, keruing dan sebagainya.
Keadaan ini menggalakkan kegiatan pembalakan dapat dijalankan sepanjang tahun
kecuali pada musim hujan.
Di kawasan sederhana dunia, suhunya yang sederhana menggalakkan pertumbuhan
pokok kayu lembut ang sesuai untuk dijadikan pulpa dan kertas seperti pokok fir,
cedar,dauglas dan sprus.
Kerja-kerja pembalakan dijalankan pada musim dingin kerana pada masa tersebut
getah pokok membeku dan kayu-kayu balak mudah untuk di angkut ke tebing-tebing
sungai berdekatan.
Kayu balak dihanyutkan melalui sungai ke kilang papan semasa musim panas apabila
sungai cair.

4. Pelancongan

Penerimaan bahangan matahari sepanjang tahun di kawasan tropika lembap
menggalakkan kemasukan pelancong sepanjang tahun.
Pelancong-pelancong terutama dari negara yang mengalami musim dingin seperti
Amerika Syarikat, Britain dan negara-negara Eropah akan melancong ke kawasan
tropika.
Di Malaysia, kawasan bersuhu rendah dan sederhana seperti Tanah Tinggi Cameron,
Bukit Fraser dan Genting Highland menjadi destinasi pelancong kerana suhunya sejuk.
Di kawasan sederhana dunia, cuaca yang sederhana sejuk dan sejuk pula menarik
pelancong dari kawasan yang beriklim panas.
Contohnya aktiviti sukan musim dingin seperti permainan ski dan luncur ais di
Switzerland menggalakkan kemasukan pelancong.

5. Penternakan
Di kawasan tropika lembap, kegiatan penternakan dapat dijalankan sepanjang tahun.
Penerimaan bahangan suria sepanjang tahun akan menggalakkan pertumbuhan
rumput yang menjadi sumber makanan kepada haiwan ternakan.
Binatang ternakan dilepaskan di padang ragut sepanjang tahun tanpa dikurung.
Di kawasan sederhana dunia kegiatan ternakan khususnya ternakan biri-biri, kambing
dan lembu dilepas bebas untuk meragut rumput di kawasan padang ragut pada musim
bunga dan musim panas.
Pada musim dingin ternakan akan dimasukkan ke kandang.

23 | P a g e

6. Perindustrian

Beberapa jenis industri kecil dan sederhana seperti penjemuran ikan kering, batik dan
tembikar dapat dijalankan di kawasan tropika lembap kerana kadar penerimaan
tenaga suria yang tinggi sepanjang tahun.
Penerimaan sinaran matahari yang banyak juga membangunkan industri tenaga
misalnya penjanaan sumber tenaga solar.
Sumber ini semakin dimajukan kerana lebih mudah, murah, bersih, mesra alam dan
tidak akan kehabisan atau berterusan.
Tetapi di kawasan beriklim sederhana dunia, aktiviti ini terhenti pada musim dingin
kerana penerimaan bahangan matahari sangat minimum.

7. Pembinaan

Memerlukan haba matahari untuk mengeringkan simen atau konkriit dengan lebih
cepat.

MENGAPAKAH JUMLAH BAHANGAN MATAHARI YANG DITERIMA BERBEZA-BEZA
MENGIKUT BAHAGIAN DUNIA.

1. Putaran bumi di atas paksi yang condong

Putaran bumi di atas paksi yang condong mewujudkan kejadian siang dan malam.
Kawasan berhadapan pancaran matahari akan menerima bahangan matahari yang
banyak ( menjadi siang ) berbanding bahagian yang terlindung daripada pancaran
matahari akan menjadi gelap ( menjadi malam)

2. Peredaran bumi mengelilingi matahari

Peredaran bumi mengelilingi matahari menyebabkan kedudukan matahari berbeza-
beza di garisan lintang.
Contonya kawasan Khatulistiwa menerima pancaran matahari sepanjang tahun
menyebabkan penerimaan bahangan matahari yang paling banyak berbanding
kawasan sederhana yang menerima bahangan matahari yang banyak pada masa-
masa tertentu sahaja.

3. Lapisan awan

kawasan yang mempunyai litupan awan yang tebal kurang menerima bahangan
matahari kerana diserap dan dipantulkan oleh awan di kawasan tropika.
Kawasan kurang awan menerima lebihan bahangan disebabkan litupan awan yang
nipis seperti di kawasan gurun.

4. Kecondongan pancaran matahari

Kedudukan garis lintang berbanding kedudukan matahari menyebabkan sesetengah
tempat menerima pancaran matahari secara tegak atau condong.
Kawasan Khatulistiwa menerima pancaran matahari secara tegak menyebabkan
bahangan matahari yang diterima adalah banyak.
Kawasan hemisfera utara dan hemisfera selatan pula menerima pancaran matahari
secara condong menyebabkan bahangan matahari adalah sedikit.

24 | P a g e

5. Ketebalan atmosfera

Kawasan yang mempunyai ketebalan atmosfera yang tinggi (contohnya kawasan
khatulistiwa ) kurang menerima bahangan matahari berbanding kawasan yang
mempunyai atmosfera yang nipis penerimaan bahangan matahari adalah sedikit
(contoh kawasan gurun panas ).

6. Perbezaan permukaan bumi

Kawasan daratan lebih cepat menyerap bahangan matahari menyebabkan
penerimaan bahangan adalah tinggi berbanding permukaan yang dilitupi air.
Permukaan bumi yang mempunyai tumbuh-tumbuhan pula kadar penyerapan
bahangan matahari lebih rendah berbanding permukaan bumi yang gondol dan tandus.
Bahagian lurah gunung yang berhadapan pancaran matahari akan menerima
bahangan matahari yang tinggi berbanding yang terlindung daripada pancaran
matahari.

7. Perbezaan warna permukaan

gelap (jalan yang bertar ), cerah (salji ) – tenaga haba pendam di lepaskan pada waktu
malam

MENGAPAKAH BUMI HANYA MENERIMA SEBAHAGIAN KECIL DARIPADA SELURUH
BAHANGAN MATAHARI DAN JUMLAHNYA BERUBAH-UBAH MENGIKUT MASA.

1. Jarak matahari dengan bumi

Jarak bumi dengan matahari sejauh lebih kurang 150 juta km menyebabkan jumlah
penerimaan bahangan matahari adalah kecil.
Semasa perihelion (kedudukan bumi paling dekat dengan matahari ), penerimaan
bahangan matahari paling banyak berbanding semasa afelion (kedudukan bumi paling
jauh dengan matahari ).

2. Peredaran bumi mengelilingi matahari

bumi mengelilingi matahari menyebabkan kejadian kejadian ekuinoks dan solstis.
semasa ekuinoks musim bunga dan ekuinoks musim luruh, matahari berada di garisan
khatulistiwa menyebabkan seluruh dunia mengalami siang dan malam yang sama
panjang.
semasa kejadian solstis musim panas, kawasan hemisfera utara menerima bahangan
matahari paling banyak manakala semasa solstis musim dingin kawasan hemisfera
selatan pula menerima bahangan matahari paling banyak.
Kawasan khatulistiwa menerima bahangan matahari yang sama banyak sepanjang
tahun.

3. Pantulan ( awan/atmosfera )

awan berperanan sebagai pembalik atau pemantul haba matahari.
wap air juga akan menyerap bahangan matahari.
Ini menyebabkan sebahagian kecil sahaja bahangan matahari yang sampai ke bumi.
Di kawasan khatulistiwa yang mempunyai gumpalan awan yang tebal telah
menghalang sebahagian daripada bahangan matahari untuk sampai ke permukaan
bumi manakala di kawasan gurun panas pula yang kurang litupan awan membolehkan
sebahagian besar bahangan matahari sampai ke permukaan bumi.

25 | P a g e

4. Faktor albedo ( permukaan bumi )

albedo adalah pembalikan atau pantulan sebahagian daripada bahangan matahari
yang sampai ke permukaan bumi ke atmosfera.
Semakin cerah sesuatu permukaan maka semakin tinggi jumlah sinaran matahari
yang akan dipantulkan.

5. Penyerakan

Bahan-bahan seperti wap air, debu, habuk dan hablur ais akan melakukan penyerakan
terhadap bahangan matahari di atmosfera sebelum sampai ke permukaan bumi.
Akibatnya bahangan matahari yang sampai ke permukaan bumi adalah sedikit sahaja.

6. Proses serapan

Proses penyerapan bahangan matahari dilakukan oleh partikel-partikel seperti awan,
debu dan gas yang terdapat dalam atmosfera.

PADA MASA KINI SISTEM BUMI MENERIMA LEBIHAN TENAGA SURIA KERANA :

1. Sinaran matahari dapat menembusi ruang atmosfera dengan lebih banyak kerana
berlaku penipisan lapisan ozon menyebabkan bahangan matahari sampai lebih banyak
ke bumi.

2. Bahangan bumi tidak dapat dikeluarkan ke angkasa kerana pelbagai gas pencemar di
atmosfera menyekat bahangan bumi dibebaskan ke angkasa. Ini menyebabkan berlaku
lebihan bahangan di ruang atmosfera.

KESAN LEBIHAN TENAGA SURIA TERHADAP SISTEM BUMI DAN KEHIDUPAN
MANUSIA.

1. Peningkatan suhu global
Peningkatan suhu global akan mencairkan ais di kutub dan menenggelamkan
kawasan rendah serta meningkatkan hakisan ombak.

2. Fenomena penggurunan
Saiz kawasan gurun menjadi semakin besar akibat cuaca dan persekitaran di
kawasan gurun yang semakin kering kontang, tandus, gersang.
Proses-proses luluhawa fizikal serta hakisan layangan angin semakin dominan.
Contohnya Gurun Sahel dan Kalahari di Afrika sedang mengalami proses perluasan
yang hebat .

3. Menggiatkan proses hakisan glasier dan runtuhan salji di kawasan pergunungan
tinggi.

Menggiatkan proses hakisan glasier dan runtuhan salji di kawasan pergunungan tinggi
kerana litupan ais dan salji akan mengalami pencairan yang hebat.

4. Kadar sejatan meningkat / sejatpeluhan / perpeluhan
Peningkatan tenaga suria akan meningkatkan suhu.
Peningkatan suhu menyebabkan kadar sejatan, sejatpeluhan dan perpeluhan
meningkat.

26 | P a g e

5. Peningkatan luluhawa

Peningkatan bahangan menyebabkan peningkatan suhu.
Apabila suhu meningkat proses luluhawa fizikal akan meningkat.
Struktur tanah menjadi peroi dan longgar menyebabkan fenomena penggurunan akan
berlaku.

6. Kelembapan udara rendah

Persekitaran menjadi panas dan udara kering menyebabkan kelembapan udara
menjadi sangat rendah.

7. Kemusnahan flora dan fauna

Peningkatan bahangan suria akan meningkatkan suhu.
Peningkatan suhu akan meningkatkan proses perpeluhan tumbuhan.
Peningkatan proses perpeluhan menyebabkan tumbuhan menjadi layu dan mati.

8. Kemusnahan habitat

Peningkatan bahangan suria akan meningkatkan suhu.
Peningkatan suhu menyebabkan kebakaran hutan secara semulajadi.
Kebakaran hutan secara semulajadi telah memusnahkan habitat haiwan.

9.Menjejaskan aktiviti manusia.

Aktiviti pertanian terjejas disebabkan peningkatan suhu akan menyebabkan tanaman
menjadi layu dan mati.
Ini telah menyebabkan kekurangan sumber makanan dan menjejaskan pendapatan
petani.

10. Menjejaskan aktiviti domestik

Menghadkan aktiviti luar rumah seperti bersukan dan berekreasi kerana pemanasan
akan menjadikan keadaan rimas, panas dan tidak selesa.

11. Menjejaskan kesihatan manusia.

Manusia akan mendapat penyakit seperti dehidrasi iaitu kehilangan air daripada
sistem badan berlaku dengan cepat atau berlebihan.

12. Peningkatan kos hidup

Cuaca yang panas akibat bahangan suria yang berlebihan menyebabkan peningkatan
penggunaan penghawa dingin telah meningkatkan kos elektrik.

SEKIAN.
USAHA TIDAK PERNAH MENGKHIANATI HASIL.

SEMOGA BERJAYA.

27 | P a g e

MODUL 2
ULANGKAJI
BERFOKUS

942/1

BAHAGIAN A
GEOGRAFI ALAM SEKITAR FIZIKAL

TEMA 2: SISTEM GEOMORFOLOGI

Bil Tajuk Halaman
2.1 2-3
PENGENALAN KEPADA PROSES
2.2 GEOMORFOLOGI 4-7
2.2.1 KONFIGURASI BENTUK BUMI 7-15
2.2.2 15-27
2.2.3 BATUAN 28-36
2.3
PROSES ENDOGENETIK 37-42
2.3.1
2.3.2 HANYUTAN BENUA 43-48
2.3.3 49-63
2.3.4 PEMBENTUKAN LANSKAP DI KAWASAN TROPIKA 64-74
2.4 LEMBAP 74-78

LULUHAWA

PERGERAKAN JISIM

LEMBANGAN SALIRAN

PINGGIR PANTAI

KAITAN SISTEM GEOMORFOLOGI DENGAN
MANUSIA

1|Page

2.1 SISTEM GEOMORFOLOGI ( KAJIAN BENTUK BUMI )
HASIL PEMBELAJARAN
a) menerangkan proses geomorfologi (luluhawa, hakisan, pergerakan jisim,
pengangkutan, dan pemendapan)

Satu bidang sains bumi yang mengkaji interaksi antara proses,faktor dan bentuk
muka bumi yang terhasil di permukaan bumi secara saintifik.
Geomorfologi berkait rapat dengan disiplin-disiplin sains bumi seperti bidang fizik,
meterologi, kimia, geologi, pedagogi, biologi dan sebagainya.

PROSES GEOMORFOLOGI
semua proses fizikal, kimia dan biologi yang bertanggungjawab membentuk,
memperkembang dan mengubah bentuk muka bumi atau pandang darat fizikal sama
ada secara makro atau mikro.

PROSES-PROSES GEOMORFOLOGI
PROSES EKSOGENIK

proses yang berlaku di luar bumi atau dipermukaan bumi.
proses eksogenik dapat mengukir dan mengubah bentuk muka bumi.
proses yang berlaku dalam sistem eksogenik ialah
1. Luluhawa
Luluhawa merupakan proses penguraian atau pereputan dan pemecahan batuan
menjadi butiran lebih kecil secara in-situ dan semulajadi oleh agen-agen luluhawa.
2. Hakisan
Proses penghausan/ pengukiran /penggondolan muka bumi oleh agen hakisan seperti
air, ombak, angin dan glasier.
3. Pergerakan jisim
pergerakan bahan regolit menuruni cerun bukit akibat daya tarikan graviti.
4. Pengangkutan
Pemindahan sisa hakisan dan luluhawa serta bahan muatan lain dari satu tempat ke
tempat lain oleh agen seperti air mengalir, ombak,arus, dan glasier
5. Pemendapan
Proses yang berlaku apabila bahan muatan menjadi pegun, terlonggok dan tidak
diangkut oleh agen seperti air mengalir, ombak, angin dan glasier.

2|Page

PROSES ENDOGENIK
Proses yang berpunca dari dalam perut bumi, mampu membentuk serta mengubah
permukaan bumi melalui proses

1. Proses metamorforsisme
melibatkan perubahan struktur dan tekstur kimia batuan.
haba dan tekanan tinggi mengakibatkan batuan bertukar menjadi lebih keras dan
bernilai.
contoh batu marmar, intan dan kristal.

2. Lipatan kerak bumi
Proses kedutan atau lenturan lapisan kerak bumi oleh tenaga mampatan dan himpitan

3. Gelinciran/sesaran
Proses jatuhan, kenaikan dan perselisihan yang berlaku ke atas kerak bumi.
Berpunca daripada tegangan dan himpitan yang dialami kerak bumi.
Akibatnya ada blok bumi yang terangkat membentuk gunung bongkah dan yang jatuh
membentuk lurah gelinciran.
Berlaku anjakan lapisan kerak bumi secara mendatar atau menegak.

4. Aktiviti gunung berapi
meliputi aktiviti magma di dalam kerak bumi dan proses letusan gunung berapi apabila
magma meletus keluar dari dalam kerak bumi.

5. Pergerakan plat tektonik / hanyutan benua
proses pergerakan kepingan plat kerak bumi secara bertembung atau bercapah
akibat arus perolakan di bawah lapisan kerak bumi atau lapisan astenosfera berlaku
secara beransur-ansur dan akhirnya membentuk benua dan lautan pada hari ini.

6. Gempa bumi
Gempa bumi berlaku apabila ada perlanggaran atau pencapahan plat tektonik.
Hal ini demikian kerana kedudukan kerak bumi yang terletak di atas astenosfera
menyebabkannya berada dalam kedudukan terapung.
Gempa laut kuat di laut menghasilkan tsunami.

3|Page

2.2 KONFIGURASI BENTUK BUMI

Hasil Pembelajaran
a. menghuraikan struktur dan kandungan lapisan bumi
b. mengenal pasti taburan daratan dan lautan.

1. Kerak Bumi Ciri Kimia

Ciri Fizikal a. Sial
i. Lapisan paling luar bumi dan paling nipis kaya dengan silika dan aluminium.
ii. Ketebalan 5-40km contohnya batuan gneus yang
iii.Terbahagi kepada dua lapisan utama cerah (granit dan gabro) dan batuan
iaitu: mendak ( syil dan batu pasir )

a. Sial- kerak benua , ketebalan 30 b. Sima
hingga 40km, ketumpatan 2.7g/mᶟ kaya dengan silika, magnesium dan
ferum (besi ), batuan bes.
b. Sima – kerak lautan, ketebalan 5
hingga 10km, ketumpatan 3.0g/mᶟ

2. Mantel Ciri Kimia

Ciri Fizikal kaya dengan batuan jenis granit, basalt
Lapisan pertengahan yang tidak stabil. olivin, ultramafik dan piroksin
batuan damam lapisan ini dalam bentuk
separuh cecair dan merangkumi 83%
isipadu bumi.
dipisahkan daripada kerak bumi oleh
ketakselanjaran mohorovicic.
ketebalan 2870km.
Ketumpumpatan ( atas 3-3.37g/mᶟ,
bawah 4.3-5.5g/mᶟ
suhu kira-kira 800-1600ᵒC

4|Page

3. Teras Bumi ( terdiri dari teras luar dan teras dalam )

Ciri Fizikal Ciri Kimia
kaya dengan besi dan nikel
Lapisan paling dalam yang dipisahkan
dari mantel oleh ketakselanjaran
Gutenberg
ketebalan 3471 km
suhu mencapai 3000ᵒC
Ketumpatan antara 12 g/mᶟ hingga 13
g/mᶟ

a) Teras Luar

Ciri Fizikal Ciri Kimia
besi dan nikel
ketebalan 2250km
dalam bentuk cecair
ketumpatan antara 10.0 g/mᶟ hingga
12.3 g/mᶟ
suhu kira-kira 3000ᵒC

b) Teras dalam

Ciri Fizikal Ciri Kimia
ketebalan 1221km besi dan nikel
dalam bentuk pepejal
ketumpatan antara 13.3 g/mᶟ hingga
13.6 g/mᶟ
suhu kira-kira 5000ᵒC

TABURAN DARATAN DAN LAUTAN

TABURAN DARATAN

Daratan merujuk kepada semua jenis tanah atau daratan yang timbul dari
permukaan aras laut termasuk bahagian daratan berhampiran laut yang cetek dan
tenggelam yang dinamakan pentas benua.
Dengan keluasan 148,647,000 km², daratan merangkumi 29% daripada permukaan
bumi.
Pulau-pulau dan gugusan pulau termasuk dalam istilah daratan atau benua ini.
Terdapat tujuh kawasan daratan yang diistilahkan benua di permukaan bumi iaitu
benua Afrika, Amerika Utara, Amerika Selatan, Asia,Eropah, Australia (termasuk new
Zealand) dan Antartika.

5|Page

BENTUK MUKA BUMI DARATAN TERDIRI DARIPADA;

1) Sistem gunung lipat dan banjaran gunung
melibatkan kedutan lapisan kerak bumi akibat daripada kuasa tekanan dan asakan
terhadap kerak bumi.
berlaku sejak 600 juta tahun yang lalu menghasilkan gunung lipat muda dan lipat tua.

2) Tanah pamah
tanah rendah dengan ketinggian 0-30 meter dari aras laut.
bahagian ini berkeadaan rata dan diliputi oleh tanah lanar, tanah pasir dan tanah
gambut.

3) Dataran Tinggi
merujuk kepada kawasan tanah tinggi yang mempunyai puncak agak rata dan luas.
mempunyai bahagian tepi yang bercerun curam dan bertebing tinggi.
contohnya dataran tinggi Deccan dan Arab.

TABURAN LAUTAN

Laut dan lautan merupakan himpunan air masin yang sambung menyambung
meliputi permukaan bumi yang dibatasi benua ataupun kepulauan yang besar.
Dengan keluasan 335,258,000 km², lautan merangkumi 71% daripada permukaan
bumi.
Enam lautan utama dunia ialah Lautan Pasifik, Lautan Atlantik, Lautan Hindi , Lautan
Antartika ( atau Lautan Selatan ) dan Lautan Artik.
Kawasan perairan masin yang lain yang lebih kecil saiznya dikenali sebagai laut
(antaranya Laut China Selatan, Laut Sulu, dan Laut Merah )
Bahagian lautan terdiri daripada;
a. Tubir benua

 tubir benua merujuk kepada bahagian dasar laut yang bercerun curam dan
terletak antara pentas benua dan zon laut dalam.

 kecuramannya antara 5ᵒ hingga 27ᵒ dan menganjur ke laut hingga
sedalam 3 700 meter.

 permukaannya mempunyai pelbagai bentuk yang kompleks seperti
jurang,bukit-bukit dan permatang-permatang dasar laut.

b. Jurang Lautan
 merupakan bahagian lautan yang paling dalam iaitu antara 7000 meter
hingga 11000 meter.
 Terbentuk akibat pergerakan bumi dasar laut seperti gerakan tektonik
yang menyebabkan satu bahagian dasar laut mengalami hentaman dan
seterusnya terjatuh dalam kerak bumi.
 Terdapat beberapa jurang yang terkenal seperti Jurang Mariana dan
Jurang Mindanao yang terletak berhampiran perairain Filipina.
 Jurang-jurang lain ialah Jurang Jawa, Jurang Puerto Rico dan Jurang
Jepun.

6|Page

c. Permatang dan rabung dasar laut
 Terbentuk akibat proses gelinciran, lipatan, aktiviti gunung berapi dasar
laut, dan proses orogenik.
 Kejadian gelinciran menghasilkan gunung bongkah dasar laut , proses
lipatan di dasar laut menghasilkan rabung dasar laut dan pengeluaran
lava gunung berapi dan proses orogenik akan menghasilkan banjaran-
banjaran gunung sepertimana di daratan.
 Satu contoh permatang dan rabung dasar laut ialah Permatang Tengah
Atlantik yang menganjur dari timur laut ke tenggara Lautan Atlantik.
 Terdapat puncak-puncak yang ketinggian melebihi 1000 meter, lurah dan
teres-teres.

d. Dataran Tinggi Dasar Laut
 Merujuk kepada kawasan-kawasan tanah tinggi di dasar laut yang
mempunyai puncak yang rata dan luas.
 Di puncak dataran tinggi ini terdapat gunung-gunung berapi perisai,
gunung dasar-dasar laut dan gunung datar dasar laut.
 Contohnya dataran Tinggi Albatross di Lautan Pasifik, Dataran Tinggi
Syechelles di Lautan Hindi dan Dataran Tinggi Azores di Lautan Atlantik
Utara.

e. Pentas benua
 Pentas benua merupakan kerak bumi yang terdapat di pinggir benua,
bercerun landai hingga ke tubir benua.
 Cetek dengan kedalamannya kurang daripada 180 meter.
 Terdiri daripada pelbagai bahan mendapan laut seperti tanah lanar, liat,
kelodak, pasir dan sisa hidupan yang mati seperti cengkerang

2.2.1 BATUAN

Hasil Pembelajaran
a. menyatakan jenis batuan (igneus, enapan, dan metamorfosis)
b. menghuraikan proses pembentukan jenis batuan
c. menjelaskan perkaitan antara jenis batuan dengan konfigurasi bentuk bumi

BATUAN

Himpunan galian-galian dalam kumpulan-kumpulan batuan seperti batuan igneus,
enapan dan metamorfosis yang membentuk bahagian kerak bumi atau litosfera dan
biasanya dalam keadaan berpadu, padat dan keras.

CIRI-CIRI BATUAN

1. Komposisi batuan

Setiap jenis batuan mempunyai kandungan mineral yang berbeza dari segi sifat
fizikal dan kimia.
Terdapat batuan yang mengandungi sejenis mineral sahaja.
Contohnya batu kapur yang mengandungi mineral kalsit.
Batuan yang mengandungi banyak mineral seperti batu granit yang mengandungi
mineral feldspar, kuartza dan mika.

7|Page

2. Tekstur batuan (jalinan )

tekstur merujuk kepada saiz dan bentuk hablur atau butiran mineral yang
membentuk batuan.
sifat tekstur adalah kasar, halus dan licin bergantung kepada saiz hablur atau butiran
mineral di dalam sesebuah batuan.
Sebagai contohnya, batuan granit bertekstur kasar, batuan riolit bertekstur halus dan
batuan obsidian bertekstur licin.

3. Struktur batuan (susunan ).

Merujuk kepada susunan hablur mineral dalam batuan.
Struktur batuan dikelaskan kepada :
i. Struktur berhablur

 susunan hablur begitu padat hinggakan tidak terdapat ruang kosong.
 semua hablur tersusun secara rapat dan menjadikan batu tersebut teguh dan

jitu seperti batuan granit.

ii. Struktur serpih

 Susunan hablur tidak teratur dan terdapat ruang kosong antara hablur
tersebut.

 Ruang kosong ini diisi oleh bahan perikat penyimen lain yang menyimenkan
hablur-halur tersebut.

 Batuan seperti ini biasanya terdiri daripada jenis batuan mendak seperti batu
konglomerat dan brekia.

4. Rekahan dan ira batuan

Rekahan dan ira merujuk kepada satah atau sempadan perikatan antara hablur-
hablur mineral yang membentuk batuan tersebut.
Batuan yang mempunyai banyak rekahan dan ira batuan, maka batuan tersebut
merupakan jenis batuan yang tidak teguh dan lemah kerana rekahan merupakan
garis kelemahan batuan.
Proses-proses geomorfologi khususnya luluhawa akan bermula pada rekahan atau
ira batuan.
sebagai contohnya, batu kapur yang mengandungi banyak rekahan secara menegak
dan mendatar merupakan batuan lembut yang mudah diluluhawakan.

5. Warna batuan

Batuan yang berwarna gelap dibentuk oleh mineral yang berwarna gelap.
Batuan yang berwarna gelap mempunyai haba pendam yang tinggi kerana bersifat
menyerap haba, contoh gabro, obsidian dan basalt.
Batuan yang berwarna cerah dibentuk oleh mineral yang berwarna cerah.
Batuan ini membalikkan haba. contoh granit dan pumis.

6. Keporosan batuan

Keporosan merujuk kepada keupayaan air untuk menyusup masuk atau meresap
masuk melalui liang-liang pori batuan.
Jika batuan mempunyai peratus liang pori yang tinggi seperti batu kapur, maka
batuan ini dikatakan poros.
Keadaan ini memudahkan batuan diluluhawakan atau mengalami hakisan khususnya
secara larutan.

8|Page

JENIS BATUAN

1. Batu igneus

Batuan igneus terbentuk hasil dari penyejukan dan pembekuan magma dan lava
sama ada di dalam kerak bumi dan dipermukaan bumi.
Terbahagi kepada dua jenis iaitu
a) Igneus rejahan

 terbentuk akibat penyejukan dan pembekuan magma di dalam rekahan kerak
bumi.

 Juga dikenali sebagai igneus jalar dalam.
 contoh: granit, gabro dan riolit.

b) Igneus terobosan

 terbentuk akibat penyejukan dan pembekuan lava di luar permukaan bumi.
 Juga dikenali sebagai igneus jalar luar.
 contoh : riolit, basalt dan pumis.

JENIS-JENIS BATU IGNEUS REJAHAN DAN TEROBOSAN

Jenis Contoh warna Kandungan Tekstur Asid/bes Bentuk Contoh
Granit Cerah Mineral kasar Muka bumi kawasan
Igneus Gabro Gelap utama kasar asid
Rejahan Basalt Gelap Halus bes Tanah Banjaran
Gelap Feldspar, Bes tinggi, Titiwangsa,
Igneus Obsidian Kuartza, Berkaca Asid banjaran Gunung
terobosan Cerah dan mika gunung Ledang
Pumis Berkaca Bes
Feldspar, Daik, lereng Gunung
piroksin, curam, Sematan ,
dan olivin kawasan Sarawak
pergunungan
Piroksin, Pulau
feldspar, Pulau Jawa,
dan olivin gunung Pulau
berapi di Hawai.
Feldspar lautan Taman
Lereng Negara
Feldspar curam Yellow
Stone,
Tanah USA
Tinggi Kawasan
Gunung
Berapi

9|Page

2. BATU ENAPAN

enapan bahan yang terdiri daripada pelbagai komposisi dalam bentuk berlapis-lapis
yang terbentuk dalam jangka masa yang lama.

Jenis Contoh Ciri Bentuk kawasan Huraian
batuan batuan Muka bumi Pulau
Jenis konglomerat Komposisi : Permatang Redang Kebanyakan batuan
Klastik kerakal, batu dan gunung jenis klastik terdiri
Batu pasir tongkol, Pulau daripada bahan-bahan
Jenis kelikir Tebing Langkawi enapan seperti pasir,
Kimia Syal Tinggi dan kelikir, kelodak dan
Tekstur - dataran lempung. Batuan
Batu garam kasar tinggi klastik seperti batu
pasir dan batu syal
Gipsum Warna - terbentuk melalui
batuan cerah proses pemadatan
dan penyimenan
Komposisi- bahan-bahan enapan.
pasir Struktur serpih mudah
dilihat pada batuan
Tekstur - enapan klastik jenis
kasar konglomerat.

Warna - Cerun Pulau
cerah landau, Langkawi
Komposisi – lembah dan
lempung tanah
pamah
Tekstur-
halus Tasik-tasik Laut Mati Batuan jenis kimia
cetek berasal daripada
warna- Habsyah,
gelap atau Afrika bahan mineral yang
merah- dan New dilarutkan oleh air
kuning Mexico semasa proses
Komposisi –
natrium penguraian atau
klorida pemecahan batuan.

Tekstur- Batuan garam ialah
halus suatu contoh batuan

Warna – kimia.Batuan garam
geap atau terbentuk apabila aair
merah- yang mengandungi
kuning
Komposisi – garam seperti natrium
gipsum klorida dan kalsium

Tekstur – karbonat tersejat.
Kasar

warna –
gelap

10 | P a g e

Jenis Batu Kapur Komposisi- Landskap Lembah Batuan enapan yang
Organik Batu arang kalsit karst Kinta,
Ipoh, berasal daripada
Tekstur – Tanah Perak lapisan-lapisan benda
kasar pamah hidup berjuta tahun
pinggir laut Batu
warna - Arang, dahulu dikenali
gelap Selangor sebagai batuan
Komposisi- dan
hasil Pahang enapan organik. Batu
pereputan kapur yang terdiri
tumbuhan daripada sisa

Tekstur- cengkerang haiwan
kasar dan terumbu karang

Warna - merupakan salah satu
gelap contoh batuan
organik. Hablur kalsit

yang membentuk batu
kapur boleh di dapati

di Malaysia.

PROSES YANG PENTING DALAM PEMBENTUKAN BATUAN ENAPAN

a) Proses pemadatan

Berlaku apabila bahan-bahan mendapan seperti pasir, lumpur dan lain-lain terkumpul
secara berlapis-lapis dan semakin tebal.
Lapisan bawah akan mengalami tekanan daripada lapisan atas apabila bahan
enapan menjadi semakin tebal.
Lama-kelamaan bahan-bahan enapan tersebut menjadi mampat dan merekat antara
satu sama lain membentuk batuan dalam tempoh masa yang lama.

b) Proses penyimenan

Pengumpulan bahan enapan seperti pasir, lumpur dan lain-lain memberi tekanan
pada enapan dari lapisan atas menyebabkan air akan keluar seterusnya
meninggalkan bahan perekat.
Proses penghabluran mineral berlaku dan bertindak mengikat mineral-mineral kasar,
tersimen bersama-samanya sebagai batuan enapan.

3. BATU METAMORFOSIS

Batuan yang asalnya batuan igneus atau enapan yang telah mengalami perubahan
sama ada daripada segi tekstur dan komposisi kimia atau kedua-duanya akibat
daripada tekanan yang tinggi, dan suhu yang tinggi.
Terbahagi kepada dua jenis:
i. Metamorfosis serantau

 Terbentuk akibat tekanan dan mampatan terhadap batuan asal dalam
rekahan batuan.

 Kuasa himpitan disebabkan oleh pergerakan ke atas kerak bumi seperti
lipatan kerak bumi.

11 | P a g e

ii. Metamorfosis sentuhan

 Terbentuk apabila batuan asal dalam kerak bumi bersentuh dengan magma
atau lava yang sangat panas.

 Tindak balas kimia dan perubahan kandungan mineral menjadikan batuan
tersebut berubah menjadi batuan metamorfosis yang bersifat amat keras,
bersinar dan bernilai tinggi.

 Batuan metamorfosis lebih ketara berbeza daripada batu asalnya dari segi
struktur, tekstur, warna dan kandungan mineral.

 Contoh batu asal dan batu metamorfosis

Batuan Asal Batuan Metamorfosis
Syal Syis
Grafit
Batu Arang Gneis
Granit
Grafit Berlian
Marmar
Batu Kapur kuarzit
Batu pasir

PENGARUH BATUAN TERHADAP PEMBENTUKAN KONFIGURASI BENTUK BUMI

Kumpulan batuan metamorfosis seperti batu marmar, gneis dan batuan igneus seperti
riolit, gabro yang teguh dan tahan kepada kegiatan huluhawa dan hakisan akan
menghasilkan bentuk-bentuk muka bumi yang menonjol seperti gunung-ganang,
banjaran gunung, bukit, air terjun, tebing tinggi, tanjung dan permatang.
Batuan enapan seperti syal, batu kapur, gipsum dan kaolin lebih lembut dan mudah
terluluhawa dan dihakis oleh agen-agen hakisan akan menghasilkan bentuk muka
bumi yang melekuk seperti lurah dan lembah.

KEPENTINGAN BATUAN SEBAGAI SUMBER ALAM

BATUAN IGNEUS
1.Basalt

yang terluluhawa membentuk tanah láva bes yang subur dan sesuai untuk
penanaman padi.
2.Granit
yang terhakis membentuk tanah aluvium yang subur untuk penanaman padi.
3. Granit
yang keras dan padu diguna sebagai bahan asas sektor pembinaan bangunan, jalanraya.
4.Granit
yang mudah didapati banyak diguna dalam pelbagai kegunaan domestik seperti batu
asah, batu giling, lesung, batu nisan.
5.Granit
yang keras dan tahan hakisan membentuk air terjun, jeram dan tanjong
menggalakkan aktiviti pelancongan.
6.Granit
yang mudah dapat juga selalu diguna dalam aktiviti rekreasi seperti batu Seremban,
dan lastik
7. Granit
timbunan granit menggalakkan aktiviti perlombongan kuari batu.

12 | P a g e

BATUAN ENAPAN
1.Arang batu

diguna sebagai bahan api dan juga mengalakkan aktiviti perlombongan bahan api.

2. Batu kapur
dilombong untuk membuat simen.
menggalakkan aktiviti kuari batu kapur dan juga perindustrian kilang membuat
simen dan bata simen.

3. Batu kapur
yang dibuat simen juga menggalakkan pelbagai aktiviti pembinaan seperti bangunan,
jambatan dan terowong.

4.Batu kapur
digunakan untuk meneutralkan keasidan tanah-menggalakkan pertanian

5. Gua batu kapur
mempunyai pemandangan karst seperti stalagtit dan stalagmit yang unik dan
menarik menggalakkan aktiviti pelancongan.

6.Tanah liat
yang sudah dibentuk diguna dalam industri seramik membuat pasu dan bata merah.

7. Batu pasir
yang mempunyai kandungan kuarzit diguna dalam industri membuat barangan kaca.

8. Batu kaolin
simen putih yang lembut dan mudah dibentuk diguna dalam industri tembikar dan
plaster siling.

9.Fosfat
diguna dalam indusri membuat baja urea

10.Natrium klorida (bata garam)
digunakan dalam masakan.

BATUAN METAMORFOSIS
1. Batu marmar

yang bersifat keras, berkilat dan mempunyai corak berjalur sesuai diguna sebagai
jubin lantai dan menggalakkan sektor pembinaan.
2. Bata marmar berkilat dan mempunyai corak berjalur
juga sesuai diguna untuk membuat kraftangan menggalakkan Industri Kecil dan
Sederhana (IKS) dan aktiviti pelancongan

3. Berlian yang bersifat amat keras
diguna sebagai mata gerudi dalam perlombongan petroleum dan pembinaan
terowong.

4. Batu permata
dijadikan aksesori , contohnya hiasan batu cincin.

13 | P a g e

5. Grafit
diguna dalam indusri membuat bateri, pad brake, dakwat dan mata pensil.

6. Slat
diguna untuk membuat atap genting, batu nisan, komponen papan suis dan papan
tulis

7. Antrasit
bahan bakar di kilang dan rumah

8. Kuarziti
indusri membuat barangan kaca dan kristal

KITARAN BATUAN
Kitaran batuan menjelaskan bagaimana sesuatu jenis batuan berubah ke batuan lain
dan kepada jenis batuan asal

KESAN EKSPLOITASI BATUAN KEPADA ALAM SEKITAR FIZIKAL

1. Pencemaran alam sekitar
Aktiviti perlombongan pasir di kawasan sungai menyebabkan pencemaran air.
Perlombongan kuari melepaskan debu menyebabkan berlaku pencemaran udara.

2.Kemerosotan sumber
Penebangan pokok untuk menjalankan aktiviti perlombongan batuan telah
menyebabkan hilangnya sumber flora dan fauna serta menjejaskan sumber air
bersih.

3.Perubahan pandang darat fizikal
Kawasan hutan diteroka bagi mendapatkan sumber batuan menyebabkan kawasan
hutan menjadi gondol.

4.Perubahan kepada iklim mikro
Pembukaan kawasan perlombongan dengan hilangnya tumbuhan menyebabkan
suhu kawasan setempat meningkat.

5.Kemusnahan habitat
Penebangan pokok untuk menjalankan perlombongan kuari telah menjejaskan
habitat flora dan fauna

6.Kemusnahan flora dan fauna/spesises
Penebangan pokok untuk menjalankan perlombongan kuari telah menjejaskan flora
dan fauna dalam hutan.
Haiwan hilang sumber makanan dan habitat akan menyebabkan hidupan mati.

7.Pergerakan jisim
Aktiviti meletupkan batuan di kawasan cerun bukit menyebabkan berlakunya
kejadian tanah runtuh

8. Menjejaskan kesuburan tanih
Penebangan pokok untuk menjalankan aktiviti perlombongan telah menyebabkan
hakisan tanih.
Permukaan tanih yang subur terhakis dibawa oleh larian air permukaan ke dalam
sungai atau cerun bukit semasa hujan.

14 | P a g e

2.2.2 PROSES ENDOGENIK
Hasil pembelajaran
a. menyatakan konsep dan proses endogenik
b. menjelaskan proses pembentukan bentuk bumi Lipatan dan kesannya
c. menjelaskan proses pembentukan bentuk bumi gelinciran dan kesannya
d. menjelaskan proses pembentukan bentuk bumi gunung berapi dan kesannya
KONSEP ENDOGENIK
Merujuk kepada tenaga yang berasal dari dalam bumi terhasil daripada tekanan
dan arus perolakan magma di mantel yang menyebabkan gangguan tektonik di
kerak dan permukaan bumi.
PROSES ENDOGENIK
Merujuk kepada proses pembentukan bentuk muka bumi dengan sumber tenaga
berpunca dari dalam bumi.
Proses pembentukan muka bumi terjadi melalui aktiviti gerakan bumi seperti
lipatan, gelinciran, letusan gunung berapi, gempa bumi dan tsunami
LIPATAN KERAK BUMI
Lipatan merujuk kepada proses kedutan atau lenturan lapisan kerak bami akibat
proses mampatan/himpitan pada kerak bumi yang terhasil daripada arus
perolakan di lapisan mantel dari dua arah

PROSES LIPATAN KERAK BUMI
Pergerakan magma di lapisan astenosfera yang terletak di atas mantel
membentuk arus perolakan kuat menyebabkan plat bumi bergerak secara
perlahan atau kuat.
Semasa plat tektonik bertembung, tolakan mewujudkan satu asakan plat-plat dari
dua hala yang bertentangan yang menyebabkan lapisan kerak bumi tersebut
terhimpit dan terlipat.

15 | P a g e

Bentuk muka bumi Iipatan

1. Antiklin
Bahagian kerak bumi yang dipaksa naik ke atas dikenali sebagai antiklin yang
membentuk kemuncak gunung lipat.

2.Siklin
Bahagian batuan lemah yang dipaksa ke bawah dikenali sebagai siklin yang
membentuk lurah gunung lipat.

3.Lipatan rebah
Lipatan rebah mempunyai dua cerun yang tidak seimbang.
Lipatan ini terjadi akibat tindakan daya mampatan yang lebih kuat di satu bahagian
berbanding bahagian sebelahnya.

4.Lipatan lampau
Lipatan lampau ialah keadaan lipatan tertekan dan berot ke depan

5.Lipatan simentri
Lipatan simenti mempunyai cerun yang seimbang di kedua-dua belah
Lipatan tersebut terjadi disebab tindakan daya mampatan yang sama kuat di kedua-
dua belah kerak bumi.

6. Lipatan tidak simentri
Lipatan tidak simentri merujuk kepada lipatan yang mana salah satu daripada
cerunnya lebih curam berbanding cerun bersebelahannya yang lebih landai

JENIS-JENIS LIPATAN

KESAN LIPATAN
KESAN KEPADA ALAM SEKITAR FIZIKAL.
1. Membentuk banjaran gunung lipat
2. Membentuk muka bumi beralun dan pamah.
3. Membentuk pelantar benua di dasar laut.
4.Membentuk kawasan tadahan air
5. Membentuk kawasan lembangan saliran
6. Membentuk sungai balik muda
7.Mempengaruhi pembentukan hujan bukit dan angin cinuk
8. Mempengaruhi suhu di kawasan tanah tinggi.
9 Menggalakkan pertumbuhan hutan tropika dan mewujudkan habitat semulajadi

16 | P a g e

KESAN KEPADA AKTIVITI MANUSIA:
1.Menggalakkan aktiviti pertanian

tanah tinggi-tanaman hawa sederhana
tanah tinggi-padi bukit
tanah pamah-padi sawah
tanah pamah beralun- getah dan kelapa sawit
2.Menggalakkan aktiviti pelancongan
antiklin menggalakkan aktiviti mendaki gunung
mempunyai suhu yang nyaman
aliran sungai deras membentuk air terjun dan jeram

3.Menggalakkan aktiviti perlombongan
antiklin membawa mineral dari dasar kerak bumi ke bahagian atas kerak bumi.
proses metamorfisme akibat mampatan hasilkan batuan metamorfik.
banjaran gunung lipat kaya dengan mineral seperti bijih besi, kuprum dan perak.
longgokan minyak dan gas asli juga terperangkap di bahagian lintap mungkum

4.Menggalakkan aktiviti perikanan
antiklin di dasar laut membentuk pelantar benua- pertumbuhan terumbu karang
sistem sungai dan tasik - perikanan air tawar.

5. Menggalakkan aktiviti perhutanan
tanah tinggi pertumbuhan hutan hujan tropika(khatulistiwa) untuk pembalakan
aliran sungai - penghanyutan kayu balak hutan tropika
sumber perubatan tradisional, herba dan madu lebah/kelulut

6.Menggalakkan aktiviti pembinaan
sinklin dan tanah pamah sesuai dibina petempatan dan jalan raya.
antiklin sesuai dibina kubu pertahanan.

7.Menggalakkan penghasilan tenaga
air sungai deras -Kuasa Elektrik Hidro

8. Bekalan air domestik
antıklın membentuk kawasan tadahan air sesuai untuk dibina empangan

9.Membentuk sempadan semulajadi
banjaran dan sungai yang dibentuk oleh lipatan berperanan sebagai sempadan
semulajadi.

17 | P a g e

GELINCIRAN
Proses perubahan atau pergerakan kedudukan lapisan kerak bumi atau lapisan
batuan secara mendatar atau menegak yang dihasilkan oleh daya tegangan atau
mampatan.

1.Gelinciran biasa
Kuasa tegangan yang bertindak dari lapisan kiri dan kanan batuan menyebabkan
kedua-dua bahagian lapisan meregang dan merekah di bahagian gelinciran.
Ini menyebabkan satu bahagian terangkat ke atas dan satu lagi jatuh ke bawah

2.Gelinciran songsang
Kuasa mampatan yang bertindak ke atas batuan dari dua arah yang bertentangan
menghasilkan dua garis gelinciran yang selari.
Kedua-dua bongkah terangkat dan meninggalkan bahagian tengah di bawah.

3.Gelinciran rabak
Terjadi apabila berlakunya daya mampatan dan tegangan pada kerak bumi.
Bahagian kerak kemudiannya menjadi retak.
Bahagian kerak bumi bergerak secara melintang dari kedua-dua arah bertentangan.
Satu bahagian kerak bumi akan tertolak ke hadapan.
Pergerakan ini tidak melibatkan kenaikan atau penurunan kerak bumi.
Gelinciran rabak tidak melibatkan kewujudan cerun pada kerak bumi.

18 | P a g e

BENTUK MUKA BUMI GELINCIRAN
1.Gunung bongkah (horst)

Gunung yang terhasil akibat penurunan bongkah di kiri kanan atau kenaikan
bongkah di tengah-tengah.
Contoh horst ialah Gunung Hunsruck, Vosges dan Black Forest di Eropah.
2. Lurah gelinciran (graben)
Dua bentuk bongkah naik ke atas membentuk lurah di tengahnya
Contoh graben ialah Lurah Gelinciran Afrika Timur yang terbentuk apabila Plat Arab dan
Plat Afrika bergerak ke arah bertentangan menjauhi antara satu dengan yang lain

3. Pembentukan cerun gelinciran
Cerus curam yang terbentuk selepas berlakunya kenaikan atau penurunan kerak bumi.

4.Tebing/tubir tinggi
Satu lapisan turun ke bawah dan meninggalkan lapisan asal dan mewujudkan tebing

5.Teras gelinciran
Berlaku beberapa siri kenaikan atau penurunan membentuk teres.

6. Jurang gelinciran di dasar laut.
Regangan dua lapisan kiri dan kanan mewujudkan jurang.

7. Pantai tenggelam/timbul
Kesan daripada gelinciran biasa (mengangkat atau menurun pelantar benua)

KESAN KEPADA AKTIVITI MANUSIA

1.Menggalakkan aktiviti pertanian
tanah tinggi-tanaman hawa sederhana
tanah tinggi-padi bukit
tanah pamah-padi sawah

2. Menggalakan aktiviti perikanan
horst di dasar laut membentuk pelantar benua-pertumbuhan terumbu karang

3. Menggalakkan aktiviti perlombongan
cerun di horst mendedahkan mineral yang tersimpan jauh dalam kerak bumi

4. Menggalakkan aktiviti perhutanan
tanah tinggi - pertumbuhan pokok tropika untuk aktiviti pembalakan.
hutan tropika yang kaya dengan pelbagai spesies flora menyediakan sumber
perubatan tradisional, herba dan madu

5.Menggalakkan aktiviti pembinaan
graben sesuai dibina petempatan dan jalan raya.
dataran tinggi sesuai dibina rumah api dan stesen pencerap angkasa.

6.Menggalakkan aktiviti pelancongan
gunung bongkah menggalakkan aktiviti mendaki gunung dan paragliding.
Gunung bongkah mempunyai suhu yang nyaman.
gelinciran di bahagian sungai membentuk air terjun.

19 | P a g e

PEMBENTUKAN GUNUNG BERAPI
Gunung berapi terbentuk hasil daripada batuan yang cair di bawah kerak bumi
(bahagian mantel) akibat daripada keadaan suhu yang sangat panas di kawasan
tersebut.
Batuan cair ini yang dikenali sebagai magma akan naik kerana tekanan yang sangat
tinggi di kawasan tersebut.
Magma ini kemudiannya keluar ke permukaan bumi ( dikenali sebagai lava) melalui
rekahan batuan atau lohong gunung berapi lalu membentuk gunung berapi.

BAHAN YANG DIKELUARKAN OLEH LETUSAN GUNUNG BERAPI

1. Lava
Letusan gunung berapi mengeluarkan lava.
Lava ialah magma yang mengalir di permukaan bumi.
Terdapat dua jenis lava gunung berapi iaitu lava bes dan lava asid.

Ciri-ciri lava Lava asid Lva bes
Tahap kecairan Sangat likat atau pekat, melekit Cair dan mengalir dengan laju
dan mengalir dengan perlahan
Tahap pembekuan sahaja Lambat membeku dan dapat
Cepal membeku di permukaan mengalir lebih jauh di
Kandungan mineral bumi. permukaan bumi.
Takat peleburan Jarak alirannnya adalah dekat Kaya dengan besi dan
Suhu Kaya denga silika magnesium.
Kadar Letupan Mempunyai takat lebur yang
Mempunyai takat lebur yang rendah
tinggi 1100ᵒC - 1200ᵒC
800ᵒC - 1000ᵒC Letupan kecil kerana gas-gas
Kuat kerana banyak yang berada di bawah
mengandungi gas yang berada di tekanan tinggi dalam lava ini
bawah pengarug tekanan tinggi. adalah sedikit.

2. Bahan piroklastik
Bahan piroklastik terdiri daripada serpihan batuan dan batu tongkol.
Bongkah batuan atau serpihan batuan berdiameter dari beberapa sentimeter hingga
30 sentimeter

3. Gas
Gas ialah bahan asas yang dikeluarkan oleh gunung berapi di peringkat awal
letusannya.
Lebusan gunung menghasilkan gas seperti karbon dioksida, nitrogen dioksida,
karbon manoksida, silfur dioksida dan klorin.

4. Debu
Di peringkat kedua, debu gunung berapi akan dihamburkan.
Hamburan debu bergantung kepada kekuatan letusan.
Adakalanya debu gunung berapi dihamburkan.
Hamburan debu bergantung kepada kekuatan letusan.
Adakalanya debu dihamburkan setinggi beberapa kilometer.

20 | P a g e