JENIS GUNUNG BERAPI
1.Gunung berapi hidup
Gunung berapi yang selalu meletus dan sangat aktif, terdapat kira-kira 500 buah
gunung berapi yang aktif di dunia.
Dua pertiga daripada gunung berapi yang aktif terletak di Lingkaran Api Pasifik.
Contoh gunung berapi yang masih aktif ialah Gunung Etna, Gunung Pelee, Gunung
Mayon, Gunung Stromboli, Gunung Pinatubo dan Gunung Krakatoa.
2.Gunung berapi mati
Gunung berapi yang tidak aktif dan tidak akan meletus lagi walaupun pernah
meletus.
Sebagai contoh Gunung berapi Kilimanjaro di Afrika
3.Gunung berapi pendam
Gunung berapi yang pernah meletus dan akan meletus lagi pada masa hadapan.
Gunung berap meletus sekali-sekala dalam jangka masa panjang
Contoh gunung berapi pendam ialah Gunung Berapi Fuji Yama di Jepun dan
Gunung Berapi Vesuvius di Itali
JENIS LETUSAN
1.Letusan Iceland
Magma jenis basalt yang keluar, tidak likat, nipis dan membentuk permukaan yang
hampir rata.
Letusan ini kecil dan senyap.
2.Letusan Hawai
Bahan yang paling banyak keluar ialah laya bes yang cair.
Lava ini ditolak keluar dalam bentuk pancutan sebagai bom, percikan api dan jatuh
semula menghasilkan kon percikan.
Lava ini bersifat nipis dan jika mengalir, maka alirannya jauh sebelum membeku.
3.Letusan Stromboli
Letusan sederhana dan berterusan.
Lava yang telah beku dihambur keluar dalam bentuk ketulan-ketulan.
Jarak antara letusan-letusan mengambil masa beberapa minit sahaja.
4 Letusan Vulcan
Lava letusan Vulcan lebih likat dan membeku dengan cepat. Letusannya lebih kuat
dan jarak antara letusan mengambil masa yang lebih lama.
Semasa letusan, lava yang likat akan berkecai menjadi bahan-bahan yang lebih
kecil.
5.Letusan Vesuvius
Letusan lebih kuat dan menghambur keluar magma dengan banyak.
Letusan yang kuat ini disebabkan oleh pengumpulan dan tekanan gas yang kuat
sebelum lava keluar.
Magma yang terpancut keluar mencapai ketinggian hingga beratus meter.
21 | P a g e
6.Letusan Pliny
Letusan yang banyak mengeluarkan bahan piroklastik yang terdiri daripada bongkah
dan serpihan batu.
Letusannya lebih kuat berbanding dengan Vesuvius.
Letusan ini mengeluarkan sedikit sahaja debu dan lava
7. Letusan Pelee
Letusan Pelee mengeluarkan lava yang sangat likat dan letupan yang lewat
Lava yang keluar tidak terhambur sebaliknya mengalir atau meleleh di sepanjang
rekahan dan alur-alur yang terdapat di dinding gunung berapi tersebut.
BENTUK MUKA BUMI JALAR DALAM
Bentuk muka bumi igneus jalar dalam terhasil apabila aliran magma bergerak ke
atas, mengalir dan membeku di dalam lapisan-lapisan kerak bumi
1. Daik
Apabila magma yang panas daripada lapina mantel mengalir ke luar dan menembusi
lapisan batuan seterusnya membeku secara menegak sama ada dalam lapisan
kerak bumi atau di permukaan bumi.
Ketebalannya antara 2 - 6 meter
Panjang daik juga berbeza-beza dan dapat mencapai hingga beberapa kilometer
jauh ke dalam bumi.
2. Sil
Magma membeku secara mendatar di antara lapisan batan di dalam kerak bumi
terutama bagi batuan mendak.
Sil lebih nipis dan selari dengan lapisan batuan.
Contoh sil yang terkenal ialah Great Whin Sil di Utara England.
3. Lapolit
Magma membeku di dalam lapisan kerak bumi mengikut lengkung kerak bumi dan
kelihatan seperti piring .
Bahagian tengahna lebih tebal berbanding kedua-dua bahagian hujungnya.
22 | P a g e
4. Pakolit
Magma membeku di bahagian puncak lintap mangkum (antiklin) atau bahagian dasar
lintap lendut (siklin).
Ia berbentuk seperti kanta.
5. Lakolit
Magna membeku di dalam lapisan kerak bumi secara kubah yang mempunyai satu
lohong bawah .
Contoh lakolit ialah Gurung Henry di Utah, Amerika Syarikat
6.Batolit
Terbentuk hasil daripada sekumpalan magma yang membeku secara besar-besaran
di dalam kerak bumi.
Komposisi utama batolit ialah batu granit.
Batolit membentuk jisim granit yang besar yang menjadi teras sebuah gunung
BENTUK MUKA BUMI JALAR LUAR
Bentuk muka bumi yang terbentuk daripada lava yang membeku di permukaan
bumi.
Ia dicirikan oleh aktiviti gunung berapi yang meletus dan memuntahkan lavanya
1.Kon lava bes
Bercerun landai kerana lava bes adalah air dan mampu mengalir jauh sebelum
membeku.
kaya dengan mineral terutama ferum atau besi.
Juga dikenali sebagai gunung berapi perisai
Contoh kon gunung berapi lava bes ialah Gunung Berapi Mauna Loa di Hawai dan
Gunung Berapi Merapi di Indonesia.
2.Kon lava asid
Bercerun curam kerana lava asid yang likat dan cepat membeku kerana tidak
mampu mengalir jauh.
Contoh kon gunung berapi lava asid ialah Gunung Berapi Vesuvius dan Gunung
berapi Etna di Sicily, Itali,
3. Kon abu
Kon abu berbentuk cekung dan curam.
Kon abu terdiri daripada bahan-bahan seperti debu, abu dan serpihan batu atau batu
tongkol yang keluar semasa letusan gunung berapi yang dikenali sebagai aliran
piroklastik dan bom gunung berapi.
Contoh kon abu ialah Gunung Berapi Pinatubo di Filipina.
4. Krater atau kawah
Kawah besar yang terbentuk di puncak gunung berapi akibat letusan gunung berapi.
Semakin kuat letupan maka semakin luas puncak gunung yang mampu dihancurkan
dan kesannya krater yang lebih besar akan terhasil.
Apabila magma membeku kawah tersebut menakung air dan membentuk tasik
kawah atau krater.
23 | P a g e
5.Kaldera
Terbentuk akibat cantuman beberapa krater gung berapi yang terletak berhampiran
antara satu sama lain.
Siri letupan gunung berapi akan memusnahkan setiap krater dan seterusnya krater-
krater tersebut akan bercantum antara satu sama lain membentuk tasik kawah yang
sangat besar yang dinamakan kaldera.
Contoh kaldera ialah Danau Toba di Indonesia.
6.Kon komposit
Terdiri daripada pelbagai jenis kon lava dan abu yang keluar dari pelbagai lohong di
sekeliling gunung berapi.
Kon-kon kecil terbentuk menerusi rekahan-rekahan batuan di sekeliling gunung
tersebut.
Sebahagian kon mengeluarkan lava asid atau bes dan sesetengahnya
mengeluarkan debu-abu dan bahan piroklastik
7. Palam gunung berapi
Sesebuah daik akan mengalami proses gondolan khususnya hakisan apabila
terdedah ke permukaan bumi.
Jika daik tersebut lebih keras berbanding dengan batuan sekitar maka daik tersebut
akan teguh berdiri sebagai palam.
8.Dataran tinggi lava
Terbentuk apabila lava mengalir keluar ke permukaan bumi melalui satu rekahan
atau bebarapa siri rekahan yang kemudiannya menyejuk dan membeku secara
besar-besaran di atas permukaan bumi.
Proses pengaliran lava biasanya berlaku secara senyap tanpa melibatkan letupan.
Contohnya Dataran Tinggi Deccan di India
FAKTOR-FAKTOR YANG MEMPENGARUHI KEPELBAGAIAN RUPA DAN BENTUK
GUNUNG BERAPI
1. Jenis lava
Lava bes yang sifatnya cair, mengalir laju, lambat menyejuk dan membeku akan
dapat mengalir dalam jarak yang jauh akan membentuk gunung berapi perisai yang
bercerun landai dan bersaiz besar.
Contohnya berapi Mason Loa dan Mauna Kea di Hawai.
Lava isid pula dengan sifatnya yang sangat likat, mengalir perlahan , cepat menyejuk
dan membeku akan menghasilkan gunung berapi yang bercerun curam.
2.Jenis bahan yang dikeluarkan
Piroklas kasar menghasilkan cerun yang curam
Piroklas yang halus menghasilkan cerun yang landai
3.Jenis, sifat, jumlah lohong gunung berapi
Jumlah lohong gunung berapi yang banyak menghasilkan cerun yang landai.
Satu lohong gunung berapi menghasilkan cerun yang tinggi atau curam
24 | P a g e
4 Sifat dan jenis letusan
Letusan yang kuat akan memusnahkan lohong gunung berapi dan menghasilkan
kawah besar dan lebar.
Letusan yang perlahan atau lemah menghasilkan puncak kon tinggi
5.Jumlah bahan yang dikeluarkan
Jumlah bahan yang dikeluarkan banyak menghasilkan cerun yang landai.
Jumlah bahan yang dikeluarkan sikit menghasilkan cerun yang curam.
6.Usia gunung berapi
Semakin tua, semakin landai disebabkan oleh proses gondolan.
7.kekerapan letusan
Lebih banyak letusan akan menghasilkan kawah yang lebih besar dan cerun yang
landai.
8.Tempoh masa letusan
Letusan yang lama menghasilkan cerun yang landai
Letusan yang pendek menghasilkan cerun yang curam.
KESAN GUNUNG BERAPI
KESAN KEPADA ALAM SEKITAR FIZIKAL
1.Datara lava
Dataran lava terbentuk apabila lava mengalir keluar ke permukaan bumi melalui satu
rekahan atau beberapa siri rekahan mengalami penyejukan dan pembekuan.
2.Pembentukan batuan igneus dan metamorfosis
Pembentukan batu igneus dan metamorfosis hasil daripada penyejukan dan
pembekuan lava
3. Geiser
Stim daripada mata air panas dan geiser boleh digunakan untuk menggerakkan
turbin lalu menghasilkan tenaga elektrik geoterma.
4. Tsunami
Gegaran akibat letusan gunung berapi di dasar laut berupaya untuk mewujudkan
kejadian tsunami
5. Hujan asid
Gas sulfur dioksida terhasil akibat letusan gunung berapi akan bertindak balas
dengan wap air menyebabkan berlakunya hujan asid.
6. Jerebu
Jerebu berlaku apabila letusan gunung berapi mengeluarkan abu dan debu ke
atmosfera.
25 | P a g e
7. Peningkatan suhu
Letusan gunung berapi mengeluarkan asap yang mengandungi bahan pencemar
seperti gas karbon dioksida.
Gas karbon dioksida menghalang bahangan bumi kembali semula ke angkasa lepas
menyebabkan peningkatan suhu.
8.Kebakaran hutan
Aliran lava yang panas apabila merentasi kawasan hutan boleh menyebabkan
berlakunya kebakaran kawasan hutan tersebut.
Akibatnya ekosistem hutan musnah dan sekaligus mengganggu sistem rantaian
makanan di kawasan tersebut.
9.Kerosakan habitat
Aliran lava yang panas apabila merentasi kawasan hutan boleh menyebabkan
berlakunya kebakaran kawasan hutan tersebut.
Akibatnya ekosistem hutan musnah dan menyebabkan kerosakan habitat.
KESAN KEPADA AKTIVITI MANUSIA
1. Pertanian
Dataran lava yang kaya dengan tanah lava bes menggalakkan penanaman padi
sawah.
Aliran lava dan piroklastik memusnahkam tanaman di lereng gunung berapi.
Jerebu dan timbunan sulfur akibat letusan gunung berapi jenis abu menggangu
proses fotosintesis
2. Pelancongan
Bentuk muka bumi unik seperti karwah, tasik kawah dan geiser menggalakkan aktiviti
pelancongan
3.Sumber tenaga
Sumber tenaga geoterma iaitu stim yang diperoleh daripada mata air panas dan
geiser dapat digunakan menggerakkan turbin bagi menghasilkan tenaga elektrik.
Contohnya, aktiviti penjanaan tenaga elektrik geoterma di Iceland.
4.Penyelidikan
Fenomena letusan gunung berapi dan keunikan bentuk muka bumi menggalakkan
aktiviti penyelidikan.
5.Perlombongan
Timbunan sulfur menggalakkan aktiviti perlombongan sulfur.
Penghasilan batuan igneus dan metamorfosis akibat tindakan gunung berapi
menggalakkan aktiviti kuari batu
6.Perhutanan
Lereng gunung berapi yang kaya dengan hutan tropika menggalakkan aktiviti
pembalakan hutan tropika yang kaya dengan pelbagai spesies flora menyediakan
sumber perubatan tradisional, herba dan madu.
26 | P a g e
7.Perikanan
Kaldera menjadi kawasan kegiatan akuakultur ikan air tawar seperti yang dijalankan
di Tasik Danau Toba, Indonesia
8.Perubatan
Abu dan lampur gunung berapi menjadi sumber bahan perubatan tradisional dan
produk kosmetik.
9.Aktiviti harian
Letusan gunung berapi dan kejadian jerebu mengganggu aktiviti harian seperti
persekolahan dan urusan ke tempat kerja.
KESAN KEPADA MANUSIA
1.Kehilangan nyawa
Letupan gunung berapi boleh menyebabkan bencana alam seperti gempa bumi,
gelinciran dan tsunami.
Bencana alam seperti ini boleh menyebabkan banyak nyawa manusia terkorban.
Contohnya, letupan gunung berapi Krakatoa yang mengorbankan beribu-ribu nyawa
penduduk di kawasan gunung berapi tersebut dan di kawasan sekitarnya.
2.Kerosakan harta benda
Kejadian letusan gunung berapi juga menyebabkan kemusnahan harta benda seperti
tempat kediaman, kenderaan harta benda, dan lain-lain yang dimiliki oleh penduduk
di sekitarnya.
3.Kerosakan Infrastruktur
Aktiviti gunung berapi menyebabkan jalan raya, jalan kereta api, bekalan elektrik,
kemudahan perhubungan telefon dan bekalan air terputus dan musnah
4.Gangguan aktiviti barian
Letusan gunung berapi dan kejadian jerebu mengganggu aktiviti harian seperti
persekolahan dan urusan ke tempat kerja.
5. Menjejaskan aktiviti manusia
Letusan gunung berapi dan kejadian tsunami mengganggu aktiviti ekonomi
penduduk setempat seperti pertanian, perikanan dan pelancongan yang boleh
menyebabkan kehilangan sumber pendapatan.
27 | P a g e
2.2.3 HANYUTAN BENUA
Hasil pembelajaran
a) menyatakan Teori Hanyutan Benua (Teori Awal, Teori Peluasan Dasar Lautan, dan Teori
Tektonik Plat)
b) menghuraikan Teori Tektonik Plat
c) menghuraikan taburan dan bukti kejadian hanyutan benua.
HANYUTAN BENUA
Satu teori / andaian yang menyatakan bahawa benua-benua di dunia sekarang
berasal dari satu benua daratan, telah dan masih berpisah di antara satu sama lain.
TEORI HANYUTAN BENUA
A) TEORI AWAL (HIPOTESIS ALFRED WEGENER)
Taburan benua mengikut teori hanyutan benua.
(i) 200 - 225 juta tahun yang lalu
Kira-kira 200 juta tahun lampau terdapat hanya satu benua di permukaan bumi
dikenali sebagai Pangea.
Pangea dikelilingi oleh sebuah lautan purba yang dikenali sebagai Panthalasta
(merupakan lautan hari ini)
(ii) 180-200 juta tahun yang lalu
Pangea ini kemudiannya berpecah menjadi dua benua dan bergerak secara
perlahan-lahan meninggalkan antara satu sama lain.
Membentuk benua Laurasia di hemisfera utara dan Gondwanaland di hemisfera
selatan.
Laurasia mengandungi bemua-benua seperti Amerika Utara, Eropah dan Asia
sementara Gondwanaland meliputi benua Amerika Selatan, Afrika, Semenanjung
Arab, India dan Australia.
(iii) 135 juta tahun yang lalu
Proses hanyutan benua telah berlaku dengan lebih giat.
Pada masa ini, benua Amerika Selatan mula bergerak meninggalkan Afrika dan
benua kecil India pula hanyut ke arah utara menghampiri benua Asia.
Benua Australia bergerak ke arah timur dan berpisah daripada Antartik.
(iv) 65 juta tahun yang lalu
Proses hanyutan benua berlaku dengan lebih serius.
Pada masa ini Amerika Selatan bergerak lebih jauh meninggalkan benua Afrika.
Benua Afrika hanyut 10 darjah ke arah timur dan menghampiri benua Asia.
Benua kecil lndia terus hanyut ke arah utara menghampiri benua Asia.
Benua Australia terus bergerak meninggalkan Lautan Atlantik.
(v) 50 juta tahan yang lalu sehingga sekarang
Pada masa ini benua Amerika Utara berpisah daripada benua Eropah.
India telah bersambung dengan Asia manakala Amerika Utara dan Selatan
bercantum semula.
Saki baki tanah daratan yang hanyut tertinggal lalu membentuk pulau-pulau atau
gugusan pulau seperti Kepulauan Asia Tenggara, Madagascar, Hindia Barat dan
Kepulauan Pasifik
28 | P a g e
B) TEORI PELUASAN DASAR LAUTAN
Teori ini berdasarkan penemuan permatang dan lurah di dasar laut.
Magma yang panas daripada bahagian mantel sentiasa tertolak naik ke bahagian
kerak bumi di dasar lautan.
Dasar lautan kemudiannya mengalami retakan yang dikenali sempadan percapahan.
Arus perolakan dari lapisan mantel terus menolak magma secara berterusan
menyebabkan magma tersebut memenuhi retakan (rekahan) tersebut lalu membeku
dan membentuk permatang dasar laut.
Pergerakan magma yang berlaku secara berterusan menyebabkan retakan menjadi
semakin membesar, kesannya dasar laut lama akan tertolak ke arah kedua-dua
belah bagi membolehkan dasar laut baru lebih besar terbentuk.
Dasar laut dikatakan telah mengalami proses rebakan.
Teori ini dibuktikan dengan kajian terhadap batuan di dasar lautan.
Batuan yang terletak berhampiran dengan permatang lautan didapati lebih muda
berbanding dengan batuan yang terletak lebih jauh dari permatang lautan
C) TEORI TEKTONIK PLAT
Teori ini menyatakan kerak bumi terbahagi kepada beberapa plat/ kepingan besar.
Plat / kepingan seolah terapung di atas astonesfera (mantel) dan bergerak secara
bertembung bercapah dan berselisih
Terdapat dua jenis plat iaitu plat benua dan plat lautan.
7 plat benua yang besar seperti Plat Pasifik, Amerika Utara, Plat Amerika Selatan,
Plat Eurasia, Plat Afrika, Plat Indo-Australia dan Plat Antartika
Manakala plat benua yang kecil seperti Plat Nazca, Plat Cacos, Plat Filipina, Plat
Karibia, Plat Arab, Plat Scotia dan lain-lain.
Plat Lautan adalah seperti Plat Pasifik dan Plat Antartika
Plat-plat ini terapung di atas lapisan mantel dan arus peròlakan daripada bahagian
mantel ini akan sentiasa menggerakkan plat-plat tersebut.
Pergerakan plat berlaku sangat perlahan dan plat bergerak pada arah yang
berbeza-beza antara satu sama lain.
29 | P a g e
PERGERAKAN PLAT-PLAT DALAM PELBAGAI ARAH MEWUJUDKAN
i) Pertembungan plat
ii) Pencapahan plat
iii) Perselisihan plat
1) Pertembungan plat
Pergerakan plat-plat tektonik secara bertembung.
Terdapat tiga jenis pertembungan plat
a) Plat benua dengan plat benua
Pertembungan plat benua dengan plat benua menghasilkan gunung lipat.
b) Plat lautan dengan plat lautan
Pertembungan plat lautan dengan plat lautan menyebabkan plat yang tumpat
terjunam ke bawah dan membentuk jurang lautan
Plat yang terjunam akan mengalami pencairan dan peleburan akibat daripada
suhu dan tekanan yang tinggi lalu membentuk barisan gunung berapi di dasar
laut.
Kemudian membentuk pulau menerusi proses pengangkutan kerak bumi.
Contoh: Kepulauan Jawa dan Kepulauan Filipina.
c) Plat lautan dengan plat benua
Pertembungan plat lautan dengan plat benua di mana plat lautan yang lebih
tumpat akan terbenam ke bawah dan membentuk jurang lautan
Plat lautan mencair membentuk magma menghasilkan gunung berapi.
Sementara di benua terbentuk gunung lipat yang selari dengan jurang lautan
2) Pencapahan Plat
Pergerakan plat tektonik secara pencapahan membentuk permatang tengah lautan
hasil daripada penyejukkan dan pembekuan magma di dasar laut.
3 ) Perselisihan Plat
Perselihan plat menyebabkan pergerakan plat menghasilkan gempa bumi
BUKTI TEORI HANYUTAN BENUA
(i) keselanjaran garis pantai antara benua
Garisan pinggir pantai di beberapa benua boleh dicantumkan walaupun kedudukan
benua-benua kini adalah jauh dan dipisahkan oleh lautan.
Pantai timur Amerika Selatan dengan pantai Barat Afrika boleh dicantum dengan
kemas. "JIGSAW PUZZLE"
(ii) Bukti geologi
Terdapat persamaan jenis dan usia batuan dan yang tersimpan di antara benua
berlainan.
Emas yang dilombong di Kolar, India sama usianya (2,400 juta tahun) dengan emas
yang terdapat di Kalgoorlie, Australia
30 | P a g e
(iii) Bukti iklim purba
Terdapat persamaan kesan iklim yang sama di antara benua berlainan.
Mendapan glasier Pra Kambrian yang terdapat di Katanga, Barat laut Afrika sama
jenis dengan mendapan glasier yang dijumpai di Lavras, Brazil (kedua-duanya
berusia antara 600-800 juta tahun)
(iv) Bukti fosil
Terdapat persamaan fosil tumbuhan dan binatang purba dari jenis dan usia yang
sama di benua yang berlainan.
Fosil dinosaour dari Zaman Jurasik telah ditemui di Amerika Utara, Amerika Selatan,
Afrika Selatan dan China adalah sama dari segi jenis dan usia.
(v) Bukti sistem gunung lipat
Terdapat persamaan ciri banjaran di antara benua yang berlainan.
Banjaran Kaledonia yang terdapat di sebelah barat Greenland mempunyai sifat yang
sama dengan Tanah Tinggi Scandinavia di barat laut Eropah
(vi) Bukti Paleomagnet
Pengukuran yang telah dibuat berhubung dengan kemagnetan fosil yang ditemui
menunjukkan kutub magnet utara telah berubah sejauh 21 000 km dari sebelah barat
Amerika Utara ke sebelah utara Asia dan kawasan artik.
Fenomena ini berlaku pada masa pra-kambrian hingga ke zaman Pertengahan
Tersier.
(vi) Bukti oseanik
Bahan mendak lautan yang paling tua iaitu berusia kira-kira 160 juta tabun telah
ditemui di Lautan Pasifik dan Lautan Atlantik.
Kedua-dua bahan mendak adalah seusia dan jenis yang sama.
31 | P a g e
DEFINISI GEMPA BUMI
Gegaran kerak bumi secara tiba-tiba akibat daripada pergerakan plat tektonik yang
berlaku sama ada pencapahan, pertembungan atau perselisihan yang
membebaskan gelombang seismik.
KEJADIAN GEMPA BUMI
Gempa bumi ialah pergerakan atau gegaran kerak bumi secara tiba-tiba di kawasan
sempadan plat tektonik.
la berlaku di pinggir plat apabila dua plat bertembung, berselisih atau berpisah dan
tergelincir.
Tenaga yang dihasilkan terkumpul di dalam kerak bumi kerana tidak dapat keluar ke
permukaan bumi.
Akbatnya gelinciran berlaku dan tenaga yang terpendam itu akan terlepas secara
tiba-tiba.
ini menyebabkan bahagian bumi berkenaan bergegar dan berlakunya kejadian
gempa bumi.
Mengikut pengkaji gempa bumi berlaku setiap hari tetapi kerana gegarannya kecil
dan berlaku di kawasan yang tiada penduduk, maka tiada berlaku banyak kerosakan
dan tiada mangsa.
Titik di mana sempadan plat yang pecah dipanggil fokus gempa bumi, manakala titik
yang terletak di atas permukaan bumi iaitu yang secara menegak di atas fokus
dipanggil epicenter (pusat gempa bumi )
Apabila sesuatu plat pecah dan putus ia akan mengeluarkan gegaran seismik yang
boleh membawa kerosakan beribu-ribu km dari epicenter.
Ukuran kekuatan gempa bumi diukur dengan alat seismograf dalam bacaan skala
ritcher diperkenalkan oleh Charles Ritcher 1935
Berdasarkan nilai skala ricther, kesan atau impak daripada sesuatu kejadian gempa bumi
dapat dikenalpasti
Skala Richter Kesan akibat daripada gegaran gempa bumi
0-1.9
Boleh dikesan pada alat seismograf tetapi tiada impak ke atas muka
2.0 – 2.9 bumi
3.0 – 3.9
4.0 – 4.9 Objek yang tergantung seperti lampu dan kipas bergoyang
5.0 – 5.9 Gegaran dapat dirasai seperti dilintasi kenderaan berat
6.0 - 6.9 Tingkap bangunan pecah dan objek-objek kecil seperti gelas, pinggan
dan mangkuk boleh jatuh
7.0 – 7.9
Gegaran pada bangunan boleh dirasai. Perabot besar boleh berubah
8.0 - 8.9 tempat
9.0 ke atas
Struktur bangunan rosak, bangunan boleh terajak dari tapak asal, dan
paip bawah tanah pecah
Keretakan pada permukaan tanah, tanah runtuh, jalan raya terputus,
dan bangunan runtuh
Muka bumi terbelah, jambatan runtuh dan bangunan runtuh atau ranap
Keseluruhan struktur bangunan, jambatan, rumah kediaman dan premis-
premis yang lain runtuh, ranap dan musnah kesemuanya
32 | P a g e
FAKTOR YANG MENYEBABKAN TERJADI GEMPA BUMI
(a) Gempa tektonik
disebabkan pelepasan tenaga secara tiba-tiba apabila plat-plat tektonik mengalami
pencapahan , pertembungan dan perselisihan.
(b) Gempa vulkanik
Terjadi semasa letusan gunung berapi yang sangat kuat.
Magma akan bergesel, merempuh dan memecahkan batuan yang ada di sepanjang
lohong semasa bergerak ke permukaan bumi.
Kesan pergerakan magma dan pemecahan bahan tersebut di dalam lohong akan
menyebabkan gegaran yang boleh menghasilkan gempa bumi.
KESAN GEMPA BUMI
Kesan gempa bumi kepada alam sekitar fizikal
1. Kejadian tsunami
Akibat gempa bumi yang terjadi di dasar laut berupaya untuk mewujudkan
pergerakan ombak kuat.
Pergerakan ombak akan menjadi semakin tinggi apabila memasuki kawasan yang
cetek.
Tolakan ombak secara berterusan di bahagian belakang di perairan cetek akan
meninggikan ombak yang berada di hadapan.
Kenaikan ketinggian ombak secara tiba-tiba akan menyebabkan air laut berhampiran
pinggir pantai akan mengundur ke laut untuk tempoh beberapa minit sebelum ianya
melanda semula ke pantai dalam bentuk ombak pembinasa.
Contohnya gempa bumi yang berlaku di Laut Andaman, pada 26 Disember 2004,
telah menghasilkan kejadian ombak luar biasa atau tsunami setinggi 30 meter.
Ombak tsunami ini telah meragut ribuan nyawa dan memusnahkan banyak kampung
di sepanjang pantai Sumatera, Thailand, Bangladesh, Malaysia dan India
2. Pergerakan jisim
Gempa bumi telah menghasilkan gegaran yang kuat terhadap kerak bumi
menyebabkan ketidakstabilan tanah terutamanya di kawasan cerun dan seterusnya
menyebabkan berlakunya gerakan jisim seperti tanah runtuh.
3. Kenaikan dan kejatuhan aras laut
Gempa bumi boleh menyebabkan berlakunya gelinciran pada kerak bumi.
Sekiranya gempa bumi tersebut menyebabkan berlakunya pengangkatan daratan
berhampiran pinggir laut maka aras laut akan jatuh.
Tetapi sebaliknya gempa bumi tersebut menyebabkan kejatuhan daratan maka aras
laut akan meningkat.
4. Memusnahkan hutan pinggir pantai.
Tsunami yang terhasil akibat gempa bumi di dasar laut akan menyebabkan air
masuk ke dalam hutan hutan pinggir pantai.
Kesannya hutan-hutan pinggir pantai akan dicemari dengan air masin.
Keadaan ini boleh menyebabkan kemusnahan hutan tersebut.
5. Memusnahkan ekosistem laut.
Ombak yang kuat hasil kajadian tsunami boleh memusnahkan terumbu karang di
laut.
Kemusnahan terumbu karang menyebabkan kawasan pembiakan hidupan laut
musnah.
33 | P a g e
Kesan Gempa Bumi Kepada Aktiviti Manusia
1. Aktiviti pengangkutan
Gegaran akibat gempa bami menyebabkan berlakunya kerosakan kepada jalan
raya, jalan kereta api, lapangan terbang.
Kesan daripada kerosakan tersebut menyebabkan sistem pengangkutan darat dan
udara tergendala.
2. Aktiviti pertanian
Gegaran akibat gempa bumi menyebabkan berlakunya tanah runtuh di kawasan
cerun.
Tanah runtuh menyebabkan kegiatan pertanian di kawasan cerun terganggu dan
musnah.
Kejadian tsunami akibat bumi dasar laut menyebabkan air laut masuk ke kawasan
pertanian berhampiran pinggir pantai.
Apabila air masin memasuki kawasan pertanian, tanaman yang ditanam akan mati
dan musnah.
3. Aktiviti perikanan
Gempa bumi yang berlaku di dasar laut akan membentuk gelombang besar
( tsunami) yang berbahaya kepada kegiatan perikanan pinggir pantai.
Tsunami turut memusnahkan karang di laut.
Kemusnahan terumbu karang menyebabkan kawasan pembiakan ikan dan hidupan
laut terganggu.
Kesannya dalam jangka masa panjang hidupan di laut berkurangan.
4. Aktiviti pelancongan
Gempa bumi boleh merosakkan kawasan-kawasan pelancongan, kemudahan
pengangkutan dan perhubungan boleh menjejaskan aktiviti pelancongan
5. Aktiviti perlombongan
Gempa bumi boleh memusnahkan kawasan-kawasan perlombongan, pelantar-
pelantar minyak di kawasan laut, menjejaskan aktiviti perlombongan.
Kesan Gempa Bumi Kepada Manusia
1. Kemusnahan harta benda.
Gegaran akibat kejadian gempa bumi berupaya untuk meruntuhkan bangunan,
memusnahkan kenderaan dan harta benda manusia,
Kejadian tsunami akibat gempa bumi akan menenggelamkan kawasan petempatan
penduduk dan sekaligus memusnahkan harta benda penduduk.
2. Kehilangan nyawa.
Runtuhan bangunan dan tanah runtuh akibat gegaran gempa bumi akan
menyebabkan kehilangan nyawa.
Tsunami yang melanda pantai di samping memusnahkan tempat kediaman manusia,
ianya turut meragut nyawa manusia.
Laporan Gempa Bumi Besar dalam sejarah yang dicatatkan adalah di China 1976
(kematian 255 000 orang), Jepun 1923 (kematian 143 000 orang ), Peru 1970
(kematian 66 000 orang) dan Iran 1990 (kematian 50 000 orang).
34 | P a g e
3. Trauma/fobia
Manusia yang pernah mengalami kesan akibat gempa bumi dan tsunami
menghadapi kesan psikologi yang hebat.
Kebanyakan daripada mereka takut melihat laut dan menjalankan aktiviti berkaitan
dengan laut.
4. Sistem bekalan air, elektrik dan perhubungan
Gegaran yang terhasil akibat gempa bumi akan menyebabkan tiang elektrik dan
telefon tumbang.
Gegaran juga menyebabkan saluran paip air pecah. Kesannya kemudahan asas
tersebut akan terganggu dalam tempoh yang tertentu,
5.Menjejaskan aktiviti manusia
Gempa bumi telah merosakan jalan raya menyebabkan aktiviti pengangkutan dan
pelancongan terjejas.
TSUNAMI
Ombak besar yang terhasil akibat daripada gempa bumi di dasar laut, letusan
gunung berapi di dasar laut dan hempasan meteor di laut.
PROSES KEJADIAN TSUNAMI
Gempa bumi di dasar laut, letusan gunung berapi di dasar laut dan hempasan
meteor di laut menghasilkan tenaga yang kuat yang memindahkannya ke air laut lalu
membentuk gelombang yang besar.
Ombak ini mempunyai kelebaran melebihi 200 km dan bergerak dengan laju
beberapa ratus kilometer sejam.
Apabila gelombang tsunami tiba di kawasan lautan yang kedalamannya makin
mengurang, halajunya akan turut menjadi kurang tetapi ketinggian ombak akan
bertambah.
Ketinggian ombak tsunami di tengah laut adalah satu meter, tetapi ketinggian
tsunami dapat melebihi 15 meter apabila menghampiri pantai.
Ketika ombak sedang bergulung, lurutan ombak menarik semua air laut di tepi pantai
hingga menyebabkan pantai kelihatan surut.
Selepas itu, lurutan tersebut melepaskan semula air yang ditarik dengan kuat dan
menghempas pantai sehingga hingga mengakibatkan kerosakan yang teruk di
kawasan pinggir pantai yang terlibat.
Kerosakan ini menjangkau jauh ke daratan
35 | P a g e
Kesan Tsunami Terhadap Alam Sekitar Manusia
1.Kemusnahan harta benda.
Apabila ombak besar melanda kawasan-kawasan perumahan akan menyebabkan
harta benda manusia seperti rumah,kereta dan perabot hilang dan musnah.
2. Kematian dan kecederaan
Kejadian tsunami telah menyebabkan beratus ribu nyawa manusia terkorban dan
tidak kurang juga yang cedera.
Gelombang tsunami yang menyebabkan kehilangan nyawa paling ramai direkodkan
berlaku selepas letupan gunung berapi Krakatoa pada tahun 1883.
Dianggarkan seramai 36,000 orang mati disebabkan letupan tersebut yang
menghasilkan ombak setinggi 12 tingkat bangunan
3.Trauma atau gangguan psikologi
Ramai penduduk yang kehilangan anggota keluarga dan saudara mara.
Keadaan ini meninggalkan kesan atau gangguan psikologi atau trauma yang amat
besar kepada mereka yang terselamat
4. Menjejaskan aktiviti manusia
Tsunami juga menyebabkan kawasan-kawatan pertanian dicemari oleh air masin.
Keadaan ini menjadikan tanah tidak subur, Sebagai contohnya, garam laut telah
memusnahkan beribu-ribu hektar sawah padi dan ladang pisang di Sri Lanka kerana
dimasuki oleh air laut akibat tsunami pada 26 Disember 2004 di Utara Sumatera
5.Kemusnahan kemudahan infrastruktur
Tsunami menyebabkan kemusnahan yang ketara kepada infrastruktur sesebuah
bandar.
Kemudahan jalan raya, paip air, perhubungan dan sebagainya akan musnah dan
dengan itu menyebabkan penduduk mengalami kesukaran bergerak dan berhubung
antara satu kawasan dengan kawasan yang lain.
6.Penyakit
Usaha membersihkan kawasan yang dilanda tsunami mengambil masa yang lama
dan dengan itu, bangkai- bangkai binatang dan mayat-mayat yang bertaburan boleh
menyebabkan berlakunya penyebaran atau wabak penyakit.
36 | P a g e
2.3 PEMBENTUKAN LANDSKAP DI KAWASAN TROPIKA LEMBAP
2.3.1 LULUHAWA
Hasil Pembelajaran
a) Menghuraikan jenis serta proses luluhawa fizikal ( mekanikal), kimia dan biologi.
b) Menghuraikan faktor yang mempengaruhi luluhawa.
c) Menjelaskan kesan luluhawa terhadap pembentukan landskap dan terhadap aktiviti manusia.
PROSES LULUHAWA
Luluhawa ialah proses pereputan, penguraian dan pemecahan batuan secara
semula jadi dan secara insitu.
JENIS-JENIS LULUHAWA
1. Luluhawa fizikal (mekanikal)
Luluhawa fizikal ialah proses penguraian/ pereputan dan pemecahan batuan menjadi
lebih kecil/halus secara fizikal tanpa menyebabkan perubahan kandungan kimia
batuan.
Berlaku secara in situ oleh agen luluhawa
Proses-proses luluhawa fizikal ialah:
( i) Pengelupasan
berlaku kepada batuan yang berlapis-lapis.
Pemanasan pada waktu siang menyebabkan lapisan luar panas dan mengembang.
Pada waktu malam suhu yang rendah, lapisan luar akan mula mengecut.
Proses berulang-ulang akan menyebabkan batuan pecah secara lapisan demi
lapisan.
(ii) Penyepaian bebutir
Batuan yang mempunyai banyak jenis mineral akan mempunyai tahap
pengembangan yang berbeza.
Mineral yang gelap akan menyerap habis lebih cepat berbanding mineral putih.
Proses yang berulang-ulang dan berterusan akan menyebabkan batuan akan
bersepai secara berbutir.
37 | P a g e
(iii) Pelepasan tekanan.
Batuan yang berada di bawah permukaan bumi mengalami tekanan tinggi dari
lapisan atas muka bumi.
Apabila tekanan di atasnya berkurangan disebabkan hakisan menyebabkan batuan
tersebut terdedah di permukaan bumi.
Pendedahan ini menyebabkan batuan tersebut mengembang akibat daripada
tekanan berkurangan.
Batuan ini kemudiannya merekah dan retak.
Lama kelamaan rekahan tersebut semakin besar dan batuan tersebut pecah.
(iv) Penyepaian bongkah.
Batuan yang mempunyai rekahan yang bersegi empat akan menyerap haba pada
waktu siang dan berlaku pengembangan batuan.
Sementara pada waktu malam ketika suhu jatuh, batuan akan mengalami
pengecutan.
Proses yang berulang-ulang menyebabkan batuan pecah secara bongkah
(v) Tindakan fros
Berlaku di kawasan sederhana atau di kawasan tanah tinggi.
Air yang berada di dalam rekahan batuan membeku ketika suhu jatuh di bawah takat
beku
Ini menyebabkan air dalam rekahan akan membeku menyebabkan pengembangan
10%.
Rekahan akan menjadi semakin besar.
Ais di dalam rekahan cair apabila tiba musim panas atau suhu sekitar meningkat
melebihi 0°C menyebabkan dinding rekahan mengalami tegangan.
Proses beku cair yang berulang-ulang meyebabkan batuan tersebut pecah.
38 | P a g e
(vi) Proses basah kering
Berkesan di kawasan tropika yang mengalami musim hujan dan kering yang nyata.
Semasa musim hujan, batuan akan basah dan mengembang manakala semasa
musim kering sejatan akan berlaku ke atas batuan tersebut menyebabkan batuan
tersebut mengecut.
Proses basah dan kering yang berlaku secara berulang dalam tempoh tertentu akan
menyebabkan batuan tersebut merekah dan akhirnya pecah.
Proses basah kering juga berlaku di kawasan pinggir laut tropika lembap.
Semasa air pasang batuan di kawasan pinggir pantai akan basah dan mengembang
manakala semasa air laut surut batuan pinggir pantai akan terdedah kepada
pancaran matahari yang terik menjadikannya kering semula.
Proses basah kering ini berlaku secara berulangkali dan akhirnya menyebabkan
batuan pinggir pantai merekah dan kemudian pecah.
(vi) Proses penghabluran garam
Di kawasan gurun panas kandungan mineral garam sangat tinggi dalam batuan.
Hujan yang turun sekali sekala akan membentuk takungan air garam hasil larutan
garam pada batuan.
Bahang matahari yang panas akan menyejat larutan garam sehingga membentuk
hablur garam.
Pembekuan garam ini menyebabkan ia mengembang dan membesarkan rekahan
batuan. Lama kelamaan batuan tersebut pecah.
2) Luluhawa kimia
Proses luluhawa kimia ialah proses pereputan, penguraian dan pemecahan batuan
secara in situ yang menyebabkan perubahan secara kandungan kimia dan saiz
batuan.
Proses-proses luluhawa kimia adalah:
(i) Larutan
Air hujan akan melarutkan batuan yang lembut seperti batu garam, batu kapur dan gipsum.
Suhu yang panas akan mempercepatkan proses larutan.
Contohnya air hujan atau asid karbonik telah melarut permukaan batu kapur tersebut
lalu menghasilkan larutan kalsium bikarbonat.
(ii) Pengoksidaan
Oksigen yang terdapat dalam udara dan air akan menyebabkan mineral seperti besi
akan teroksida dan mudah hancur.
Unsur lain yang akan teroksida seperti sulfur, fosfat dan magnesium.
Proses pengoksidaan kerap berlaku di kawasan tropika lembap di mana batuan yang
mengandungi besi yang terluluhawa telah menghasilkan tanih laterit.
39 | P a g e
iii) Pengkarbonan
Air hujan yang menyerap gas karbon dioksida akan menghasilkan asid karbonik.
Asid ini akan melarutkan sebahagian batu kapur yang mengandungi sodium,
potasium, kalsium dan magnesium.
Di kawasan batu kapur ia akan membentuk pandang darat karst.
(iv) Penghidratan.
Melibatkan proses pertambahan molekul air dalam mineral batuan.
Batuan akan mengembang, dan mengalami tegangan hingga menyebabkan
perubahan unsur kimia apabila batuan menyerap air.
Contohnya larutan air ke atas batuan igneus yang mengandungi mineral hematit
membentuk tanah liat atau limonit kuning
(v) Hidrolisis
Hidrolisis adalah proses tindak balas air dengan mineral batuan.
Proses ini berlaku apabila batuan menyerap air dan mengalami tindak balas kimia.
Tindak balas kimia berlaku apabila ion hidrogen (H+) dan ion hidroksil (OH-) dari air
bertindak dengan ion positif dan negatif dari batuan.
Batu granit yang mengandungi mineral kuartza, mika dan felsfar.
Felsfar dan mika akan direputkan oleh proses hidrolis dan bertukar menjadi tanah liat
putih atau kaolin yang lembut
(vi) Celasi
Pereputan bahan akibat penghasilan asid humid dari proses pereputan organik
tumbuhan dan haiwan yang mati.
Asid akan bertindak balas dengan kimia batuan menyebabkan batuan terurai
menjadi butiran halus.
3. Luluhawa Biologi /Boitik
Lululawa biologi ialah proses penguraian dan pemecahan batuan secara insitu oleh
tindakan tumbuhan, haiwan ataupun manusia.
Proses pemecahan batuan boleh berlaku secara kimia atau fizikal
Proses-proses luluhawa biologi ialah:
(i) Tindakan asid bakteria
Akar pokok menyerap air dan mengeluarkan asid organik yang boleh mereputkan batuan.
Pereputan tumbuhan seperti daun, ranting dan lain-lain akan menghasilkan asid humik.
Haiwan seperti teritip akan menghasilkan asid untuk membolehkannya melekat pada
batuan di pinggir laut.
Berlaku penguraian secara kimia.
(ii) Akar tumbuhan
Akar tumbuhan yang menjalar masuk ke dalam rekahan dan membesar akan
menyebabkan batuan pecah.
(iii) Tindakan haiwan
Tindakan haiwan seperti cacing, arnab dan anai-anai mengorek lubang akan
menguraikan tanah tersebut.
Berlaku penguraian secara kimia
40 | P a g e
(iv) Aktiviti manusia.
Penebangan pokok, perlombongan, pembinaan lebuh raya dan sebagainya
memecahkan batuan secara fizikal.
Kerja-kerja pertanian seperti meracun dan membaja akan meningkatkan proses
luluhawa kimia.
FAKTOR-FAKTOR YANG MEMPENGARUH PROSES-PROSES LULUHAWA
(a) Iklim
(i) Hujan
Hujan membekalkan air untuk membolehkan proses luluhawa kimia seperti larutan,
pengoksida,pengkarbonan dan hidrolisis.
Di kawasan tropika lembap luluhawa kimia lebih giat berlaku kerana hujan yang banyak.
(ii) Suhu
Suhu yang tinggi menggalakkan proses larutan, pengembangan dan pengecutan,
basah kering batuan, sejatan dan sebagainya.
Di kawasan beriklim panas dan kering seperti di gurun, luluhawa mekanikal melalui
proses pengembangan dan pengecutan batuan dan proses penghabluran garam
lebih giat berlaku.
(iii) Fros/ibun.
Pembekuan air di dalam rekahan batuan akan menyebabkan pengembangan 10%
Proses yang berulang-ulang menyebabkan rekahan menjadi semakin besar dan
menyebabkan batuan pecah.
Proses luluhhawa mekanikal oleh tindakan ibun adalah lebih giat di kawasan beriklim
sederhana sejuk.
(b) Jenis batuan.
Jika batuan mudah menyerap air maka kadar luluhawa akan meningkat.
contohnya batu kapur.
Rekahan batuan juga dapat mempengaruhi keberkesanan proses luluhawa kerana
rekahan batuan akan memudahkan resapan air dan akar pokok memasuki batuan.
( c ) Mikroorganisma
Tindakan kulat, bakteria dan kulampair yang hidup di atas batuan mengeluarkan asid organik.
Ia melarutkan bahan mineral batuan, mengubah unsur kimia batuan dan
memecahnya menjadi butiran lebih kecil.
(d) Tumbuhan
Akar tumbuhan akan menyebabkan batuan pecah apabila akar membesar di dalam
rekahan.
Hutan yang luas menggalakkan susupan ke dalam tanah akan meningkatkan proses
luluhawa kimia kerana lebih banyak air meresap ke dalam batuan di dalam tanah.
(e) Tindakan manusia
Aktiviti kuari menyebabkan batuan pecah secara fizikal dalam masa singkat
(perlepasan tekanan).
Kegiatan manusia membuka ladang getah dapat menggalakkan luluhawa biologi
melalui bajian akar.
41 | P a g e
Pengunaan baja kimia dalam sektor pertanian menggalakkan luluhawa kimia
kerana nitrogen dan fosfat dalam kimia akan melarutkan mineral di dalam batuan.
(f) Masa
Semakin lama tempoh masa batuan terdedah kepada agen luluhawa, semakin
berkesan tindakan luluhawa.
KESAN LULUHAWA TERHADAP PEMBENTUKAN LANDSKAP DAN TERHADAP
AKTIVITI MANUSIA
(a) Pembentukan pandang darat karst
Proses pembentukan bentuk bumi di kawasan batu kapur hasil daripada proses
luluhawa kimia yang mengandungi stalaktit, stalakmit, tiang kalsit, sungai bawah
tanah dan sebagainya.
Contoh gua yang mempunyai bentuk muka bumi batu kapur (karst) ialah Gua Niah
dan Mulu di Sarawak, dan Batu Caves di Selangor.
(b) Kegiatan pertanian
Lapisan regolit yang tebal subur untuk kegiatan pertanian.
Contohnya tanah laterit hasil pengoksidaan dalam luluhawa kimia sesuai untuk
tanaman getah dan kelapa sawit.
(c) Kegiatan perindustrian
Tanah liat (kaolin) menjadi bahan mentah untuk industri tembikar.
Batu Kapur menjadi bahan mentah untuk industri simen
(d) Kegiatan pelancongan
Hasil luluhawa kimia di kawasan batu kapur ialah pandang darat karst.
Pemandangan yang menarik dan unik menarik ramai pelancong
(e) Penyelidikan dan Pembangunan
Menyediakan ruang untuk menjalankan kajian berkaitan geomorfologi seperti dalam
bidang geografi dan geofizik.
(f) Perlombongan batu kapur dalam sektor pembuatan simen
untuk aktiviti pembinaan petempatan.
42 | P a g e
2.3.2.PERGERAKAN JISIM
Hasil pembelajaran
a) Menyatakan jenis pergerakan jisim
b) menghuraikan proses pergerakan jisim
c) menjelaskan faktor yang mempengaruhi pergerakan jisim
d) menjelaskan kesan pergerakan pergerkan jisim terhadap alam sekitar manusia dan terhadap aktiviti manusia
PERGERAKAN JISIM
Pergerakan jisim ialah pergerakan atau pengangkutan bahan atau regolit dari atas
cerun ke bawah cerun akibat daripada tarikan graviti.
Jenis pergerakan jisim
1. aliran cepat
merupakan pergerakan jisim seperti aliran lumpur, tanah dan batu runtuh yang
berlaku secara tiba-tiba dan cepat tanpa dijangka.
Antaranya ialah aliran lumpur dan gelungsoran/ tanah runtuh
2. aliran perlahan
merupakan pergerakan jisim yang berlaku dalam tempoh masa yang lama
disebabkan kecerunan yang kurang
Proses Pergerakan Jisim
1. Aliran Cepat :
i. Aliran tanih atau lumpur.
Aliran tanih atau lumpur merujuk kepada pergerakan tanih atau lumpur yang yang
sangat lembap secara tiba-tiba daripada atas cerun
tanah yang bercampur air hujan bergerak menuruni cerun dalam bentuk aliran
lumpur.
Aliran ini biasanya berlaku di kawasan yang sering menerima hujan yang lebat
seperti di kawasan tropika lembap
ii. Gelongsoran / tanah runtuh
Pergerakan ini berlaku di kawasan cerun yang sangat curam seperti di kawasan
tebing tinggi.
Ia berlaku secara cepat atau tiba-tiba.
Terdapat berberapa jenis gelonsoran seperti gelonsoran tanah dan gelongsoran
batuan.
43 | P a g e
2. Aliran perlahan
i) Kesotan Tanah
Regolit seperti batuan dan tanah di cerun terlebih dahulu terluluhawa
menyebabkan regolit tersebut longgar dan peroi.
Batuan atau tanah ini kemudiaannya bergerak secara amat perlahan menuruni
cerun yang landai ( 10º hingga 20º ) akibat tarikan graviti bumi.
Pergerakan ini tidak dapat dikesan melalui mata kasar sebalik dapat dilihat
melalui bukti-bukti seperti batang pokok yang bengkok, tiang elektrik, pagar dan
tembok yang condong.
ii) Gelangsaran tanah
Pergerakan ini merupakan pergerakan tanih dan batu tongkol
berlaku di kawasan beriklim sejuk akibat proses pencairan salji.
Salji yang cair bertindak sebagai bahan pelincir bagi memudahkan pergerakan
lempung ( tanah yang lembap ) di atasnya.
FAKTOR YANG MEMPENGARUHI PERGERAKAN JISIM
Faktor Pergerakan Jisim : Faktor fizikal
(a) Kecerunan
Cerun yang curam akan menyebabkan berlakunya gerakan jisim cepat dan cerun
yang landai menyebabkan berlakunya gerakan jisim yang perlahan.
Cerun yang curam mempunyai darjah kecuraman antara 45ᵒ - 90ᵒ.
Cerun antara 80ᵒ - 90ᵒ adalah cerun tegak.
Cerun curam mempunyai tarikan graviti yang kuat dan cenderung mengalami
gerakan jisim yang cepat.
(b) Hujan
Kebanyakan kejadian gerakan jisim berlaku selepas hujan yang lebat dan
berpanjangan.
Jumlah resapan dalam tanah di cerun meningkat akan menyebabkan beban yang
tinggi.
Ini menyebabkan cerun jadi tidak stabil dan akhirnya runtuh.
(c) Litupan tumbuhan
Kurang litupan tumbuhan di kawasan cerun menyebabkan susupan lebih tinggi atau
hakisan permukaan lebih cepat.
Tiada akar yang dapat mencengkam tanih di cerun menyebabkan ikatan struktur
tanah menjadi longgar dan akhirnya tanah runtuh berlaku.
(d) Gerakan tektonik
Kejadian gempa bumi yang kuat mampu untuk meruntuhkan struktur batuan dan
tanah di kawasan cerun melalui gegaran gempa bumi dan gegaran gunung berapi.
Hal ini menyebabkan runtuhan batuan dan runtuh berlaku.
44 | P a g e
(e) Jenis batuan
Cerun yang mempunyai batuan yang keras seperti igneus lebih tahan daripada
ancaman runtuhan.
Batuan keras lazimnya bertekstur padat dan sukar diresapi air.
Oleh itu, ia tahan kepada proses luluhawa dam mengurangkan kecenderungan runtuhan.
Cerun yang mempunyai batuan lembut dan poros lebih mudah terluluhawa.
Batuan jenis ini mempunyai struktur berlapis, tekstur yang kasar dan mudah diresapi
air.Dengan itu, runtuhan cerun mudah berlaku.
Contohnya cerun berbatu enapan.
(f) Luluhawa
Proses luluhawa yang giat untuk memecahkan batuan di kawasan cerun akan
mempercepatkan pergeran jisim.
Faktor Pergerakan Jisim : Aktiviti manusia
(a) Pembalakan
Akar tumbahan berfungsi untuk memegang dan mencengkam tanah di cerun.
Apabila pokok di tebang menyebabkan tanah di cerun terdedah dan mudah runtuh.
(b) Pertanian
Pertanian tanpa teres akan mengurangkan kestabilan cerun.
Pertanian melibatkan aktiviti penebangan tumbuhan asal sesuatu kawasan.
Ketiadaan tumbuhan mengurangkan cengkaman akar yang memegang dan
mencengkam tanah di cerun.
Aktiviti pembajakan menjadikan struktur tanah menjadi longgar dan mudah untuk
runtuh.
(c) Perlombongan
Perlombongan kuari melibatkan penggunaan bahan letupan dan kerja-kerja
pengorekan tanah.
Struktur tanah kawasan cerun menjadi longgar.
Gegaran akibat penggunaan bahan letupan menyebabkan tanah di cerun mudah
runtuh.
(d) Pembinaan petempatan
Aktiviti pembinaan petempatan di cerun akan menyebabkan hutan asal kawasan
tersebut ditebang.
Penebangan hutan akan mendedahkan permukaan bumi kepada aktiviti luluhawa
yang menyebabkan tanah di kawasan tersebut menjadi peroi, longgar dan tidak
stabil.
Tanah yang peroi, longgar dan tidak stabil mudah untuk jatuh sekiranya berlaku
gegaran, hujan dan sebagainya.
(e) Pembinaan jalan raya atau lebuhraya
Pemotongan cerun bukit untuk membina jalan raya atau lebuhraya telah
menyebabkan kestabilan tanah terganggu dan pergerakan jisim seperti tanah runtuh
berlaku.
(f) Pelancongan
Pembinaan kemudahan pelancongan di kawasan tanah tinggi menyebabkan struktur
tanah berubah.
Ini telah menyebabkan pergerakan jisim seperti tanah runtuh
45 | P a g e
KESAN PERGERAKAN JISIM TERHADAP ALAM SEKITAR MANUSIA DAN TERHADAP
AKTIVITI MANUSIA
(a) Kehilangan nyawa
Tragedi tanah runtuh atau aliran lumpur menyebabkan sejumlah tertentu penduduk
mati akibat tertimbus dalam tanah dan ditimpa oleh runtuhan bangunan.
Misalnya, fenomena tanah runtuh di Bukit Antarabangsa Kuala Lumpur pada 10
Disember 2008, sebanyak enam kematian dilaporkan.
Runtuhan kondominium Highlands Towers pada 11 Disember 1993 telah
mengorbankan 48 orang penghuni.
Tragedi banjir lumpur Pos Dipang, Perak pada 29 Ogos 1996 pula mencatatkan
seramai 38 orang asli mati terbunuh.
(b) Kemusnahan harta benda
Kemusnahan harta benda seperti rumah, kenderaan, bangunan kedai, jalan raya dan
pelbagai kemudahan fizikal menyebabkan kerugian wang ringgit.
Kerajaan perlu membiayai kos membina semula kemudahan tersebut dengan jumlah
yang besar.
Syarikat insurans juga perlu membuat pembayaran pampasan kepada barangan
atau harta benda yang diinsurankan.
(c) Kesan psikologi/ trauma
Penduduk yang terlibat dan masih selamat daripada kejadian tanah runtuh pasti
mengalami kesan psikologi atau trauma kerana kehilangan ahli keluarga dan jiran-
jiran berhampiran.
Setiap kali hujan lebat tiba mereka diburu kebimbangan kerana takut kejadian
seumpamanya berulang lagi.
Terdapat juga penduduk yang berpindah mencari petempatan baru.
(d) Aktiviti ekonomi terjejas
Fenomena gerakan jisim boleh menjejaskan kegiatan harian dan ekonomi penduduk.
Akibat kerosakan harta benda, penduduk tidak dapat melakukan aktiviti rutin seperti
bekerja di pejabat, bertani, menjalankan perniagaan dan seumpamanya.
Jalan perhubungan yang terbatas menyebabkan pengangkutan barangan tidak dapat
dilakukan untuk tempoh tertentu.
Barangan tidak dapat dipasarkan dan bahan mentah tidak dapat dihantar ke kilang.
Bangunan kedai atau kilang yang mengalami kerosakan terpaksa ditangguhkan
operasinya.
(e) Sistem pengangkutan terjejas
Runtuhan yang berlaku di kawasan jalan raya atau lebuh raya memutuskan sistem
perhubungan.
Kerja-kerja membersihkan runtuhan dan membina laluan sementara yang baru
mengakibatkan kesesakan lalu lintas yang teruk.
Jalan mungkin ditutup beberapa hari sehingga kerja membersih selesai dan saki baki
runtuhan cerun dibersihkan.
(f) Sistem perhubungan terputus / terjejas
Telekomunikasi akan terputus dan terjejas apabila tiang-tiang kabel telefon, tumbang
kesan daripada tanah runtuh,
46 | P a g e
(g) Aktiviti domestik terjejas
Kemusnahan infrastruktur seperti bekalan air boleh menganggu aktiviti harian
penduduk .
Contohnya mandi dan memasak.
(h) Kemusnahan infrastruktur/utiliti
Kemusnahan infrastruktur atau utiliti seperti bekalan air dan elektrik terputus,
KESAN PERGERAKAN JISIM TERHADAP ALAM SEKITAR FIZIKAL
(a) Pencemaran air / sumber air terganggu
Kemasukan tanah hasil daripada runtuhan ke dalam sistem sungai menyebabkan
berlakunya pencemaran air.
Setiap pencemaran air dapat dilihat berdasarkan perubahan warna air.
(b) Kemusnahan hidupan akuatik
Pencemaran air telah menyebabkan kemusnahan hidupan akuatik
(c) Kesuburan tanah terjejas
Tanah runtuh telah membawa lapisan permukaan tanah yang subur ke bawah cerun
atau ke dalam sungai.
Ini telah menyebabkan tanah yang tinggal menjadi tidak subur.
(d) Kemusnahan kepada flora dan fauna
Tanah runtuh telah menyebabkan kemusnahan hutan semula jadi di kawasan cerun
berkenaan.
Kemusnahan hutan telah menyebabkan kemusnahan kepada flora dan fauna akibat
kehilangan habitat dan sumber makanan.
(e) kemusnahan habitat
Tanah runtuh telah menyebabkan kemusnahan hutan semula jadi di kawasan cerun
berkenaan.
Kemusnahan hutan telah menyebabkan kemusnahan habitat haiwan.
(f) Sungai menjadi cetek
Kemasukan tanah hasil daripada runtuhan ke dalam sistem sungai menyebabkan
pemendapan di dasar dan sungai menjadi cetek
LANGKAH-LANGKAH MENGAWAL FENOMENA GERAKAN JISIM
Langkah perundangan
(a) Penguatkuasakan undang-undang.
Penguatkuasaan terhadap aktiviti-aktiviti manusia melalui hukuman denda,
kompauan, menyita, penjara terhadap aktiviti yang menyumbang kepada
pergerakan jisim.
47 | P a g e
(b) Memperketatkan akta.
Mewujudkan atau memperkasakan akta yang berkaitan dengan cerun.
Contohnya Akta Pemeliharaan Tanah dan Akta Parit dan Bangunan.
(c) Pemantauan
Pemantauan yang lebih kerap oleh pihak berkuasa tempatan.
Contohnya Jabatan Kerja Raya untuk memantau cerun-cerun yang berisiko tinggi
seperti di sepanjang jalan raya atau lebuh raya.
Langkah bukan perundangan
(a) Menanam tumbuhan tutup bumi
Tumbuhan seperti rumput dan tumbuhan jenis kekacang ditanam di kawasan cerun
yang terlibat dengan pembinaan dan pembangunan.
Akar tumbuhan tersebut memegang dan mencengkam tanah di cerun sekaligus
mengurangkan pergerakan jisim.
(b) Peneresan
Cerun yang diusahakan pertanian dan pembinaan mestilah diteres.
Peneresan akan menstabilkan cerun.
Cerun yang stabil tidak mudah runtuh sekiranya berlaku gegaran
(c) Pembinaan tembok / benteng
Dibina di kawasan kaki cerun bertujuan menahan pergerakan tanah.
Tembok tersebut daripada bahan yang kukuh seperti simen yang telah dikonkrit
(d) Penyimenan permukaan
Keseluruhan permukaan cerun disimen.
Pada permukaan dibuat lubang-lubang bagi mengawal aliran air dalam tanah.
Permukaan cerun yang disimen lebih stabil kerana sifat simen yang kukuh dapat
menahan cerun tersebut daripada runtuh.
Penyimenan permukaan cerun juga dapat mengurangkan susupan air ke dalam
tanah yang bertindak sebagai pelincir dan pemberat.
(e) Sistem Perparitan
Sering digunakan di kawasan lebuh raya
Dibina di setiap teres di lereng bukit yang curam mengikut garis konturnya
Dapat mengatasi masalah air bertakung dan menyusup dalam tanah dan melonggar
dan memberat tanah
(f) Sungkupan plastik
Lapisan plastik digunakan pada cerun yang curam biasanya bagi mengelakkan air
hujan menyusup dan memasuki dalam tanah.
Kaedah ini biasa dapat dilihat di beberapa tempat di sepanjang lebuh raya.
Langkah ini bersifat sementara.
(g) Pendidikan
Pendidikan formal di sekolah seperti pendidikan alam sekitar melalui mata pelajaran
Geografi, Sains Biologi.
Pendidikan tidak formal seperti melalui lawatan, ceramah dan sebagainya.
(h) Kempen kesedaran
Kempen yang dijalankan oleh pihak yang tertentu sama ada melalui media massa,
maklumat melalui risalah dan sebagainya.
Menyedarkan orang ramai tentang kepentingan pengurusan kawasan cerun dengan
berkesan disampaikan dari semasa ke semasa.
48 | P a g e
2.3.3 LEMBANGAN SALIRAN
Hasil pembelajaran
a. Menyatakan maksud Lembangan Saliran.
b. Menghuraikan proses hakisan permukaan
c. Menghuraikan jenis hakisan sungai
d. Menghuraikan cara hakisan sungai
e. Menghuraikan faktor yang mempengaruhi hakisan sungai
f. Mengenal pasti bentuk dan menjelaskan proses pembentukan bentuk muka bumi hakisan
sungai
g. Menghuraikan cara pengangkutan sungai
h. Menghuraikan faktor yang mempengaruhi pengangkutan sungai
i. Menghuraikan faktor yang mempengaruhi pemendapan sungai
j. Mengenal pasti bentuk dan menjelaskan proses pembentukan bentuk muka bumi
pemendapan sungai
k. Menjelaskan pengaruh bentuk muka bumi hakisan dan pemendapan sungai terhadap
aktiviti manusia.
A) Menyatakan maksud Lembangan Saliran.
Meliputi kawasan tadahan air yang disaliri oleh satu sistem sungai, di mana ia
mempunyai rangkaian alur sungai iaitu terdiri daripada sungai induk dan cawangan.
cawangannya yang berakhir di laut atau tasik
B) Menghuraikan proses hakisan permukaan
i. hakisan percikan
Berlaku apabila titisan air hujan yang turun menimpa tanih.
Setiap titisan hujan mempunyai tenaga kinetik dan potensi yang tinggi untuk
melonggarkan struktur tanih atau mencungkil partikel-partikel tanih.
Semakin lebat dan lama tempoh hujan turun, semakin kuat daya hakisan percikan.
Hakisan percikan berkesan di kawasan yang tiada atau kurang litupan tumbuhan.
ii) kepingan
Berlaku apabila air larian permukaan berupaya menghakis lapisan tanah secara
berkeping-keping di permukaan tanah yang kering.
Proses ini menyebabkan tanih kehilangan lapisan subur.
iii) galir
Berlaku apabila air larian permukaan menuruni cerun dan melalui permukaan
tanah yang lembut dan terdedah lalu membentuk alu-alur yang kecil.
iv) galur
Berlaku apabila alur-alur kecil di permukaan bercerun terhakis dan berkembang
sehingga menjadi alu-alur yang lebih besar, kekal dan dalam
Proses hakisan permukaan.
Hakisan ialah proses penghausan yang berlaku di permukaan bumi akibat daripada
tindakan agen-agen yang bergerak seperti air mengalir, angin, ombak dan glasier
kerana wujud tenaga kinetik atau keupayaan untuk mengikis dan mencungkil batuan
permukaan bumi.
49 | P a g e
Faktor fizikal yang mempengaruhi hakisan permukaan
1. Hujan
Hujan yang banyak diterima oleh permukaan bumi menyebabkan tanah menjadi tepu.
Tanah yang tepu meningkatkan tarian air permukaan dan seterusnya meningkatkan
hakisan tanah.
Saiz titisan hujan yang besar menyebabkan berlakunya hakisan jenis percikan.
2.Kecerunan
Kecerunan permukaan bumi yang bercerun curam menggalakkan berlakunya proses
hakisan tanah berbanding dengan permukaan bumi yang bercerun landai.
Permukaan bumi yang bercerun curam menghasilkan air larian permukaan yang
tinggi menyebabkan kemampuannya untuk menghakis adalah tinggi.
3. Litupan tumbuhan
Litupan tumbuhan yang banyak dapat mengurangkan proses hakisan berbanding
dengan permukaan bumi yang tiada atau kekurangan litupan tumbuhan.
Tumbuhan berperanan melindungi permukaan tanah hujan secara terus dan
menguatkan struktur tanah bagi mengelakkan daripada berlakunya proses hakisan.
Proses cegatan silara oleh tumbuhan mengurangkan halaju hujan yang jatuh ke
permukaan bumi dan dapat mengelakkan berlakunya hakisan secara percikan.
4. Jenis bahan atau tanih.
Di kawasan berbatuan keras seperti granit, kejadian hakisan agak kurang berlaku
berbanding dengan kawasan yang berbatu lembut seperti batuan syal.
Tanah yang mempunyai kadar susupan yang tinggi dapat mengurangkan proses
hakisan berbanding dengan tanah yang mempunyai kadar susupan yang rendah.
Tanah yang mempunyai kadar susupan yang rendah menggalakkan proses hakisan
kerana air larian permukaan yang tinggi.
Aktiviti manusia yang mempengaruhi hakisan permukaan
1. Pembalakan
Kegiatan pembalakan menyebabkan permukaan tanah terdedah kepada hujan
secara langsung menghasilkan air larian permukaan yang tinggi kesan ketiadaan
tumbuh-tumbuhan.
Keadaan ini akan mendedahkan permukaan tanih kepada tindakan hakisan yang giat.
2. Aktiviti pertanian
Apabila manusia meneroka cerum bukit untuk kegiatan pertanian kawasan hutan
terpaksa ditebang.
Aktiviti pertanian di kawasan cerun telah menyebabkan tanah terdedah kepada hakisan.
Ketiadaan cengkaman akar pokok akan menyebabkan struktur tanah menjadi
longgar dan mudah dihakis.
3.Pembinaan jalan raya
Cerun bukit yang dipotong dan ditarah menyebabkan lebih banyak air permukaan
cerun bagi melakukan proses hakisan.
50 | P a g e
4. Petempatan
Pemotongan dan penarahan kawasan cerun untuk aktiviti pembinaan bangunan,
atau petempatan menyebabkan cerun terganggu yang memudahkan lagi proses
hakisan kerana struktur tanah yang semakin longgar.
Aktiviti pelancongan
Apabila manusia meneroka bukit untuk aktiviti pelancongan kawasan hutan terpaksa
ditebang.
Aktiviti pembinaan resort dan padang golf di kawasan cerun telah menyebabkan
tanah terdedah kepada hakisan.
Ketiadaan cengkaman akar pokok akan menyebabkan struktur tanah menjadi
longgar dan mudah dihakis.
Kaedah mengawal hakisan permukaan
1. Perundangan
Kuatkuasakan undang-undang dan peraturan seperti Akta Pemeliharaan Tanah dan
Akta Parit dan Bangunan dengan mengenakan denda atau hukuman penjara kepada
individu dan syarikat yang menyebabkan berlakunya hakisan tanah.
Contohnya, aktiviti penerokaan tanah di cerun bukit.
2. Pembinaan teres
Khusus kepada cerun-cerun yang digunakan untuk penanaman tanaman dan
pembinaan petempatan.
Teres dapat mengawal pergerakan air permukaan terutama ketika hujan lebat.
Teres dapat memperlahankan pergerakan air dan keadaan ini dapat mengurangkan
tenaga kinetik pergerakan air tersebut sekaligus mengurangkan hakisan.
3.Pembinaan parit
Air larian permukaan di cerun dapat dikawal melalui kaedah ini.
Air tidak mengalir dalam bentuk pelbagai hala yang boleh menyebabkan berlakunya
hakisan kepingan.
Parit dibina menggunakan bahan konkrit dan secara bertangga bagi menjamin
ketahanannya terhadap hakisan dan mengurangkan kelajuan pergerakan air.
4. Penyimenan permukaan cerun
Permukaan cerun secara keseluruhannya disimen.
Pada permukaan simen dibuat lubang-lubang bagi mengawal aliran air bawah
tanah.
Sesuai bagi mengurangkan hakisan percikan air hujan dan hakisan kepingan.
5.Kaedah agronomi
Penanaman rumput dan tumbuhan kekacang dapat mengurangkan hakisan
percikan, mengurangkan air larian permukaan dan sebaliknya menggalakkan
resapan air ke dalam tanih.
Akar rumput atau tumbuhan kekacang tersebut dapat memegang dan mencengkam
tanah daripada dihakis oleh air larian permukaan.
6. Pendidikan
Melalui pendidikan formal di sekolah seperti mata pelajaran geografi, sains dan
biologi.
Pelajar-pelajar didedahkan kepentingan kawasan tanah tinggi dan impaknya kepada
alam sekitar fizikal dan manusia sekiranya kawasan tanah tinggi diterokai.
51 | P a g e
7. Kempen
Melalui risalah-risalah dan media elektronik yang dijalankan oleh agensi-agensi
berkaitan seperti Jabatan Alam Sekitar( JAS), Sahabat Alam Malaysia (SAM),
Jabatan Perhutanan dan lain-lain.
Langkah ini bertujuan untuk menyedarkan masyarakat tentang kepentingan menjaga
dan mencegah hakisan permukaan.
C) Menghuraikan jenis hakisan sungai:
i. melebar.
berlaku apabila air sungai yang banyak atau tinggi isipadunya menghakis di
bahagian ke dua-dua tebing sungai sehingga alur sungai menjadi lebar.
Hakisan melebar sangat giat semasa banjir kerana isipadu sungai yang banyak
mempunyai tenaga kinetik dan tenaga potensi yang kuat untuk menghakis dan
meruntuhkan tebing.
ii. mendalam
berlaku apabila air sungai yang sedikit atau isipadu airnya yang kurang menghakis
bahagian dasar sungai sehingga lama kelamaan alur sungai menjadi semakin
mendalam.
Hakisan mendalam biasanya berlaku dikawasan hulu sungai secara menegak
dengan aliran air yang deras.
iii. mengundur
Merujuk pada hakisan sungai ke arah belakang atau mengundur.
Melibatkan proses pemotongan pangkal alur ke arah hulu kerana terdapat air
terjun dan jeram di pangkal alur.
Air terjun berupaya menghakis pangkal dasar alur dan mewujudkan satu bahagian
atas alur yang tidak mempunyai daya tampungan.
Dengan bantuan gerakan jisim bahagian ini akan jatuh ke dalam sungai.
Jika unduran ini berlaku di dalam alur sungai yang berdekatan, tawanan sungai
boleh berlaku.
D. Menghuraikan Cara hakisan sungai
1. Hidraul
Berlaku apabila tindakan atau hentaman air di bahagian rekahan pada batuan di
dasar sungai menyebabkan udara di dalam rekahan batuan termampat.
Keadaan itu menyebabkan rekahan pada batuan mengalami tekanan tinggi dan
semakin membesar dan pecah.
Efektif di bahagian hulu sungai atau peringkat muda sungai kerana cerun alur sungai
yang curam serta aliran sungai yang deras.
Aliran air sungai yang kuat akan meningkatkan kinetik untuk menjalankan proses
hakisan hidraul.
2.Lelasan / geselan
Berlaku apabila bahan muatan yang ada di dalam air sungai yang terdiri daripada
pasir atau batu kelikir bergesel dengan dasar dan tebing sungai yang dilaluinya
sehingga tebing sungai terlelas dan semakin lebar.
Daya geseran yang wujud akibat daripada aliran air sungai memungkinkan hakisan
berlaku terhadap tebing dan dasar sungai.
52 | P a g e
3.Lagaan
Berlaku apabila bahan muatan yang banyak dan pelbagai saiz di dalam air sungai
berlaga antara satu sama lain sehingga menjadi lebih kecil dan halus.
Lagaan juga melibatkan perlanggaran antara bahan yang dibawa oleh air sungai
dengan tebing dan dasar alur sungai.
Aliran sungai yang deras menyebabkan bahan-bahan muatan sungai berlanggar
dengan tebing sungai dan dasar sungai sehingga mengakibatkan batuan tebing dan
dasar sungai terhakis.
4.Larutan
Barlaku apabila batuan yang mudah larut seperti batu kapur terdapat di tebing atau
dasar sungai terlarut oleh air sungai itu sendiri dan hanyut sebagai larutan bersama
aliran air sungai tersebut.
Proses tindak balas kimia dalam batuan tebing dan dasar sungai juga berlaku
apabila air meresap masuk ke dalam batuan.
Proses ini akan memecahkan batuan mudah dibawa oleh arus sungai.
E.Menghuraikan Faktor yang mempengaruhi hakisan sungai
1. Isipadu air
Isipadu air yang banyak terutama semasa hujan lebat akan meningkatkan kadar
hakisan sungai.
Isipadu air yang kurang memperlahankan aliran air dan tenaga kinetik berkurang
akan mengurangkan hakisan.
2.Halaju air
Aliran air yang deras dan kuat mampu untuk mengangkut beban muatan yang
banyak akan meningkatkan kadar sungai, serta dibantu oleh kecerunan yang curam.
Kecerunan yang curam boleh menyebabkan halaju air meningkat.
Sebaliknya aliran sungai perlahan tidak berupaya untuk menghakis.
3. Kecerunan
Dasar sungai yang curam akan meningkatkan kelajuan aliran sungai dan akan
menambah tenaga sungai.
Dengan ini proses hakisan akan berlaku dengan lebih berkesan di bahagian hulu
sungai berbanding dengan bahagian tengah dan hilir sungai kerana kecuraman
cerun dasar alur sungai di kawasan berkenaan.
4. Bentuk alur
Bentuk alur yang lurus memudahkan aliran air mengalir deras dan meningkatkan
kadar hakisan.
Berbanding dengan alur berliku-liku dan melebar memperlahankan aliran air dan
seterusnya mengurangkan hakisan
5. Jenis batuan
Dasar atau tebing sungai yang terdiri daripada batuan lembut seperti batuan mendak
lebih mudah berbanding dengan batuan igneus yang keras seperti batuan granit.
53 | P a g e
6. Jumlah bahan muatan.
Sungai yang memiliki bahan muatan yang banyak dan bersegi-segi seperti batu pasir
dan kelikir mampu mengikis tebing dan dasar sungai secara hakisan lelasan atau
geselan.
7. Tumbuh-tumbuhan
Akar tumbuh-tumbuan berfungsi untuk mencengkam tanah dan batuan di tebing
sungai daripada hakisan sungai.
Sungai di kawasan hutan tebal mempunyai tebing yang kukuh dan stabil berbanding
dengan di kawasan hutan yang sudah diteroka.
8. Aktiviti manusia
a. Pembalakan
Pembalakan atau penebangan pokok di kawasan tebing sungai akan menyebabkan
berlaku hakisan pada tebing sungai
Hal ini disebabkan tiada akar tumbuhan yang akan mencengkam tanah yang
menyebabkan struktur tanah menjadi longgar.
Ditambah pula dengan hujan yang turun secara tidak langsung tanah akan menyerap
air hujan melalui proses resapan yang boleh menambahkan lagi jisim tanah tersebut.
Hal ini menggalakkan aktiviti hakisan berlaku dengan lebih mudah kerana struktur
tanah yang longgar dan jisim tanah yang bertambah.
b) Perlombongan
aktiviti perlombongan yang dijalankan oleh manusia seperti perlombongan pasir
pada dasar sungai mampu memberikan impak yang besar serta menggalakkan lagi
hakisan berlaku secara meluas dan pesat.
Akibat aktiviti perlombongan ini lama kelamaan dasar sungai menjadi semakin dalam
serta kelebaran sungai turut bertambah sehingga menyebabkan tebing sungai runtuh
dan terus terhakis.
Bahan muatan sungai seperti kelodak turut bertambah.
c) Pelancongan
Penebangan pokok di kawasan tebing sungai untuk membina resort akan
menyebabkan berlaku hakisan pada tebing sungai.
Hal ini disebabkan tiada akar tumbuhan yang akan mencengkam tanah yang
menyebabkan struktur tanah menjadi longgar dan terhakis.
d) Pembinaan jeti atau pelabuhan
Penebangan pokok di kawasan tebing sungai untuk membina jeti atau pelabuhan
akan menyebabkan berlaku hakisan pada tebing sungai.
Hal ini disebabkan tiada akar tumbuhan yang akan mencengkam tanah yang
menyebabkan struktur tanah menjadi longgar dan terhakis.
e).Aktiviti pertanian
Penebangan pokok di kawasan tebing sungai untuk menjalankan aktiviti pertanian
akan menyebabkan berlaku hakisan pada tebing sungai.
Hal ini disebabkan tiada akar tumbuhan yang akan mencengkam tanah yang
menyebabkan struktur tanah menjadi longgar dan terhakis.
54 | P a g e
F. MENGENALPASTI BENTUK DAN MENJELASKAN PROSES PEMBENTUKAN
BENTUK MAKA BUMI HAKISAN SUNGAI
1. Air terjun
Terbentuk di bahagian hulu sungai yang mempunyai lapisan batuan yang tersusun
secara mendatar dan berselang-seli antara batuan keras dengan batuan lembut.
Lapisan batuan lembut mudah terhakis dan lapisan batuan keras yang tahan hakisan
akan menghalang aliran air sungai dan membentuk air terjun
2. Jeram
Terbentuk apabila air sungai mengalir di kawasan yang memiliki batuan yang
tersusun secara menegak dan berselang-seli di antara batuan keras dengan batuan
lembut.
Hakisan sungai yang giat ke atas batuan lembut menyebabkan batuan keras yang
tahan hakisan akan tertonjol ke atas dan menyebabkan aliran air tersekat lalu
mengalir secara lompatan dan deras menuruni bonjolan yang keras.
55 | P a g e
3.Lubuk
Tindakan aliran air sungai yang berpusar bertindak mengorek rekahan-rekahan di
dasar sungai menyebabkan terbentuknya lekukan atau lubang di dasar sungai yang
berbatu hingga membentuk lubuk.
4. Gaung dan lurah
Terbentuk disebabkan oleh hakisan mendalam sungai.
Hakisan mendalam bertindak dengan giat di dasar alur dan mendalamkan dasar
sungai.
Hasil daripada hakisan tersebut terbentuklah lurah yang sempit dengan tebing yang
sangat curam dan dalam sehingga terbentuk lurah berbentuk “V”.
5. Likuan sungai
Tebing cekung merupakan tebing yang terhasil di bahagian likuan sungai yang
menerima luruan arus.
Tebing cembung pula terhasil di bahagian yang mengalami pembiasan arus.
Kedua-dua tebing ini wujud secara bertentangan di bahagian likuan sungai.
G. Menghuraikan Cara pengangkutan sungai
1.Golekan
Batuan bersaiz besar dan berat yang diseret di sepanjang dasar sungai oleh air
sungai yang mengalir seperti batu tongkol sedikit demi sedikit di dasar sungai.
Pengangkutan secara golekan memerlukan tenaga yang kuat.
Pada masa banjir beban ini mungkin diangkut lebih jauh kerana isipadu dan halaju
arus tinggi.
56 | P a g e
2.Loncatan
Batuan bersaiz sederhana dan bersegi-segi séperti batuan pasir dan kelikir yang
digerakkan secara melompat-lompat iaitu timbul dan tenggelam secara berulang-
ulang di sepanjang aliran air sungai yang deras.
3.Ampaian/apungan
Beban yang ringan seperti pasir, lumpur, kelodak dan daun-daun kayu yang
mempunyai daya apungan akan diangkut dalam bentuk ampaian.
Bahan-bahan ini tidak tenggelam disebabkan adanya julangan hidrolik dari dasar
sungai.
4. Larutan
Batuan yang mudah larut seperti batu kapur akan menghasilkan bahan larutan atau
bahan terlarut yang menggalir bersama air sungai.
Proses ini menyebabkan air sungai berubah warna dan bau.
H. PENGANGKUTAN SUNGAI
( menghuraikan faktor yang mempengaruhi pengangkutan sungai )
Proses pemindahan beban sungai yang terdiri daripada batuan, kelikir, pasir dan
kelodak dengan pelbagai cara hasil daripada hakisan dan luluhawa dipindahkan dari
hulu ke hilir serentak dengan aliran sungai
FAKTOR YANG MEMPENGARUHI PENGANGKUTAN SUNGAI
1. Tenaga
Aliran air yang deras dan isipadunya yang banyak selepas hujan mampu
mengangkut apa sahaja bentuk beban yang ada di alurnya kerana tenaga sungai
berpotensi tinggi.
Tetapi apabila berlakunya musim kemarau pula, isipadu air sungai adalah sedikit
menyebabkan tenaga sungai berpotensi menjadi semakin terhad.
2. Kecerunan
Cerun yang curam yang terdapat di hulu dan tengah sungai lebih giat menjalankan
proses pengangkutan berbanding di kawasan hilir sungai.
3.Kekasaran alur
Kekasaran dasar alur sungai dasar sungai boleh menganggu proses pengangkutan
bahan muatan sungai kerana akan daya geseran dan memperlahankan pergerakan
air sungai berbanding dengan alur yang licin.
4. Halangan
Halangan seperti batu besar yang berat di dalam alur sungai boleh menganggu
proses pengangkutan bahan muatan sungai apabila arus sungai akan menjadi
perlahan
5. Bentuk alur
Alur sungai yang lurus menyebabkan aliran air sungai deras dan menggalakkan
pengangkutan bahan berlaku cara maksimum dan keadaan ini mengurangkan
proses pemendapan bahan.
57 | P a g e
Alur sungai yang berliku menyebabkan aliran air sungai terganggu dan halaju
pergerakan air menjadi kurang.
Kesannya bahan-bahan yang dibawa oleh aliran air akan dimendapkan.
6.Saiz bahan
Saiz bahan muatan atau beban sentimen yang lebih halus dan ringan lebih mudah
diangkut oleh aliran air sungai berbanding batu yang besar dan berat.
Bahan yang bersaiz besar dan berat seperti batu tongkol diangkut secara perlahan
melalui cara golekan atau seretan.
Bahan-bahan yang bersair kecil dan ringan seperti kelodak, habuk dan debu akan
diangkut secara apungan atau ampaian.
7. Jenis bahan
Alur sungai yang terdiri daripada batuan keras dan kasar akan menghasilkan beban
muatan yang sedikit berbanding alur sungai yang batuannya terdiri daripada batuan
pasir atau batu kapur yang mudah diangkut dan larut.
Bahan yang mempunyai daya apungan yang tinggi seperti sampah sarap, sisa
pertanian akan diangkut oleh aliran air sungai dengan cara apungan
Bahan yang berat seperti batu tongkol akan diangkut secara seretan atau golekan.
I. PEMENDAPAN SUNGAI
Proses pemendapan bahan-bahan yang diangkut oleh aliran sungai di bahagian
tebing, dasar atau hilir sungai oleh aliran air sungai itu sendiri akibat daripada
hilangnya tenaga pengangkutan aliran air sungai tersebut.
FAKTOR YANG MEMPENGARUHI PEMENDAPAN SUNGAI
1.Isi padu air
Apabila isipadu air sungai berkurangan selepas banjir atan pada musim kemarau
akan menyebabkan daya keupayaan pengangkutan sungai semakin berkurang.
Keadaan ini menyebabkan banyak bahan muatan sungai dimendapkan di alur sungai
2.Halaju air
Halaju air akan berkurangan apabila kecerunan alur sungai semakin landai terutama
di peringkat hilir.
Kesannya sebahagian besar daripada bahan muatan sungai akan dimendapkan di
bahagian hilir apabila daya mengangkut semakin berkurangan.
3.Kecerunan
Kecerunan berkait rapat dengan halaju sungai.
Kawasan sungai di peringkat hilir adalah lebih landai berbanding dengan kawasan di
peringkat hulu mengakibatkan halaju dan tenaga arus menjadi lemah.
Keadaan ini akan menyebabkan beban muatan sungai di mendapkan.
4.Bentuk alur
Bentuk alur yang berliku terutama di bahagian likuan memudahkan berlakunya
pemendapan berbanding dengan bentuk alur yang lurus.
58 | P a g e
5. Jenis batuan
Alur sungai yang terdiri daripada batuan lembut seperti batu kapur dan batu pasir
akan menghasilkan beban sedimen yang banyak bagi membantu dalam
meningkatkan proses pemendapan berbanding alur sungai yang batuanya terdiri
daripada batuan keras seperti granit
6. Bahan muatan
Jika sungai membawa banyak bahan muatan, maka akan banyaklah bahan yang
dimendapkan.
Bahan muatan yang pelbagai akan diangkut oleh arus sungai melalui cara yang
berbeza
Pengurangan tenaga arus menyebabkan air sungai memendapkan beban yang
dibawanya.
7. Halangan
Halangan yang terdapat di dalam alur sungai akan memperlahankan aliran air sungai
Keadaan ini menyebabkan proses pemendapan akan berlaku dengan giat.
J. BENTUK DAN PROSES PEMBENTUKAN BENTUK MUKA BUMI
PEMENDAPAN SUNGAI
1. Dataran banjir
Apabila berlakunya musim banjir, air sungai melimpah ke tebing alur dan membanjiri
kiri kanan sungai.
Bahan mendak yang dibawa akan dimendapkan di dataran tadi dan membentuk
dataran banjir yang terdiri daripada kelodak dan tanah liat.
Kekerapan banjir membentuk dataran yang lebih luas dan rata.
2. Delta
Pemendapan ini berlaku di kawasan muara sungai akibat pertembungan antara arus
sungai dan arus laut.
Di kawasan muara arus sungai dan arus laut menjadi perlahan dan tidak mampu
mengangkut beban tetapi ia giat menjalankan aktiviti pemendapan bahan.
Bahan-bahan mendapan seperti kelodak dan lumpur yang dibawa dari sungai dan
pesisir pantai dimendapkan secara berterusan oleh membentuk delta yang rata, luas
dan berbentuk segitiga.
59 | P a g e
3.Tasik ladam
Tasik ladam terhasil melalui proses hakisan dan mendapan yang berlaku.
Hakisan giat berlaku apabila arus air yang melanggar di antara dua tebing likuan
sungai secara berulang-ulang.
Hakisan secara berterusan menghasilkan satu lekukan di kedua - dua kawasan
likuan sungai dan akhirnya mengakibatkan kedua-dua lekukan likuan tersebut
bercantum.
Peredaran masa yang berterusan menyebabkan proses pemendapan mula berlaku
kerana kawasan hilir sungai mempunyai tenaga arus yang sangat lemah.
Apabila beban yang diangkut mula dimendapkan maka aliran air tidak dapat
memasuki kawasan tasik dan keadaan ini dikenali sebagai tasik ladam.
4. Tetambak
Tetambak ialah benteng semula jadi yang rendah di kedua-dua belah sungai.
Ia wujud apabila air sungai melimpahi tebing semasa banjir yang berlaku secara
berulang.
Bahan-bahan yang termendap di kawasan belakang tebing sungai akhirnya akan
membentuk tebing yang lebih tinggi daripada dataran mendap yang dihasilkan.
5. Beting pasir
Merujuk kepada timbunan pasir atau kelikir yang mewujudkan permatang rendah
selari dengan tebing sungai.
Beting pasir terbentuk apabila terdapatnya pusaran air yang menggali dan
memendapkan semula pasir tersebut
6. Pulau / kukup.
Terbentuk di bahagian hilir sungai.
Bahan-bahan yang dibawa oleh aliran sungai di halang lalu dimendapkan.
Pemendapan bahan berlaku secara berulang kali lalu membentuk daratan yang
ditumbuhi pelbagai jenis tumbuhan.
Daratan ini dikenali sebagai pulau.
Contoh Pulau Duyung di Terengganu.
60 | P a g e
K) PENGARUH BENTUK MUKA BUMI HAKISAN DAN PEMENDAPAN SUNGAI
TERHADAP AKTIVITI MANUSIA.
BMB Kepentingan
(Hakisan )
1. Air terjun Pelancongan
Hal ini disebabkan air terjun merupakan bentuk muka bumi sungai yang
2. Jeram mempunyai kepentingan dari segi pelancongan.
Air terjun merupakan tempat yang boleh menarik minat pengunjung
3. Lubuk untuk berkelah dan berehat.
Kesegaran dan suasana yang damai serta airnya yang deras
4. Gaung / menyebabkan bentuk muka bumi ini nampak unik dan menarik.
lurah Contohnya Air Terjun Kota Tinggi di Johor dan Air Terjun Sekayu di
Terengganu.
Pelancongan
Jeram menjadi kawasan tarikan pelancongan kerana mempunyai
pemandangan yang menarik.
Perairan yang cetek di kawasan jeram membolehkan aktiviti
pelancongan dilakukan seperti berkayak dan mandi.
Pelancongan
Lubuk menjadi daya tarikan pelancong seperti Telaga Tujuh di Pulau
Langkawi.
Telaga Tujuh tersebut terbentuk di setiap tingkat jeram dan air terjun.
Perikanan
Lubuk yang merupakan kawasan paling dalam di dasar sungai menjadi
habitat hidupan air seperti ikan.
Kegiatan menangkap ikan boleh dijalankan di kawasan ini.
Pelancongan
BMB Kepentingan
(pemendapan )
1. Pertanian
1. Dataran Dataran banjir merupakan bentuk muka bumi yang kaya dengan tanih
banjir aluvium yang subur untuk penanaman padi dan bentuknya yang rata
memudahkan air untuk bertakung.
Padi memerlukan jumlah air yang banyak ketika proses
pertumbuhannya supaya dapat menghasilkan buah padi yang banyak
dan berkualiti.
Contohnya, Dataran Kedah Perlis yang merupakan "Jelapang Padi bagi
Malaysia.
2.Pengangkutan
Sistem pengangkutan berkembang di kawasan dataran banjir kerana
kawasan ini merupakan kawasan yang rendah dan memudahkan dan
mengurangkan kos pembinaan jalan raya.
3. Perikanan /Akuakultur
Dataran banjir juga menjadi kawasan perikanan air tawar kerana
terdapat sungai di kawasan dataran banjir yang mempunyai pelbagai
jenis spesies ikan air tawar.
61 | P a g e
4. Petempatan
Tanah yang rata dan pamah sesuai untuk pembinaan petempatan
2. Delta 1. Pertanian
Delta terdiri daripada tanah aluvium yang subur untuk tanaman padi
sawah dan sayur-sayuran.
2. Perikanan/Akuakultur
Kegiatan perikanan turut dijalankan di kawasan delta kerana terdapat
sungai yang luas mengandungi pelbagai spesies ikan air tawar di
bahagian hujung sungai membolehkan kegiatan perikanan air tawar
dijalankan.
Kegiatan akuakultur juga banyak dijalankan di kawasan delta.
3.Pengangkutan
Keadaan bentuk muka bumi yang rata di kawasan delta membolehkan
pembinaan jalan raya dan memajukan sektor pengangkutan di kawasan
delta.
4.Petempatan
Tanah yang rata dan pamah sesuai untuk pembinaan petempatan.
3.Tasik Ladam 1.Perikanan/akuakultur
4. Tetambak Tasik ladam merupakan tasik semulajadi yang dalam dan tenang.
Keadaan yang sedemikan telah menarik minat dan memudahkan
pengusaha ikan air untuk menternak ikan di tasik tersebut.
Pelbagai spesies ikan air tawar diternak secara komersial seperti ikan
tilapia, baung, patin dan lampan.
Tasik ladam juga dijadikan kawasan perikanan air tawar kerana
mengandungi pelbagai spesies ikan air tawar.
2. Pelancongan
Tasik ladam juga dapat dibangunkan menjadi kawasan pelancongan
disebabkan pemandangan yang unik dan menarik di kawasan ini.
Pengangkutan
Hal ini disebabkan tetambak merupakan satu jaluran kawasan yang
tinggi dan jauh daripada ancaman banjir.
Keadaan semula jadinya yang sedemikan menyebabkan jalan raya
yang merupakan salah satu daripada pengangkutan darat dapat dibina
dengan mudah dan lebih selamat di atas tetambak tersebut
4. Beting pasir Petempatan
5. Pulau/kukup Kedudukan tetambak yang lebih tinggi dari aras sungai menjadi tempat
tumpuan penduduk untuk membina petempatan.
Hal ini demikian kerana kawasan tetambak kurang risiko banjir semasa
isipadu air sungai bertambah semasa hujan lebat.
Sebagai contohnya, tetambak di sepanjang Sungai Kelantan dan
Sungai Pahang merupakan kawasan petempatan utama penduduk.
Perlombongan pasir
Rekreasi
Perikanan
Pelancongan
Rekreasi
Perikanan
62 | P a g e
LANGKAH UNTUK MENGATASI MASALAH PEMENDAPAN SUNGAI DI
MALAYSIA
1.Pendidikan
Pendidikan alam sekitar dan pemeliharaan dan pemuliharaan /penjagaan sungai.
Pendidikan formal sekolah seperti pendidikan alam sekitar melalui mata pelajaran
Geografi, Sains dan Biologi.
Pendidikan tidak formal seperti melalui lawatan, ceramah dan sebagainya.
2.Penguatkusaan undang-undang
Penguatkuasaan terhadap pembukaan tanah yang menyebabkan hakisan atau
menambahkan pemendapan melalui hukuman denda, kompauan, menyita, penjara
terhadap aktiviti yang menyumbang kepada pergerakan jisim
3. Kempen kesedaran
Kempen yang dijalankan oleh Badan Bukan Kerajaan (NGO) dengan kerjasama
kerajaan tempatan sama ada melalui media massa, maklumat melalui risalah
melalui slogan "cintailah sungai kita”
4. Melurus, mendalam, membersihkan sungai atau perangkap sedimen
Sungai yang lurus dan dalam akan meningkatkan halaju air dan mengurangkan
pemendapan.
5.Penanaman tumbuhan tutup bumi
Bagi mengawal hakisan permukaan atau pergerakan jisim seperti pokok dan rumput
ditanam.
6. Mewartakan mengikut kawasan/terpilih
Mengurangkan hakisan dan aliran permukaan yang tinggi
7.Langkah kestrukturan
Pembinaan/tembok, groin, benteng, gabion, perangkap simen, sungkupan plastik di
tebing sungai akan mengurangkan hakisan.
Hakisan yang kurang dapat mengurangkan bahan untuk dimendapkan
8.Pembangunan terancang/mampan/lestari /kawalan pembangunan
Pembangunan tidak dijalankan di kawasan tebing sungai untuk mengurangkan
hakisan tebing.
63 | P a g e
2.3.4 Pinggir pantai
Hasil pembelajaran
a) Menyatakan konsep pinggir pantai dan pantai seimbang
b) Menghuraikan cara hakisan pantai
c) Menghuraikan faktor yang mempengaruhi hakisan pantai
d) Mengenal pasti bentuk dan menjelaskan proses pembentukan muka bumi pinggir pantai
e) menghuraikan cara pengangkutan bahan pantai
f) Menghuraikan faktor yang mempengaruhi proses pengangkutan bahan di pinggir pantai
g) menghuraikan faktor yang mempengaruhi proses pemendapan
h) Menjelaskan pengaruh bentuk muka bumi hakisan dan pemendapan pantai terhadap aktiviti
manusia
A. KONSEP PINGGIR PANTAI
Kawasan di antara takat air pasang paling tinggi dengan takat aras surut paling
rendah.
1. Pantai
Pantai merujuk kepada pemendapan bahan mendak peroi seperti pasir, kelodak,
tanah liat, kulit-kulit kerang dan sebagainya di kawasan pinggir pantai iaitu antara
tikas air surut dengan tikas air pasang hasil tindakan agen-agen pemendapan
pinggir pantai seperti ombak dan arus.
2. Pantai seimbang
Merujuk kepada keadaan di mana berlaku kadar hakisan dan kadar pemendapan
hampir sama di kawasan pantai tersebut.
3. Pantai tidak seimbang
Merujuk kepada keadaan di mana berlaku kadar hakisan dan kadar pemendapan
tidak sama di kawasan pantai tersebut.
4. Hakisan pantai
Hakisan pinggir pantai merujuk kepada proses penghausan, pengukiran dan
pemindahan bahan di kawasan pinggir pantai oleh agen-agen hakisan pinggir pantai
seperti ombak, tsunami, arus dan pasang surut.
B. CARA HAKISAN PANTAI
1.Tindakan hidraul
berpunca daripada tindakan ombak atau air laut itu sendiri.
Berlaku apabila ombak yang menghempas pantai memasuki celah-celah rekahan
batuan sehingga udara yang sedia ada terperangkap di dalam rekahan termampat
sehingga rekahan mengalami pengembangan.
Tetapi apabila ombak mengundur semula, udara yang terdapat dalam rekahan tadi
mengalami kenduran.
Ulangan proses ini menyebabkan rekah jadi semakin besar dan batuan akan terus
pecah.
64 | P a g e
2. Lelasan ( abrasion )
Ombak yang mengandungi puin-puin batuan yang berbagai saiz dan bentuk
melelaskan tebing pinggir pantai dan menghakisnya secara berterusan.
3.Geseran (friction )
Bahan muatan yang diangkut oleh ombak seperti batu pasir, kerikil dan serpihan
batuan akan berlaga dan bergeser sesama sendiri sehingga terpecah menjadi lebih
kecil.
4.Larutan
Proses hakisan secara kimia di mana air laut bertindak melarutkan mineral batuan
yang terdapat di pinggir pantai.
Berkesan ke atas batuan yang mudah laru seperti dolomit dan batu kapur.
Kawasan pantai yang terbentuk daripada batu kapur akan menyebabkan berlakunya
tindak balas kimia antara air laut dengan kalsium karbonat sehingga melarutkan
batuan tersebut.
5.Lagaan
Ombak yang sentiasa bergerak akan membawa beban sentimen yang terdapat di
pantai bersama-sama seperti batu tongkol dan batu kelikir.
Batuan tersebut akan berlaga sesama sendiri sehingga menjadi lebih halus dari saiz
asalnya.
Hakisan lagaan juga berlaku apabila bahan muatan ombak berlanggar dengan
batuan pantai dan memecahkan batuan tersebut beransur-ansur.
C. FAKTOR YANG MEMPENGARUHI HAKISAN PANTAI
1. Jenis ombak
Ombak ialah bentuk permukaan air laut yang beralun yang bergerak dari laut ke
darat.
Ombak pembinasa akan menghakis kawasan pantai kerana mempunyai daya lurutan
dan damparan yang kuat.
Manakala ombak pembina tidak menghakis.
2.Orientasi pantai
Bergantung sama ada pantai terlindung atau tidak.
Jika pantai dilindungi oleh teluk atau pulau kadar hakisan akan kurang berbanding
dengan pantai yang terdedah dengan ombak di mana kadar hakisan akan tinggi.
3. Arus
Jika ombak kuat arus akan lebih deras dan keupayaan menghakis lebih tinggi.
Jika ombak perlahan atau lemah arus akan lebih perlahan
Pada masa ini, proses hakisan kurang berkesan, sebaliknya proses mendapan lebih
giat.
4. Bahan mendak
Jika terdapat banyak bahan mendak seperti batu pasir dan batu kelikir, kadar
hakisan akan meningkat di mana berlaku geselan terhadap pinggir pantai semasa
ombak melanda pantai.
65 | P a g e
5. Batuan
Bergantung kepada jenis batuan dan retakan pada batuan.
Proses geselan atau tindakan hidraul akan bertindak dengan berkesan kepada
batuan yang banyak sehingga boleh menghasilkan geo, gua, gerbang laut, batu
tunggul dan tunggul sisa di kawasan pinggir pantai yang terbentuk daripada batu
kapur.
Batu yang keras seperti batu granit lambat mengalami hakisan kerana struktur
batuan yang keras.
6. Cerun pantai
Pantai yang curam akan mengalami hakisan lebih tinggi disebabkan oleh ombak
pecah pada kedudukan yang tinggi kerana tenaga ombak tinggi berbanding dengan
pantai yang landai.
Hal ini kerana pantai landai menyebabkan ombak pecah apabila bergeser dengan
pantai dan melemahkan tenaga ombak untuk melakukan hakisan.
7. Tumbuh-tumbuhan
Tumbuh-tumbuhan seperti pokok bakau yang bertindak sebagai penghalang kepada
hakisan pantai.
Sekiranya tiada pokok bakau ombak akan menyerang pantai secara terus ke pinggir
pantai sehingga menyebabkan hakisan pantai berlaku.
8. Aktiviti manusia.
(a) Perlombongan
aktiviti perlombongan pasir akan menyebabkan pantai hilang titik keseimbangan.
kesannya pergerakan pasir akan berlaku secara besar-besaran.
(b) Penebangan hutan bakau
Aktiviti manusia seperti penebangan pokok bakau untuk aktiviti-aktiviti pembangunan
seperti pembinaan pusat-pusat pelancongan dan petempatan mempertingkatkan
masalah hakitan pantai kerana pantai terdedah secara langsuang kepada tindakan
ombak.
D. BENTUK DAN PROSES PEMBENTUKAN MUKA BUMI PINGGIR PANTAI
66 | P a g e
1.Tebing tinggi
Terbentuk di kawasan pinggir pantai berbata-bata.
Terhasil apabila cerun di tepi pantai runtuh akibat tindakan hidraul pada rekahan di
tebingnya.
Terutama apabila ombak menghakis kaki cerun tebing pantai semasa air pasang.
Apabila batuan atau lekukan yang terbentuk runtuh, maka tebing tinggi terbentuk.
2.Batu bonjol
Batu bonjol adalah bongkah-bongkah batu yang besar di zon antara takat air pasang
dengan takat air surut.
Terbentuk apabila proses hakisan menghakis batuan di pinggir pantai sehingga
mendedahkan batuan besar dan keras di bahagian bawahnya.
Maka terbentuklah batu bonjol di pinggir pantai yang tahan dengan proses hakisan
ombak.
3. Tanjung
Terbentuk di kawasan pinggir pantai yang mempunyai susunan batuan keras dan
lembut yang berselang-seli.
Tanjung akan terbentuk di bahagian batuan keras yang tahan hakisan ombak.
4. Teluk.
Terbentuk di kawasan pinggir pantai yang mempunyai susunan batuan keras dan
lembut yang berselang-seli.
Teluk akan terbentuk di bahagian batuan lembut yang mudah dihakisan ombak yang
melanda pantai
5. Gloup
Terbentuk hasil tindakan ombak secara berterusan ke atas lubang-lubang gua.
Satu lohong (saluran) yang menembusi bumbung gua akan terbentuk.
Lohong ini dikenali sebagai lohong ombak.
6. Geo
Hakisan berterusan pada gloup akan meruntuhkan bumbungnya membentuk geo
atau anak teluk.
Geo ialah lekukan kecil yang terbentuk akibat runtuhan bumbung gloup.
7. Gua
Terbentuk hasil tindakan ombak secara hidraul ke atas dasar cenuram atau tebing
tinggi yang mempunyai struktur kelemahan seperti retakan dan rekahan.
Hakisan yang giat akan membentuk satu lekukan atau lubang yang dalam dan luas
yang dikenali sebagai gua.
8. Gerbang Laut
Hakisan ombak yang berterusan pada dinding dan bumbung gua.
Hakisan ombak yang berterusan dan menembusi dinding dua buah gua laut yang
bertentangan akan membentuk gerbang laut.
9.Batu Tunggul
Terbentuk daripada runtuhan bumbung gerbang laut.
10. Tunggul sisa
Batu tunggul yang terdedah secara berterusan dengan hakisan ombak akhirnya
membentuk tunggul sisa.
67 | P a g e
E. CARA PENGANGKUTAN BAHAN PANTAI
1. Hanyutan pesisir pantai
Merupakan arus pesisir pantai yang bertemu dengan ombak yang datang secara
menyerong atau hampir selari dengan pantai yang menghasilkan damparan ombak
berbentuk zig-zag dan mengalakkan berlakunya pemendapan beban muatan ke
pantai.
2. Golekan
Bahan kasar dan berat seperti batu tongkol akan digolek sedikit demi sedikit oleh
tindakan ombak ke arah pantai kerana saiznya lebih besar dan berat memerlukan
kekuatan ombak yang melanda.
3. Seretan
Bahan muatan seperti batu pasir dan kelikir akan diseret oleh ombak semasa
melanda pantai.
Bergantung pada saiz bahan jika lebih kecil, lebih mudah untuk diseret ombak di
sepanjang pinggir pantai.
F. FAKTOR YANG MEMPENGARUHI PROSES PENGANGKUTAN BAHAN DI PINGGIR
PANTAI
1. Tenaga
Tenaga ombak yang kuat akan menggalakkan proses pengangkutan berbanding
tenaga ombak yang lemah akan melambatkan proses pengangkutan
2. Arus
Arus pesisir pantai yang kuat akan menggalakan proses pengangkutan bahan
berbanding dengan arus pesisir yang lemah.
3.Ombak
Ombak pembina mengangkut bahan dari laut ke pantai lalu memendapkannya.
Ombak pembinasa pula menghakis pantai dan kemudiannya mengangkut bahan
dari pantai ke laut.
4. Pasang surut
Pantai yang terdedah dengan pengaruh pasang surut akan menggalakkan proses
pengangkutan berbanding kawasan yang tiada arus pasang surut.
Semasa air laut pasang bahan-bahan dari laut diangkut ke pantai lalu memendapkannya.
Semasa air surut bahan-bahan yang terdapat di pantai diangkut ke laut.
68 | P a g e
4.Cerun
Cerun pantai yang landai lebih mudah untuk mengangkut bahan dan
menghimpunkan bahan di bahagian pantai.
Bahan-bahan pinggir pantai yang bercerun curam lebih mudah diangkut ke laut
agen-agen hakisan pinggir pantai.
5.Halangan
Pergerakkan ombak ke pantai dan ke laut akan mempertahankan pengangkutan
ombak apabila terdapat halangan seperti beting pasir di pinggir pantai.
Bahan-bahan yang diangkut oleh agen-agen pengangkutan biasanya tersekat pada
halangan-halangan tersebut.
6.Orientasi pantai
Pantai yang terdedah akan menyebabkan tenaga ombak meningkat dan berupaya
untuk menjalankan proses pengangkutan berbanding dengan kawasan yang
terlindung.
7.Saiz bahan
Jika saiz bahan kecil dan ringan lebih mudah diangkut berbanding batuan lebih besar
yang memerlukan tenaga ombak yang lebih kuat.
8. Jenis bahan
Bahan kasar yang dibawa ombak terdiri daripada serpihan dan ketulan batuan
seperti kerikil dan batu tongkol lebih sukar diangkut berbanding bahan yang halus
seperti kelodak dan lumpur.
G. PROSES PEMENDAPAN
Proses pemendapan merujuk kepada bahan-bahan yang diangkut oleh agen agen
pengangkut pinggir pantai telah dimendapkan di pantai atau berhampiran pantai oleh
agen-agen pemendapan pinggir laut seperti ombak, angin, arus dan pasang surut
lalu membentuk bentuk-bentuk muka bumi pinggir pantai seperti anak tanjung, beting
pasir dan pantai.
FAKTOR YANG MEMPENGARUHI PROSES PEMENDAPAN
1.Tenaga arus
Arus pasang surut membantu memindahkan puin-puin yang berhakis dan
menimbunkannya sebagai kelodak pasir dan batu kelikir di sepanjang pantai.
Semakin lemah arus semakin banyak bahan muatan yang dimendapkan.
2. Ombak
Ombak pembina mempunyai damparan yang kuat tetapi lurutan yang lemah lalu
berlaku pemendapan bahan yang banyak di pinggir pantai.
Ombak pembinasa akan menghakis kawasan pantai kerana mempunyai daya lurutan
dan damparan yang kuat.
Manakala ombak pembina tidak menghakis
69 | P a g e
3. Kecerunan
Pantai landai akan mengalami pemendapan yang lebih tinggi berbanding pantai yang
curam.
berlaku apabila ombak yang melanda pinggir pantai akan mengalami geseran
semasa melanda pantai yang landai menjadi lemah sehingga boleh memendapkan
beban sentimen yang dibawanya.
4. Angin
Angin yang bertiup dalam skala perlahan menyebabkan terbentuk ombak pembina
sehingga berlakunya proses pemendapan di pinggir pantai.
5. Pasang surut
Pantai yang tidak dipengaruhi oleh kejadian pasang surut lebih tinggi kadar
pemendapannya kerana kekurangan arus yang boleh mengerak dan membawa
beban sentimen ke arah laut berbanding dengan kawasan yang sering berlaku
pasang surut.
6. Tumbuhan
Tumbuhan seperti hutan paya bakau boleh membantu proses pemendapan dengan
bantuan akar jangkang yang bertindak memerangkap beban sediman yang dibawa
oleh ombak ke pantai
7.Orientasi pantai
Pantai yang terlindung akan mengalami kadar pemendapan yang tinggi.
Keadaan ini disebabkan halaju ombak adalah perlahan kerana dilindungi oleh pulau
atau kedudukannya yang merupakan pantai berteluk.
8. Jenis dan saiz bahan mendak /muatan
Kawasan pinggir pantai yang terdapat banyak batuan enapan / muatan seperti batu
pasir dan batu kelikir akibat daripada tindakan ombak pembina kadar pemendapan
akan meningkat.
9. Tindakan manusia
Tindakan manusia meneroka pantai dengan kegiatan pembinaan bangunan dan
penebangan hutan paya bakau menyebabkan pantai menjadi curam dan terdedah
kepada hakisan menyebabkan proses pemendapan bertambah.
H) PEMENDAPAN OMBAK
70 | P a g e
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
PBPPP DAN EVIDEN BADARIAH PERTENGAHAN TAHUN 2022
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search