ƏNƏNƏ VƏ DİN (AİŞƏ NƏBİ)

(məqalələr)

İslamdan öncə qızları doğulan kimi diri-diri torpağa basdırırdılar.
Çünki qızı olanı ayıblayır, qızı övlad saymır, qızı olana “sonsuz”
deyirdilər. Elə “əl-Kövsər” surəsi də bunun üzərinə endi.

“...Sənə sonsuz, nəsli kəsik deyən-sənin düşməninin özü
sonsuzdur! Sənin nəslin qiyamətə qədər törəyib artacaq, adına isə
həmişə rəhmət oxunacaqdır!” (“əl-Kövsər”, 3).

Allah-Təala (cc) niyə öz rəsulunun nəslinin, soyunun qiyamətə qədər
qızla davam etməsini istəyir. Həzrət Peyğəmbərin (s) oğlu kiçikkən
ölmüş, nəvələri qızdan olmuş. Burada bir hikmət də odur ki, ey insanlar,
baxın, qadınla, bir peyğəmbərin, “mən kainatı onun üzü suyu hörmətinə
yaratdım”, dediyi Rəsulunun (s) soyunu qızla davam etdirir. İslamın
qadına verdiyi üstün dəyərin biri də buradan aydın olur. Qızların diri-diri
torpağa basdırıldığı bir dövrdə Allah Rəsulunun (s) nəslini qızla davam
etdirir. Amma bu gün, inkişaf edib dediyimiz bugünkü dünyada cəhalətin
ən zirvəsi yaşanır. Həm də din adına.

Başqa bir tərəfdən, “Əgər (basqına uğrayan) müşriklərdən biri
səndən aman istəsə, ona aman ver ki, Allah kəlamını (Quranı)
dinləsin” (“ət-Tövbə”, 6). Bu da kimliyindən asılı olmayaraq aman
istəyən insana aman verilməli olduğunun sübutu.

Aman istəyənə aman verməmək nəfsi üçün öldürməkdir. “Nəfsi üçün
öldürmək günahdır” (Hədis-i şərif).

51

ƏNƏNƏ VƏ DİN

DÜNYA-AXİRƏT

“Heç ölməyəcəkmiş kimi dünya üçün, sabah öləcəkmiş kimi axirət
üçün çalış”, buyurulmuş hədisi-şərifdə. Gördüyümüz hər əşyanı, hər
varlığı işıq vasitəsi ilə görürük. İşıq olmasa varlığı görməkdən məhrum
olarıq. Eləcə də axirətimiz dünya ilə bəlli olur, bu axirəti dünya ilə
tarazlaşdırırıq. Çünki, “dünya axirətin tarlasıdır”. Bu dünya bir imtahan
yeridir, səbirlərin, imanların, qəlblərin sınandığı, insanın malla, mülklə,
elmlə, övladla, məqamla, rütbə ilə sınağa çəkildiyi bir yerdir. Dünya
illüziyası rəngbərəng əlvanlığı ilə, nəfsin sevdiyi rahatlıq ilə, ruha xoş
gələn həyat, yaşam ilə boyayır aldanmağa meyilli gözləri. İnsan Allahı
sevdiyini zənn edər, ancaq dünya sevgisindən də doymaz. Bəzən hər
ikisini bir yerə, bir qəlbə sığdıracağını zənn edər. Ancaq Allah-Təala
(cc) Davuda (ə) buyurduğu kimi “Məni sevdiyini iddia edirsən. Əgər
məni sevirsənsə dünya sevgisini qəlbindən çıxart. Çünki mənim sevgimlə
dünya sevgisi bir araya sığışmaz”.

Bəzən özünü mömin sayan kimsə elə hey ibadət edir. Soruşursan,
deyir cəhənnəm atəşindən qorxuram, dua edirəm, Allah məni
cənnətinə qoysun. Bunun özü də elə dünya sevgisi kimi nəfsin
istəyidir. Burada insan, mömin sayılan insan Allah sevgisi üçün
deyil, nəfsi üçün, öz aqibəti, qorxusu üçün ibadət edir. Mən hər nə
səbəblə olursa olsun ibadətin əksinə deyiləm. İbadət mütləq vacibdir.
Ancaq, bu, sadə bir müsəlmanın ibadətidir. Bu ibadət onu bəlkə də
məqsədinə çatdıracaq, o öz istədiklərinə nail olacaq. Namazlarda
dua edib istədiklərini alacaq, ancaq bu onun qəlbini ülviləşdirib, onu

52

(məqalələr)

Allah qatında “dostum” dediklərindən edə bilməyəcək. Sanki uca
Allahla alver edilir, mən sənə ibadət edim, sən də mənə istədiklərimi
ver. Axı, əsl məqsəd bu deyil.

İbadət bir qəlb təşnəliyinin əlacıdır. Cənnətin bileti deyil, olmamalıdır.
Elə də “(Ey insanlar!) Bilin ki, dünya həyatı oyun-oyuncaq, bər-
bəzək, bir-birinizin qarşısında öyünmək və mal-dövləti, oğul-uşağı
çoxaltmaqdan ibarətdir” (“əl-Hədid”, 20).

Bu dünyada səltənətə sahib olunca insanın halında bir məmnunluq
yaranır, bir arxayınlıqla sanki elə ədəbi qalacaqmış kimi sarılır malına,
mülkünə. Unudur, ölümün qaşla göz arasında olduğunu, unudur “o
gün mal və övladının ona fayda verməyəcəyini”. O böyük gündə, din
günündə, haqq-hesab günündə tək, yalnız olacağını, sahib oluduğu
hər şeyi burada qoyub tərk edib gedəcəyini unudur. Unudur ki, bütün
zamanını və həyatını həsr etdiyi, həyatının mənası saydığı dünya burada
qalır bütün gözəllikləriylə, bütün mənasıyla.

“Allah bir adamın sinəsində iki qəlb yaratmamışdır” (“əl-
Əhzab”, 4). Həm Allahı, həm dünyanı eyni şövqlə, eyni dərəcədə
sevmək mümkün deyil. Ancaq heç ölməyəcəkmiş kimi dünya üçün çalış
deyildisə, bu o deməkdir ki, dünyadan istifadə edərək, dünyanı bir vasitə
bilərək can atırıq Allaha, əbədi məkanımıza. Yoxsa dünyanı-nəfsini büt
edərək ona tapmaq, onun qulu olmaq insanın qəlbindən Allah sevgisini,
istəməsə də yavaş-yavaş çıxaracaq. Qorxu budur.

Nəfs nə qədər yenilsə də ölmür, eləcə pusquda duran qaplan kimi
hər an hücuma hazırdır. Ona görə ariflər “aman, qəflətə düşməyin, qafil
olmayın” deyirlər. Qəflət bir anda, insanın ən məsum anında sancar qara
pəncəsini qəlbə. Sonra da onu oradan söküb atmaq çətin olur. Və Allah

53

ƏNƏNƏ VƏ DİN

sevgisi yerləşmək istərkən qəlbdə boş yer tapa bilmir. Dünya sevgisinin
çoxluğu nəfsi insana hakim edir. Dünyəvi, keçici, müvəqqəti bir
xoşbəxtlik yaranaraq insanın bir müddət başını qatır, onu özü ilə məşğul
olmağa qoymur, Allahdan uzaqlaşdırmış olur. Bu xoşbəxtlik uzun ömürlü
olmur. Ən xırda bir itkidən sarsılır möhtəşəm, əbədi sandığı xoşbəxtlik.
İnsan özü də sarsılır, depressiyalar, ruh düşkünlükləri, intiharlar başlayır.
Ancaq birdən qəflət pərdəsi azca aralanınca üstünə düşən o iman
nurundan, o ilahi işıqdan silkinib ayılır, qəlbinin bir küncündə gizlənib
qalmış Allah sevgisi oyanaraq, onu ibadətlərə sövq edir, ibadətlər də
insanı Allaha yaxınlaşdırır.

“Aləm bir tam olaraq Allahın sənəti və təsnifidir. Avamdan olan
bir kimsə bunu bilir, inanır. Bəsirət sahibi isə aləmdəki ilahi sənətin
təfsilatını tədqiq edir... Bu səbəblə, şübhəsiz ki, Allahın əzəməti, cəlal və
kamal sifətləri onun qəlbində artır. Beləliklə, Allah sevgisi də çoxalır”
(“İhyayi-ulumid din” İmam Qəzali). “Hansınızın əməlcə daha gözəl
olduğunu sınamaq (bəlli etmək) üçün ölümü və həyatı yaradan
Odur. O, yenilməz qüvvət sahibidir, (çox) bağışlayandır” (“əl-Mülk”,
2). Ölüm və həyat, dünya və axirətin simvollarıdır. Kimin daha gözəl,
daha üstün olduğunu sınamaq üçün.

54

(məqalələr)

ƏNƏLHƏQ

“Haq mənəm, haq məndədir, haq söylərəm”, deyir Nəsimi. Haqq
Allahın adlarından biridir. İnsan oğlunun, Allah-Təalanın (cc) yaratmış
olduğu bəndənin özünə haq deməsi nə qədər düzgündür. Nəsimi
“ənəlhəq”-mən haqqam dedi, dərisi soyuldu, Mənsur Həllac ənəlhəq
dedi, edam edildi, Bəyazid Bistami eyni sözü dedi, amma dövrünün
övliyası, zamanının din böyüyü oldu. Təzad deyilmi? Eyni sözü deyənin
biri göylərə qaldırılır, digəri faciəli şəkildə edam edilir. Hətta Cüneyd
Bağdadi də deyir, “Mən Həllacla eyni idim (yəni eyni sözü deyirdim),
ancaq məni dəliliyim xilas etdi”. Həllacı ağıllı sanmış, edam etmişlər.

Ağşəmsəddin bir risaləsində bunu belə izah edir: “Eşq əhli üçün
həqiqətləri xalqa açıqlamaq doğru deyil. Məczublar (vəcd anında
iradələrini itirib cəzbə-trans halına düşənlər) aləmləri müşahidə edər və
özündən asılı olmayaraq gördüklərini...söylərlər”.

Həllac çox dua etdi ki, Allah ona zatına aid sirlərini açsın. Allah-
Təalanın (cc) zərrə təcəllisindən Tur dağı yerindən oynarkən, insan oğlu
bu təcəlliyə dayana bilərmi. Mənsurun israrlı dualarına qarşılıq Allah-
Təala pərdəni bir az-nöqtənin nöqtəsi qədər araladı. O da sezdiyi sirləri
canında daşımayıb, qoy mənim bildiklərimi hamı bilsin deyərək, onun
sirlərini insanlara bildirmək istədi. Tanrının ən gizli sirlərini, insana
bildirmək ehtiyacı duymadığı sirlərini bilir və söyləyirdi. Mən haqqam
deyirdi. Bundan xəbərsiz insanlar da onun haq yolundan sapdığını zənn
edərək, onu kafir adlandırdılar.

Nəsimi də eyni şeyi deyirdi-mən haqqam. “Səni bu hüsnü camal

55

ƏNƏNƏ VƏ DİN

ilə görüb qorxdular haqq deməyə, döndülər insan dedilər”. Ona da
Nəimi, sirrimizi faş etmə, deyirdi. Ancaq bu, qəlbə, ruha düşən elə bir
ilahi toxumdur ki, bunu nə qəlb daşıya bilir, nə də ruh. Bunu ancaq sözə
çevirib, sözün qabığı içərisində bir cövhər kimi imanlı insanların önünə
qoyurdu. Kimin ruhunda Vəhdəti-Vücud təşnəliyi vardısa bu cövhəri
dirilik suyu kimi içdi, kimin də ki, ruhu daş olmuşdu, Nəsiminin “Qafil,
oyan, qafil oyan!” fəryadını heç eşitmədi, ona ölüm hökmü kəsdi.

“Mən haqqam”, “Mən ruhumdan üflədim”. Allah-Təala (cc) insanı
öz surətində xəlq elədi, öz sifətlərindən zərrə miqdarı ona verdi. Üstəlik
Allah dostu bəndələrə ilham və kəramət istedadı da verdi. Bu istedad
vasitəsi ilə onlar Allahın avamın (adi insan) dərk edə bilmədiyi qüdrətini
dərk və hiss edir. Bu səbəbdən də nəfsindən arınmış, maddi dünyadan və
nemətlərindən iştahasını tam kəsmiş, hər nəfəsi Allah deyən, hər yana
baxsa Allahı görən, bütün ayələr, bütün varlıq onu anladır, ondan danışır,
hər şey onun bir zərrəsidir- şüuruna malik insan, bəndə artıq ülvi hislərin,
fəhm və sezginin köməyi ilə Ona “üfürülmüş o ruhu” görür. İnsanın
içində daşıdığı o ilahi ünsürü varlığının hər əzasında, hər hüceyrəsində
hiss edir. Ona “şah damarından yaxın olan” Allahla bərabər olur, özündə
onu görür, hər anın, hər saniyənin içində onu görür. Hər damla qanında,
hər kəlmə sözündə, hər çəkdiyi nəfəsində onu görür, onu daşıdığını hiss
edir, ona çevrilir. Beləcə, Hürufilərin “insan Allah olur” ifadəsi başa
düşülmüş, doğrulanmış olur. Bütün bunları ya dərk edə bilmədiyi, ya da
həsəddən, qibtədən qəbul edə bilmədiyi üçün belə bir ülviliyə, belə bir
yüksək məqama çatan insanları kafir ləkəsi ilə edama göndərdilər.

Fəna fi-illah mərtəbəsinə varmaq, haqqa qovuşaraq ilahi qaynağa
aparan eşqi-həqiqi uzun və təhlükəli yoldur. Bu məqamda hüsnü-mütləqi

56

(məqalələr)

görür, öz içinə baxarkən Vücudi-Mütləqi görür, haqq ilə haqq olur. Mütləq
Vücudda fəna olmaqdır bu. Bu ənə-l həqdir. Ancaq Bəyazid Bistami bu
ilahi yükü daşıdı, vəcdə və cəzbəyə qapılaraq açmadı Tanrının sirlərini.
Odur ki, o dövrünün övliyası oldu.

Vəhdəti Vücud məqamına çatanlara kafir deyirlər bəzən. Çünki bu
elə bir ruhi hal, elə bir məqamdır ki, ağıl mərtəbəsindəki insan bunu əsla
dərk edə bilmir. Bunu ancaq sezgi və fəhmlə anlamaq olur. Qəlb gözü
açılınca bu fəhm və sezgi, idrakı ilahi olana dartır. Eşq əhli ilahi eşqlə
qidalandırır bu idrakı, Vəhdəti Vücuda qovuşur.

57

ƏNƏNƏ VƏ DİN

ÜMİD VƏ QORXU

İnsanın həyatı ümid və qorxu arasında bir ziqzaqda keçir. Gah
ümidi üzə çıxır, gah ümidin üstünü qara bulud kimi qorxu alır. “İnsan
Allahı sevməlidi, sevir; insan Allahdan qorxmalıdır”. Bu ikilik arasında
qalan insan bir məfhumu-varlığı-ilahini həm sevməlidir, həm də ondan
qorxmalıdır. İnsan qorxduğu bir varlığı necə sevə bilər? Bir şey həm
qorxunc, həm də sevməli ola bilərmi? Bu ikisindən mütləqə biri var, biri
yanlışdır. Bəs hansı əsldir. İnsan neyləməlidir:Allahdan qorxsunmu,
yoxsa onu sevsinmi? “əs-Səcdə” surəsinin 16-cı ayəsində buyurulur:
“Onlar ibadət üçün yataqlarından qalxar, qorxu və ümid içində
Rəbbinə dua edər və onlara verilən ruzidən istifadə edərlər.”

Ayədən də göründüyü kimi insan qorxu və ümid içində yönəlir
Rəbbinə. “Bu dünya bir imtahan yeridir”. Allah-Təala (cc) hər an insanı,
hətta digər canlıları imtahan edir, sınaq qarşısında qoyur. Ona bir
müsibət, bəla verir, sonra da o müsibətə, bəlaya səbr etmə gücü verir. Bir
tərəfdən heç tükənməyən faciələr, xəstəliklər, fəlakətlər, təbii fəlakətlər,
ictimai fəlakətlər, bir sözlə insanın qorxuya düşə biləcəyi hər cür bəlaları
meydana gətirir. Digər tərəfdən bu bəla və müsibətlərə döz deyir, üsyan
edənin bəlasını artırır, təslimiyyət göstərənin bəzən bəlasını azaldır,
bəzən hətta onu da artırır.

Başqa bir tərəfdən isə lütf və kərəm sahibi Təvvab, Rəhim və
Rəhman sifətləri ilə bağışlayır və rəhm edir. Dar zamanın yerini genişlik
və xoş günlər tutur, qəlb sıxıntısının yerini sevinc və fərəh alır. Beləcə,
qorxunun ardından ümid və sevgi gəlir. Bir az əvvəl qorxu və dəhşət

58

(məqalələr)

saçan bir varlıq indi məsum, cana yaxın, munis olur, sevirsən.
Burada xatrılamaq gərək ki, Allahın işləri səbəblərə bağlıdır. Dünya

və insan bu səbəblərdən asılıdır. Ancaq ixlaslı, imanlı insan bilir ki,
bu səbəblər səbəbkardan asılıdır. Odur ki, səbəbləri deyil səbəbkarı
düşünməklə səbəbkarın mahiyyətinə varmağa cəhd edir. Belə olanda
qorxu həmişəlik ümidə və sevgiyə çevrilir. Yəni insan anlayır ki,
Allah-Təala (cc) əslində o qorxu ilə insanı- “ruhundan üfürdüyü bir
varlığı”, özünü bildirmək, sevdirmək istədiyi bir varlığı hər zaman
oyaq, hər zaman, hər halda mənəvi olaraq qəlbini oyaq tutmaq, qəflətə
düşürməməkdir niyyəti. İnsanın sevgiyə və ümidə qapılaraq nəfsinə
yenilməsinə, öz əsil mahiyyətindən uzaqlaşmasına, ən axırda “Əsfələ
safilin” olmasına yol açmamaqdır. Yoxsa, insanın nə sevgisinə Allahın
ehtiyacı var, nə də nifrətindən qorxar, zərər görər Yaradan. Buna bizim
ehtiyacımız var: sevgisinə və qorxusuna. Onun qorxusu nəfsimizin
başı üzərində qılınc kimi asılı, sevgisi isə varlığımızın qərq olduğu işıq
dənizidir.

İnsanın nəfsi pusquda durub fürsət gözləyən, fürsət oldu-olmadı
hər an insanın varlığına hakim ola biləcək halda ondan əl çəkmir. Yəni
“şərrindən Allaha sığındığımız şeytan”dan qorxumuz olmasa, qəlbimizə
girməyə yol açırıq ona. Qorxu insanı nəfsin-şeytanın hər cür hiylələrinə
qarşı ayıq saxlayır.

Həzrət Peyğəmbər (s) bir hədisində buyurmuş: “Varlığım qüdrət
əlində olan Allaha and içirəm ki, əgər siz heç bir günah etməmiş
olsaydınız, Allah-Təala sizi buradan aparar və (yerinizə) günah işləyən
bir qövm gətirərdi də onlar Allaha istiğfar edərdi və Allah da onları
bağışlardı”. (Səhihi-Müslim). Bu nə deməkdir, yəni Allah-Təala (cc)

59

ƏNƏNƏ VƏ DİN

insanın günah işləməsinimi istəyir? Bu o deməkdir ki, əvvələ Allahın
sifətləri və adları öz təcəllisini həyatda tapmalıdır. Bağışlayıcı adları,
sifətləri təcəlli edərək əvvəl qorxunu verir, sonra da ümidi gerçəkləşdirir,
sevgi yaradır.

“ən-Nisa” surəsinin 110-cu ayəsində deyilən kimi: “Kim bir pislik
edər, yaxud nəfsinə zülm edər də sonra bağışlanma istərsə o, Allahın
çox bağışlayıcı və əsirgəyici (olduğunu) görər”. İsti ilə soyuğun,
qaranlıqla işığın, yaxşıyla pisin yan-yana var olduğu kimi vardır ümid
və qorxu. Təsadüflərin olmadığı, ilahi bir nizama tabe olan kainatda bu,
tarazlığın bir hissəsidir. Mənəviyyatda da tarazlıq hakimdir. Biz bilsək
də, bilməsək də mənəvi dünyamızda sevinclə kədər eyni qədərdir, bu
nizam, tarazlıq pozulmur. Necə ki, gecəylə gündüzün tarazlığı pozulmur.
Yerin, planetlərin hərəkəti bir an ləngisə nə kimi fəlakətlər baş verər,
düşünmək mümkün deyil.

Ümid, sevgi Allahın bir qədəridir, qorxu başqa bir qədəri. Allahın
izni olmadan bir yağış damcısı yerə düşməz, bir çiçək açmaz, bir canlı
dünyaya gəlməz, insan heç bir qədərini yaşaya bilməz. Qorxu və ümid
Allahın izni ilə insanın qəlbinə hakim olur, insan bu hisləri yaşayır. “əl-
Bəqərə” surəsi 155-ci ayədə: “Əlbəttə, biz sizi bir az qorxu, bir az
aclıq, bir az da mal, can və məhsul qıtlığı ilə imtahan edirik. ...Səbr
edən şəxslərə müjdə ver” deyilir.

Qorxu sevincimizin, ümidimizin qoruyucusudur, acı dərman
xəstəliklərin şəfası olduğu kimi.

60

(məqalələr)

ŞƏKİL ÇƏKMƏK GÜNAHMI

Allah-Təalanın (cc) ilk ayəsindəki ilk əmri “Oxu”dur (“əl-Ələq”
surəsi). “Oxu” əmri bütün insanlara gəlmişdir, bütün insanlığa,
bəşərə olunan ilk əmrdir. Bu əmrdə Allah-Təala (cc) qadın-kişi ayrı-
seçkiliyi etməmişdir. “əl-Ələq” (bəzən bu surəyə İqra-Oxu surəsi də
deyirlər) surəsinin 3-cü ayəsində yenə təkrarlanır “Oxu! Rəbbin kərəm
sahibidir.” Davam edir: “İnsana bilmədiklərini bildirən, qələmlə
yazmağı öyrədən Rəbbin...”

Uca Allah insana “oxu, öyrən (bil), yaz” deyə üç əmri dalbadal
sıralamışdır. İnsana kiçik hislər və düşüncələrlə məşğul olmayıb hər
şeydən öncə həyatını bu üç əmrə həsr etməyi məsləhət görmüşdür.
Lakin Rəbbin-Uca Öyrədicinin digər əmrləri kimi bu əmrini də insan öz
cılız hisləri və istəkləri qarşısında unudur, nəfsinin rahatlığını təmin edən
məşğuliyyətlər tapır. 6,7,8-ci ayələrə görə oxumağı, yazmağı öyrənən
insan özünü böyük zənn edir, küfrə düşür, dönüşün, son mənzilin Allah
olduğunu unudur. 9,10-cu ayələrdə oxu, bil, yaz-dan sonra namaz gəlir,
Həzrət Peyğəmbər (s) namaz qılarkən ona mane olmaqdan danışılır. Yəni
bilikdən sonra ibadət gəlir. İbadət insanın özünü böyük görməsinin
qarşısını alır, insana öz acizliyini xatırladır. Daha sonra “doğru yol”
və “təqva” gəlir. Yəni bu iki ərdəmə-üstün xüsusiyyətə ibadət yoluyla
çatılır. Bunlar olmazsa həyatına yalan qarışır. İnkar edir və düz yoldan
üz çevirirsə həyatı, yaşamı bir illüziya, sonda yoxluğa məhkum bir yalan
olur. Onun özünü də, etdiklərini də Allah-Təalanın (cc) görmədiyini
zənn edir. “Allahın onu gördüyünü bilməz.” Burada bilməzlik, bilgisizlik

61

ƏNƏNƏ VƏ DİN

ön plana çıxır. “Xeyr, xeyr! Əgər o əl çəkməzsə (əməllərindən) onu
dərhal alnından, o yalançı, günahkar alnından yaxalayıb cəhənnəmə
atarıq.”

Bilginin axırı düz yol və təqva, bilməzliyin axırı günahkar alnından
tutulub cəhənnəmə atılmaqdır. Hər şey çox açıq və sadə şəkildə
bildirilmişdir.

İnsanlığın birinci müəllimi və öyrədəni islama görə qadındır. Uşaq
gözünü açandan hər şeyi anadan öyrənir. Ana savadı, biliyi olduğu
miqdarda öyrədir, yetişdirir övladını və bu cəmiyyətin təməlini təşkil
edir.

Həzrət Peyğəmbər (s) qadınların haqlarının qorunması ilə yanaşı
qadınların, xüsusilə təhsil almalarını əmr etmişdir: “Elm öyrənmək qadın
və kişi, hər kəsə fərzdir.”

İslamın ilk dövrlərində oxuma-yazma bilən qadınlar olmuşdur.
Məşhur xanım səhabələrdən Şəfa bint Abdullah əl-Ədəviyyə islamdan
əvvəl də oxuma-yazma bilmiş, bir çox səhabəyə öyrətmiş və ilk müəllim
olmuşdur. Həzrət Ayişə, Hafsa, Ümmi Sələmə, Ümmi Gülsüm bint Ukbə
və s. səhabə qadınlar savadlı olmuşlar. Hədis rəvayət edən qadınlar da
çoxdur. Həzrət Fatimə, Şeyma bintü-l Haris əş Şadiyə... şair səhabələrdir.

Alim qadınlar da vardı, məsələn, Abidə əl-Mədəniyyə, təsəvvüfdə
isə Rəbiyyə əl-Ədəviyyə tarixdə qalmışdır.

Övliya Çələbi “Səyahətnamə” əsərində yazır ki, 17-ci əsrdə
İstanbuldakı 9 min hafizdən 3 mini qadın idi. Bunlar göstərir ki, İslam
hələ ilk və daha sonrakı dövrlərində oxumağa qadağa qoymamış, əksinə
təbliğ etmişdir.

Mədinə dövründə qadınlar yığışaraq Həzrət Peyğəmbərin (s) yanına

62

(məqalələr)

gəlmiş və narazılıq etmişlər ki, kişilər sizdən hər şeyi soruşub öyrənirlər,
biz isə elmdən məhrum qalırıq. O zaman Həzrət Peyğmbər (s) bir gün
təyin etmiş, həftədə bir dəfə qadınlar yığışmış ondan dərs almışlar.
Burada, hədis təfsirçilərinə görə qadının elm mövzusunda kişilərlə
danışmağında heç bir günah yoxdur.

HəzrətAyişənin (r) dediyinə görə ənsar qadınları heç utanıb sıxılmadan
maraqlandıqları hər şeyi Həzrət Peyğəmbərdən (s) soruşurdular. Beləcə,
İslamda ilk qadın məktəbi yarandı. Əgər qadının elm öyrənməsi günah
olsaydı, o zaman Həzrət Peyğəmbər (s) qadınlara dərs verərdimi?

Elm dedikdə, sadəcə dini biliklərmi nəzərdə tutulur? Təbii, yox.
Dini, dünyəvi, hər elmin öyrənilməsini islam qəbul edir, bir şərtlə ki,
o elm insanı yoldan azdırmasın. Bu gün qadın yerdən tutmuş kosmosa
qədər hər sahədə özünü təsdiq etmişdir. İslamın qadağa qoyduğu elm
deyil, elm öyrənmək adına əxlaq və cəmiyyətin səfalətə və çirkinliyə
sürüklənməsidir. Elm ədəb çərçivəsindən çıxdığı zaman cəmiyyət Avropa
və Amerikadakı mədəniyyət böhranına düşür. Maddi olaraq hər şeyləri
yerli yerində, hətta normaldan da yuxarıdır, amma mənəvi olaraq bir
boşluğun içindədirlər. Çikaqo Gizli Polis təşkilatının 13 cildlik qeydləri
nəşr edilmiş, orada bu fikir də yer almışdır: “Bu azadlığın belə xarab
nizamı təkcə ailəni alt-üst etmədi, Amerikaya elə bir mədəniyyət gətirib
çıxartı ki, bunun qarşısını nə polis ala bilir, nə də məhkəmə.” İslamın
dediyi də budur, elm kor- koranə deyil, ədəb və əxlaq çərçivəsində
öyrənilsin.

63

ƏNƏNƏ VƏ DİN



DANABAŞ KƏNDİNİN İSLAMI

Müsəlman deyəndə ağlımıza ilk gələn Danabaş kəndinin evin bir
küncünə qısılıb ağlayan Zeynəbi və onun başının üstünü kəsdirib uzun
qamçısını qaldıraraq “səsini çıxarsan vuracam” deyən hüllə papaqlı, uzun
bığlı, qadına bağıranda damdan torpaq tökülən bədheybət Xudayar bəyi
gəlir. Xudayar bəy tipik bir müsəlman kişisi, Zeynəb də öz çarəsizliyi
ilə bir müsəlman qadınıdır. Onlar təkdirmi, təbii ki, yox. Bu, sadəcə,
Danabaş kəndinin əhvalatı deyil, bu bütün kəndlərin və insanların,
müsəlmanların əhvalatıdır. Onlar müsəlman deyil xristian olsalar idi
xarakterləri dəyişəcəkdimi, taleləri, həyatları daha yaxşımı olacaqdı?

Bilmirəm, insanın taleyini dəyişən, onun bu dünyada zülümlərə
məruz qalmasının səbəbi dindirmi? İnsanların bir-biri ilə didişməsini,
bir-birinə düşmən olmasını dinmi əmr edir? Yox.

O zaman biz öz bədbəxtliklərimizdə niyə hər zaman deyirik ki,
eh, müsəlmançılıqdır... Müsəlman geridə qalmış, səviyyəsiz, zamanla
ayaqlaşmayan deməkdir sanki. Axı, dinin ilk əmri “oxu” idi. “Beşikdən
qəbrə qədər oxu”mağı tövsiyə edən dinin mütərəqqi olmamaq ehtimalı
yoxdur.

Bir şeyə diqqət edilmir ki, islamla müsəlman bir-birindən fərqlidir.
Bir müsəlman islamı tam qaydasınca yaşamırsa burada din günahkar
deyil. Din qoyulan bir yoldur, müsəlman isə bu yolla gedən insan.
Xislətində sağa-sola sapmağa, yalan-yanlış işlərə ömür sərf etməyə
meylli olan insan.

Heç bir ideologiya yarandığı, doğulduğu ilk zamanın saflığı,

64

(məqalələr)

dolğunluğu ilə yaşanmır və davam etmir. Zamanla ideologiyaya və hətta
dinlərə insan öz əlavələrini qatır, özünü ona uyğunlaşdırmaq yerinə, onu
özünə uyğunlaşdırmağa çalışır. Burada yenə insanın nəfsi girir dövrəyə.
Nəfs yenə öz hökmünü yeridir. Yenə nəfsin mənəmlik iddiasından dinlər
ziyan çəkir.

Bütün dinlərin üzərindən ilahi sevgini və eşqi qaldırıb yerinə şəriətin
qatı və sərt qanunlarını qoyaraq alın din budur deyib insanları vahiməyə
salırıq. Bu gün Azərbaycanda tüğyan edən din islamın səpələntisidir.
Bu gün burada yaşanan din “zahidin bir barmağın kəssən dönüb həqdən
qaçar” islam dinidir. İslamın onurğa sütunu isə “gər bu gerçək aşiqi
sərpa soyarlar ağrımaz” hayqıran müsəlmandır.

Bu gün hamı deyir, mənim bildiyim islam ən doğru olandır. Amma
heç kim bu doğru olanın nə olduğunu izah etmir. Eləcə, hamı mən bilirəm
deyir. Bildiyimiz nədir? Məsələn, Xudayar bəy üçün əlindəki çomağın
qüvvətidir din. Necə ki, qaçan da Allah deyir, qovan da, eləcə də Xudayar
bəy çomağını qaldırıb bir kəndlinin başına endirəndə elə ürəkdən ya Allah
deyir ki, elə bil odun yaranda qoluna qüvvət istəyir Allahdan. Bu yandan
başına çomaq dəyən zavallı da ya Allah deyir. Hər ikisi eyni anda çağırır
Allahı. Hər ikisinə də Allah-Təala (cc) eyni anda cavab verir: birinə vur
deyir, o birinə of deyir. Bu təzad çox vaxt çaşdırır insanları, niyə Allah
məzluma deyil, zalıma kömək edir? Niyə məzlumun səsini eşidib onun
köməyinə gəlmir, ya da niyə zalıma fürsət verir. Bunun hikmətini biz
bilə bilmərik. Burada Həzrət Musa (ə) ilə Həzrət Xızırın (ə) əhvalatı bu
hikmətə işıq tutur. Ancaq biz peyğəmbər deyilik və hikməti də, sadəcə
“tarixdən” öyrənirik. Süleymanı yıxan qarışqanı kiçik görən gözlərimiz
digər dəyərləri də, qaranlığın içindəki aydınlığı görmədiyi kimi, yox sayır.

65

ƏNƏNƏ VƏ DİN

Dünyanın bu dolu vaxtı bütün fəlsəfi doqmaları və praktik sürətliliyi
bir kənara qoyub iç aləminin ən ilkinliyi ilə dinə sarılmaq möhtəşəm bir
güc istəyir. Din çuxasının küləyin sağa-sola yellətdiyi uzun ətəklərinin
hərəmiz bir yerindən yapışır, din budur deyir və özümüzü dindar sayırıq.
Bu gün isə bizim gördüyümüz din, əsasən, mollaların dinidir-ölü dini.
Öz missiyasını dəyişib mənəvi təmizliyə, yüksəlişə, insanın ilahi varlığın
nuruna boyanmasına xidmət etməkdənsə daha bəsit ayinlərlə yas dininə
çevrilməsi, əsla dinin hədəfi deyil.

“(Ey insanlar!) Göydə olanın (Allahın) yer hərəkətə gəlib
çalxalandığı zaman sizi onun dibinə batırmayacağına əminsinizmi?!”
(“əl-Mülk”, 16), deyir. Belə molla islamı ilə əmin deyilik.

“Bütün dinlər soyuqdur, təkcə əllərin isti.” Əllərin isti. İsti olan
əllərimizi bir-birimizə uzadıb bütün dinlərin içində olan ən səmimi,
ən insanpərvər, ən mütərəqqi duyğularımızı bir-birimizə ötürək. Bütün
dinlərin soyuqluğunu-altında qor olan külün soyuqluğunu əllərimizin
istisi aparacaq. Yetər ki, Danabaş kəndinin islamının müsəlmanı olmayaq.

66

(məqalələr)

DÜNYA BİR İMTAHAN YERİDİR

Dünya bir imtahan yeridir. Niyə gəldin, niyə baxdın, niyə getdin,
deyən şair üzünü göylərə tutub əbədi bir sual verir. Bütün zamanların
cavabı tapılmayan sualını: biz bu dünyaya niyə gəldik. Əslində, bu suala
çox cavablar veriblər, ancaq bu cavabların heç biri insanlığı tam qane
etməyib. Belə ki, hər insanın dünyaya bir cür baxışı var və o həyatının
mənasını da bu dünyabaxışına görə təyin edir.

Biz şüurlu və ya şüursuz şəkildə, çox zaman düşünmədən zamanın
və həyatın axarına düşüb gedir, məna və mahiyyətlə az maraqlanırıq. Bir
gün ayılıb dünyanın harasında, mahiyyətin hansı qatında olduğumuzu
düşünəndə nələri itirdiyimizi fərq etməyimiz gec olur. Heç bir elm,
heç bir inkişaf insanın mənəviyyatını doyurmur. Bütün elmlər və hər
cür inkişaf insanın mənəviyyatına xidmət etdiyi qədər önəmlidir. Belə
olanda mahiyyət dəyişir, mənasız sandığımız həyat mənalanır. Hərənin
mənasını bir cür yozduğu, hərənin öz arşını ilə ölçdüyü dünyaya övliyalar
intahan yeri demişlər.

Dünya bir imtahan yeridir. Birinə mal-mülk yığmaq üçün, başqasına
elm, mədəniyyət qazanmaq üçün, başqa birisinə öyünmək üçün vasitə
olan dünya digər birinə Allahı sevmək üçün bir yarış meydanı, Allaha
varmaq üçün bir yol, bir savaş səhrasıdır.

Qarşımıza çıxan hadisələr, boyumuza biçilən ömür çox vaxt bizi
qane etmir, bəzən hətta heyrətləndirir, mən belə bir həyat istəməmişdim,
mən bu həyata, belə yaşayışa layiq deyiləm deyə etiraz edir, qədərimizə,
taleyimizə üsyan edirik. Bizim üsyanımız həyatımızı dəyişdirirmi,

67

ƏNƏNƏ VƏ DİN

asanlaşdırırmı, bəlkə hər üsyan həyatımızı bir qədər də çətinləşdirir. Bəs
müti olmaq. Hər şeyə boyun əyib, hər şeyə razı olmaq necə, taleyimizi
hansı tərəfə yönəldir.

Xeyir və şərin Allahdan olduğuna iman gətirmişiksə, qədərimizi
dəyişmək bizim əlimizdədirmi. Bəzən qədərimizi yaşamaq özü ona
üsyan etmək olur. Səbr edən qullardan olmaq ucalığına varmaq bir
böyüklükdür. Səbrin sonu salamatlıqdır, ancaq bir bəla üz verəndə o saat
deyirik ki, ay Allah, niyə mənim başıma gəldi bu fəlakət. Bunu dediyimiz
anda artıq üsyan etmiş və səbr etməmiş oluruq. Bu niyələr bizim Allaha
olan təvəkkül hissimizin zəifliyidir və qəza qədərin Allahın təqdiri ilə,
xeyir şərin də Allahdan gəldiyinə inanmamış və asi olmuş oluruq. Həzrət
Eyyub (ə) yeddi il xəstə yatağında yatdı, bir dəfə də sağalmaq üçün dua
etmədi. Ona dua et deyən qadınına cavab verdi ki, bu qədər zaman məni
sağlam yaşadan Rəbbimdən həya edirəm sağlamlıq istəməyə.

Allah-Təalanın (cc) bir verimli torpaq kimi, sadəcə bizim istəklərimizi
yerinə yetirməli olduğunu düşünür və Allahın bizə ehtiyacı yoxdur
deyirik. Dünya göründüyü qədərdir deyib, mən ibadət etməsəm də olar,
Allahın mənim ibadətimə ehtiyacı yoxdur, deyə düşünürük.

Dünya bir imtahan yeridir. Qarşımıza çıxan yaxşı və ya pis, hər
hadisəni bir sınaq, bir imtahan olaraq dəyərləndirmək müdrikliyindən
uzaq olaraq biz olanlara səbəblər axtarır, hadisələri bir-birinə calayıb
günahkar taparaq səbəb-nəticə ikiliyinin ortasında özümüzə təsəlli
veririk. Başımıza gələn hər hadisəni ya tale deyib qəbul edirik, ya
da imtahan deyib yararlanıb dərs alırıq. Bir müsibət min nəsihətdən
faydalıdır, deyiblər. Hər müsibət özüylə bir müdriklik pilləsi gətirir.
Bizi bir pillə özümüzə yaxınlaşdırır, hər müsibət bizi əslimizi,

68

(məqalələr)

varlığımızın mahiyyətini düşünməyə vadar edir, bizi dünyaya
uymaqdan çəkindirir.

Bəzən başımıza dalbadal eyni şəkildə faciələr gəlir və biz bu zaman
günahkar axtarıb səbəblər arayaraq bu faciələri öz bədbəxtliyimiz kimi
anlayırıq. Harda nəyi səhv elədim deyə düşünməyə başlayırıq. Ya da çox
vaxt kaş filan işi filan cür eləməyəydim, elə etsəydim başıma bu fəlakət
gəlməzdi, deyirik. Ağlımıza gəlmir ki, bəlkə bu bizim ya səbrimizin,
ya imanımızın, ya sevgimizin sınağıdır, bəlkə bu fəlakət, əslində,
daha böyük bir fəlakətin qarşısını almaq üçündür. Səbəblər aləminin
oyunlarından xəbərsiz olaraq hər hadisəni özümüzlə əlaqələndiririk.
Halbuki səbəblər aləmi bizim hissimizdən və düşüncəmizdən asılı
olmayaraq Lövh-i Məhfuzun əzəldə yazdıqlarını reallaşdırır və başımıza
hər şeyin xeyirlisini gətirir. Lakin biz gözlərimizin işıqkeçirməz pərdəsini
aralayıb nəfsimizin qara dumanları arasından o zərif nuru görə bilmirik.
Burada, Həzrət Xızırla (ə) Həzrət Musanın (ə) qissəsi fikirlərimizin bir
başa izahıdır.

Bizi çox zaman arzularımızın həyata keçməsi məmnun edir, məmnun
olduğumuz hadisələrin bizim üçün xeyirli olduğunu düşünür və yanılırıq.
Yanılırıq ki, dünya bir imtahan yeridir, biz də bu imtahanda Qıl körpü
üstündə yol keçənlərik.

69

ƏNƏNƏ VƏ DİN

HAL VƏ MƏQAM

İnsanın qəlbinə vasitəsiz olaraq dolan hislər var, bu hislər ağılla idarə
olunmur, istəyib istəməməkdən asılı deyil. Ağılla insan elmləri dərk edir,
dünyanı idarə edir, ən müşkül düyünləri açırsa da, burada ağıl çarəsiz
qalır, ilahidən gələn hisləri və sezgiləri idarə edə bilmədiyi kimi onun
qarşısını da ala bilmir. Heç bir səbəb və vasitə olmadan qəlbə dolan
bu hislərə hərə bir ad verir. Şairlər buna ilham-ilham pərisi, sənətçilər
yaradıcılıq iksiri, sufilər isə hal deyir.

Hal, “şimşək kimi qəlbə bir anda dolar və bir anda da çəkilib gedər”
(Cüneyd). Qəlbin mənəvi vəziyyətinə görə hal dəfələlə təkrarlanır və
yox olur. Hal gəlməkdə davam edir, hər gəlişində də mənəviyyatda bir
dəyişmə olur və bu bir müddət sonra məqama çevrilir.

Din alimlərinin fikrinə görə hal və məqam biri birinə çox oxşayır və
hətta bəzən onları bir-biri ilə qarışıq salırlar. Əslində isə, hal və məqam
bir-birindən çox fərqlidir. Əvvəla, məqam hal ilə başlayır. Hallar keçici
və dəyişkəndir, məqam isə bu halın insanda qərar tutub sabit qalmasıdır.

Hal, insandan asılı olmadan onun ruh halına uyğun olaraq gəlir. Hal
gəldiyi zaman insanın ağlını və məntiqini idarə etməkdə çətinlik çəkməsi
klassik ədəbiyyatımızda işlədilmiş olan “hal içrə cünun” təbiri ilə çox
gözəl ifadə edilib.

Belə hallar zamanı sufilərdə bir çox qeyri adi hərəkətlər baş verir. Adi
zamanlarda söyləyə bilmədikləri sözləri söyləyirlər. Buna görə bəzən
ən böyük din adamları kafir belə sayılıb cəzalandırılıblar. Hal üzərində
hakim ola bilməyən sufi bəzən halın ona yaxınlaşdığınnı hiss edib

70

(məqalələr)

dağlara daşlara qaçıb ki, bu halda nə deyəcəyini bilmədən küfrlü sözlərlə
kimsəni incitməsin. Bu vaxt övliyalar “söyləyənə deyil söylətdirənə bax”
demişlər. Məsələn, Nəsiminin “ənəl haq” deməsi kimi.

Həllac Mənsur deyir: ‘Peyğəmbərlər hallar üzərində tam olaraq
hakimiyyət qurmuşlar, onlar bu hallardan istədikləri kimi istifadə edirlər.
Digərlərinə isə hallar bəxş olunmuşdur. Bu digərlərinin üzərində hallar
hökm edir. Hallar nəbilərin idarəsi və təsiri altındadır’.

Hal dəfələrlə gəlir, onun hər gəlişi ilə məqama hazırlıq gedir. Hal
çəkilib gedəndən sonra insan mənən bir pillə yüksəlir. Bəzən haldan heç
nə qalmır. Sadəcə, bir meh kimi əsib keçir hal. Belə olanda demək ki,
insan hala hakim deyil, hal insana hakim olmuş olur. Hal ilə məqamın ən
əsas fərqi də elə buradadır:hal keçici, məqam isə qalıcıdır.

Hal ilə qəlbdə özünə yer eləyən hislər, duyumlar, mənəvi hallar zaman
keçdikcə durulur, halın bir fırtına, tufan kimi yeri yerindən oynadan, ağlı
başdan çıxaran havası yavaş-yavaş durğunlaşır, axan su donaraq necə
buza çevrilir və yerində durursa, hal da eləcə durğunlaşaraq axıcılıq
xüsusiyyətini dəyişib bərkiyir, insanın qəlbində forma alır. Özünə yer
eləyib sabitləşir. Bu təkrar olunduqca, sanki hər dəfə bir daş qoyulub
bina hörülür. Məqam olur.

İnsan haldan məqama keçir. Artıq ona hal gəlib getmir, o haldan
hala düşmür, sabit məqamda bir yolu tutub gedir Cezbə və vəcd olmur
məqam əhlində. Halın gətirdiyi bütün mənəvi çırpınışlar məqam əhlinin
nəzarətində olur. Məqam əhli öz qəlbində baş verənləri soyuqqanlı
şəkildə izləyir, ona müdaxilə edir.

Məqam əhli övliyalar deyirlər, bir məqamdan digər məqama keçmək
də hallarla olur. Hər məqamdan bir sonrakına keçmək üçün qula o

71

ƏNƏNƏ VƏ DİN

məqamdan bir hal verilir, sonrakı məqam göstərilir və qul o məqama
keçir. Bir məqamda sabit olması üçün isə əvvəlki məqama baxır və
içində olduğu məqamı sağlamlaşdırır. Beləcə, qulun məqama yüksəlişi
halların artması və çoxalması ilə, əsasən də, o halların rəhmani olub
qulun ruhunda ilahi oyanışlara vasitə olması ilə olur.

Hal heç bir əmək və səy olmadan əldə edildiyi üçün verilən-vehbidir,
məqam isə çalışmaqla, səylə əldə edilən olduğundan qazanılan-kəsbidir.
“Hallar Allah-Təalanın könüldə oyandırdığı şeylər, məqam isə bunların
yollarıdır.” (Avariful maarif”, Sührəverdi).

Həzrət Əli (ə) deyir: “Məndən səmavi yolları soruşun. Çünki mən bu
yolları yer üzünün yollarından daha yaxşı bilirəm”. Bu yollar vasitəsilə
insanın qəlbi səmavi ucalıqlara yüksəlir.

Məqamların birincisi tövbə, axırıncısı isə rızadır.
Halla məqam bir-birindən nə qədər ayrı olsalar da, əslində, həm də
bir-birinə qarışıqdırlar. Məhəbbətdə hal da var, məqam da. Tövbədə isə
hal var. Tövbə halının başlaması qəlbdə meydana gələn bir həyəcandır və
görmüş olduğu bir işdən peşman olub çəkinməkdir. Bu hal təkrarlanaraq
qəlbi qəflətdən çıxararaq insanı “yaqaza” (oyanıqlıq) halına gətirir.

72

(məqalələr)

QARĞIŞIN İKİ BAŞI VAR

Mütərəqqi islamda “mülayim dillə danış” deyilir. Bəs müsəlman belə
mülayim dillə danışırmı?

“Harda müsəlman görürəm qorxuram”, çünki ağızlarından od
püskürür, elə lənətlər yağdırır, elə qarğışlar edirlər ki, adamın əti ürpəşir.
Bu qarğışları, lənətləri də kim etsə yaxşıdır, islamın təmsilçiləri sayılan,
islamın öyrədiciləri sayılan mollalar.

Bu gün islamın ən geniş təbliğ yeri yas mərasimləridir. Bu
mərasimlərdə mollalar tam ixtiyar sahibidir, hər kəs onların iradəsinə
tabedir. Di gəl görək, bu mollaların savadı, dünyagörüşü məclis idarə
etməyə layiqdirmi?

Molla, mərasimi qaynar hala salmaq üçün əvvəlcə başlayır ölüm
səhnələri təsvir etməyə. Sonra uzun və ürək parçalayan bir mərsiyə deyir.
Bütün bu prosesi sinəsinə, ya da dizinə döyən qadınların xoru müşayiət
edir. Və təbii ki, hər kəlmənin başında lənət sədaları ucalır. Bəzi xüsusi
təqvimlərdə isə bunu bir borc kimi ifa edirlər. Kim qatillərə nə qədər
çox lənət oxusa, demək o, daha müsəlmandır. Bu məclislərdə səsini
çıxarmaq da mümkün deyil, həm məclis sahibi səni qınayar, həm camaat
adamı daş-qalaq edər ki, mollaya söz demək olmaz.

Belə məclisin birində mollaya yaxınlaşıb qarğışın, lənətin pis bir şey
olduğunu, İslama, müsəlmanlığa uyğun olmadığını yumşaq bir dillə izah
etdim. Molla təhqir eşitmiş kimi təşvişə düşdü. “Nə danışırsan, şeytana,
şeytan xislətlilərə, bəd niyyətlilərə lənət oxumaq savabdır. Biz mömin
alimlərdən, moizələrdə belə eşitmişik, bizə belə öyrədiblər, onlara lənət,

73

ƏNƏNƏ VƏ DİN

min lənət, həmişə lənət deməliyik”, dedi. Qurandan, hədislərdən sitat
gətirdim, biz “qovulmuş şeytanın şərindən Allaha sığınırıq”, Həzrət Əli
(ə) öz qatilinə necə davrandığını, hətta “bağladığınız ip onun əlini sıxır,
əlini açın” dediyini dedim. Xeyri olmadı.

Bizim el məsəllərimizdə “qarğışın iki başı var”, “qarğış olunan
yerdə qalar” deyilir. Ünvanına lənətlər, qarğışlar yağdırılan adamlara bu
lənətlər, qarğışlar nə qədər gedib çatır, bilmirəm. Ancaq onu bilirəm ki,
lənəti, qarğışı edən adamın özü bundan yaxasını qurtara bilmir, çünki
iki başı olan qarğışın bir başı olunduğu yerdə qalır. Bunu, sözün enerji
olduğunu sübut edən elm də deyir. Digər tərəfdən, istənilən mənfi söz
onu deyən dilin üstündə öz mənfi “toxumunu” qoyub çıxır. Bir sözlə,
insan, əslində, dolayı yolla özünə qarğamış olur. Bunu bilən adam isə o
saat qarğışdan əl çəkir.

Bax, budur molla islamının fədakarlığı, inancı. Nə qədər ki,
Qurandan, Həzrət Peyğəmbərdən (s), Həzrət Əlidən (ə), övliyalardan
danışırdım fikrindən dönmürdü, elə ki, söz gəlib onu tutdu, o saat Nəsimi
demiş “dönüb həqdən qaçdı”.

İslam qorxu üstündə bərqərar olub deyə irad tuturlar. Budur “qılınc
müsəlmanı”nın ən bariz örnəyi. Bir fikrə öz içində inansa da dediyindən
dönmür, ancaq qorxu hiss etdiyi zaman inanc da, əqidə də dəyişir. Allah
da, Həzrət Peyğəmbər (s) də insanın bu xislətini bildiyi üçün inancın
yanına qorxunu hakim qoyub, bilib ki, insan bu qorxu hesabına ağlının
kəsmədiyi şeylərə də inanacaq. Bəli, “qorxu canın kafiridir”. Necə ki,
cəhənnəmin qorxusundan, qıl körpüdən keçə bilməmək qorxusundan, o
dünyadakı sorğu sualın qorxusundan ibadət edilir.

İbadətin bir səbəbi də günah-savab ikilisidir. Biri o birinə yaxşılıq

74

(məqalələr)

edir ki, savabdır, pislik etmək istəyəndə düşünür ki, günahdır. İnsan
özünə güvənmədiyi üçün qorxunu hər zaman başının üstündə bir meyar
olaraq saxlayır. Əslində, islamda qorxu nə qədər hakimsə, sevgi ondan
daha çox hakimdir. Amma, nədənsə, insanlar sevgini deyil, qorxunu
meyar edirlər, baxmayaraq ki, daha incə cizgilər, daha incə ölçülər var,
sevgi ayarında ölçülər. Ancaq bunları insanlar daha arxa planda qoyur,
qorxunun hakimiyyətini qəbul edirlər. Sanki insan sakit və rəvan yolu,
sevgi yolunu deyil, kola kosa saparaq əli tətikdə, qorxu ilə yaşamaq
yolunu daha çox sevir.

“Təbbət” surəsində Əbu Ləhəbə qarğış edilir deyə bu bizə insanlara
qarğış etməyə haq verməz.

Bir-birinizi sevin deyə konkret əmr vermir Quran, çünki mənfəət
güdücü olan insan burada da mütləq deyəcək ki, niyə sevim. Ona görə də
deyir, “Yerdəkilərə mərhəmət et ki, göydəkilər də sənə mərhəmət etsin”.
Ya da Y. Əmrə demiş, “Yaradılanı sev yaradandan ötrü”. Çünki bizim
xislətimizdə qarşılıqsız bir hərəkət, hətta sevmək belə yoxdur. Yəni
qılınc müsəlmanı olmağımız islamın günahı deyil, bizim naqisliyimizdir.
Biz insanlar az qala nəfəsi belə əvəz umaraq alırıq.

75

ƏNƏNƏ VƏ DİN



ALLAH MƏNTİQƏ SIĞMIR

Ətrafımızdakı hər şeyin məntiqlə izahını verə bilirik, ya da verməyə
çalışırıq. Ağlımızın ölçüsündə gözümüzün gördüklərini, hadisələri,
cəmiyyətin idarəsini, hətta bir çox mənəvi elementləri, təbiət hadisələrini
məntiqlə izah edir və bu izahdan razı qalaraq məmnun oluruq. Ancaq
ağlımız gedib nöqtənin qaranlıq bir tərəfinə dirənəndə, bu bizim
məntiqimizə sığmır və o andaca məntiqimizi döndərib “tutalım ki”,
“varsayalım ki” deyə əks müddəalarla, yoxluq vasitəsilə isbat etməklə
inanmaq istədiyimiz müddəanın gerçəkliyini sübut edirik. Bu da olur
məntiqə sığmaq. “B hərfi A-dan sonra gəlirsə, demək B hərfi C- dən
əvvəl gəlir” məntiq qəlibinə, həyatımızın davamında əsas olan az qala
hər şeyi salmaq olar. Elmlə hər şey izah edilir. Ancaq həyatda, eləcə
də insanda məntiq qəlibində özünə yer tapa bilməyən şeylər də var.
Ağıl, maddi varlıq olduğundan o məntiqin və düşüncənin sferasında
aktiv rolunu oynayır. Ağıl elmin, həyatın təməl daşıdır, bunu hamı bilir.
Amma, ağıl çərçivəsi həyatın və insanın bir çox hallarında və anlarında
yetmir və çarəsiz qalır. Dünyanı idarə edən, dünyanı dərk edən ağıl və
ağılın dayandığı məntiq ən sadə şəkildə insan və insanın bəzi halları
qarşısında lal olur. Məsələn, insan sevgisi. İnsan bəzən düşmənini sevir,
bu məntiqlə mümkün deyil, amma fakt gerçəkliyidir. Yaxud, insan ağla
sığmayan duyğular yaşayır, ya da hərəkətlər edir ki, bunları heç bir elm,
məntiq açıqlamır.

Ağıl qaba hissdir, ağlın obyekti dünya və maddi həyatdır. Ağılla
bərabər düşüncə, fikir də qaba hisdir və özündən sonra gələn ülvi hislərin

76

(məqalələr)

tramplinidir. Ülvi hislər insanın mənəvi dünyasına aid anlayışlardır və
onları çox zaman ağıl idarə edə bilmir. Ağıl və məntiq fəhmi, hissi,
sezgiyi bəlli bir ölçüdə yönləndirə bilir, ancaq nə yox edə bilir, nə də var.
Biz bir təbiət hadisəsini ağılla anlaya bilirik, ancaq ona heç bir təsirimiz
olmur. Eləcə də sevgiyə, nifrətə, yuxuya məntiqlə yanaşanda o qədər
də düzgün tablo yaranmır. Çünki məntiq konkret qəlibdir. Sevgi, nifrət,
hiss, yuxu bu qəlibin içinə sığmır.

Əgər insana aid olan bu cür qəlibə sığmazlıqlar varsa, o zaman
Allah hansı qəlibə sığar və onu hansı məntiqlə izah edib başa düşə
bilərik. Müasir elm və düşüncə Allahı qəliblərlə izah edib, onun varlığını
düsturla sübut etməyə çalışır. Bütün qəliblər və düsturlar maddidir,
sonludur və ağlımızdan ötəyə gedə bilmir. Deyək ki, ultra ağılla, qəlib və
düsturlarla açdıq, o zaman bunu beyin qəbul etsə də, ürəyin qəbul etməsi
mümkündürmü? Ən son müraciət etdiyimiz ürəyimizdir, ən əsas da onun
sezgisidir. Ürəyin bir adı da qəlb, könüldür. Hər üç söz sinəmizdəki bir
parça ətin adıdır. Amma hər üç söz eyni zamanda bir-birindən çox fərqli
mənalarda işlənir, iç içə mərtəbələrdir. Ürək fiziki olarak ürəkdir, qəlb
mənəvi, könül isə ruhanidir. Bunlar bir-birindən asılı olsa da bir-birindən
çox fərqlidir. Ağıl birinci mərtəbədə hakimdir, ikincidə yol göstərən,
üçüncüdə isə gücsüzdür.

Ağıl fəlsəfi və məntiqi hər şeyi qəbul edir, din də eləcə. Ancaq bir çox
dini məfhumları və hadisələri ağıl qəbul etməsə də, məntiqə sığmasa da,
biz onu inkar da edə bilmərik. Məsələn, məntiqə görə Həzrət Peyğəmbər
(s) Hira mağarasında gizlənəndə hörümçəyin o qədər qısa bir zamanda
tor qurması mümkün deyil. Ya da Merac ağla sığmır, ancaq biz ona
inanırıq. Məntiqə görə vəhy, ilham, kəramət, kəşf nağıldır. Yaxud, axirəti

77

ƏNƏNƏ VƏ DİN

götürək, heç kim o dünyaya gedib də qayıdıb bizə bilgi verməyib, yəni
bizim axirət haqqında faktiki bilgimiz, real sübutumuz yoxdur. Məntiqə
görə inanmamalıyıq. Ancaq biz axirətə inanırıq. Çünki biz əqli dəlillərlə
yanaşı nəqli dəlillərə də etibar edirik. Dinlə ağla dayanan fəlsəfə arasında
bir çox uyğunluqlar var, amma bir az irəli gedəndə, ağlın qavramadığı
nöqtədə fəlsəfə qurtarır. Din isə hissə və sezgiyə dayanaraq sonsuza qədər
davam edir. Çünki insan məhduddur: “(Rəbbin) onların keçmişini də,
gələcəyini də bilir... Onların elmi isə Onu (Allahın zatını) əhatə edib
qavraya bilməz” (“Taha”, 110 ) və biz dini mənbələrə, yəni Qurana
əsasən ağlımıza sığmayan, gözümüzün görmədiyi, idrakımızın hasil
etmədiyi şeylərə inanırıq. Çünki dində nəql önəmlidir.

Həyatımızda müqayisələr elmdən tut gündəlik yaşayışımıza qədər
hər şeyin ana xəttində durur. Qarşımıza çıxan ilk olayı, ağlımıza gələn
ilk fikri mütləq ya bir öncəki zamanla, ya da bir başqasıyla müqayisə edir
və guya həqiqəti müqayisədə ortaya çıxarırıq. Yaxşı, biz əlimizin çatdığı
hər şeyi bir digəriylə müqayisə ediriksə, o zaman əlimizin çatmadığı,
gözümüzün görüş məsafəsindən, bucağından və ölçüsündən kənarda
olan şeyləri nəylə və necə müqayisə edək, həqiqəti ortaya necə çıxaraq?
Eləcə də Allahı nəylə müqayisə edək ki, əzəməti görünsün, ya da kimin
qoyduğu məntiq qəlibinə salaq ki, ağlın insanı onun heybətini görüb də
inansın. İki cəbhəyə bölmək istərlər insanı, birində, “Möminləri qanadın
altına al”ana (“Hicr”, 88) inanaraq xoş duyğularla səlis və rəvan hislərlə
yaşamını və öz iç dünyasını fərəh və rahatlığa qovuşduranlar, digər
tərəfdə də məntiq və maddi ağıl savaşına düşərək qəlbi və ruhu çarpaz
oxlar altında təlatümlər yaşayaraq həyatını cəhənnəmə çevirənlər.

78

(məqalələr)

MƏN-BİZ

Qurani-Kərimdə heç bir hadisəni: yaratma, öldürmə, diriltmə, vəhy,
kitab endirmə və s., heç bir şeyi Allah-Təala (cc) mən yaratdım, mən etdim
demir. Bəzən biz etdik deyir “Biz mələklərə və cinlərə Adəmə səcdə
edin demişdik” (“əl-Bəqərə”, 34), bəzən Allah, Rəbb, Yaradan... “Allah
Adəmə bütün isimləri öyrətdi” (“əl-Bəqərə”, 31), bəzən də üçüncü
şəxsin dilindən danışaraq o etdi deyir: “O yerdə nə varsa hamısını sizin
üçün yaratdı... O, hər şeyi olduğu kimi biləndir” (“əl-Bəqərə”, 29).

Burada müxtəlif mübahisəli fikirlər var. Uca Yaradanın köməkçilərimi
var, onun yerinə kimsə işləyirmi, o haradasa uca bir taxtda oturub əmrlər
verir, başqa qüvvələrmi həyata keçirir onun əməllərini, deyə suallar
verilir. Əgər bu Kitab Allahın sözüdürsə, niyə Allah öz sözünü özünün-
tək bir “mən”in dilindən demir, gah cəm halda danışır, gah üçüncü şəxsin
dilindən deyir. Üçüncü şəxsin dilindən deyilənlər daha çox mübahisəyə
səbəb olur, hətta bu sözləri kiminsə dediyini də demək istəyənlər tapılır.
Burada bizim ağlımıza gəlməyən hikmətlər var. Bizə çox cılız, xırda
görünən bir çox məsələ bəzən Allah qatında önəmli sayılır ki, çox zaman
bunun fərqində olmuruq. Hikmətlərin fərqində olmamağımızın bir səbəbi
odur ki, biz hər şeyi öz arşınımızla ölçürük və beynimizin arşını hikmət
ipəyinin ölçüsünü tutmur.

Allah qatında hər kəlmənin öz yeri, hər hərfin öz haqqı var, barmaq
uclarımızdakı cizgiləri belə fərqləndirənYaradan zamanımızı, günlərimizi
deyil, hətta nəfəslərimizi sayılı qılmış, hesaba almışdır. Ömrümüz nə bir
an o yana, nə də bir an bu yana dəyişə bilməz. Hər şey saat, saniyə
dəqiqliyi ilə qərarlaşmış, təbiətin-kainatın nizamında nə bir tələsmə, nə

79

ƏNƏNƏ VƏ DİN

də bir ləngimə yoxdur. İnsandan asılı olmadan zaman öz axarı ilə gedir,
bizim dərk edib etməməyimizdən asılı olmayaraq. Biz bu hikmət ipəyinə
bürünsək də, hikməti boş fəlsəfə deyib özümüzə yaxın buraxmasaq da,
Uca Yaradan bundan zərər görməz. Nizam pozulmaz. Eləcə də Allahın
“mən” deməməsi bir çox hikmətlərin üstünə öz sirrini çəkib.

Allah burada hər şeydən əvvəl öz böyüklüyünə, qüdrətinə baxmayaraq
mənəmlik iddiası etməməyi nümunə göstərir, özünün yaratdığına, heç
bir vasitə, səbəb, materiya olmadan yaratma xüsusiyyətinə malik tək
varlıq olduğuna baxmayaraq “mən yaratdım” demir, “biz yaratdıq” deyir.
Eqoist insanlara bu ən gözəl və ən təsirli örnəkdir. Biz xırda bir iş görəndə
qürrələnir, bax, bunu mən etdim deyir, özümüzü böyük sanırıq, ancaq
Allah-Təala (cc) biz deyir, insanlara mənəmlik, eqoistlik xəstəliyinə
düşməyin deyir. Başqa bir görüşə görə Allah insanlara bir başa müraciət
etmir, arada bir vasitəçi olduğundan öz əməllərini onlarla həyata keçirir.
Məsələn, ən önəmli işləri görən dörd böyük mələk: Cəbrayıl (ə) - Allahın
sözlərini insanlara çatdırır, Əzrayıl (ə) - insanların canını alır, Mikayıl
(ə) - təbiət hadisələrini idarə edir, İsrafil (ə) - qiyamət, ölmə-dirilmə
carçısı. Aradakı vasitənin səbəbi Onun heybətidir, bir zərrə təcəllidən
dağ yerindən oynayırsa, insan necə dözə bilər birbaşa ünsiyyətə. Qəlbi
“yuyulub” hazır olan, mənəviyyatı o gücə hesablanmış insan belə onu
qəbul etməyə çəkinir. Vəhy gəldiyi zaman bir dəfə Həzrət Peyğəmbər (s)
dəvənin belində olmuş, vəhyin təsirindən dəvə çökmüşdür.

Allah-Təala (cc) Adəmi yaradıb hər kəsə ona səcdə edin deyəndə
təkcə İblis mənəmlik edib özünü yüksək tutub Adəmə səcdə etmədi və
qiyamətə qədər lənətləndi. Allah mənəmlik iddiasına qarşılıq olaraq
lənəti qoydu.

Siz müraciəti, adətən, böyüklərə, hörmət etdiyimiz şəxslərə edilir.

80

(məqalələr)

Biz sözü də “siz”in qarşılığıdır. Yaradan öz ululuğunu, ucalığını,
böyüklüyünü bu biz sözü ilə insanlara bir daha xatırladır. Qüdrətinin
təcəllisi kimi öz adlarını, ən çox da Allah adını işlədir, bu da həm başqa
bir xatırlatma, həm də öz adlarını bildirmədir.

Kainat dairəvi xətlə göstərilir, yəni bir növ qapalı dairədir. Bütün
canlılar Allahın zərrələridir, hamımız “ondan gəldik ona qayıdacağıq”.
Allahdan qopub kainatın ayrı-ayrı varlıqlarını təşkil edən hər canlı dairəvi
xətt boyu hərəkət edərək öz əzəli məkanına, ilkin varlığına dönəcək.
Dünyaya gəlir, yaşayır və ölür, ölüm həyatın sonu olduğundan “yoxdan-
yoxa” prinsipi həyata keçmiş olur və ox yenə də çıxdığı ilkin yuvasına
qayıdır. Bu dairəvi hərəkətdə sayısız qədər mən var, “mən”sonsuzluqla
işarələnir. Ancaq “biz” bir dənədir və bütün mənlər onun içində qalır.
Dairəvi hərəkətin kodu olan “biz” sözü tək bir deyilişi ilə bütün kainatı
şifrələyir.

Mən deyib şəxsini üstün tutan bir çox insan ibadət etmir, ibadəti
alçalmaq, başqasının qarşısında əyilmək kimi görür. İnsan dünyada
müxtəlif güclər qarşısında əyilir, ibadətdə isə insan güc deyil, sevgi
qarşısında əyilir, mənəvi ehtiyacını ödəyir, könüllüdür, öz istəyini yerinə
yetirir. Başqa tərəfdən də biz Allahın zərrələri olduğumuzdan, yəni bir
bütünün parçaları, başqa sözlə “biz”i təşkil edən “mən”lər olduğumuzdan
ibadət etdiyimiz “biz” həm də “mən”dir. Yəni sözün qısası biz ibadət
edərkən Allaha əyildiyimiz qədər öz “mən”imizə əyilirik. Allahın nəfəsini
daşıdığımız kimi onun özünü də içimizdə daşıyırıq. Hədisdə deyildiyi
kimi “Mömin o insandır ki, onun üzünə baxanda Allahı xatırlayırsan”.

81

ƏNƏNƏ VƏ DİN

HƏR ŞEY İNSAN ÜÇÜN

Yerdə bir çörək qırığı görəndə nemətdir deyib tez götürür öpüb
başımıza qoyuruq. Biz çörəyə hörmət edən millətik. El arasında “Çörək
qurandan qabaq enib” kimi bir deyim də var. Bu onu göstərir ki, biz
çörəyə hər şeydən, hətta insandan da çox dəyər veririk. Yerdə gördüyümüz
çörəyi götürdüyümüzə baxmayaraq qarşımıza çıxıb, məsələn ayağımızı
tapdalayan adama eyni hörməti göstərmirik, hələ üstünə qışqırırıq da.
Bu rəftarlardan adama elə gəlir ki, bizdə hər şey insan üçün deyil də,
insan hər şey üçün, maddiyyat üçün yaradılıb. Bizim ən az qoruduğumuz
varlıq insandır. Biz hər şeyi-əşyamızı, evimizi, paltarımızı, hətta çox
nadir halda bizə lazım olan əşyalarımızı belə ciddi cəhdlə qoruyuruq.
Elə bil biz əbədi yaşayacağıq, bu əşyalar da bizim əbədiyyət gərəyimiz,
həyatımızın anlamıdır. Əslində, sahib olduğumuz əşyalardan bir çoxunu
götürüb atsaq həyatımızda heç nə dəyişməz, ən bahalı əşyamızı belə yox
etsək həyatımızdan heç nə əksilməz. Amma nədənsə biz bunu düşünmür,
sahib olduğumuz əşyalardan dörd əllə yapışır, həyatımızın ən önəmli
parçası kimi qoruyuruq. Bəzən bu əşyalar üçün ən yaxın adamlarmızın
qəlbini qırır, incidirik. Əşya üstündə düşmənçiliklər yaranır, biri birinə
yağı kəsilir insanlar. Bəzən adam fikirləşir ki, görəsən, doğrudanmı, əşya
insanı xoşbəxt edə bilər? Niyə biz bu qədər əşyapərəstik? Bu əşyalardan
hansı xoş duyğunu, hansı məmnunluğu alırıq?

Bu suallar qarşısında insanların cavabları müxtəlifdir. Bəzi insanlar,
doğrudan da, əşya ilə xoşbəxt ola bilirlər. Amma bu xoşbəxtliyin
keçici olduğunu, bir müddət sonra xoşbəxtliyinin az qala bədbəxtliyə

82

(məqalələr)

çevriləcəyini düşünmür. Ən dəyərli bir əşyaya sahib olub özünü dəhşətli
dərəcədə xoşbəxt hiss edən adamın iki gündən sonra həmin əşya
gözündən düşür, yüksək dəyərini itirir, onun gözünü yorur, usandırır,
bir az əvvəl hiss etdiyi o dəhşətli xoşbəxtlik bir anda yox olub gedir.
Əvəzində qəlbinə səbəbini anlamadığı bir bədbəxtlik hissi dolur. Qəlb
boş olduğu zaman oraya hər cür lazımsız fikir, ən yad düşüncə girər,
maddi şeylər, əşyalar öz evi kimi rahatca istədiyi vaxt girər, istədiyi vaxt
çıxar. Qəlb boş olan zaman qapısı daim açıq olar. Açıq qapı da oğrulara
gəl gəl deyər. O qəlb ki, Allah sevgisi ilə doludur, o qəlbdə ki, Allah
taxt qurub, orada əşyalar, maddi şeylər hökm edə bilmir, yazıq yazıq
kənardan baxır. Əşya bütünə tapan qəlb hər an mənəvi böhranlara düşmə
təhlükəsi qarşısındadır.

Hər şey insan üçündür, necə ki, “Yer üzündə nə varsa, hamısını
sizin üçün yaratdı...” (“əl-Bəqərə”, 29) deyir. Ardınca da: “(Ya
Rəsulum!) Sənin Rəbbin mələklərə: “Mən yer üzündə bir xəlifə
(canişin) yaradacağam,-dedi...” (“əl-Bəqərə”, 30) deyərək, mələkləri
belə səcdə etdirərək “Kainatı Onun (s) üzü suyu hörmətinə yaratdım”
dediyi bütün varlıqları insanın xidmətinə verdi, insana tabe etdi. İnsanı
o qədər üstün qıldı ki, ona mələklərə belə öyrətmədiyi “əşyanın adını”
öyrətdi, öz “indindən” Elm-i lədünni verdi. Allah-Təalanın (cc) bu qədər
dəyər verdiyi, sevdiyi, qoruduğu bir varlığı-insanı biz qoruya bilmirik.
Biz əşyalarımıza xidmət edirik, ömrümüzü maddi varlıqlarla bəzəyirik.
Bir-birimizə qarşı maddi üstünlüyümüzlə qürrələnirik.

İnsana dəyər vermək onun mahiyyətini dərk etmək, onu sevmək,
onunla gözəl rəftar etməkdir, “... İnsanlara gözəl söz söyləyin...” (“əl-
Bəqərə”, 83) əmrini yerinə yetirməkdir. Əşyanı bütləşdirib, həyatını əşya

83

ƏNƏNƏ VƏ DİN

toplamağa, maddiyyata həsr edən insana Allah-Təalanın (cc) çox sadə bir
sözü var: “Sizin üçün Allahdan başqa nə bir dost, nə də bir yardımçı
vardır” (əl-Bəqərə, 107).

“...Onların etdikləri əməllər özlərinə, sizin etdiyiniz əməllər isə
sizə aiddir...” (“əl-Bəqərə”, 134). İnsan öləndə sevdiyi, tapdığı əşyalar
onunla ölmür, xəstə olanda ağrılarını onunla bərabər çəkmir, ən sevdiyi
əşya belə can ağrısını yüngülləşdirmir. Can ağrıyarsa bütün dünya aləm
gözündə bir heç olur, parpar yanan, gözün işığını çəkən, bir vaxt ürəyini
riqqətə gətirən ləl cəvahirat belə soyuq və yad olur, canına can qatmır.
Onu əldə etmək üçün xərclənən ömrünə yanırsan, ancaq gedən ömür geri
gəlmir. Xərclədiyin həyatında məna daşıyan, bu gün canının ağrılarını
azaldan bir məqam tapmırsan. Özünlə qəbir evinə nə bir əşya apara
bilirsən, nə mal mülk. Əməllərdən başqa hər şey əlindən düşüb burada
qalır. İnsan onu sevənə yönəlir. Təkcə qəlbində daşıdığı sevgisi yoluna
işıq tutur, Allah sevgisi.

84

(məqalələr)

ZAHİRİNDƏ BATİNDİR

Niyə Allahı özümüzdən uzaqda, bilmədiyimiz məchul bir yerdə
axtarırıq? Düşünürük ki, nə qədər uzaqda olsa o qədər bilinməyən, sirli
sehirli olar, nə qədər sirli sehirli hesab etsək o qədər cazibədar, o qədər
maraqlı görünər. Allahı özümüzdən sonsuz məsafədə uzaqlaşdırır və
özümüzü anlaşılmazlıq möhürü ilə qaranlıqlara məhkum edirik.

Allah-Təalanı (cc) dolğun və sadə şəkildə izah edən ən uyğun cümlə
budur: “Allah zahirində batindir”.

O, o qədər aydın və sadə şəkildə özünü büruzə verir ki, bu ağlımıza
sığışmır, onun necə bu qədər sadə və göz önündə olmasını qəbul edə
bilmirik. Çünki, bizə Allah-Təalanı (cc) çox qeyri adi, heybətli, qorxunc,
təsəvvür edə bilməyəcəyimiz şəkildə təqdim edib və üstəgəl aramıza
qalın bir divar da qoyublar ki, Allah dərk olunmazdır, Allahı araşdırmaq
günahdır. Hər yerdə olduğu kimi burada da günah səddi qarşımızı elə
kəsir ki, biz cəhhənəmə getmək qorxusundan nə fikrimizi deyirik, nə
də fərqli bir şey düşünə bilirik. Çox vaxt heç düşünmürük, çünki həm
arada “günah” divarı var, həm də artıq bizdən qabaq hər şeyi düşünüb və
deyiblər, deyirik, hazır qəliblərdən istifadə edərək ağlımız məhduddur,
bundan o tərəfə insan idrakı üçün əlçatmazdır deyirik. Ancaq Allah
dostlarının “Allah zahirində batindir” deyimi bizə çox şey deyir. Bir
şeyin varlığını sübut etmək üçün mütləq onun bir formaya, şəklə malik
olmasını, gözlə görülə, ən azından hiss edilə bilən olmasını istəyirik.

Bir qrupun fikrinə görə kainat Allahdır, var olan hər şey Allahın
parçalarıdır. Allah nəhəng bir vücud, son dərəcə möhtəşəm, bütün varlığı

85

ƏNƏNƏ VƏ DİN

tutan, içinə alan bir bədən kimidir. Bir qrup deyir Allah sonsuzluqdur.
Biri deyir Allah gizli bir qüvvədir, hər şeyə nüfuz edən, hər şeyi idarə
edən gizli bir qüvvə. Olduqca fərqli və maraqlı fikirlər var ki, əslində heç
biri Allah-Təalanı (cc) tam olaraq ifadə etmir. Allah-Təalanı (cc) ifadə
etmək deyəndə burada yenə də mövhumat çıxır səhnəyə: yəni Allahı
ifadə etmək, təsvir etmək, izah etmək günahdır,çünki bu zaman biz
Allahın qüdrətini və böyüklüyünü azaltmış oluruq. Bəlkə də mövhumat
olmasa insan həqiqətin çılpaqlığı qarşısında Həzrət Musanın (ə) Tur
dağında bir zərrə təcəllidən dözməyib huşunu itirdiyi kimi ağlını, huşunu
itirər. Mövhumat, bir növ insanların Allahın heybəti qarşısında iradəsini
və ağlını itirməmək üçün bəsit bir vasitədir. Mövhumatla aldana aldana,
yavaş yavaş yaxınlaşır insan Allahın dərkinə. Amma təəssüf ki, biz
mövhumatın verdiyi rahatlıq və arxayınlıqdan qurtulub bir addım o
tərəfə gedə bilmir, eləcə bu mövhumatın ovcunda qalıb özümüzü “biz
bilirik” aldatması ilə ovuduruq.

Haqlı olaraq deyilə bilər ki, Allahı uzaqda deyilsə bəs onu harada
axtaraq? Bütün kitablar onun gözlə görülməyən, ağılların dərk edə
bilmədiyi, “kövnü məkanə sığmayan”, bir zərrəsindən dağın həllac
pambığı kimi çırpılıb atıq atıq olduğu, mələklərin heybətindən qanad
saldığı varlığı axtarıb tapmağa “zəif yaradılmış insanın” qüdrəti çatarmı?

Öz yerini Allah açıq aydın göstərir bizə: “Mən sizə şah damarınızdan
daha yaxınam”. “Mən yerə göyə sığmadım, mömin bəndəmin qəlbinə
sığdım”, deyir.

Allah-Təala (cc) özünü insandan ayırıb kənar uzaq bir yerə qoymur.
Əksinə, hər kəlmədə özünün bizim yanımızda, varlığımızda, içimizdə
olduğunu xatırladır. O, əlində işgəncə aləti ilə başımızın üstündə durub

86

(məqalələr)

hər an cəza verməyə hazır bir varlıq deyil. “Dua edin qəbul edim, istəyin
verim” deyən bir mərhəmət sahibidir, əlamətləri və təcəlliləri ilə hər an
gözümüzün qarşısındadır.

“Gecə və gündüz, günəş və ay Onun əlamətlərindəndir” (Fussilət,
37) onun ayələridir.

“Göylərin və yerin yaradılışı, dillərinizin və rənglərinizin
müxtəlifliyi də Onun qüdrət əlamətlərindəndir. Şübhəsiz ki, bunda
bilənlər üçün nişanələr vardır!” (“Rum” 190)

“Həqiqətən, göylərin və yerin yaradılmasında, gecə ilə gündüzün
bir-birini əvəz etməsində ağıl sahibləri üçün (Allahın varlığını,
qüdrətini, kamalını və əzəmətini sübut edən açıq) dəlillər vardır”
(Ali İmran, 22). Allah Qurani-Kərimdə öz ayələrini, dəlillərini çox yerdə
açıq göstərir və hətta, “Əgər bilmirsinizsə zikr əhlindən soruşun”
(“ən-Nəhl”, 43) deyir. Əgər göz önündəki, ətrafındakı bu ayətlər-dəlillər
də yetmirsə o zaman “Aləmi başdan başa özündə gör” (Gülşəni-Raz).

Hər gün bir arpa boyu yol gedirsən–başından ayağına, ayağından
başına, özünü kəşf edirsən, özünü dərk edir, tanıyırsan. O zaman Allahı da
dərk edirsən. Varlığında canının yerini bildiyin, nəfəsini anladığın zaman
Allahı da anlayacaqsan. O zaman zahirində batin olmağını görəcəksən.

Bəzi idraklara inanmaq, tanımaq üçün bu təcəllilər, dəlillər lazımdır,
bəziləri üçün Y.İmrə: “Təcəllidən nəsib aldı kimisi. Kiminin məqsədi
bundan içəri” demiş.

87

ƏNƏNƏ VƏ DİN

QADIN PEYĞƏMBƏR DEYİL, AMMA


“İnsan zəif yaradılmışdır” (“əl-Bəqərə”) surəsi. Quranda qadın
zəif yaradılmışdır deyilmir, insan zəif yaradılmışdır deyilir. Qadına bir
çox vəzifələrlə yanaşı peyğəmbərlik vəzifəsi də verilməyib, ancaq bu
onun zəifliyinə və ya bacara bilməyəcəyinə görə deyil. Hər yaradılış bir
missiya üçün yaradılır, otlar heyvanlar, heyvanlar insanlar, insanlar Allah
üçün yaradılmışdır. Bir toz dənəsinin də öz vəzifəsi var, bir cücünün,
ən kiçik bir həşəratın, gözlə görünməyən mikrobların, canlıların, hətta
cansız varlıqların belə bir işi, bir vəzifəsi var. Hər varlıq öz missiyasına
uyğun yaradılmışdır, bunu şüurlu şəkildə bilsə də, bilməsə də.
Qadın kişilərə baxanda daha çox ruhaniyyata bağlı, daha ruhani
varlıqdır. Yaradılış baxımından da bu təsdiqlənir. Çünki kişi torpaqdan
yaradılmışdır, qadın isə insandan, ruhani bir varlıqdan. Buna baxmayaraq,
hər ikisi eyni şəkildə Allahın nəfəsini daşıyır və bu baxımdan yaradılış
etibarı ilə heç birinin o birindən üstünlüyü, yaxud aşağılığı yoxdur.
Doğulan hər uşaq islam fitrəti üzrə doğulur və sonradan ya müsəlman
olur, ya xristian, ya.... Yəni yaradılış baxımından kimi isə kimdən üstün
yaratdım demir. Ən əsas odur ki, daşıdığımız canın, çəkdiyimiz nəfəsin
cinsiyyəti yoxdur, canımız və nəfəsimiz eynidir, sevgimiz eynidir,
insanlıq hədəfimiz eynidir-Allaha varmaq.
Cəmiyyət dediyimiz qaragüruhda soy-nəsil kişi tərəfi ilə davam edir.
Ancaq Allah öz ədalətini burada da göstərib bir daha sübut etdi ki, mən
qadına fərqli münasibət etmirəm: Həzrət Məhəmmədin (s) oğlunu kiçik
yaşda öldürüb onun nəslini, soyunu qızı ilə davam etdirdi. Bu, üzərində

88

(məqalələr)

çox baş sındırmaq lazım olan bir məsələdir, niyə Allah-Təala (cc) öz
həbibinin, dostunun, son nəbisinin, rəsulunun oğlunu öldürüb onu sonsuz
qoydu. Axı, o dövrdə (elə indi də) on qızı olsa da oğlu olmayana sonsuz
deyirdilər. Oğlu öləndə hamı ona nəsli kəsilmis, sonsuz deyə həqarət edirdi
və bu hadisəyə görə Kövsər surəsini endirdi, əsl soyu kəsik onlardır dedi.
Qızların diri-diri torpağa basdırıldığı bir toplumda soyunun qız vasitəsi
ilə davam etdirilməsi artıq bəşəri bir inqilab idi, qadının yüksəldildiyi ən
uca zirvə idi-peyğəmbər nəslini davam etdirmək.

Fiziki olaraq, güc baxımından istisnaları nəzərə almasaq, doğrudur,
kişi daha üstündür, ancaq bu cür yaradılma onun öyünə biləcəyi bir
seçimi deyil, ona yüklənən missiyaya uyğunlaşdırılmadır. Mənəvi
baxımdan “ərəbin əcəmdən, əcəmin də ərəbdən üstünlüyü yoxdur. Əsl
üstünlük təqvadadır” deyildiyi kimi qadının kişidən, kişinin də qadından
üstünlüyü onun mənəviyyatına, inancına görədir.

Qadın övliya olmaz dedikləri halda məsələn, Ədəviyyəli Rəbiyyə
övliyalıq mərtəbəsinə yüksəlmiş, örnək həyat yaşamışdır. Ancaq nə
qədər xoşumuza gəlməsə də, bəli tarixdə qadın peyğəmbər olmamışdır,
nə rəsul, nə də nəbi. Belə ki, hər ikisi peyğəmbər adlansa da nəbi ilə rəsul
fərqlidir. Rəsul kitab verilmiş peyğəmbərdir, nəbi isə kitab verilməmiş.
Ancaq hər ikisi də Allahdan vəhylər almış, bu vəhyləri təbliğ etmişdir.
Bütün rəsullar həm də nəbidirlər, bütün nəbilər rəsul deyil. Həzrət
Məryəm (ə), Həzrət Ayişə (r), Həzrət Həvva (ə) və s. bunlar Allahdan
ilham almışlar, vəhy deyil, vəhy sadəcə peyğəmbərlərə verilir. Vəhylə
ilham arasında incə bir cizgi var-vəhy peyğəmbərliyin əlamətidir, ilham
isə övliyalığın. Bu qadınlar Allah dostu-övliya olmuş, ilham almışlar.
Vəhylə Allah-Təala (cc) öz əmrlərini və qadağalarını bildirir, bəşəri və

89

ƏNƏNƏ VƏ DİN

cahanşümuldur, ilham isə daha dar çərçivəlidir, hissidir, daha yüngül,
yəni alınması daha asan olandır. Vəhy alan peyğəmbərlər möcüzələrə
qadirdirlər, ilham alan övliyaların isə kəramət qabiliyyəti var, möcüzə
deyil. Bu cür daha bir çox fərqlər var və qadın peyğəmbər yoxdur
deyiriksə, deməli qadın nəbi də yoxdur.

Toplumda qadınla kişini ayrı-ayrı qütblərə qoyub aralarında
çəkişmə yaradılması, əslində mənasız bir oyundur. Hər zaman mələkləri
qadın, şeytanı isə kişi şəklində təsvir edən cəmiyyət, əvvəlcə qadının
hüquqlarını alıb, sonra da onu sədəqə kimi yavaş-yavaş geri verməklə
hüquq mübarizəsi yaradaraq müasirlik iddia edir. İki qütb arasındakı
cazibəni də nəzərə alaraq deyilib ki, tək qütbün varlığı mümkün deyil
və insan bir bütündür, bu söhbətlər isə nəfsin əngəlləridir. Bu söhbətlərə
ilişib qalan iman artıq ələyin gözündən keçmək üzrədir.

Qadının cəmiyyətdə zəif tanınmasının, zəif sayılmasının səbəbi onun
sevgisidir. Qadın sevdiklərinə qarşı zəifdir, insanları sevdiyi üçün zəifdir.
Ancaq bu zəiflik yeri gələndə aslan kimi kükrəyib dağı-daşı yerindən
oynatmağa qadirdir. Tarix belə faktlarla doludur. Cəmiyyətdə qadına
“Vay-vay, deyəsən, bəşər deyil bu” deyən sadəcə cahil insandır, əsla öz
cənnətini ayaqlarının altına sərən Allah və Quran deyil.

90

(məqalələr)

MOLLA DİNİ

Adam bəzən ətrafına baxanda dindaram deməyə utanır. Mən hansı
dinin dindarıyam? Qorxu və əzabın hakim olduğu “islam” dinininmi?

Burda dayanıb düşünürsən, doğrudanmı, islamda qorxu və əzab
hakimdir?

Zamanın aşınması mütləq olsa da İslam öz ilkinliyini olduğu kimi
saxlaya bilmişdir. “Quran qiyamətə qədər sizin kitabınızdır” deyən
Allah onu qoruyur. Kitaba da, onun dəyişməzliyinə də sözüm yoxdur.
Ancaq İslam dininin kölgəsində bir də molla dini var ki, adam bu dinin
dindarı olmaq istəmir. Molla dinində nə desəniz var, qorxu, əzab, cənnət-
cəhənnəm sevdası, günah-savab, huri qılman...

Elə bura çatanda yenə bir an dayanır və mollaların savab anlayışını
düşünürsən. Molla dinində ali məqsəd çaylarından bal kimi sular axan,
içində on səkkiz yaşlı qız şəklində huri qılmanların başına fırlandığı
cənnət məkanıdır. Nə olur olsun çoxlu savab qazanıb bəri başdan
cənnətin biletini almaq lazımdır. Cənnət biletinə hesablanmış molla dini
əsl islamdan, onun mahiyyətindən o qədər uzaqdır ki, bunları bir araya
gətirib barışdırmaq mümkün olmur.

İslam bir sevgi dini, eşq dinidir. Əlifbası sevgi hərfləri olan,
ibadətlərimiz sevgi təranələri kimi bizi canımızın mənbəyinə aparan, eşq
dəryasında nurlanaraq varacağımız ilahilikdən qopub bir molla, zahid
dünyagörüşünə, ruhuna sığa bilərikmi? Hər nəfəsi ibadət olan Eşq yolu
yolçularının kölgəsinə qamçı vuran, şəriət çərçivəsindən başını çıxara
bilməyən molla “elm-i lədünni”dən danışanda islam baş ayaq olmazmı?

Dində təfərrüat sayılan, bir böyük bütünün xırda zərrələri olub da

91

ƏNƏNƏ VƏ DİN

onların tək-tək dəyişməsi ilə əslində mahiyyətin dəyişmədiyi detallar var
ki, molla dini bir kiçik detalı bəhanə edib Nəsiminin dərisini soydurur,
sonra da ona yas tutur.

Yas demişkən, dinimizin ən çox istifadə olunduğu yer niyə yas
mərasimləridir. Bir çox insan, hətta halvanı ölü xörəyi saydığı kimi dini
də ölü üçün elm hesab edir. Halbuki halvanın tarixi ta Həzrət Musaya
(ə) gedib çıxır. Həzrət Musanın (ə) qövmü 40 il yol gedib aclıq çəkəndə
Allah onlara bildirçin əti ilə qüdrət halvası endirdi. Eləcə də Quranı və
digər dini kitabları, ölülərin qiyamətdən öncə dirilmə şansları olmadığı
və ölmüş halda da kitab oxumaları, Quranda deyilənlərə əməl etmələri
mümkün olmadığı üçün, Allah öz kitabını bizə-dirilərə göndərib və çox
yerdə də deyir: ey insan, heç düşünməzsənmi? Yəni kitabını göndərir
və bizə ağıl, iradə verərək düşün deyir. Nə qədər ki, canında can var
“düşün” deyir, öldükdən sonra düşünmə qabiliyyətin olmayacaq.

Uca Allah “düşün” dediyi halda, molla dinində düşünməyə imkan
verilmir. Molla dininin qanunlarında bunlar var: heç bir halda düşünmə,
kor-koranə namaz qıl, oruc tut, həccə get, savab işlə. Namaz qıl, çünki
dindarsan, oruc tut-sağlamlıqdır, həccə get-savabdır, savab işlər gör–
cənnətdə yer qazan. Günah eləmə, çünki cəhənnəmdə qır qazanında
yanarsan. Doğrudur, bunları eləmək lazımdır, ibadət dinin dirəyidir,
amma əsl ibadət. Molla dinində bu ibadətlər şəkil və hərəkətlərdən
ibarətdir, islamda isə hər hərəkətin, hər ibadətin alt qatında Allah eşqi,
Allah sevgisi durur, yoxsa qorxu, yaxud ibadət və savabların qarşılığında
alacağın mükafat, ya da cənnətə girmək sevdası durmur təkcə. Əsl
islamda hər şeyi, canını, özünü, bütün dünyanı yox hesab edirsən, sadəcə
bir hədəfin olur-Allah, Allaha varmaq. Cənnət də, hər cür mükafat da bu
uzun yolun pillələridir. “Mənə səni gərək səni” deyə bir körpə anasına

92

(məqalələr)

necə can atırsa, insan da Allahına, zərrəsi olduğu Allahına eləcə can atır.
Deyir “tövbə qapısı açıqdır”. Bəli, “gündə qırx dəfə günah eləsən

də yenə gəl” çünki “Allah tövbələri qəbul edəndir”. Nə istəyirsən elə,
axırda güclü bir tövbə edərsən, olarsan tərtəmiz, ya da uzaq başı həccə
gedib hacı olandan sonra hamı sənə hörmət edəcək ki, bəs adam gedib
pak olub gəlib.

Tövbə, elə beşcə dənə hərfin yan-yana düzülüb asanca deyilən bir
söz deyil, tövbə dediyi zaman insan elə bir silkələnir, elə bir sarsılır ki,
necə deyərlər “dəymişi dura dura kalı tökülür”, insanın bu tövbədən
sonra günah eləyəcək taqəti qalmır. Ya da deyirlər namaz qılıb dua elə
Allah sənə istədiyini verəcək. Molla dinində hər şey şəkildən ibarətdir,
amma islam qəlblərə baxar, meyarı mənəviyyatdır, hər ibadət bir mənəvi
susuzluqdur, “Allah qəlblərdə olanı biləndir”.

Biz Quranı oxuyur, amma qanunları özümüz qoyuruq. Müasir
insan beyni ilə düşünürük ki, dinin bütün məsələləri həll olunub. Çünki
Quranın əmrləri və qadağaları nəfsimizə ağır gəlir. Nəfsimiz istəyir
ki, biz çox asan yaşayaq, ömrümüzün hər anından zövq alaq, yolumuz
hamar, özümüz xoşbəxt olaq.

İnsanla kainatın, təbiətin əlaqəsini, ahəngdarlığını unuduruq, dini
sadəcə, cəmiyyətdə nizam intizamın yaradılması və qorunması, eyni
zamanda kütləni tabe etdirmə maşını sayırıq. Millətin ələ alınmasında
ən güclü silah millət, xalq, vətən, mənəviyyat anlayışları deyil də,
birbaşa dindir. Molla dinində isə şəriətdən o tərəf özəl bir sahədir və
oraya boylanmaq belə “günahdır”. Sözün qısası, Rene Genon düz deyir:
“Qərbdə elm atası olmayan uşaq, şərqdə isə elm uşağı olmayan atadır”.
Biz əsl elmimizə sahib çıxırıq.

93

ƏNƏNƏ VƏ DİN

DİNMİ BİZİ GERİ ÇƏKİR, DİNSİZLİKMİ

Bir qrup insan deyir dindarlar cəmiyyəti korlayır, beyinləri xurafatla
doldurub insanları geriyə aparırlar. Başqa bir qrup deyir, islam elmin
qarşısını kəsir, yeniliyə qarşı çıxır, inkişafı əngəlləyir. Müsəlman
ölkələrinin də vəziyyətini görüb insanlar daha da qorxuya düşürlər ki,
vay aman dindar olsam, ölkəmdə din hakim olsa biz də əsarət altında
inləyən, səfalət və vəhşiliklərin hökm sürdüyü üçüncü dünya ölkələri
kimi olacağıq.

Din, doğrudan da, cəmiyyəti, milləti geriyə aparır, gəlişimin qarşısını
kəsirmi?

Burada ən vacib məsələ odur ki, din deyəndə biz nəyi nəzərdə tuturuq,
bunu anlayaq. Ya da din adına bildiyimiz, din adlandırdığımız ideologiya
nədir, nədən ibarətdir? Biz əsl dini təbliğ edirik, yoxsa istismar aləti olan
dini? Bəs bizim cəmiyyətə təklif etdiyimiz nədir? Biz cəmiyyətə onun
könlünü oxşayan bir ideologiya təklif etmiriksə, onda toplum nəfsinin
yönləndirdiyi kimi bütlərə meyl edər, kənarda gördüyü parlaq, cəlbedici
və asan olana qaçar. Kənardan isə topluma təklif olunanlar hər cür
əyləncələrdir. Elə toplumun bəlası da buradan başlayır. Asan əyləncə
topluma imkan vermir ki, oturub düşünsün, hara getdiyini görsün. Ta
uçurumun başına gələnə qədər toplum oyanmır, bir ayağı uçuruma səkəndə
oyanır, uçuruma düşdümü, buradan çıxmaq olurmu hələ bilinməz.

İlk olaraq, biz necə inanırıq?
İnsanın içində yaranışdan bir iman ehtiyacı var. O bu ehtiyacın
obyektini düzgün bəlirləyə, təyin edə bilirmi, bir çox problem buradan
yaranır.

94

(məqalələr)

Üç cür inanan insan tipi var. Birinci, fitrətində iman olanlardır. Bunlar
özlərindən asılı olmadan yaradılış instinkti, təbii ehtiyac, hiss kimi
inanırlar. İkinci tip adamlar, iman aclığını doyurmaq üçün araşdırmağa
meyl edir, beynini yorub nəyə necə inanım deyə özünü suallar qarşısında
qoyur və bu suallarla da çox yönlü araşdırmalardan sonra qərar verir ki,
nəyə inansın. Bu adamların imanı daha dəqiq və sağlamdır.

Üçüncü qrup adamlar beyinlərini dincə qoyaraq hər şeyin hazırını
istəyən insan tipləridir. Onlar, sadəcə, qulaqdan dolma bilgilərlə inanır,
onlara nə deyirlərsə onu doğru sayırlar. Bəsit kitablardan öyrənmiş
adamlardan öyrənir, xurafat və yanlış bilgilərlə imanın yerini doldurur və
özünü müsəlman sayırlar. Bizim fəlakətimiz buradan başlayır. Təəssüf
ki, bu cür insanların sayı daha çox olduğundan onların fikri daha çox
yayılır və əsl din kölgədə qalır. Başqa sözlə insanlar asana qaçdıqları
üçün bunu daha tez qəbul edirlər. Dinin qayda qanunlarına əməl etmək
nəfsə bir az çətin gəlir, odur ki, çox zaman insanlar bilərəkdən qaydaları
dəyişərək, özlərinə uyğun olan şəkildə təqdim edirlər. Əmin olurlar
ki, qarşıdakının onsuz da bilgisi yoxdur. (Məsələn, qadınların məhrum
edildikləri bir çox hüquqlar kimi). Əli Şəriətinin də dediyi kimi “düzgün
düşüncədən düzgün bilik yaranır, düzgün bilgi olmadan düzgün inanc
da olmaz”, “bilmədən inanmaq, səthi inanclar fanatizmə və batil inanca
çevrilir.”

Hilmi Ziya Ülken isə deyir, “cəmiyyətin düzəlməsində əksik olan
cəsarətdir, cəsarət isə inancdan yaranır.”

Amma biz toplumu əksik görüb özümüzü kənarda saymırıq. Bu
bizim toplumumuzdur, sənin, mənim, onundur. Toplum qüsurludursa
biz də qüsurluyuq deməkdir. Çünki biz toplumu tənqid edərkən, adətən
özümüz sanki kənarda daha yuxarı bir yerdəyik və topluma ağıl vermək

95

ƏNƏNƏ VƏ DİN

üçün, onu dəyişdirmək üçün özümüzü bir pillə üstün sayırıq. Xeyir,
elə deyil, biz, mən, sən bu toplumu yaradan fərdlərik, əgər toplum
nöqsanlıdırsa mən, sən, o da nöqsanlıdır. Biz bir bir arınmalı, durulmalı,
yüksəlməliyik ki, toplum yüksəlsin. Bunu demək bir yenilik deyil, bu elə
köhnə təranədir və hər zaman yenidir. Çünki zaman köhnə zamandır,
dərdləri təkrar, yenidir.

Din və Quran, Peyğəmbər topluma, xalqa yol göstərir, yaxşıyla pisi,
olarla olmazları ayırd edib insanlara bildirir. Bundan o tərəfi insanların
öhdəsinə düşür, insan öz iradəsiylə bunların hansına əməl edəcəyinə
özü qərar verir. İnsanın iradəsi var və Allah da insanın, hətta qədərini,
alın yazısını onun iradəsinə uyğun yazır. Belə olan halda niyə yenə də
din günahkar sayılır, din bizi geriyə aparır deyilir. Bunun özü insanın
kor cahillik quyusundan üzüyuxarı bağırdığı səsidir. İnsan kor cahillik
quyusunda olanda başının üstündə işıldayan hər hansı bir parıltını günəş
sanar və ona yönələr. Quyunun dərinliklərində qaranlığın zülmətində
“karvanqıran doğdu görünmədin sən, Aldandım, yanıldım, könül verdim
mən” (C. Cabbarlı) faciəsi baş verir. Bizə diktə edilən müasirlik, çağdaşlıq
adına hər cür baş qatan, aldadıcı, ömür çürüdən məşğuliyyətlərlə vaxtımızı
havaya sovururuq. Mədəniyyət adına beynimizə yeridilən kökü olmayan,
insanda qaba hislər yaradan əyləncələr, proqramlar, televerilişlər, daha
nələr nələr nəyə xidmət edir, hansı mənəviyyat aşılayır topluma. Bu gün
“mədəniyyət dediyin tək dişi qalmış canavar” (M.A.Ərsoy) üstümüzə
gələrək bizi parçalamaq ərəfəsindədir. Biz isə mənəviyyata, insanlığa
xidmət edən hər cür təmiz elm, ədəbiyyat, sənət və s-lə Allahın ətəyindən
tutaraq “Axır səni buldum, ey dan ulduzu” (C. Cabbarlı) deyirik.

96

(məqalələr)

DİLİMİZİN YÜKÜ

Biz islamı qəbul etdik, ərəbliyi deyil. İslam dini ilə birlikdə
ərəbliyi və ərəb dilini qəbul etmək kimi bir yükümüz yoxdur. Biz ərəb
yaradılmadığımız kimi dilimiz də ərəb dilinə oxşamır, yəni dilimizi əyib
büküb ərəb sözləri ilə danışaraq özümüzü müsəlman təqdim etməklə
gülünc vəziyyətə düşürük. Dilimizlə yanaşı şəxsiyyətimiz də əyilir,
dilini mənimsəməyə çalışdığımız, dillərini yamsıladığımız millətlərin
kölgəsinə girməyə meyllənirik. Niyə? Bizim kölgəmiz yoxdurmu, biz
ruh kimi yaşayırıq ki, kölgəmiz yoxdur? Daha doğrusu, kölgəmizdə
daldalanan yoxdur deyə kölgəsiz görünürük.

Dilimizdə ən incə duyğunu, ən çətin fikri, ən həssas mövzunu ifadə
etməyə yetərincə söz və ifadəmiz var. Amma nədənsə öz dilimizdəki
sözləri bir kənara qoyub müasir görünmək üçün başqa dillərdəki sözləri
işlədirik. Əslində isə, bizim çox qayım qədim sözlərimiz var ki, bu gün
onları köhnə söz deyə arxivə atırıq. Ləhcə sözlərimizin də ayrı bir yeri
var, ləhcələr öz çaları, məna tutumu baxımından o qədər dolğun və
gözəldir ki, onları unutmaq deyil, əksinə gündəmdə saxlamaq lazımdır.
Niyəsə biz öz ləhcəmizdən utanırıq, kəndli adlanmaqdan, səviyyəsiz
zənn edilməkdən, geridə qalmış sayılmaqdan çəkinirik, utanırıq.

İbn Xəldun deyir ki, insan doğulduğu, yaşadığı yerin təbiətinə uyğun
olur. Eyni yerin insanları bir-birinə bənzəyir, həm xaraktercə, həm
görünüşcə, dil-danışıq baxımından, hətta rəng çalarına görə oxşar olurlar.
Bir mahalın, yerin insanı eyni ləhcədə eyni sözləri işlədir, burada bir
hikmət var. Söz bizi ifadə edir, ləhcəylə danışan adam başqa, məsələn,

97

ƏNƏNƏ VƏ DİN

ədəbi dildə danışdığı zaman özünü tam ifadə edə bilmir, çünki ləhcə
daha zəngindir. Dilimizə tarix külli miqdarda ərəb-fars sözləri gətirib,
bunlardan qurtulmaq artıq mümkün deyil deyirik, ancaq “Biz pərgar
kimiyik. Bir ayağımız şəriətdə möhkəm dayanar, o biri ayağımız yetmiş
iki milləti gəzər” (Mövlanə)ərək, dilimizi qoruyur, eyni zamanda hər
dildən söz alırıq. Bütün səsləri hərflərə sığdıra bilmədiyimiz kimi bütün
varlığımızı da sözə sığdıra bilmirik. Özümüzü ifadə edə bilmədikcə
özümüzə bir kömək, bir dayaq axtarırıq, sanırıq ki, başqa dildən olan
sözlə özümüzü daha dolğun ifadə edərik, amma nəticə dəyişmir, əksinə
daha da təhrif olunuruq. Özümüzlə yanaşı dilimiz, dilimizlə yanaşı
ruhumuz təhrif olunur, ancaq əl çəkmirik özümüzü xırdalamaqdan.
Özümüzə, öz dilimizə güvənmədikcə xırdalanırıq, hər dövrdə hökm edən
bir dilə sığınırıq, hər sığındıqca cılızlaşırıq. Halbuki, qılıncının tiyəsi
günəşi əks etdirən türk fatehləri, savaş meydanına girəndə yer titrədən
türk sultanları qılıncını qınına qoyub içinə çəkiləndə qanı qadanı unudub
sözə sığınıblar, faniliyini, xaliq qarşısındakı acizliyini dərk edərək öz
dillərində pıçıldayıblar, şeirə pənah gətiriblər, dualarını öz dillərində
ediblər, Allaha çatan dualarını, fəthlərə, zəfərlərə səbəb olan dualarını.
Düşünməyiblər ki, “ayağı çarıqlı çoban bir ölkə böyük Firdovsilər yetirdi
bəlkə” (S.Vurğun). Bütün kinayələrə və rişxəndlərə baxmayaraq yazıda,
sarayda çəkinsələr də öz dillərində açıblar ürəklərini.

Quran ləfzlə deyil, vəhylə endi, yəni söz-söz deyil fikir şəklində gəldi.
Alimlər bu mövzuda hələ də çəkişirlər, sözlə gəldi deyənlərlə mənayla
gəldi deyənlərin əbədi qovğası davam edir. Məna sözün içində, söz də
mənanın içindədir, amma hansı hansını daha dolğun, daha tam ifadə
edir, əsl çəkişmə buradadır. Əgər Həzrət Məhəmməd (s) ərəbcə deyil,

98

(məqalələr)

əcəmcə danışsaydı o zaman demək Quran da əcəmcə enəcəkdi. Demək,
Allahın dili ərəbcə deyil. Gülməli çıxır “Allahın dili” ifadəsi. Ancaq
elə belə də deyirlər: Allahın dili. Demək Allahın dili ərəbcə olmadığına
görə bizim də ərəb dilini ilahiləşdirməyimiz mənasızdır. Ən azından
dualarımız, ölümüzə etdiyimiz son duamız heç olmasa öz dilimizdə olsa
müsəlmanlığımızda bir əksiklik olmaz.

Söz bir qılafdır, qabıqdır, içindəki məna dəyişməz, amma qılaf
dəyişər. Hər millətin dilində eyni mənalar var, amma eyni ifadələr
yoxdur. Yəni məna dəyişməz, onu gətirən vasitə fərqli şəkildə dəyişər.

Söz mənaya tabedir, məna isə içimizdə söyləmək istəyib də söyləyə
bilmədiyimiz sirrin şifrəsidir. Müqəttəə hərfləri kimi, məsələn, əlif
lam mim, sadəcə üç hərf, mənası bizə qaranlıqdır, amma peyğəmbərə
bəlliydi. Allahın, peyğəmbəri ilə arasında müqəttəə kodlaşması kimi
bizim də mənamız öz dilimizlə kodlaşıb. Başqa dil bizim kodumuzu
açmır, “Kömürün qaralığı atəşdə gizlənir. Atəş sönən kimi qaralığı üzə
çıxır” (Mövlanə) kimi bizim mahiyyətimiz dilimizdə bəlli olur, dilimizlə
meydanda qalıb dilimizlə davam edirik.

99

ƏNƏNƏ VƏ DİN

CAN QOXUSU

Fəlsəfə də, təsəvvüf də insan, Allah, varlıq məsələlərini araşdırır.
Fəlsəfə ağılla həll etməyə, dərk etməyə çalışır, öz çərçivəsində öz
üsulları ilə dərk edir və təsəvvürünün yetmədiyi yerdə varlığa yox deyir,
ya da dar və səthi arqumentləri ilə əhatə etməyə çalışır öz gerçəklərini.
Təsəvvüf isə dərk etmək istədiyi predmeti Quran, hədis, kəşf, sezgi,
ilham yolu ilə dərk və hiss edir.

Təsəvvüflə fəlsəfənin məncə ən önəmli fərqi odur ki, fəlsəfə ağılla,
sadəcə quru, cansız hissiyyatsız anlayışlarla danışır və məşğul olur,
filosofların dediyinə görə ağıl özü maddidir, hətta müasir alimlər canın-
ruhun maddi olaraq çəkisini belə təyin etdikləri kimi, ağılın da maddi
olaraq bəlli bir yerdə yerləşməsini və kütləyə malik olmasını artıq təyin
etmişlər. Ağıl çox şeyi bilir, amma hər şeyi deyil, ağıl hansı metafizikanı
izah edə bilir, ancaq sezgi metafizik olanı hiss edir, bu hiss, bu sezgi bəlli
insanda hiss, duyğu, bəlli insanda isə artıq idrak edilmiş bir məfhum
olur, sirri ilahi sanki barmaqlarının ucunda gəlib sənə yaxınlaşır və mən
varam məni gör, məni dərrakənə qondur deyir. Hər təcəlli, hər sezgi bir
halın məqam tutması, bir pillə olaraq qəlbin payız meyvəsi kimi dəyib
şirinləşməsi, yetişməsidir. Addım-addım, an an, gündə bir iynə ucu yol
gedərək könlünün çala-çuxurlarını təmir edir bu fürsət, ilahi sezgi fürsəti,
varlığını özündə axtarır, varlığını mənliyinin içində mənalandırır, başqa
yerdə məna axtarmır, məna kasıbı olaraq özünü bədbəxt hiss etmir,
fəlsəfələr və sənətlər möhtacına çevrilmir. Doyumlu olur, hissiyyat, ilahi
duyğu insanı ac olmur, kimsəsiz olmur. “Gündə beş dəfə özünü Allahın
yadına salır”. Heç olmasa... Əgər özüm gündə beş dəfə özümü Allahın

100