ƏNƏNƏ VƏ DİN (AİŞƏ NƏBİ)

(məqalələr)

yadına salmasam, Allah məni nə üçün xatırlasın? Eləcə, qırx il başımın
altına yastıq qoyub yatım, sonsuz zamanın bir yerində bəlkə xatırlanacam
deyə gözləyim. Xeyr. Fikirdə tərpənişim olmasa, özüm özümün
lokomotivim olmasam, zamanın amansız sürəti qarşısında qasırğaya
qapılan çöp kimi yoxluğa qapılmaram. Varlığımı zamanın dişləri
arasından qopararaq əbədiliyin sonsuz rahatlığına qovuşdurmayımmı?

“Dara düşəndə al bu tükü (qanadından qoparıb) yandır, o an yanında
hazır olub imdadına çatacam”. Ürək dediyimiz o ət parçasının içində
könül dediyimiz bir nöqtə sızlar bəzən, ürəyimiz yanar, bu yanma o tükü
yandırmaqdır, o tükü yandırınca, dilimizə İlahi kəlməsi gəlincə o an
yanımızda hazır olur o Rəhman və Rəhim. Burada söz mənasına yenilir,
söz bir paltar kimi tökülür mənanın əynindən, sözün öz gücünə əli çatmır.

Doqma, ehkam və donuq saydığımız dində donuqluqdan daha çox
dinamizm görürük. Hər daim hərəkət, hərəkət et deyir. Susanda da,
işləyəndə də, danışanda da, yatanda da hərəkət deyir. Hər an zikir, fikir,
əməl üçlüyünü bayraq edir...uzun sözlərin tək hərfli anlamından çıxış
edib, uzun zamanların bir andakı kodlaşmasını, hikmət dövranının bir tək
nöqtədə bəyanını hərəkət və ya hərəkətsizlik təyin etmir. Bütün şifrələr
bir ağaç toxumunun ağac olması ilə açılır, bütün təcəllilər bir zərrənin
işartısı ilə aşkar olunur. Gözlərin görümü, qulaqların eşitməsi, beynimizin
qəbul etmə istəyi və mexanizmi ilə səciyyəli. Bütün fəlsəfələr bir ilham
sezgisi qarşısında mum kimi əriyib mənasını gizlədir ərintisinin içində.
Bir göz işığı qədər şöləsi olan şam, ərintisinin içində gizlənərək yanıldır
gözlərimizi və biz bu ərintinin qoxusunu, formasını, rəngini sevirik.
Burada bu rəng, qoxu forma örtüsünün altında gizlənən işığı ovcumuzun
içinə alıb bir də onun soyuqluğunu duyunca bir daha əmin oluruq işığın
yoxluğuna. Var deyə bilmirik, yox deyirik, çünki görmürük.

101

ƏNƏNƏ VƏ DİN

Konkret olmaq-konkret olmamaq, var olmaqla olmamaq məsələsi
kainatı izah etmək və etməmək kimidir. Hər şeydə konkretlik axtararaq
ən sadəyə, bəsitə yönəlirik, bu sadəliklə, bəsitliklə ağlımızın aldığı
qədərini var sayıb kainata qiymət və dəyər veririk. Bu dəyəri özümüzün
arşınımızla ölçəndə “arşın uzun bez qısa” gəlir və deyirik ki, ay can, ay
can, fələyin düyününü açdım, çözdüm “şam dibə gülməzin” hikmətini.
Əsl hikmət cəmiyyəti təbiətdə görmək, təbiətin cəmiyyətə inikasını yalın
gözlə görüb eyni modelin əsli ilə maketini qarışdırmamaqdır.

Fəlsəfə, fəlsəfə deməklə ağız şirin olmaz, dilinin bağı çözülər, amma
dilçəyinin bağı çözülməz, hikmətin kölgəsini görər, əlini uzadarsan,
amma hikmət bir ilğım kimi sürünüb gedər, ardında sənin xəyal qırıqlığın
və hikmətin sənə ucunu göstərdiyi qoxusu qalar.

Bir qoxu duyarsan uzaqlardan, fəlsəfimi, ilahimi, rəhmanimi,
şeytanimi, fərq edə bilməzsən, çünki ilahi təcəllini ruhun qavraya bilmir,
idrak hüceyrələrinin bəsit quruluşu, dar tutumu sığdırmır ilahi qoxunu,
“can qoxusunu”, ilahi təcəllinin zərrə səpələntiləri narın yağmur kimi
başına yağar, üzünə çilənər, amma sən bəsit təfəkkürünlə buna bir təbiət
hadisəsi deyərək göylərdə daş axtararsan, içində könlünə oturan, qəlbinə
saplanan qayadan xəbərsizsən axı.

Bir tük yandır, dilinə dola qəlbinin bütün sızıltılarını, qus içindəki
düyünü qanlı yara kimi, yüngülləş, yıx içindəki Çin səddi olan ehkamları,
izin ver işığa, izin ver də aydınlatsın qəlbinin bütün qaranlıq künclərini.

“Bir sən bir mən olum bir uçuq kaha, heç nə istəmirəm dünyadan
daha” kamilliyinin verdiyi toxluq hissini tanı, qorxma, izin ver can
qoxusu hopsun nəfəsinə, yayılsın varlığına, vücuduna, bu qoxu çürütməz
səni torpağın altında da, çünki “könüllər çürümür”.

102

(məqalələr)

GÖY TENQRİDƏN ALLAHA

Bəzən insanın milli damarı tutur, qürurunu qurd gəmirir ki, ey gidi
ulu, qədim türk milləti, mədəniyyəti, necə oldu ki, sənin möhtəşəmliyin,
sənin qüdrətin sıravi bədəvi çöl ərəbinin iradəsinə tabe oldu. Özünün
qədim və möhtəşəm mədəniyyətini, təktanrılı dinini bir kənara qoyub
çöl ərəbinin dinini qəbul etdin, dünyaya meydan oxuyan savaş və barış
mədəniyyətinin çöl ərəbinin mədəniyyətiylə qarışmasına izin verdin,
ruhunun yenilməzliyini könüllü olaraq tərk etdin. Hikməti nəydi ki,
Tanrı sözünü Allah kəlməsinə dəyişdin? Elə buradan başlayaq. İbn
Ərəbi deyir ki, sözün içində hərflərin düzülüşü və yeri məna baxımından
dəyərləndirilir. Hər hərfin sözün içindəki yerinə görə məna çaları dəyişir.
Allah kəlməsindəki hərflər və onların daşıdığı enerjiylə Tanrı kəlməsi
və onun hərflərinin daşıdığı enerji eyni deyil. Bəs nədir? Onu biz bilə
bilmərik. Əslində fərqindəyik, amma onun əsl hikmətini, mahiyyətini o
əski türklər bilirdilər.

İslamdan öncə digər millətlərdən fərqli olaraq türklər təktanrılı dinə
inanırdılar. Özlərinə məxsus bir inanc sistemləri vardı. İllərin beyinlərdə,
ürəklərdə kök salmış inancını bir anda söküb atmaq, yerinə yenisini
qoymaq o qədər də asan iş deyil. Üstəlik də bu inanc mükəmməl və
ilahi bir əsasa dayana. Amma türklər heç də qürur məsələsi etmədən,
onu təqdim edənin kimliyini, əsil nəslini-soyunu xor görmədən inancın
ilahiliyini və mükəmməlliyini görüb, öz dininə uyğun olduğuna əmin
olduqdan sonra qəbul etdi.

Hər kəs özünün yaxşı olduğunu zənn etdiyi kimi millətlər də hər biri

103

ƏNƏNƏ VƏ DİN

özünüAllah qatında daha sevilən, daha üstün hesab edir. Bəllidir ki,Allah-
Təala (cc) dini, kitabı ən çox sevdiyinə deyil də ən çox yolundan çıxmış,
azmış millətə verir. Niyə islam türk millətinə verilmədi, deyilirsə onun
cavabı budur ki, türk milləti heç zaman azmış bir topluluq olmayıb, hər
zaman, hətta ən qəddar olduqları anlarda da toplu olaraq azğınlaşmamış,
ilahi ədaləti təmin edən, toplumun asayişini öz çiyinlərində daşıyan
qüdrətli insanları hər zaman olmuş, azanların qabağını kəsib yola
düzəltməyi bacarmışlar. Ona görə də türk millətlərinə din endirilməmiş,
çünki onlar onsuz da onun dininə inanırdılar.

Dinlər də insan kimi ömrünü başa vurur, öz yerini yenisinə verir.
Amma bu o deməkdirmi ki, bu gün gəlib bizə yeni bir din təklif etsələr,
biz islamı buraxıb onu qəbul edəcəyik. Baxmayaraq ki, zaman dəyişir,
dövran dəyişir, insanın hisləri, ehtiyacı dəyişir, amma insanın mahiyyəti,
özü dəyişmir. Buna görə də türklər öz mahiyyətini, görünür islamda daha
dolğun, daha ətraflı ifadə edə bilmişlər.

Əvvəla, türkün Tanrıya qarşı saxta eqosu yoxdur. Mütləq hər şey,
o cümlədən din mən mərkəzli olmalıdır, məndən başlamalıdır, iddiası
yoxdur. İnsan qarşısındakının sözünü dinlədiyi və qəbul etdiyi zaman
onun qarşısında kiçildiyini düşünür. Əslində isə həqiqi olanı qəbul etmək
bir böyüklükdür. İnsan özünün mənini ucaldıb yenilməz sanır çox zaman.
Amma gün gəlir, o möhtəşəmlik, o qüdrət itib gedir, yerini bürüşmüş
sifət, ikibükülmüş bel, taqətsiz dizlər alır. Bu qədər eqolu, bu qədər güclü
mənin varsa qaytar o qüdrətini, o şux qamətini, qara saçını, addım atanda
yerə sancılan ayaqlarını, qırışsız üzünü. Mümkünmü, kim geri döndərə
bilər ki, axıb gedən zamanı. Öz ömrümüzə, vücudumuza və zamanımıza
gücümüz yetmir, sözümüz keçmirsə, nəyə arxalanıb da özümüzü böyük

104

(məqalələr)

sayır və bizə təklif olunanı inkar edirik? Türkün böyüklüyü, Allah
qatında ucalığı bir də ondadır ki, o islamı ərəbə məğlub olaraq deyil,
qələbə çalaraq qəbul etmişdir.

Mən, Tanrıyla Allahın oxşar və fərqli cəhətləri varmı, hansıdır
deyə filosof sualı qoymuram qarşıya. İnsanın zərrəsi olduğu Allahla
münasibətinin, rabitəsinin kimin, hansı dinin vasitəsilə olduğunun
dərdində deyiləm. Allaha tam bir cəsarətlə, bütün bir varlıqla inanmağa
gücü yetməyən insanların ağlına gəlir hər zaman araqarışdıran suallar.

Nəfsin ilan kimi baş qaldıraraq “niyə mən deyiləm” deməyinə
fikir vermədən saf imanla yönəlirik ilahiyə. Biz bu gün bunları sorğu
sual edərək bir yerə vara biməsək də o qədim ulu türklər zehinlərində,
qəlblərində bu işi səssizcə həll etmişlər. Bizə bu gün fəna fillah əlçatmazdır,
amma onlar bu məqamın taxtına oturub ilahi ənginliklərin xəfif nəsimi
ilə xumarlanaraq qəlblərini və ruhlarını arındırmışlar. Türkün tanrısı
məbədlərə sığmadı, türk qəlbində daşıdı Allahını, zamanın pillələrini
qəlbinin ritmi ilə çıxdı və daşıdı Göy Tanrını sonsuzluqların düzümünə,
tanrı sözünün hərfləri zaman mövsümündə yetişib Allah sözündəki
hərflərə çevrildi, toxumun meyvəyə çevrildiyi kimi.

Türk konkret insandır, hər zaman at üstündədir, tarixin arxasından
at üstündə çapır bu günə və fikir verilsə görülər ki, türk dilində uzun
sözlər yoxdur, dilimizin sırf milli sözləri hamısı qısa və konkretdir.
Dilimizdəki yöndəmsiz və dilimizə yatmayan uzun köntöy sözlər hamısı
alınmadır, bizim deyil. Yəni türk öz xarakterindəki konkretliyə uyğun
xüsusiyyətləri gördü konkret olaraq: türklərin tək göy tanrısı, Allahın
mavi səmada olması, əl açıb dua etmə və s. Bir sıra uyğunluqlar. Bir
də türklərin sınadığı başqa dinlərdən fərqli olaraq islamda yüksək

105

ƏNƏNƏ VƏ DİN

savaş ruhunun olması idi ki, bu da türklərin döyüşkən xarakteri ilə üst
üstə düşürdü. Həm əbədiyyət, həm də bu gün üçün yaşama prinsipi,
şamanizmlə təsəvvüf uyğundu. Bunlar çox araşdırılıb və yazılıb, sözün
qısası, qürurumuza toxunan “çöl ərəbinin dininə girmə” ifadəsi əslində
türk ruhunun böyüklüyünü göstərir. Yerə göyə sığışmayan türk ruhu Göy
Tenqridə nəfəs alıb Allahın sonsuzluğunda rahatlığa qovuşdu.

“Mən sizi millətlərə və qövmlərə ayırdım ki... “deyə rəngarənglik
yaradan “sevilmək və bilinmək istəyən” Allah, əslində bir tək və tam
insan mahiyyəti var etmişdir.



106

(məqalələr)

NAMAZDA MÜSƏLMAN
HƏYATDA ƏCNƏBİ

“Mən namaz qılanam, mən namaz qılıram” ifadələrini eşidirik tez-
tez insanlardan, namaz qıldığı üçün hörmət və ehtiram gözləyir, umur ki,
onu başqalarından fərqləndirsinlər, başqalarından daha üstün görsünlər.
Molla dininə görə namaz qılmaq həyatda artıq bəlli bir statusa sahib
olmaq, axirətdə isə cənnətin bir taxtını satın almaqdır.

Namaz islamın şərti, dinin dirəyi, “gözümün nurudur”, ancaq ona
bu qədər sadə, mənfəətçi yanaşmaq adama pis təsir edir. Sadəcə, Allahla
sənin aranda olan bu münasibəti, bu məhrəmliyi niyə bu qədər açıq aşkar
kibir mənbəyinə çeviririk. Namazda ürəyinin ən gizli küncünü açırsan,
sirlərini bölüşdürürsən Allahla, ancaq bunu etdiyin üçün lovğalanırsansa,
bu namaz səni alıb uçurumun dibinə atar. “Hər kəs xasiyyət və xislətinə
görə iş yapar....” (“əl-İsra”, 84) həyatda, namazda isə hamı eyni işi yapar,
başını yerə dikib qəlbindən bütün dünya və həyatı çıxarar, gözlərini
ayağının ucundan çəkməyərək təslim olar. Ancaq biz isə gözlərimizi
dünyadan çəkmirik, namaz qılmağımıza baxmayaraq dünyanın hər
adətini, hər işini özümüzdə görməyə çalışırıq. Biz namazda müsəlmanıq,
həyatda əcnəbiyik sanki, çünki dilimizdən tutmuş yaşamımızın hər
sahəsində bir əcnəbi ruhu, əcnəbi əli mövcuddur. Musiqimizdən
ədəbiyyata, incəsənətimizə qədər hamısında əcnəbi ruhunu hakim
etməyə çalışırıq ki, müasir görünək, səviyyəli görünək. Biz özümüzdə
olanlarla, olduğumuz kimi görünməyə çəkinirik, olduğumuz səviyyədən
utanırıq. Ona görə də yazanda əcnəbi yazar və alimlərdən mütləq

107

ƏNƏNƏ VƏ DİN

sitat gətiririk ki, bilikli görünək, bir iki təzə söz qatırıq danışığımızın
gözünə ki, bax, başqa dildən də xəbərim var. Bunlar bizim təqvamızı
üstün qılırmı, “üstünlük təqvadadır” axı. Şəhərimiz işıqlardan yaranan
gecə gözəlliyi ilə göz qamaşdırdığı kimi bizim də mənəviyyatımızdakı
saxta təmtəraq göz qamaşdırır. Məhz göz qamaşdırır, çünki təməlində
yenə də qara və sadiq kötük kimi bizim milli dəyərlərimiz durur, bu
milli dəyərlərimizi biz sanki ehtiyatda saxlayırıq, bütün bərbəzəklər
tükənəndə köməyimizə yenə öz sadiq dəyərlərimiz çatır. Saxlayırıq,
çünki biz nə sahib olduğumuz kimliyimizi, nə damarlarımızdakı qanın
tərkibini dəyişə bilmərik, nə genimizin kodunu.

Namaz bəlli sözlərin deyilişi və duaların oxunuşu deyil sadəcə,
bu qəlbimizdəki sevgi və imanla nəfəsimizin tənzimlənməsidir.
Quranda sözlərlə yanaşı hərflərin də sayı bəlli olduğu kimi kainatda
da efirdə də sözlərin, eləcə də hərflərin sayı bəllidir və yazılıdır. Bizim
ciyərlərimizdə nəfəsimizin sayı, tutumu bilinir və bu nizam namazla
qorunur. Namaz ilahi yolçuluqda addımlamadır və bu addımlama bizim,
sadəcə təkcə bizim özümüzün Allahla başbaşa qalaraq ilahi bir sferada
mövcudluğumuzu yaşamamızdır. Namaz bu dünya üçündür həm də,
ilahi hüzuru, məhşərdəki o heybəti qırıq-qırıq yaşamaqdır bir az da.
Bu dünyada isə insan beynini səlis düşünmə mexanizminə alışdırır.
Təbiətlə ardıcıl harmoniya təşkil edir. Namazı bir idman olaraq görənlər
ilahi feyzin qanadlarını hiss etmə qabiliyyəti olmayanlardır. Namaz bir
mənəvi ehtiyacdır, namazda insan həm də özü özünü oxuyur. “Bütün
kitabların əsli onun yanındadır” (“ər-Rəd”, 39), odur ki, insan əslinə
qovuşmaq üçün bu gün namazda səhifələnir, özünü oxuyur, səhifə-səhifə
düzəliş edir özünə.

108

(məqalələr)

Namaz qıldığı üçün lovğalıq və kibir hiss edən insanlara, “Dünya
həyatında onlara, sadəcə bir əzab vardır” (“ər-Rad”, 34), o da lovğalıq
və kibrin yaratdığı mənəvi səviyyə aşağılığı.

Toplumda örtünən və ibadət edənlərə bəzən açıq aşkar, bəzən də
eyhamla, üstüörtülü olaraq geri qalmış damğası vurulur. Örtündünsə,
ibadət edirsənsə, demək şərqə meyillisən, şərqə meyillisənsə demək
köhnəliyə meyillisən, geriçisən. Ancaq bir şeyi unudurlar ki, o həsəd
apardığımız, mənimsəməyə çalışdığımız müasirlik, çağdaşlıq dəyərləri,
mədəniyyəti və irəliləməsi adlandırılan parıltılar, əslində qoca şərqdən
külçə şəklində alınıb aparılaraq üstü bəzədilib bizə satılan mətahlardır.
Biz o parıltıları sevirik. Rene Genon bizə yaxşı izah edir, deyir, “böyük
hərflərlə yazılmış “Mədəniyyət” və “İrəliləmə” kəlmələri qərbdə
düşüncəni deyil, düşüncə yoxluğunu anlatmaq və düşüncə yoxluğunu ört
basdır etmək üçün, kütləni... Yuxuya vermək üçün müasir idarəçilərin
istifadə etdiyi... Formuldur”.

109

ƏNƏNƏ VƏ DİN

ƏN GÜCLÜ RESEPT İMANDIR

“İnsan imansız yaşaya bilər” deyir “elmli” adamlar. Yaşaya bilər,
doğrudur. Niyə də yaşamasın? Bütün canlıların imanı varmı ki? Yox.
Yoxdur, amma yaşayırlar. İnsanın dünyaya gəlməsinə, ölməsinə,
yeməsinə, yatmasına, işləməsinə, əylənməsinə mane deyil ki, bu. Başqa
canlıların həyatı imansız da davam edir. Heç bir ehtiyac da hiss etmirlər.
Demək insan da yaşaya bilər. O zaman insan niyə özünü bu qədər
yükləyir?

Bəli, insanı heyvandan fərqləndirən ən önəmli cəhət odur ki,
heyvan hər istədiyini edir, insan isə istəklərini seçir, lazım olanı edir.
Əgər yaranmış varlıq insandırsa, iman ondan asılı olmadan içində var.
Sadəcə, bu imanın yönü, obyekti fərqlidir, yəni ya doğru yöndədir, ya da
yanlış yönləndirilmişdir, amma iman, inanmaq qəlbin, ürəyin özəlliyi,
xüsusiyyətidir. Sadəcə, məsələ hansı imanı, inanmanı yaşamaq, imanın
səni hansı səmtə aparmasıdır.

Biz bu gün bütpərəst islamçılığı, büt inancını yaşayırıq. Bu
bütpərəstliyi biz icad etmişik. Hər yerdən büt tapa bilirik biz. Həyatdan,
tarixdən, hətta islamın içindən. Amma mütləq bir bütümüz olmalı
və ona sitayiş etməliyik. Həyatda bizim o qədər bütümüz var ki, bir
Allaha inanmağa ürəyimizdə yer qalmır. Özümüzü aldadırıq. Aldadırıq
ki, biz inanırıq, ancaq inancımızı bir az araşdıranda görürük ki, bizim
inancımızın içində Allahın bircə qarış yeri var. Ürəyimizdəki qalan yeri
öz aralarında bölüşdürən bir sürü anlayışlar var.

Ən kütləvi bütpərəstliyimiz məişətdir. Məişət həyatımızın ən böyük

110

(məqalələr)

mənasını təşkil edir. Hətta bəzən həyatımızı həsr edirik bu məişət
tanrısına. Məişət tanrısının qulu olub özümüzü xoşbəxt hiss edirik. Bir
müddət bu xoşbəxtlik davam edir və insan aldanır, bunun həmişəlik
olacağına, hər zaman parlaq məişətinin qəlbini, könlünü oxşayacağına
aldanır. Və bir gün o parlaqlığın üstünə bir lay toz qonur. O tozü silirsən,
ikinci bir qat toz gəlir və yavaş yavaş tanrısı kimi sevdiyi məişətin
parlaqlığı artıq onun qəlbini ovundurmur. Yavaş yavaş güvəndiyi,
inandığı, həyatını həsr etdiyi bütləri, tanrıları ona ruh vermir, köhnəlir,
mənasını itirir, cansız olduğundan qorxunc bir ölü səssizliyinə bürünür.
Yox olan tanrılar, ölən bütlər bir-bir onu tərk edir. Günlərin bir günü
tanrıların və bütlərin tərk etdiyi insan tək qalır. Tək qalır, ətrafına baxır,
hər tərəf bomboşdur. Əlini uzatdığı, ovcunda saxladığı hər şey bir-bir
əlindən düşüb barmaqlarının arasından tökülüb gedir. Əlləri boş qalır.
Ürəyi boş qalır. Boşluğa düşür. Çarə axtarır. Sağa sola vurnuxur. Dişinə
vurduğu hər şey boş çıxanda “su meymunun boğazına çatanda balasını
ayağının altına alır. “Bəli, insanın öz “məni” onun övladını da bəzən
üstələyir.

Elm bütü də insanı xilas etmir, tarixdə çox rast gəldiyimiz haldır
ki, böyük alimlər də intihar edir. Çünki bir gün gözünü açıb görür ki,
onun elmi ilə mənəviyyatı arasında bir uçurum var. Elm yüksəlib elə
bir zirvəyə çatıb ki, artıq özünün yüksəltdiyi elmin yanında o, dağın
ətəyindəki cücə kimi qalır. Elm elə bir yüksəkliyə çatır ki, onunla hər
şeyi həll eləmək mümkün olur, yeni insan belə yaradılır, elmin gücü inkar
edilməz və danılmazdır. Hər an, hər şəkildə ona olan ehtiyacımızı inkar
edə bilmərik. Ancaq insanın içində elə bir nöqtə var ki, oraya ən yüksək
ultra tezlikli cihazlar, ən son kəşflər belə nüfuz edə bilmir. Sufilərin ilahi

111

ƏNƏNƏ VƏ DİN

ünsür dedikləri o nöqtə ilahi təcəllidən başqa heç nəylə doymur. Bu elm
onun hissini, könlünü tərpətmir, bir kənarda duran soyuq və quru bir
varlıqdır.

O zaman içindəki boşluqda daha fərqli, daha ilıq, daha munis bir
hiss, bir varlıq axtarır insan. Hər şey, zaman da, həyat da, yaşamaq da
insanın içində var olan anlayışlardır. İçində bir simsar axtaran adam
əgər onu tapmırsa, yoxdursa, o özü də bu yoxluğa qarışmaq, yox olmaq
istəyir, intihar edir, ya mənəvi, ya da bir başa fiziki olaraq. Yox, əgər
içində o munisliyi tapırsa həyat yenidən gözəlləşir. İçindəki o munis
duyğu Allaha inamdır, Allahdır.

V.Vulf, “Qadın” kitabında deyir: “Allaha ən çox ona görə qadınlar
inanırlar ki, Allah onları tərk etməyən yeganə varlıqdır. “Allah insanı heç
zaman tərk etməyən yeganə varlıqdır, yetər ki, sən ona qəlbinin qapılarını
bağlamayasan. Çünki həyat və məişət insanla Allahın arasına çəkilmiş bir
sərhəddir. Belə ki, çox vaxt varlılar varlılıqdan, kasıblar da kasıblıqlarından
imanın məğzinə varmağa macal tapmırlar. Cəmiyyətdəki qütbləşmənin
kəskinliyi burada daha aydın görünür. Bir qütb başını dolandırmağın, bir
parça çörəyin hayındadır. O biri qütb isə öz əyləncəsinin, məişət yarışının.
İki qütb arasındakı orta sinif-təbəqə isə gah nala vurur, gah mıxa. Bütün
hallarda çağdaş bir bəla olan intiharların ən güclü resepti imandır.
İntiharlara hər iki qütbün uclarındakı insanlarda daha çox rastlanır, çünki
o qütblərin iman toxumunu cücərtməyə vaxtları yoxdur

112

(məqalələr)

ÖLÜM GÖZƏL OLMASA

“Ölüm gözəl olmasa ölərdimi peyğəmbər...”
Ölümün adı gələndə istər istəməz adamın qaşqabağı tökülür, gözəllik
yadına düşmür. Ölüm yoxluq, həyatın sonudurmu?
Ölümün həyatın sonu olduğuna inanan nə qədər ümidsizliyə düşür.
Çünki biz içimizdə çox dərinliklərdə özümüzün ölümsüz olduğumuza
inanırıq, hər kəs özünün haqlı yaşadığına, hər şeyə bir bəraətinin
olduğuna inanır və bu səbəblərin heç olmasa birinə görə onu Allahın
bağışlayacağına və əbədi həyata qovuşduracağına əmin olur. Bu inam,
bu əminlik insana bir stimul verir, eyni zamanda bu arxayınlıq bir çox
əməldə insanı kəsirdə qoyur. Ölüm haqqında o qədər müxtəlif fikirlər
söylənir ki, bu fikir cəngəlliyində az qala insan azır.
Ölüm var əzabdır, ölüm var qurtuluş. Ölüm var cəzadır, ölüm var
mükafat. Ölümdən o yananı kimsə görüb gəlməyib, konkret dəlillərimiz
yoxdur, amma bir tərəfdən də yetərincə dəlilimiz var, ancaq bu dəlilləri
ağıl qəbul edə bilmədiyindən onu ya mövhumat adlandırırıq, ya da inkar
edirik. Bunlar təbii ki, köhnə havalardır.
Rahat yataqda ölməklə savaş çarpışmasının ortasında ağır yaralardan
ölmək arasında bir fərq varmı, hər ikisində can veririk, bəs son nəfəs
ağrıları eynidirmi? “Necə yaşasan elə də ölərsən”. Son nəfəs eyni çıxır,
eyni ağrıdır insanın canını.
Biz ölənə yazıq deyirik, ya adi ölümlə ölsün, ya şəhid olsun. Ondan
o tərəfi bilmədiyimiz üçün soyuq torpaq bizi qorxudur. Ona görə də
ağlayır, hay həşir salır, saç yolub üz cırırlar. Mollaların cəhənnəm əzabı

113

ƏNƏNƏ VƏ DİN

səhnələri insanı daha da dəhşətə salır. Uzun müddət yas tutulur, ancaq heç
nəyin faydası olmur, ölən geri qayıtmır. Həzrət Peyğəmbər (s) ölünün
arxasından özünü döyüb şivən qoparanlara cahillik dövrünün adəti demiş,
ancaq ağlamağa etiraz etməmiş. O (s) nəvəsi can verərkən əzab çəkdiyini
görüb qucağına alır və gözlərindən yaş axır. Niyə ağladığını soruşana
deyir ki, “göz yaşı Allahın insanın qəlbinə qoyduğu bir rəhmətidir”.
Özünü döyərək şivən qoparan nə qədər ki, sağdır bu əməli üçün tövbə
etməlidir, çünki bu Allahın iradəsinə qarşı çıxmaq, onun gerçəkləşdirdiyi
bir işi bəyənməyərək ona etiraz etməkdir. Ölümə razı olmaq doğuma razı
olmaq kimi sənin əlində və iradəndən asılı deyil, Allahın sənin bəyənib
bəyənmədiyindən asılı olmayaraq boynuna biçdiyi bir geyimdir. Bunun
üçün yas tutub, niyə öldü deməklə Allahı sorğu sual etmiş oluruq.

İslam yas dini deyil, ölülər üçün heç deyil. Yas müddəti üç gündür,
ancaq qadın ölən əri üçün istərsə yas saxlayar, 4 ay iddət müddətini
gözləyər. İslamdan əvvəl isə qadın əri öldükdə ən pis paltarını geyinər
bir il evin yarıqaranlıq bir küncünə çəkilər və çıxmazmış.

Biz də bu gün yas saxlayırıq, yüzilliklər keçsə də Kərbəla şəhidləri
üçün hər il bir ay matəm içində oluruq. Ən doğma adamımız da olsa, şəhid
də olsa insan heç kimi itirmək istəmir, hər itki insanın içində sağalmayan
yara açır, heç kimin yeri doldurulmur, çünki hər insan bir fərddir. Ancaq
uzun illər bu matəm hissi ilə yaşamaq insana nə qədər ölümü xatırladıb
onu axirətə hazırlayırsa, bir o qədər də bu günkü həyatına təsir edib onu
durğunlaşdırır. Üstəlik bu ictimai şəkildə olursa. Mollalar yas yerlərində
şit mərsiyələr deyir, sinə döyürlər. Bir də düşünün, o şəhidlər indi
cənnətdən baxıb gülürlər ki, bunlar nə qədər avamdırlar, şəhid olana ağı
deyirlər, yazıqları gəlir. Bu yazığı gəlmək bir az qəlizdir. Hələ bilmək

114

(məqalələr)

olmaz kim daha yazıqdır, “dünya möminin qəfəsidir”sə, bu gün bu
dünyada yaşayıb əziyyət çəkənmi, yoxsa bu qəfəsin darlığından qurtulub
axirət səmalarında gəzənmi.

Əvvəl axır “hər nəfsin ölümü dadacağ”ı mütləqdirsə, bu ya adi
həyatda olsun, ya da savaşda, nə fərqi var. Həzrət Əli (ə): “Əgər savaşda
öldürülməsəniz də öləcəksiniz. Allaha and olsun ki, mənə vurulacaq olan
min qılınc zərbəsi yatağımda ölməyim qarşısında daha yüngüldür”
deyərək savaş şəhidliyinin yas tutulacaq bir şey olmadığını göstərmiş.
Bizi qorxudan, ağladan “Ölüm üç yüz qılınc zərbəsinin ağrısı qədərdir”
(Hədisi-Şərif) dəhşətidir. Burda da ölümün necə və harda olmasının fərqi
yoxdur, çünki “Ağrını dərk edən ruhdur” (İmam Qəzzali).




115

ƏNƏNƏ VƏ DİN

QIL KÖRPÜNÜN UCUNDA

Qiyamət ola bilməz deyə hər kəs özünə təsəlli verir. Əgər biz
Quranda deyilənlərə inanırıqsa, qiyamətin qopacağına da, Quranın
dediklərindən olduğuna görə inanmalıyıq. Bir tərəfdən inanırıq qiyamətin
qopacağına, digər tərəfdən bunun bizdən uzaq bir zamanda olacağına,
bizim onu görməyəcəyimizə inanırıq. Çünki biz Allahın sadiqliyinə, bizə
sədaqətinə, bizə, sadəcə, xoş günlər göstərəcəyinə inanırıq, pis günlər
isə bir təsadüfdür, deyirik.

İnsan xəyallarının sonsuzluğunda qiyamət öz yerini tutub, ancaq
qiyamətin içində biz öz yerimizi tutmuruq. Sonu görünməyən qiyamət
mənzərələri içində “mən” olaraq özümüzü görmürük, çünki biz yaxşı insanıq,
öz aləmimizdə ən üstün insan, ən günahsız, bağışlanmağa və mükafata
ən çox layiq olan bizik. Hər kəs öz özlüyündə düşünür ki, mən nə günah
eləmişəm ki, cəhənnəmə düşəm. Adam öldürməmişəm, baş kəsməmişəm,
oğurluq etməmişəm, deyə bütün böyük günahları sayaraq özümüzə bəraət
qazandırırıq. Mən qıl körpüdən bir göz qırpımında keçəcəyəm, mənim əməl
dəftərim sağdan veriləcək, mən ən böyük mükafatlara layiq görüləcyəməm,
deyə düşünür və unuduruq. Unuduruq ki, gözlə görülməyən elə kiçik
günahlar var ki, biz onları hər gün, hər saat edirik, ancaq fərqinə varmırıq,
varsaq da onsuz da bu xırda, önəmsiz şeydir deyirik, o xırda önəmsiz şeylər
toz dənələri kimi, çınqıl daşları kimi üst-üstə yığılıb dağ əmələ gətirir və
bir gün o dağ yuvarlanıb başımıza düşəndə Allaha asi oluruq ki, bu nə işdir
mənim başıma gətirdin, axı mən nə günah etmişəm. Bizim ağlımıza günah
anlayışı o zaman- bir fəlakət baş verəndə gəlir.

116

(məqalələr)

Qiyamət düşüncəsi, qiyamət mənzərələri arasında təsəvvür edək
özümüzü, biz haradayıq, görəsən hansı hərəkətimiz bizi hara aparmış,
hansı sözümüz bizi hansı adamın qapısında halallıq uman dilənçi etmişdir.

Biz eqoist insanıq. Bizim mənliyimiz, həm də saxta mənliyimiz
imkan vermir ki, öz əksikliklərimizi görək. “Kim zərrə qədər xeyir
işləsə qarşılığını görəcək, kim zərrə qədər şər işləsə qarşılığını
görəcək” deyən uca Yaradan günahlarımızın dağ boyda olmasını demir
hələ, hələ zərrədən danışır, bizim zərrələrin hesabını necə verəcəyimizdən
danışır. Torpağın üzü soyuqdur, deyib yaxamızı qurtara bilərikmi. Axirət
deyərək “efir sivilizasiyasının” bir üst pilləsində çəkdiyimiz nəfəslərin
hesabı var. Dediyimiz söz bir yana, düşündüyümüz ən məhrəm hissin
belə haqq hesabı var, ən ani duyğumuz, hissimiz boşa getmir, sevincimiz,
üzüntümüz, hirsimizi-hikkəmizi biz unutsaq belə efir sivilizasiyasının
təsəvvür etmədiyimiz “qələmləri” onları yazaraq qeyd edirlər. Buna
inanmaq, bunu təsəvvür etmək çətindir, imkansızdır.

Hədisdə deyilən kimi əgər “su-i zənnə düşmək günahdır”sa o zaman
bizim günahlarımızı ölçən tərəzinin bir gözünə dağları qoyarlar. “Allah
qəlblərinizdə olanı biləndir”, onda biz nəyə arxayınıq. Bəzən biz bir-
birimizə alqış edərkən “Allah ürəyinə görə versin” deyirik, bu da çox
vaxt alqış deyil qarğışdan betər olur, çünki qəlblərdə olanı biz bilmirik,
hər kəs mənim qəlbim təmizdir deyir, amma öz ürəyinə arxayın olan,
nəfsinə əmin olan insan axırda zərər edir. Yəni heç elə olmurmu ki,
nəyə isə rast gələndə həsəd çəkib kaş məndə də olaydı, ya irəlidə birini
görəndə niyə mən yox, deyə düşünmədinmi, ya məsələn, niyə mənim
başım ağrıyır deyə etiraz tərzində demədinmi. Dediyimiz vaxtlar olur.
Səsimizdəki hirs və üsyan tonuyla, danışığımızdakı kinayə və alçaldıcı

117

ƏNƏNƏ VƏ DİN

tərzlə və Allahdan doyumsuzca bir şeylər istəyərək özümüzü qiyamət
tablosunun harasında görürük. Bunu özüm özümdən soruşuram, bilgim
qiyamətin orta yerinə düşəcəksən demək istəyir, ancaq ürəyim qıymır,
mütləq özümün hər sözümə, düşüncəmə, hər hərəkətimə tutarlı bir bəraət
tapıram, hər zaman haqlıyam. Öz yanlışlarıyla üz üzə gəlmək istəmir
insan. Öz içimdə özümə əsla toz qondurmaram, hərkəs öz içində hamıdan
təmizdir, üstündür, yaxşıdır. Elə bu duyğu da bizi göndərir qıl körpünün
altında sərçələrin qaladığı ocaqda qaynayan qatran qazanının düz qaynar
dibinə.

“Qatran qazanına” düşməmək üçün sağalmağımız lazım olan mənəvi
xəstəliklərimizdən biri odur ki, biz xatırlama qüsurluyuq. Hər şeyi
unuduruq. Özümüzə verdiyimiz sözü, Allaha verdiyimiz sözü, ən xırda
hissi günahları, sui zənnlərimizi. Əgər günah işləmə qabiliyyəti olmayan,
sadəcə zəllə edə bilən peyğəmbər (s) gündə yüz dəfə tövbə edirdisə,
“mənim bildiklərimi siz də bilsəniz çox ağlayar, az gülərsiniz” deyirdisə,
biz doğrudan da nəyə gülür, nəyə sevinir və hansı axirət azuqəmizlə rahat
oluruq ki, xata bizdən yan keçəcək..

“Yer üzündə hər şeyin sonu gələcək, cəlal və ikram sahibi olan
Rəbbin üzü qalacaq” (“ər-Rəhman” 26), o zaman bizim halımız nə
olacaq, hansı tarix, hansı əməl bizim üzümüzü güldürəcək. Qiyamət
sabah qopsa... Bu gün Allah, Allah deyə pıçıldamağa gücümüz çatmırsa,
sabah səsimizin ən gur yerinə salıb bağıraraq Allahı çağırmağa gücümüz
çatacaqmı, gücümüz çatsa da səsimiz Allaha çatacaqmı.... “Göyün ucları
qatlanıb” “yer bükülmüş kağız kimi” olanda biz nə olacağıq?



118

(məqalələr)

ALLAHA MƏKTUB

Molla dini müsəlmanlarının sürətinə çatmaq olmur, biz hələ texnika
əsrində yaşadığımız halda onlar fəzadan da o yana keçib metafizikanın
qanunlarını alt-üst edirlər. Biz cəhənnəmdən xortdanın məktublarını,
“taxtalıköydən” məktubları bilirdik, ancaq bu dünyadan o dünyaya
məktub göndərmək isə yeni icaddır. Bu mənim uydurmam, ya da
fantaziyam deyil, doğrudan da buradan Allaha manatla nəzir göndərir
və dilək məktubları yazırlar. Həccə, yaxud da ümrəyə gedənlər qonum-
qonşuya, qohum əqrəbaya xəbər salır ki, mən gedirəm, kimin nə diləyi
varsa bir kağıza yazıb içinə də nəzirini qoysun, aparıb çatdıracam.
Məkkədə, həcc qələbəliyində Azərbaycan manatı lazımi yerinə necə
çatdırılır, bu mənə qaranlıq qaldı. Doğrusu, marağımı öldürəmməyib
soruşdum ki, Ərəbistanda bizim manatla nəzir qəbul edilirmi, yoxsa
Həzrət Musanın (ə) əsası ilana çevrildiyi kimi nəzir qutularında bütün
növ pullar ilahi valyutayamı çevrilir? Bunu düşünmək günahmış, əsas
məsələ odur ki, nəzir səndən çıxsın, hara gedər gedər.

Əsil məsələ məktub məsələsidir. Mən deyəndə ki, bütün sözlər,
yazılar, hər şey efirdə saxlanır, efir sivilizasiyası mövcuddur, buna
mövhumat deyirlər. Ancaq redaktə etmək üçün mənə verilən Allaha
yazılmış məktub məni heyrətə salsa da ona mövhumat demirlər. Bir
dolu səhifə məktub, başdan ayağa istəklər, diləklər. Həyatındakı bütün
kəmkəsirləri sadalamış, ən xırda detallara qədər məişət məsələlərini,
ailədəki vəziyyəti, uşaqlarının problemlərini, bir sözlə ağlına gələn hər
şeyi yazmış, vərəqdə imza atacaq yer belə qalmamışdı. Məktubu yazan

119

ƏNƏNƏ VƏ DİN

izah etdi: məktubu Zeynəb xanımın adına yazırıq, orada bir quyu var,
Zeynəb quyusudur, hamı məktubu atır o quyuya. Quyu o qədər dərindir
ki, dibi görünmür, dünyanın hər yerindən oraya məktub atırlar, ancaq
quyu dolmur. Xanımlar xanımı Zeynəb xanım məktublarımızı Allaha
çatdırır və insanın bütün diləkləri tez bir zamanda hasil olur.

Zeynəb xanıma mənim də məhəbbətim böyükdür, ancaq cəhalətin
bu qədər adisinə o xanımı alət etmək günah deyilmi? Mən burada yenə
marağımı yenə bilmədim ki, bəs məktub bizim dilimizdədir, Zeynəb
xanım bu dili bilirmi, cavab o oldu ki, mən şəkk edirəm, günahdır,
Həzrət Abbas sənə qənim olar.

Allahın yolunda əziyyət çəkmədən, istəklərinə çatmaq üçün addım-
addım yol getmədən tək bir məktubla hasil olan diləklər nağılına
biz o qədər asan inanmışıq ki, inanmayanı, etiraz edəni kafir, cahil
adlandırırıq. Bu yerdə Kefli İskəndər çıxa meydana deyə ki, ölülər, ey
ölülər... Məhz ölülər, çünki cahilliyin bu səviyyəsi sadəcə ölü ruhlarda
ola bilər. Ancaq bizdə “molla dedi” ifadəsi hər şeyi həll edir, sanki molla
deyirsə bu mütləq doğrudur. Mömin kimliyinə arxayınıq, onlar həqiqi
inananlardır, ancaq bilgili inananlardırmı, bunu düşünmək olmaz. Molla
deyirsə ki, Allaha məktub yazmaq lazımdır demək lazımdır. Allaha
nəzir yollayan, Allaha məktub yazan insanlar topluluğunda Nəsiminin
dərisini soymaq nə qədər asandır, bu toplum hər gün bir Nəsimini dara
çəkər və ağrımaz.

Nəzir yığılanda ağzımı açıb etiraz edərək izah etmək istədim,
hamısı birdən sözümü ağzıma təpdi. Bir də biz Kefli İskəndərdən iradə
və cəsarət gözləyirik. Cahillik qaragürühunun qarşısında dağ dayana
bilməz. Düzdür, “gər bu gerçək aşiqi sərpa soyarlar ağrımaz”, amma

120

(məqalələr)

ərəb çölündəki bir quyuya atılan məktubdakı istəklərin hasil olmasını
gözləyənin halı insanı ağrıdır.

Allah bizim dildə dediyimizi deyil, qəlbimizdə gizlədyimizi bilir,
örtülərin, qalın qaranlıqların altını görürsə, ağzımızdan çıxan hər kəlmə
ona çatırsa, nəfəsimizin sayını, yerini bilirsə nağıl yazıb Şeyx Nəsrullahı
diriltməyin nə mənası var. Onsuz da Şeyx Nəsrullahlar ölməyib, hər
daşın dalında biri durub fürsət gözləyir. Çünki bilir, bilir ki, biz yalana,
başqasının sözünə inanmağa öyrənmişik.

Əslində, bütün dualar, yazılı olsun, şifahi olsun göndərmədir,
məktubdur. Əl açıb dua etdiyimiz zaman ağzımızdan çıxan hər söz uçaraq
efirdə yerini alır, bu baxımdan yazmaqdansa deməklə daha tez çatır
sözlərimiz gedəcəyi yerinə. Yazı, sözün donmuş variantı olduğundan
onu oxuyan olmasa bu buz ərimir və bütün istəklər elə donmuş şəkildə
quyunun dibində qalır. Allah “istəyin verim”, mənə dua edin deyir, dua
yazın demir. Sözün canlı olmasını istəyir, sözün mürgülü, donmuş deyil
diri və isti, hərəkətli və enerjili olmasını istəyir.

121

ƏNƏNƏ VƏ DİN

ƏSL NAMAZ, YOXSA

Mübahisələrə səbəb olan bir məsələ də namaz qılarkən əllər
bağlanmalıdırmı, yoxsa açıq olmalıdır, sualıdır. Hətta məscidlərdə bəzən
sən əllərin açıq qıldın, sənin namazın olmadı, yaxud digəri, sən əllərini
bağlayıb qıldın sənin namazın olmadı, deyə bir-birini ittiham edən
insanlar da var.

“Gözümün nuru namazı” bu cür dəyərləndirmək hər nə qədər insanın
öz səviyyəsini göstərsə də digər tərəfdən də namazın mahiyyətinə xələl
gətirir. “Dinin dirəyi namaz” meracda Həzrət Məhəmmədə (s) verilən
hədiyyələrdən biridir və onun mahiyyəti də, məzmunu da, şəkli də
Həzrət peyğəmbərə (s) bəllidir, insanlara namazı o öyrətmişdir. O, (s)
namaz qılarkən namazın şəkil xırdalıqlarına o qədər də önəm verməmiş,
məsciddə bəzən əllərini göbəyinin altında bağlayaraq, bəzən də yanına
salaraq namaz qılmışdır. Bunu görən səhabə soruşur ki, ya peyğəmbər
(s), niyə gah bir cür qılırsan namazı, gah da başqa cür, bunun hansı
doğrudur? O, (s) cavab verir ki, bunların hər ikisi doğrudur, qoy ümmətin
hər ikisini görsün və aralarında fikir ayrılığı düşməsin. Çünki namaz,
sadəcə şəkildən ibarət deyil.

Bəli, namaz şəkildən ibarət deyil, şəkli nə olursa olsun namazın
mahiyyəti ibadət, məqsədi “Allahla görüşməkdir”. Burada əsas olan
namazın rükünləri, insanın niyyətinin düzgün olmasıdır, şəkil, mahiyyətin
ardınca gələrək özünə bir forma tapır. Bu formalardakı cüzi dəyişikliyi
məzhəb ayrılığına qədər gətirib çıxarmaq imanın mahiyyətdən ibarət
deyil də, üzdəki forma və görkəmdən asılı olduğunu göstərir.

122

(məqalələr)

“O gözəl həmsöhbətin” qarşısına çıxanda yuyunub təmizlənmək,
xoş ətir çəkərək, təmiz və gözəl geyinmək və ədəblə oturub azanı
gözləmək imanın ən üstünüdür. Nəinki öz namazına fokuslanmaq
əvəzinə ətrafdakıları araşdıraraq onlarda qüsur axtarılsın.

Əgər kainatda bir hərf, bir çöp belə yersiz deyil də bəlli bir məqsədlə
və qanunauyğunluğa tabe olaraq yaradılmışdır və hər şeyin öz vəzifəsi
varsa, demək namazdakı bu hərəkətlərin də bir mənası və mahiyyəti var.
Olumumuzdan ölümümzə qədər çəkdiyimiz və bizim çox vaxt fərqində
olmadığımız nəfəsin sayı varsa və bu da onun bizə bəlli olmayan, sadəcə
var olduğunu bildiyimiz elmində və kitabında yazılıdırsa, biz bundan nə
bir dənə o yana, nə də bir dənə bu yana keçə, artıq, ya da əksik nəfəs
çəkə bilmiriksə, yəni hər şey bu qədər zərrəbin dəqiqliyi ilə hesablanaraq
yaradılıbsa biz öz cahilliyimizlə barışıb bizə öyrədiləni mənimsəməli
deyilikmi? İnkar etdiyimizin qarşısında onu yenəcək bir təklifimiz
varmı? Mənim yoxdur.

Namazın qılınışına baxaq: ilk olaraq əlləri yuxarı qaldırıb (qadınlar
çiyin bərabəri, kişilər qulaqları bərabərində lokator şəkli yaradaraq) mən
hazıram deyirmiş kimi Allahu əkbər deyərək Allahı çağırır. Daha əvvəl isə
niyyət etdiyi zaman artıq elə bil nömrəni yığıb qapıya əl uzadırsan, əlləri
bağladıqda artıq qapının o üzündəsən, yoldasan. Artıq Onun qapısına
gələrək Onun sərhəddinə keçmiş danışma şansı əldə etmisən. Burada
təbii ki, hər cür şəkil və duruş önəmini itirir. İnsan səcdəyə qapanaraq
bütün əzaları və ruhuyla bir bütün olaraq yerdən və bədənindən sıyrılıb
sonsuz bir yolçuluqla “şah damarından yaxındakına” gedir. O insanlar
üçün səcdə insanın külçə halına qayıdışı, ilkinliyi, saflığıdır. Necə ki,
“elmin qapısı” Həzrət Əli (ə) yaralanarkən “Bədənimdən oxu mən namaz

123

ƏNƏNƏ VƏ DİN

qılıb səcdəyə vararkən çıxarın, o zaman ağrı hiss etməyəcəm” demiş,
özünün həqiqi bir səcdəyə varacağını söyləmişdir. Burada əl, ayaq,
bədən nə qədər önəmsiz və sönük qalır.

Namaz insanın xəlvət halıdır. Allahla bəndəsinin üz üzə duraraq
məhrəmcə danışdığı, dərdləşdiyi, ümidləndiyi bir haldır. Mənəviyyatdır.

Namaz başlanğıcda, ilk qılanda əziyyətdir, sonra adət, vərdişdir,
daha sonra isə zövqdür. İlk başlayanda insana çətin gəlir gündə beş
dəfə dəstəmaz alıb namaz qılmaq, nə qədər həvəsli olsa da şeytan bir
yandan insanı azdırmağa çalışır ki, bu nədir tez ol qurtar və insan, sadəcə
öz namazını tez qurtarmağı düşünür. Namazı adət edib artıq vərdişə
çevirən molla təfəkkürlü insanlar fikir verirlər ki, görüm kim necə qılır.
Namazdan zövq alan, namazı artıq zövq halı, hər qılışında namazı bir
məqam olan insanlar heç fərqində deyil əlin, ayağın. Onlar “şah damara”
varanlar, Dostla üz üzə dərdləşənlərdir. Amma, onlar da qayda qanuna
xüsusi diqqət edirlər, çünki dünya bir nizama tabedir.

124

(məqalələr)

ÖLÜNÜN DİNİ NƏDİR?

Ölünün milliyyəti, dini olurmu?
İnsan öldükdən sonra onun dini mənsubiyyəti davam edirmi, yoxsa
dini kimlik bu dünya üçündürmü?
Bu sualı vermək əslində mənim ağlıma gəlmirdi, çünkü bunun bəlli
cavabları var. Ancaq eşidəndə ki, müsəlmanla evli olub da 45 il bərabər
yaşayan xristian qadını ərinin dəfn edildiyi qəbiristanlığa dəfn etməkdə
problem yaranır, bunu bir də düşündüm və araşdırdım. Qəribəsi də odur
ki, problem hər iki tərəfdə yaranır: azərbaycanlı deyir, bura müsəlman
qəbiristanlığıdır, xristianı dəfn etmək günahdır, rus deyir, biz öz
xristianımızı yad qəbiristanda dəfn etmərik. Beləcə, ömrü boyu aralarında
heç bir ayrı seçkilik olmadan mehribanca bərabər yaşamış ər-arvadı axirət
dünyasında bir-birindən ayrı salırlar. Bu nə qədər düzgündür?
Din insanın bədəninə aiddir, yoxsa onun ruhuna? Bu baxımdan
yanaşsaq, ruhun da ölmədiyini düşünsək o zaman ölünün dini, milləti
olmur. Əgər deyiriksə ki, bədən keçici və yox olandır, torpaqdan yaranıb
torpağa dönürüksə, harada, hansı yerin torpağına qarışmağın nə fərqi
var? Allaha bədənimiz deyil, ruhumuz gedir, “Ondan gəldik ona
qayıdacağıq” (“əl-Bəqərə”, 156). Bədənimiz torpaqdandır, torpağa
qarışır, ruhumuz Allahdandır, o da hara, necə gedir bilmirik. “Ruh Allah
qatında bir sirdir” (“əl-İsra”) və biz öldükdən sonra dinimiz axirətdə
necə davam edir, onu da bilmirik. Hətta, əz-Zümər, 42-də “Allah, öldükdə
ruhları vəfat etdirir” deyir. Ruh ölürmü?
Bu günün reallığına baxanda biz uzun illər islamın qayda qanunlarını
hakim millətin və ya hakim ideologiyanın təsirində və təhrifində

125

ƏNƏNƏ VƏ DİN

yaşamışıq. Sadəcə, adımızın müsəlman olduğu dövrlərdə, Allahı
qəlbimizin gizli guşələrində saxladığımız zamanlarda şəriətin hansı
qayda qanununa əməl edirdik ki. Bəlkə bəzi sahələrdə gizli olaraq əməl
edən və dini vəzifələri yerinə yetirənlər vardı, ancaq, məsələn, evlilik
məsələsində kimin hansı dindən olmasına baxılmırdı. Hər dindən
olan insanla evlənilirdi. Eləcə də indi. Əgər ürəklərdə müsəlmanlıq
yoxdursa, üzərində mollanın möhürü olan bir parça kağız nəyə yarayar?
Müstəqilliyimizdən o qədər də uzun zaman keçməyib və daha əvvəl
nikah bağlayan ailələr gedib yenidən nikah təzələmir, ya da dini nikah
qıydırmırlar. Rəsmi dövlət nikahına etibar edirlər. Şəriət isə rəsmi dövlət
nikahını qəbul etmir, dövlət orqanının rəsmi nikahını bir də dini arayışla
Allah yanında təsdiqləyir ki, evlilikləri haram sayılmasın. Amma bundan
əvvəlki dövrdə belə çıxır ki, hamı günah edib, molla nikahı olmadan
ömürlərinin axırına qədər yaşayıblar. Ölkədəki şəraiti nəzərə alaraq bu
günahı Allah yəqin bağışlayar.

Bu gün din sağa-sola at çaparaq şəriət, ayıq sayıq bir şəkildə
dinimizin keşiyində durur: “Müsəlman və əhli kitab olmayan, müşrik,
ateist, kommunist qadınlarla müsəlman bir kişi evlənə bilməz, eləcə də
müsəlman bir qadın bu cür kişiylə evlənə bilməz. Üstəlik evlənmənin bir
çox şərtləriylə bərabər ən önəmli olanı da var ki, kişi 6 xüsusda qadına
bərabər və ya ondan üstün olmalıdır: soy, islam, mədəniyyət, hürriyyət,
sərvət, dindarlıq.”

“Dost bivəfa, fələk birəhm, dövran bisükun” (Nizami) olduğu
zamanda bir qadın bütün ömrünü həsr etdiyi müsəlman ərindən,
ailəsindən, uşaqlarından axirət dünyasında ayrı düşməlidirmi? Əgər
müsəlman ailə onu bir ömür boyu bu dünyada islama girmədən qəbul edib
ailə olub birgə yaşamışlarsa, onda öldükdən sonra niyə qəbul etmirlər.

126

(məqalələr)

Biz dirinin müsəlman olmasıyla maraqlanmırıqsa, ölünün müsəlman
olmasına niyə bu qədər canfəşanlıq edirik. Yoxsa, axirət dünyasındakı
sorğu sualda onu niyə islama gətirmədin sualındanmı qorxuruq. Yoxsa,
o dünyada efir sivilizasiyası davam edir də onun müsəlman kimi həşr
olunmasında şahidlik edə bilməyəcəyikmi deyə qorxuruq. Axır, əsas olan
odur ki, qorxuruq. Bu dünyada gücümüzün çatmadığı şeyləri o dünyada
həll edərik deyə ümidlənirik, ancaq “bu dünya axirətin tarlasıdır”, nə
əkiriksə onu da biçəcəyik.

Din böyüklərinin sözünə görə vəfa hər eyibi örtər. 40 il, 50 il
üsyan etmədən, fitnə-fəsad çıxarmadan bir müsəlmana vəfalı yoldaşlıq
etmiş bir xristian və ya başqa bir din mənsubu, əslində şüuraltı olaraq
müsəlman olmuş olur. O, əslində əgər kilsəyə getmir, öz ilk dininə də
qulluq etmirsə müsəlman olmadığı kimi öz dininin də dindarı sayılmaz.
Burada ondan daha çox günahkar olan isə müsəlman əridir, çünki bir
müsəlman evləndiyi qadını, öz dininə dəvət etməli, onu öyrətməlidir.

Öldükdən sonra müsəlman deyil deyə başqa məzarlığa dəfn edilən
qadın, əslində rəsmi olaraq müsəlman olması gərəkdiyini bilmir belə.
Onun Allahı nə xristian deyil, nə də müsəlman, o sadəcə Allah sevgisini
daşıyır qəlbində. Onun Allahı bir bütündür, təkdir, müsəlmana və ya
xristiana ayrılmayıb. Bəlkə də Allaha ən yaxın olan odur, onun imanı daha
mükəmməldir. Çünki göz açıb etiqad etdiyi dinini tərk etmiş, ailəsini,
adət ənənəsini, yurdunu, vətənini tərk edərək yeni bir kimlik qazanmış,
bütün tərk etdiklərinin yerinə öz sevgisini qoymuş, bir müsəlmana övlad
böyüdərək, ona xidmət edərək qəlbinin boş və qaranlıq nöqtələrini eşq və
sevgiylə doldurmuşdur, əslində müsəlman olmuşdur.

127

ƏNƏNƏ VƏ DİN

ƏNƏNƏ və DİN

Biz islam fitrəti ilə doğulmuşuq, müsəlmanıq. Artıq bir adət halını
almış müsəlmançılığımıza davam edirik. Çünki biz dədə babadan
müsəlmanıq və dini qanunlarımızı adətə çevirərək işlədirik.

Xalqın əməl etdiyi iki qanun var: biri dini qayda qanunlar, biri də
min illərin qanımıza hopdurduğu adət-ənənələr. Bu gün bizim ibadətimiz
daha çox ənənəvi ibadətdir. Eləcə də ramazan orucumuz bir növ adətə
çevrilib. Çünki bütün ilboyu Allahı yada salmadan yaşayırıq, sonra bir
ay yemək yeməyib oruc tutur müsəlman oluruq, günahlarımız bağışlanır.

Burada yenə də günah-savab anlayışı dövrəyə girir. Bizim dinə
bağlılığımızın bəlirləyicisi olmuş günah-savab anlayışı orucun da başının
üstünü kəsdirir. Oruc tutub savablarımızın sayını artıraraq möminliyimizi
bir daha sübut etmiş oluruq. Günah anlayışı göy üzünü almış qara bulud
kimi başımızın üstündə durub bizə barmaq silkələyir ki, burdayam ha. Biz də
qorxa-qorxa anasına sığınan uşaq kimi tezcə sarılırıq ibadətə ki, savablarımız
günahımızdan çox olsun, bəlkə cənnətə düşə bildik. Ramazan cənnətə
düşməyə bir fürsət verir adama, deyir oruc tut, cənnətin qapısını arala.

Biz orucu sırfAllah eşqiylə,Allah üçün tuturuq, yoxsa necə? Ramazan
orucunu bəziləri adət edərək tutur, bəziləri, əlbəttə ki, Allah sevgisi üçün,
bəziləri sağlamlıq üçün, bəziləri də qəribə də olsa arıqlamaq üçün tutur.

Dinlə adət ənənənin fərqi odur ki, din toplumu dəyişməyə və
yönləndirməyə çalışır, adət ənənə isə əksinə toplumda olan düzəni
sabit saxlamaq istəyir. Dinin bir mənşəyi-hədəfi var, kim tərəfindən
yaradıldığı, hara getdiyi bəllidir, adət ənənə isə anonimdir. Bir başqası
tərəfindən diktə olunmadan xalqın öz istəyinə uyğun qanun qaydalar

128

(məqalələr)

törədərək əməl etmələri əslində dinə mane olmasa da, zehnimizdə kök
salmışdır və yenilikləri onun meyarı ilə ölçürük.

Biz adət ənənəyə daha çox meyl edirik, çünki burada bizim
məsuliyyətimiz yoxdur, hər hansı bir adətə əməl etməsək əvəzində bizi
“yanacağı insan olan” əbədi cəhənnəm gözləmir, nə də bir savabı yoxdur
ki, molla dininin cənnətinə zəmanət verə. Din həm toplumu, həm də onu
təşkil edən fərdləri məsuliyyət qarşısında qoyur. Bu məsuliyyəti yerinə
yetirməkdə İlahi qanunlar insanları nə qədər yönləndirsə də əslində, əsas
yükü Allah onların öz çiyinlərinə qoyaraq deyir: “Heç şübhəsiz xalq
öz halını dəyişdirmədikcə Allah onun halını dəyişdirməz” (“ər-Rəd”,
11). Burada insanın iradə azadlığı bir daha görünür. Alın yazısı, qədər
deyib əlini əlinin üstünə qoyaraq oturan və bu ətalətinə görə də islamı
günahlandıran insanlar üçün bu daha bir sübutdur, öz taleyini özünün
həll etməli olduğunu Allah-Təala (cc) bir başa deyir.

Müsəlman ölkələrinin geridə qalmasını islama bağlayanlar elə
bu ayəylə fikirlərini dəyişsinlər, çünki islamda ətalət yoxdur, din çox
dinamikdir, hər an hərəkətdədir, günün bir anını da boş qoymur, əsla
qəflətə düşmə deyir, bir an fikrinin, xəyalının başını buraxdınsa o mütləq
sənə bir günah etdirəcək, deyir. Odur ki, Allah dönə-dönə qəflətə düşmə
deyə xəbərdarlıq edir, ancaq məcbur etmir, bizə bəlli bir yol təklif edir,
seçim isə bizdən asılıdır. Adət ənənəyə əməl etməyəndə kiçik bir qrup
tərəfindən qınanır insan, o da zamanla unudulur.

Adət ənənəylə dinin hərəsini ayrı bir qütbə qoyub aralarında uçurum
yaratmaq toplumun düzənini pozmaq, beyinlərdə cavabsız suallar
yaratmaqdır. Ancaq toplumda düzəni təmin etmək üçün adətlərlə din
arasında barışçı orta yol qoymaq, əxlaq və inanc baxımından təhlükəsiz
olan, millətin mahiyyətini əks etdirən adətləri, təbii ki, yaşatmaq lazımdır.

129

ƏNƏNƏ VƏ DİN

Ənənəvi islamda dədə-babadan gəlmə bir inanc instinkti var, biz
sadəcə inanırıq, ancaq imanımızı sorğuya çəkmirik, araşdırmırıq, nəyə
inanırıq, necə inanırıq, nə səbəbdən inanırıq, bunları düşünmürük. Kor
koranə inanırıq, çünki imana ehtiyacımız var. Amma bizim, sadəcə
inanmaqdan daha artığına ehtiyacımız var, imanımızı araşdırmaq, şüurlu
və bilikli bir iman ən mükəmməl imandır, Allah qatında qəbul olunandır.
Sadəcə inanmaq, hara gedəcəyini bilmədən yola çıxmaq kimidir, yola
çıxır və gedirsən, hara çatarsan çatarsan.

Quran çox yönlüdür, içində tibbdən başlayıb astronomiyaya qədər
hər mövzu var, yəni onun harasından tutsan səni bir yola çıxaracaq,
öyrənməyə, araşdırmağa imkan verir, buz bağlamış ehkam dağı deyil ki,
toxunmağa qorxasan, nə də içinə girib açarını dənizə atdığımız şəriət
hücrəsi deyil ki, qapısına yaxınlaşanda “əstəğfurullah, günahdır” deyib
üfüqlərimizi qapayaq, görünəndən o tərəfi yoxdur deyək. Quran insanla
Allah arasındakı münasibəti araşdırmaqla kifayətlənmir, o toplumun
nizamını qorumaq üçün qanunlar kitabıdır, toplumun idarəsində, insanın
gündəlik həyatında hər məsələyə aid fikir və məsləhət verir. Zamanın
sonsuzluğu içində yerimizi bizə göstərir, tarixdə millətlərin və xalqların
yaşaması və yox olmasından söz açılır.

Adət-ənənə ağıla dayanır, din isə ağılla bərabər hislərin, ruhun
doyumudur. Zaman və həyat bizim qəsdimizə durmuşkən, ağıl bu məkrli
düşməndən, ömrümüzü yeyən zaman və onun içindəkilərdən xilas etmir
bizi.

Mən yenə də “həsiri basmadan dolanıb” qızıl ortada dayanıram: nə
aşırı ənənəçi, nə də aşırı dinçi.

130

(məqalələr)

QORXUMDAN SEVİRƏM?

Ulu kitabımızı oxuyuruq, hər kəlmə başı hədə-qorxu, əzab və cəza
vədi, məndən qorx, mənə itaət et, yoxsa dəhşətli əzaba düçar olacaqsan
xəbərdarlığı ilə qarşılaşırıq. Bizə əzab, işgəncə vəd edən Allahdan
qorxaraq onu necə sevə bilərik, həm itaət edib həm də sevmək, həm
qorxmaq, həm də səni qorxudanı sevmək... insanın ağlı qarışır. Bu iki əks
duyğunu bir yerə sığışdırmaq, bir-birinə yaraşdırmaq mümkündürmü?

Biz “sevənin qulu, sevməyənin ağası” olduğumuzdan bizə əzab və
işgəncə vermək istəyən Allahı, doğrudan da sevə bilirikmi? Hə, burada
məsələ qəlizləşir. Biz, sevdiyimizi iddia etdiyimiz Allahı, əslində nə üçün
sevirik? İlk cavabımız bu olur ki, bizi dünyaya gətirdiyi üçün. Dünyaya
gəlmək hər kəsi xoşbəxt etmir. Nə qədər insan var ki, bu dünyaya
gəldiyinə peşmandır. Bir də ki, dünyaya istəyərəkmi gəlinir? Bunu kim
bilir?

Ən böyük sevgimiz özümüzə olan sevgidir. Təvazökarlıq edib, yox,
mən özümü hər şeydən çox sevmirəm desək, bu da qorxunun bir üzə
vurmasıdır, bir eqoizmdir. Molla Nəsrəddin demiş, dünyanın mərkəzi elə
buradır və dünya məndən başlayır- özümüzü sevdiyimiz qədər sevirik
Allahı. Özümüzü sevdiyimiz üçün ibadət edirik ki, Allah bizə cəza
verməsin, o dünyada inkir-minkirin sorğu sualından, odlu toppuzundan
xilas olaq. Nə gözəl məntiqdir, molla dininin ehkamı.

Qorxularımızı yenib iç dünyamıza səyahət etsək, içimizdə özümüzə
qarşı cihada çıxsaq, öz içimizdə çıxdığımız bu böyük cihaddan sonra
qazandığımız qələbə qədər sevirik Allahı, yox, əgər məğlub olmuşuqsa,

131

ƏNƏNƏ VƏ DİN

məğlubiyyətimiz qədər qorxuruq Allahdan. Demək qorxularımızın
mənbəyi Allah deyil, biz özümüzük. Allah-Təala (cc) “məndən qorxun”
deməklə bizi bizim özümüzdən qorxmağa, qorumağa çalışır. Hər kəs öz
içində bir sürü yırtıcı heyvan daşıyır. Hirs, qəzəb, əsəbilik, dava-dalaş,
həsəd, xəbislik, lovğalıq, hərislik, daha nə qədər bu cür hislərimiz varsa,
onların hər birini bir heyvan hesab edərək, görün içimizdə nə qədər
heyvan daşıyırıq. Bu qədər yükü daşımağa nə məcburiyyətimiz var ki?
Bu qədər yükümüz varsa, bu yük qədər qorxumuz da var demək. Bu
qədər yükün altında əzilən varlığımız qorxudan silkələnə də bəlkə bu
yükü ata belindən. Yoxsa, ha namaz qıl, ha oruc tut, ha yuxarı dırmaş,
belindəki bu yük səni aşağıya çəkəcək, cəhənnəmə. Huri qılmanların
olduğu cənnət əldən çıxacaq. Burada uca Allahın tez tez xəbərdarlıq
etməsi bizim xeyrimizə deyilmi? Bu da bir sevgi qığılcımı yaratmazmı?
“Allahın əzabından qorxun da bu çirkin əməldən özünüzü qoruyun”
(“əl-Hucurat”, 12 ).

Günəş işığını hər yerə, hər kəsə bərabər paylayır, ancaq biri ondan
az yararlanır, az alır, o biri çox alır. Hər kəs öz qabına görə götürür.
Az götürən Günəşin kasıblığını, kasadlığını fərz edir, çox işıq alan da
Günəşin nə qədər işıqlı, parlaq, isti və səxavətli olduğunu, Antarktidadakı
pinqvinlər isə günəşin heç olmadığını düşünür. Bu, günəşin yoxluğunamı
dəlalət edər? Əlbəttə ki, yox. Biz də Allahın mərhəmətinin və sevgisinin
qəlbimizin və varlığımızın hiss etdiyi qədər olduğunu zənn edirik. Çünki
qəlbimiz digər sevdalarla doludur. Qəlbimizdə cənnəti, savab qazanma
iştahasını, mömin olma dərdini, müsəlman görünmə həvəsini amal
etdiyimiz üçün Allaha balaca bir yer qalır. İçimizdə, hətta bəzən gizli
bir şirk olur: cəmiyyət üçün müsəlman oluruq, cəmiyyətdəki etibarımız

132

(məqalələr)

üçün mömin oluruq, mömin olmaq üçün ibadət edirik. Görürsünüzmü,
qorxacaq o qədər şey var ki, axirət əzabı üçün o qədər səbəb var ki. Hələ
o hədə-qorxular azdır.

Qorxular müxtəlifdir. Günah edərək cənnəti əldən vermək qorxusu
beynimizi ən çox məşğul edən qorxudur. Bu gün cəmiyyətdəki ibadət
etmə faizi də cənnətə girmək istəyənlərin faizi qədərdir. Günah etmək
istəmirəm, amma ətrafda Allah sevgisindən çox cənnət sevdası ilə
məcnun olanları görürəm. Bir ürəyə iki sevda yerləşməz, ürək ya özünü
sevməlidir, ya da Allahı. Özünü sevənlər cənnətlə sevdalanır, cənnət
eşqi ilə ibadət edir, cənnət ümidi ilə günahlardan qorunur, mötəbər insan
olur. Mömin olur, amma yenə də qorxur. Birdən cənnəti itirərəm, birdən
cənnətə girmərəm. “Qorxu canın kafiridir”, odur ki, yaxşı adam olmağa
məcbur olur.

Bir də var Tanrı sevdasını dadmaq, bu dadı bilən artıq arxı adlamış
olur, qorxu uçurumunu keçir, sevgisi qorxusunun kölgəsindən qurtulur.

Mən də qorxuram, amma qəlbimdə Allah sevdasına kölgə düşər deyə
və dua edirəm “Allahım, məni sənin sevginlə doyur, sənin sevdanda qərq
olaraq “ey arxayın olan nəfs”dediyin mərtəbəyə çatdır.”

133

ƏNƏNƏ VƏ DİN

QURBANIN QOYUN

Qurban kəsmək gözəl işdir, insan günahlarının əvəzini ödəyir,
təmizlənir, yüngülləşir. Bir tərəfdə insan mənəvi təmizlik üçün ibadət
edir, əzab çəkir, məhrumiyyətlərə dözür, Allahın ondan razı olması üçün
var gücü ilə cəhd edir, xeyirli əməllərlə məşğul olur. Digər tərəfdə də biri
qoyun, ya da bir inək kəsib günahlarını yuyur, mənəvi olaraq təmizlənir,
Allaha yaxınlaşır.

Bu, artıq illərin sınağından çıxmış bir ibadət forması, bir faktdır.
Bunu inkar etmirəm, ancaq sadəcə başa düşməyə çalışıram. Hərdən
fikirləşirəm ki, mən niyə heç olmasa Danabaş kəndinin mollası qədər
də savadlı olmadım ki, bir çox mətləbləri anlaya biləm. Yox, o qədər
də anlayışsız deyiləm, çünki Həzrət İbrahimin (ə) qurbanını çox gözəl
anlayıram, orada Həzrət İsmayılın mənəvi ucalığını, qurban prosesini,
Həzrət İbrahimin (ə) övladını fəda edəcək qədər Allaha bağlılığını təqdir
edərək hiss edirəm. Qurban bayramının təməlini o gün orada Həzrət
İbrahim (ə), bütləri və əski tabuları yıxan İbrahim qoydu. O İbrahim ki,
ənənəvi ibadətin, ehkamların, qanunların qorxusunu saymadı, öz doğru
bildiyindən dönmədi, ona görə də Allah-Təala (cc) atəşi ona sərin qıldı.

Bu gün qurban artıq bir ibadət olmaqdan çıxmış, bir ənənə, bir bayram
hadisəsinə çevrilmişdir. Bu bəlkə də yaxşıdır, amma kəsilən minlərlə
qoyunun, malın sel olub axan qanı bizim günahlarımızı nə qədər yuyub
təmizləyir, onu bilmirəm. Niyə, görəsən, bizim günahlarımızın cəzasını
heyvanlar çəkir. Doğrudur, heyvanlar bizim üçün yaradılmışdır, qurbana
çevriləndə isə qanı, əti mənəviləşir, daha dəyərli olur. Heyvanın ətini

134

(məqalələr)

biz yeyirik, ancaq o bizim mədəmizdən qabaq Allaha çatır. Onun qanı
belə adi halda kəsilən heyvanın qanı kimi, sadəcə axmır, o axıb cənnət
sularına qarışır. Bu da Tanrının bizim çözə bilmədiyimiz hikmətlərindən
biridir. İnsan o qədər acizdirmi ki, öz günahlarını yumaq üçün özünü
dara çəkmir, zavallı, dilsiz ağızsız heyvandan mədət umur. Nəfsinin
mərtəbələrində addım-addım yol gedən, hər mərtəbədə nəfsinin bir
istəyini öldürən, bir məqam tutan insan Allah yolunda özünə güvənir, öz
nəfsinə çəkdirdiyi çilələrlə yaxınlaşır Allaha, varlığına hakim olan ilahi
eşqlə bağlanır uca Tanrısına.

Sufilər qurban kəsmir, qurban yerinə öz nəfsini dara çəkir, nəfsinin
başını kəsir, qanına qəltan eləyir. Sufinin nəfsi öldüyü zaman onun əsl
bayramı olur. Qurban bayramı sufinin nəfsini qurban etməsidir. Amma
nəfsin qanı axmır, əti olmur, ondan kiməsə pay verə bilmirsən, yaxşılıq
edib savab qazana bilmirsən.

Qurban kəsimində orucda olduğu kimi insanlar sanki yarışırlar,
kim daha böyük heyvan kəsəcək, kim daha çox ət paylayacaq, beləcə
də kim daha çox müsəlman imici yaradacaq. Kütləvilik seçim yaradır.
Kimin daha mömin olduğu, kimin daha yaxşı müsəlman olduğu qurban
bayramında göz qabağına çıxır, daha aşkar görünür. Necə ki, müsəlman
görünmək üçün hər kəs oruc tutduğunu xüsusi vurğulayaraq elan edir.
Ya da, məsələn, yas yerlərində hansı molla daha yüksək səslə daha çox
ərəbcə dua etsə, daha çox ərəb sözləri işlətsə o daha dərin molla sayılır.
O dərin mollanın qiyməti də baha olur, müştərisi də çox olur, hörməti də.

Qurban göz qabağında olan bir ibadətdir. Məhz ibadət. Bu ibadətdə
sağ olsun mal heyvan da bizə yaxşı kömək edir. Bu səfər də onların
hesabına cənnətdə bir künc qaranti etmiş oluruq. Bunları deyirəm, amma

135

ƏNƏNƏ VƏ DİN

bir tərəfdən də qorxuram ki, qurbanlıq söhbətləri məni cəhənnəmə sala,
qoyunlar, inəklər də məni qınaya ki, niyə bizim cənnətə düşməyimizi
istəmirsən. Əsla, hamının cənnətə düşməyini istəyirəm, ancaq bunu sufi
kimi hərə öz hesabına etsə, hər kəs öz nəfsini qurban kəssə, öz həyat
tərzini cənnət əhlinin həyatına uyğunlaşdırsa Qurana, Allaha daha çox
itaət etmiş olar.

136

(məqalələr)

MEYDAN OXUYAN ŞƏHİDLİK

Bütləri qırıb yerini boş görən insan bir yerdən tutmaq, bir yerə
söykənmək istəyərək bir dayaq axtara axtara vurnuxur, “zəncirləri qıram,
qıram” deyə azadlıq havasına gedir üzü məchula. Sabahın məchulluğunda
onu ya bir buxov gözləyir, ya da kor bir güllə. Kim deyir ki, onlar şəhid
deyillər, kim deyir ki, onlar təsadüfən öldülər, azmış bir gülləyə tuş
gəldilər. Yaxşı, bu azmış güllə sənə dəysəydi, ya da qardaşına dəysəydi,
o zaman da deyərdinmi ki, mən şəhid deyiləm, qardaşım şəhid deyil, bizi
təsadüfən vurdular.

“İnsan, üç beş damla qan” deyib keçmə. İnsanın bir də o üç-beş damla
qanın zərrələri arasında daşıdığı o möhtəşəm ruhuna bax, o ruhun ləyaqət
və mənlik, millilik və dil, torpaq və azadlıq, vətən və dövlət uğrunda
şirin canını bir göz qırpımında fəda etməsinə bax. Mənim üçün şəhidliyin
möhtəşəmliyi odur ki, onlar o “ləzzətləri pozub acılaşdıran ölümü...”
şüurlu şəkildə, bilərək qəbul edir. İnsan ölümlə üz-üzə olduğunu bilsə
dəhşətə gələr, amma onlar o qədər möhtəşəm bir ruha, iradəyə sahibdirlər ki,
öləcəklərini bilə-bilə ölümün üzünə baxaraq irəliləyirlər. Təsadüfən güllə
dəyən də, qəza keçirən də, suda boğulan, yanan, yeddi növ şəhidliyin biri
qismətinə düşənin hər biri şəhiddir və onlar qəbir sorğu sualından azaddırlar.
Hətta hədisdə deyildiyi kimi “Kim ixlas və səmimiliklə Allahdan şəhid
olmaq dilərsə, yatağında ölsə belə Allah onu şəhidlər məqamına qaldırır”.
Axirətdə ən üstün mərtəbə peyğəmbərlərin, ondan sonra isə şəhidlərindir.
İslamın böyük sərkərdələrindən Xalid bin Vəlid ölüm ayağında şəhidliyin
necə şərəfli olduğunu göstərərək: “Atımı gətirin, qılıncımı və mizraqımı

137

ƏNƏNƏ VƏ DİN

əlimə verin, mən düşmənlə savaşarkən can vermək istəyirəm” demişdir.
Doğrudur, 20 yanvarda təsadüfən şəhid olanlar oldu, amma bu

onların şəhidlik mahiyyətini dəyişdirmir. Çünki burada fərdlərdən
söhbət getmirdi, burada xalq bir nəfər, bir can şəklindəydi. Ona görə
də burada can verən şəhid, qalan qaziydi. O gün o həyəcanı beş, on, on
beş nəfər deyil, hər kəs yaşadı. Meydanlara, küçələrə heç kimi məcbur
edib çıxarmırdılar. O güllə yağışında hər kəs isti yuvasında başı salamat
otura bilərdi, deyərdi ki, onsuz da biri tapılacaq, onsuz da gedən olacaq
tankların qabağına. Ancaq elə demirdik, o meydanlara toplanmağı hərə
özünün bir vicdan borcu, insanlıq borcu, bəlkə də vəzifəsi hesab edirdi.
O gün ölənlər, yaralananlar daha çox sevinirdi, ölməyən, xəsarət almayan
utanırdı, niyə mən yox deyə. O günlər ölmək vətənə xidmət sayılırdı,
ölmək ucalıq, əbədilik, xalqın gözündə qəhrəman olmaq idi. Bunu hər
kəs istəyirdi. “Suya vurulmaz pərçim”, “yetər dizüstə süründün, ayağa
qalx...” deyirdi hər kəsə öz içindən bir səs. Zəncirin son halqasında
illüziyaya qapılaraq özümüzü xoşbəxt sayırdıq. Halqa qopanda ayıldıq
və hayqırdıq.

“Gözünü sabaha dikən şəhidlər” bu gün arxayındırlarmı ki, onların
qanı ilə suvarılan azadlıqda yaşayan ailələrinin, övladlarının bacasından
tüstü çıxır bu soyuq qış gecəsində, ocağında qazanı qaynayır, qapısına
it hürmür. Biz onları görmürük, əmanətlərinə necə sahib çıxdığımızı
bilmədiklərini sanırıq. Biz onların övladlarına yetim, anasına sonsuz,
həyat yoldaşına zavallı deyirikmi? Bu sözlərdən onların torpağın altında
canı sızlayır. Burada yadıma çox danışılan bir hadisə-rəvayət düşdü:

Həyat yoldaşını savaşa yola salan gənc qadın tək yaşayır. Evi kəndin
bir az kənarına doğru bir yerdədir. Kəndin dəliqanlılarından biri gənc

138

(məqalələr)

qadına yan gözlə baxır. Şəhid qadını olmasının fərqində olmadan gecə
onu qapısına gedir, görür qapıda bir adam durur, qorxub qayıdır. Sonra
bir dəfə, iki dəfə təkrar gedir qadının qapısına, hər dəfə də gecənin yarısı
qapıda bir adamın əlində silahla qaravul çəkdiyini görür. Bu hadisə
onu elə qorxudur ki, gedib “molla”dan soruşur, gördüyü adamı təsvir
edir, məlum olur ki, qapıda qaravul çəkən adam qadının savaşda şəhid
olmuş əridir. Bəli, şəhidlər ölmür demək bir az da elə bu deməkdir,
onların ruhu bu dünyadakı əzizlərini qoruyur. Buna bəlkə də mövhumat
deyəcəksiniz. İnsan bəzən mövhumata da inanmaq istəyir. Ancaq artıq
elm də paranormal hadisələrin varlığını sübut edir.

Bəs şəhidlərin cəsədinin çürüməməsi.”Onlar qiyamət günü əbədi
qalacaqları cənnətə girdikləri gün hiss edəcəklər öldüklərini” deyən hədis,
həm də onların çürüməməsini nəzərdə tutur. Şəhidlik bütün ehkamları və
fəlsəfələri yarı yolda qoyaraq ilan çayanı ilə birlikdə torpağın altına belə
meydan oxuyur.

Savaş şəhidlərini yumadan dəfn edirlər, üstündəki qan məhşərdə ona
şahidlik edəcək.

Hələ dünyanın isti-soyuğunu görməyə macal tapmamış, qanını
qadasını görən şəhidin qara mərmərdən baxan gözlərinə hopmuş donmuş
ifadələrindən suallar yağır üstümə:

Mən ölüb torpağımı bir qarış, bir ovuc artırdım, bəs sən???

139

ƏNƏNƏ VƏ DİN

BİR AN DA ZAMANDIR

Tövbəylə günah arasındakı məsafənin uzunluğu və ya sonsuzluğu
gözlərimizi elə qorxudur ki, bu məsafəni qət edə bilmərik sanırıq.
Edə bilmərikmi sanırıq, bəlkə də bu yol məkik toxumaq kimidir deyib
birdəfəlik uzaq dururuq. Niyə uzaq dururuq tövbədən, çünki hər birimiz
mənim günahım yoxdur ki, tövbə edim, deyirik. Bəzən namaz qılan
adama deyirik ki, yəqin yazığın o qədər günahı var ki, gecə gündüz
bağışlanmaq üçün Allaha yalvarır.

Əminəm ki, sənin heç bir günahın yoxdur. Ancaq bir şeyə də maraq
eləyib soruşuram: Gün günəşi yola salıb, yuxunun astanasında yorğanı
başına çəkib nəfəsinlə təkbətək qalanda bu günü necə keçirdim deyə
düşünürsənmi? Təbii ki, düşünürsən və deyirsən, mən bu gün filan işi
gördüm, sonra filan işi, filankəslə danışdım, filan yerə getdim. Burada
heç bir günah yoxdur. Günahın yoxdur, tövbə də etmə. Olsun.

Mənsə düşünürəm, filan işi görərkən niyyətim nəydi, içimdən
hansı hisləri keçirdim. Bu işi görərkən Allahın razılığını düşündümmü,
yoxsa başım işə qarışdı da unutdummu. Unutdum, öz məişətimi,
məmnunluğumu düşündüm, əldə edəcəyim mənfəəti düşündüm. Adi
şeylərdir, günah bunun harasındadır? Səni bilmirəm, ancaq bu mənim
üçün günahdır. Sonra qonşumla söhbət edirəm, o da o ki, var filankəsin,
sonra da filankəsin qarasına danışır, mən də sakitcə qulaq asıram, arada
etiraz etdiyim də olur, amma qeybətinə bir xeyli zaman xərcləyirəm.
Sonra telefon zəng çalır, danışmaq istəmirəm, amma dəstəyi götürüb
danışıram, hələ narahat etdim deməsinə də yox, yox yaxşı elədin zəng

140

(məqalələr)

etdin deyib yalan danışıram. Bir azdan uşaq məktəbdən gəlir qaşqabağını
töküb “mən dərsi yaxşı danışdım, müəllim qiymətimi kəsdi” deyir, mən
ona “heç nə olmaz” desəm də, ürəyimdə “Əlləri qurusun o müəllimin”
deyirəm. Televizorda bayağı, yüngül verilişlərə, filmlərə baxıram, hərdən
həsəd hissi keçirdiyim olur. Çıxıb ətrafa göz gəzdirəndə qonşumun evinin
mənimkindən böyük və hündür olduğunu görüb əhvalım pozulur, o niyə
məndən yaxşı evdə yaşayır deyirəm. Yoldan keçənə bax, o da özünü
adam sayır, ona bax, meymuna oxşayır... Bir gündə bu qədər şey keçirsə
ağlımdan, bir gündə nə qədər günah etmiş oluram. Bütün bunlar tövbə
ediləcək günahlar deyilmi?Yəni doğrudanmı, kimsə bu cür hislər keçirmir?
Əlbəttə, keçirir. Sən də keçirirsən bu hisləri. Ancaq mən səndən fərqli
olaraq boynuma alıram, ağlımdan keçən hər hiss üçün özümü məsul hesab
edirəm. Hər hissimdəm, ani duyğumdan sonra da Allah sanki qarşımda
durub mənə barmağını silkələyir(Məcazi deyirəm, mövhumat sanma)
və qəflətə düşmə, qəlbindən keçən hər hiss üçün cavab verməlisən, mən
sənin ətinlə dərinin arasında olanı, qəlbinin sən bilmədiyin dərinliklərini
bilirəm, görürəm, deyir. Mən çəkinirəm, qorxuram, ağlıma gələ biləcək
hər düşüncədən, vücudumun keçirə biləcəyi hər hissdən qorxuram və
özümü hər an keşikdə durub məntəqəsini qoruyan əsgər kimi hiss edirəm.
Amma, sən, yox, mən nə deyirəmsə düz deyirəm, yalan deyil ki, deyərək
özünə bir bəraət donu biçirsən. Günah saymırsan, peşman olmursan, tövbə
edərək yanlış hislərinə son qoymursan. Sonra da mənim nə günahım var
deyərək, başqalarında günah axtarırsan. Tanrının, incə əyirib sıx toxuyan,
ömrünün bir anını belə nəzərdən qaçırmayan gözlərindən yayınacağınımı
sanırsan. Bir an yayınsan, bir an özünü taleyinin ağası zənn etsən, qəflətə
düşsən qafil olsan...

141

ƏNƏNƏ VƏ DİN

Allahın rəhminə və mərhəmətinə arxayın olub pusquda duran
şeytana fürsət verməkdir qafil olmaq, bir an özünü rahat və artıq Allah
yanında mötəbər insan sanmaq, bir an, sadəcə bir an, tək bircə an güdaza
verir insanı. Bəzən bir ömrü ibadətlə keçirsə də, qəlbində qara bir nöqtə
qalmış olur insanın və o qara nöqtə də bir gün öz rəngini büruzə verib
bir yerdə baş qaldırır və səni güdaza verir, amma sən “mən günahsızam”
deyib fəryad edirsən, bir belə ibadətim boşamı getdi deyib üsyan
edirsən. Beləcə ”insan cənnətə bir addım qalmış cəhənnəmə düşür, ya
da cəhənnəmə bir addım qalmış cənnətə düşür...” (hədis) “Həyatında bir
dəfə də ibadət etməmiş və cəhənnəmə düşəsi bir qadının yağışlı, tufanlı
soyuq bir gündə palçığa batmış pişik balasını, əynindəki bahalı paltarlara
qıyaraq palçığa girib çıxarması ilə cəhənnəmə bir addım qalmış cənnətə
düşməsi” bir anın hökmünü aydınca ifadə edir.

Ömrümüz anlardan ibarətdir, bir an, bir həyatın zamanının
genişliyində bir toz dənəsi kimi önəmsizdir, bir tarla torpağın arasında
bir toz dənəsi görünürmü, bir qum səhrasında bir qum dənəsi yox olarsa
nə dəyişər, qum səhrası azalarmı, daralarmı, əlbəttə yox. Bu bizim üçün
belədir, biz önəm vermirik bir qum dənəsinə, torpağın bir tozuna, həm
də ömrümüzün anlarına baxmırıq, saatına baxırıq, gününə, ayına, ilinə
baxırıq, hər il bir yaş qocalırıq, bunu düşünürük, saatımız keçir buna
baxırıq, dəqiqələrimiz də bəzən diqqətimizdə olur, ancaq anlarımızı heç
anmırıq, unuduruq, həyatımızı təşkil edən anları unuduruq.

Hər şey bir anda baş verir. Nəfəs bir anda çıxır, insan bir anda aşiq
olur, bir anda bir baxışla nifrət edir. Bir anın hökmü böyükdür, bir an
zamandır, “zaman cənnətə yenidən qayıda bilmək üçün bizə verilən bir
nemətdir”.

142

(məqalələr)

Zaman nemətdir, bu neməti başqalarına-yəni başqalarını araşdırmağa
sərf etməkdənsə özümüzü araşdırsaq nə olar? Öz çiynimizə şeytanın
yüklərini yükləmək bizə lazımdırmı. Nə qədər ki, zaman bizim üçün
nemətdir, əlimizdən çıxmayıb bu yükləri bir bir çiynimizdən ataq,
yüngülləşək, cənnətin yolunda qanad olsun tövbələrimiz. Çünki cənnət,
əski türkcədə uçmaq deməkdir, cənnət-uçmaq ağır yüklərlə-mənəvi
yüklərlə olmur, uçmaq tövbələrlə arınmaq, sıyrılmaq, nəfsin qınından
çıxması ilə olur.



143

ƏNƏNƏ VƏ DİN

BİR GÜNÜN MÜSƏLMANI

və ya bütün sular zəmzəmdir

Bir günün bəyliyi də bəylikdir, bir ayın müsəlmanlığı da
müsəlmanlıqdır. Yaşantı yönündən baxanda, hələ qabaqda olanda bir
ay o qədər uzun bir zamandır ki. Yaşandıqdan sonra bir an qədərdir.
Ramazan gəlir xoş gəlir, yenə bu il də bizim müsəlman kimliyimiz göz
önünə çıxacaq. İldə bir ay xalis müsəlman kimi yaşayırıq. Hər sabah sübh
yeməyi üçün qalxırıq, sonra namaz, təsbeh, quran oxuma, hər şeyi tam bir
qanun çərçivəsində edirik. Bu bir ay içərisində hətta quşluq vaxtını belə
keçirmir, hər sabah yasin, quşluqda rəhman, günorta istirahət, hər ikindi
namazından sonra Fəth surəsi, ... Yəni elə bir qanunauyğunluq yaranır ki,
insan il on iki ay bunu davam edərsə axırda gəlib övliya olar. Amma nə
hikmətdirsə on bir ayın bütün ətalətini bu bir sultana yükləyir, sonra da
deyirik ki, niyə yüksək mərtəbələrə çatmırıq... Ay qurtarıb bayram günü
yeməyə necə başlayırıqsa, bir də o biri ramazanda dayanırıq.

Bir şeyi siz də unutmayın, hər gün tərəziyə çıxıb özünüzü çəkin
ki, bu gün nə qədər arıqladınız. Çünki arıqlamanın dəb və dərd olduğu
bir zamanda ramazan ən yaxşı fürsətdir, həm mömin kimi görün, həm
sağlamlıq qazan, həm də xərc çəkmədən arıqla. Nə bərəkətli aydır, ən
maddi tərəfi belə həll etmiş olur.

İftar süfrələrimiz nə gözəl, nə bərəkətli, nə xeyirlidir. Yeyilən
bir tikən minə çevrilir, savab qazanırsan, qıl körpü səhra genişliyində
olur. Amma bu süfrəyə evimizdən bir tin o tərəfə ac biəlac olan adamı
çağırmaq boş söhbətdir, gərək gələ ayağının tozunu, əlinin kirini sənin

144

(məqalələr)

süfrənə tökə. Adlı sanlı adamları çağır, süfrənin də bir hörməti olsun,
desinlər dağ kimi filankəslər gəldi filankəsin iftar süfrəsinə. Hələ o ihya
günləri sabaha qədər yatmayın, oturub olandan keçəndən danışın gecənin
ağırlığı azalsın.

Mən bir qədir gecəsini bilirəm, o gecə nə ulduz görünür göydə, nə
ay. O gecə mələklər yer səmasına enib qanadları ilə göyün üzünü tutur,
göy ilin heç bir günündə olmadığı çəhrayı rəngdə olur, o gecə özü özünü
büruzə verir. Allah yer səmasına enərək nicat qapılarını açır. Allah adına
yığışan üç adamın belə başının üstündə mələklər onlara dua edir. O gecə
mələklər gəlib görəndə ki, yığışıb otururuq, ac və yuxusuz qalırıq, istəyir
gedib Allaha desin ki, burda toplananların dualarını qəbul et, yüksək
mərtəbələrə qaldır bunları, amma baxıb görür, dünyanın hər tərəfini, hər
işini, hər adamını dillərinin üstündə buraya gətiriblər. Buradakı ibadət
deyil, boş zəhmətdir.

Gözəl aydır ramazan, “iki gözüm qaldı qazanda”deyib bütün ayı qaş
qabağı yerlə gedən də olur, bir quş tükü qədər xəfif keçən də olur bu ayın
üstündən. İnsana hər şey gözəl görünür, ac qaldıqca adamın beyni, gözü
açılır, sabah Allah adına yerindən qalxdığın kimi bütün gün boyu sanki
bu enerjiylə “ya səməd” deyib tox və gümrah olursan.

Yayın bu cırhacırında bir saat su içmədən dura bilmirik, dilimiz
dodağımız quruyur, su şüşəsini özümüzlə gəzdiririk, ancaq hikmət
budur ki, bu şəraitdə ramazan boyu ac və susuz qalmaqdan qorxmur və
dözürük. Hər gün ilahi yaşantımızla, rəhmani duyğularımızla Allahın əli
qəlbimizin üstündəki qara nöqtələri bir az daha yuyub aparır. Qəlbimizə
bir az daha mərhəmət girir, evimizin qapılarına, həyətlərə su qabları
qoyuruq, susuz quşlar və pişiklər də yanmasın susuzluqdan, süfrəmizdəki

145

ƏNƏNƏ VƏ DİN

çörək qırıntılarını zibilə qatmırıq, həm bərəkəti getməsin, həm də gəlib
pəncərəmizə qonan quşlar ac qalmasın. Quşlar pəncərəmizə təkcə
romantik səsi ilə bizi əyləndirmək üçün qonmur ki. Təkcə insan deyil ki,
mənfəətçi, quşlar, heyvanlar da bizdən geri qalmır. Şəhərdə neçə adamın
evinin divarından quş yuvası asılıb, neçə adam quşlara şərait yaradır.
Yəqin ya yoxdur, ya da üç beş adam. Amma hamı şikayət edir ki, yay
günləri ağcaqanad, cücü əlindən rahatlığımız yoxdur. Ağaclar kəsilib
quşların qonmağa yeri olmayanda, onlar bizi səsləri ilə necə feyziyab
etsinlər. Yox, ya da mərhəmət ayında namərdlik etməyək, biz quşları
çoxaltsaq kiminsə pifpaf biznesi irəliləməz, günahdır.

Ramazan gözəl aydır, rahat otaqda sərinkeşin qabağında oturub hər
cür hökm verə bilərəm, amma birdən ağlıma gəlir ki, bu saat 40 dərəcə
istinin altında tarlada işləyərək oruc tutan var, 40 dərəcədə asfalt çəkən,
beton tökən insan var, həm də oruclu olaraq, ya onlardan birinin yerində
olsaydım. Əlimi vicdanıma qoyub çətindir deyirəm, o biri tərəfdə balaca
oğlum “onlar da vaxtında yaxşı oxusaydılar” deyir.

Bizim əlimizlə vicdanımız arasındakı məsafə mücərrəddir. Dünən
həyətə bir şanapipik gəlmişdi, elə gözəl oxuyurdu, ancaq biz dönüb ona
baxan kimi uçub gizlənirdi. Baxmayanda yenə gəlib oxuyur, baxanda
gizlənirdi. Vicdan bu şanapipik kimidir, əlimizi uzadanda gizlənir, əlimiz
çatmır, əlimizi çəkəndə isə o da gözəl oxuyur. Vicdanımız əlimizdə, ya
da əlimiz vicdanımızın üstə olarsa bütün sular zəmzəm olar.

Bu ramazanda Allahdan əlimizlə vidanımız arasındakı məsafəni sıfır
etməsini diləyirəm.

146

(məqalələr)

DIRNAQ BOYASI MƏST KİMİDİR

Biz odu söndürüb külüylə oynadıqca din əsl mahiyyətindən
uzaqlaşacaq. Ən xırda təfərrüatları böyüdüb özümüzü mahiyyətdən
uzaqlaşdırırıq bəzən. Bu gün nə qədər əksi söylənib etməyin deyilsə də,
bəzək düzək insanların gündəlik həyatından çıxmır. Yaxşı, çıxmasın,
Allah da gözəllikləri sevir. Ancaq bu gözəllik insanı Allahdan, həm də
özündən uzaqlaşdırırmı, ya da əksinə.

Qadınlar səadət əsrindən üzü bəri əllərini xınalayıblar, hətta bəzi
mənbələrdə “bir müsəlman öldükdə onun əlini, ayağını, saçlarını
xınalayın ki, qiyamətdə sorğu sualsız müsəlman olaraq həşr olunsun” kimi
ifadələrə də rast gəlirik. Demək xına günah deyil. Əlləri xınalı dəstəmaz
alıb namaz qılmaq adi haldır. Bu gün isə qadınlar xına yerinə dırnaq
boyası işlədirlər. Bu da ibadətə mane olur. Çünki dırnağında boya-lak
olarsa dəstəmazlı sayılmazsan. Belə ki, dəstəmaz alarkən orqanlarında
iynə ucu qədər də yer quru qalmamalıdır. Belədə boya su keçirmədiyi
üçün dırnaqlara su dəyib yumur və dəstəmaz doğru olmur. Bununla
razıyam. Amma təmizlikdə Həzrət Peyğəmbərin (s) təklifi ilə olan bir
dəstəmaz asanlaşdırması var: məstlər üzərinə məsh etmək. Dəstəmaz
alarkən ayağından məsti çıxarmadan sulu əlin üç (burda fikirlər fərqlidir)
barmağıyla məstin üzərinə məsh edilir. Hədisdə deyilən “Asanlaşdırın,
çətinləşdirməyin…” fikrinin həyata keçməsidir bu məstlərə məsh
edilməsi məsələsi.

Məst dəri və bu kimi materialdan hazırlanaraq topuqları və daha
yuxarını örtən bir ayaq geyimidir. Səfvan b. Assaldan (ra) nəql edilən

147

ƏNƏNƏ VƏ DİN

hədisdə: “Rəsulullah (s) bizə dəstəmazlı olaraq geyindiyimiz halda əgər
yolda isək üç gün, evdə isək bir gün, bir gecə müddətində məstlər üzərinə
məsh etməyimizi, dəstəmaz pozulduğu zaman onları çıxamamağımızı,
sadəcə cünub olan zaman çıxarmağımızı əmr etdi”. “Məstlər üzərinə
məsh etməyin bəzi şərtləri var: Məstlər ayağa dəstəmaz alıb ayaqlar
yuyulduqdan sonra geyilməli, məstlər dəstəmazda yuyulması fərz olan
yeri örtə bilməli, məstlər ən az üç mil yol gedəcək qədər dözümlü, deşiksiz
və sağlam olmalı, bağsız olaraq dik dura biləcək qədər qalın olmalıdır.
Əksəriyyətin qəbul etdiyinə görə məst əvəzinə ayaqları topuqlarla
bərabər örtən çəkmələr, botlar, geyinərək 5.5 kilometrdən çox yol gedilə
biləcək qədər qalın olan corablar və qaytanlı çarıqlar da istifadə oluna
bilər. Daha geniş xırdalıqlara varmadan onu demək istəyirəm ki, Həzrət
Peyğəmbər (s) və din alimləri hər zaman dini əməlləri asanlaşdırmaqla,
şəraitə uyğunlaşdırmaqla insanların yorulub bezməmələri, dindən
uzaqlaşmamaları üçün çalışmışlar. Məstlər ayaqları qoruduğu kimi
dırnaq boyası da dırnaqları qoruyur. Məstin hökmü boyaya da şamil
edilə bilər, dəstəmazlı olan əlin dırnaqlarına lak çəkilir və boya suyu
keçirmədiyi üçün dırnaq kirlənmiş sayılmır, çünki məstlərin də özəlliyi
su keçirməməsindədir. Boyalı dırnaqlar sadəcə ədəb baxımından, Allaha
qarşı ədəb normalarına əməl etməmək kimi qiymətləndirilməlidir ki,
burada da fərqli görüşlər ola bilər. Yəni bunu bir bəzək kimi, xına əvəzi
olaraq düşünsək ədəbə də mane deyil. Ancaq adət-ənənə bunu bayağı
sayır ki, o da şəriətə əsaslanır.

Ən önəmli nöqtə isə odur ki, bu çox xırda bir şeydir (əslində həyatda
xırda, kiçik şey yoxdur, xırda dediyimiz şeylərin bəzən çox böyük olduğu
üzə çıxır), bu “birə üstündə yorğanı bada verməyə” bənzəyir.

148

(məqalələr)

Bir qadın ən azından şadlığa(bu da bir gerçəkdir ki, dindar qadınlar
da çalçağırlı məclislərdə olurlar) getdiyi zaman, toplum adətlərinə uyaraq
dırnaqlarını boyayır və gecə gec saatda evə gəlib namaz qılmaq istəyir,
ancaq dırnağı laklı olduğu üçün dəstəmazlı sayılmır və namazı qəzaya
qalır. Çünki dırnaq boyası dırnaqdan çətin təmizlənir və ona xüsusi məhlul
lazımdır. Bu da deyək ki, yoxdur, o zaman namaz qalmamalıdırmı? Bir
dırnaq boyasına görə namaz bada verilməlidirmi? Hansı daha önəmlidir?
Əsası şəkilçiliyə bağlı olmayan, maddiyatı önəmli saymayan dinin şərtini
yerinə gətirməkmi, yoxsa dırnağa ilişib “Allahla görüşə” getməməkmi?
Mən demirəm ki, hər zaman dırnaqlar boyalı namaz qılınmalıdır. Yox,
təbii ki, ancaq məcbur qalanda bu xırda təfərrüat sayılan şərti adlayıb
daha önəmli, daha böyük şərtə əməl etmək üstündür deyirəm. Necə ki,
suyun olduğu yerlərdə belə əgər hava şaxtalıdırsa və sağlamlığa zərər
verərsə o zaman təyəmmüm etməyə izin verilir. Əgər, məsələn, qolunda
yarası, ya da sarğısı varsa burada ibadət üçün yenə də şərtlərə uyğun
güzəştlər var. İslamda insana hər cür güzəşt edilir, insan Allahdan
sonra hər şeydən üstün tutulur, “kainatı onun istifadəsinə vermişəm”
deyir Allah-Təala (cc). Ancaq, molla dinində güzəşt yoxdur, burada hər
şey insana xidmət etmir, şəriətə xidmət edir, hər ayə, hər qanun zahiri
xarakter daşıyır. İnsanın ətinin, sümüyünün arasında olan qəlbinin içini
bilən Allah (cc) yüz min örtünün altında olsaq da bizi görəcək. Hansı
boyaya boyansaq, hansı rəngə bürünsək də, neçə dəfə əyilib qalxsaq
da ona deyil, qəlbimizin ritminə, beynimizin yönünə baxır. “Barmaq
uclarımızdan ayırır” bizi. O barmaqlar xınalı da olsa, laklı da, mazutlu
da, fərqi yoxdur.

149

ƏNƏNƏ VƏ DİN

ÖLÜMÜZLƏ ƏRƏBCƏ….

İnsan öz-özü ilə danışarkən hansı dildə danışır? Bəs fikirləşərkən?
Bilmədiyi bir dildə danışmaq və ya düşünmək insanı nə dərəcədə ifadə
edir. Ya da insan yarı-yarımçıq bildiyi bir dildə kəkələyə- kəkələyə
danışarkən demək istədiklərini təbii ki, tam deyə bilmir. O zaman ibadət
edərkən, dua edərkən biz ürəyimizdən keçənləri bilmədiyimiz, mənasını
başa düşmədiyimiz dualarla necə deyə bilirik, əgər deyə biliriksə, bu
duada nə qədər səmimi oluruq?

Bizdə hər hal üçün, hər hadisə üçün konkret dualar, konkret düsturlar
var,Allaha konkret müraciət formaları var. NamazdaAllahla görüşümüzdə
Ona bilmədiyimiz ərəb dilində üz tutaraq əzbərə dualar oxuyuruq, əl
açıb dua niyyətinə nələrsə deyirik. Deyirik, amma bunu içimizdə hiss
etmirik, çünki sadəcə əzbərləmişik, mənasını ya bilmirik, ya da az çox
bilsək də öz dilimiz kimi hiss etmirik. İçimizdə hiss etmədiyimiz bir sözü
başqasına ötürə bilmərik, nəinki Allaha. Ya da Allahla söhbət olan Quran
oxuduğumuz zaman əgər onu anlamırıqsa necə söhbət edə bilərik.

Təbii ki, Quranı oxumaq vacibdir, ancaq onu başa düşüb dərk
etməkdə çətinlik çəkirik. Anlamasaq da oxuyuruq, çünki, onun enerjisi
bizi örtür, içinə alır. Biz bu enerji məsələsini o qədər böyüdürük ki, onun
içində gizlənən mənadan və hikmətdən pay almağı unuduruq. Ancaq
Allah öz kitabında dəfələrlə bizə düşünməyi məsləhət görür, əzbərləməyi
deyil. Digər tərəfdən də bizim qəribə bir xüsusiyyətimiz də odur ki, biz
başqa dildə olan, başqa ölkədə olan hər şeyə daha cazibədar baxırıq. Eyni
şey əgər bizdə də var, başqasında da varsa, biz hər zaman başqasında

150