ขุนช้างขุนแผน ตอน ขุนช้างถวายฎีกา

หน่วยการเรียนร้ทู ี่ ๑ บทเสภาเร่ือง ขนุ ช้างขนุ แผน

ตอน ขนุ ช้างถวายฎีกา

จิตรกรรมฝาผนังวดั ป่ าเลไลยก์ จ.สพุ รรณบรุ ี

ตวั ชี้วดั

 วิเคราะหแ์ ละวิจารณ์วรรณคดีและวรรณกรรมตามหลกั
การวิจารณ์เบอื้ งต้น (ท ๕.๑ ม. ๔-๖/๑)

 วิเคราะหล์ กั ษณะเด่นของวรรณคดี เชื่อมโยงกบั การเรียนรู้
ทางประวตั ิศาสตรแ์ ละวิถีชีวิตของสงั คมในอดีต
(ท ๕.๑ ม. ๔-๖/๒)

 วิเคราะหแ์ ละประเมินคณุ ค่าด้านวรรณศิลป์ ของวรรณคดี
และวรรณกรรมในฐานะท่ีเป็นมรดกทางวฒั นธรรมของชาติ
(ท ๕.๑ ม. ๔-๖/๓)

ตวั ชี้วดั

 สงั เคราะหข์ ้อคิดจากวรรณคดี และวรรณกรรม
เพ่ือนาไปประยกุ ตใ์ ช้ในชีวิตจริง (ท ๕.๑ ม. ๔-๖/๔)

 รวบรวมวรรณกรรมพืน้ บา้ นและอธิบายภมู ิปัญญา
ทางภาษา (ท ๕.๑ ม. ๔-๖/๕)

 ท่องจาและบอกคณุ ค่าบทอาขยานตามท่ีกาหนด และ
บทร้อยกรองท่ีมีคณุ ค่าตามความสนใจและนาไปใช้
อ้างอิง (ท ๕.๑ ม. ๔-๖/๖)

แผนผงั สาระการเรียนรู้

บทนาเร่อื ง

ศพั ทานุกรม วรรณคดีศึกษา

บทเสภาเร่ือง ขนุ ช้างขนุ แผน
ตอน ขนุ ช้างถวายฎีกา

ข้อคิดนาชีวิต บทวิเคราะห์

ความรจู้ ากวรรณคดี



พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหลา้ นภาลยั
รัชกาลที่ ๒ แห่งกรงุ รตั นโกสินทร์

กวปี ระพันธ์เพ่มิ เติมในสมัยรชั กาลที่ ๓ และ รัชกาลที่ ๔
พระบาทสมเด็จพระน่ังเกล้า
เจา้ อยหู่ ัว

พระบาทสมเดจ็ พระจอมเกลา้ เจ้าอยู่หัว

วรรณคดีสโมสร จึงได้ยกยอ่ ง
ให้เป็นยอดแหง่ กลอนสุภาพ

พระบาทสมเดจ็ พระมงกุฎเกลา้
เจา้ อยหู่ ัว



บทนาเร่ือง

บทเสภาเร่ือง ขนุ ช้างขนุ แผน ได้รบั ยกย่องจากวรรณคดี-
สโมสรว่าเป็ นยอดกลอนเสภาท่ีดีเลิศ

ลกั ษณะของกลอนเสภาเป็นคาประพนั ธช์ นิดกลอนสภุ าพ
ใช้ขบั ในโอกาสหรือวาระสาคญั ต่างๆ หรอื ในงานบญุ

บทเสภามีหลายเรอื่ ง แต่ในบรรดาบทเสภาทงั้ หลาย
บทเสภาเรื่อง ขนุ ช้างขนุ แผน ได้รบั ความนิยมแพรห่ ลาย
มากที่สดุ

ภาพตวั ละครเรอื่ ง ขนุ ช้างขนุ แผน
ในพระอโุ บสถวดั ป่ าเลไลยก์ จงั หวดั สพุ รรณบรุ ี

ที่มาของเร่อื ง

เป็นตานานเล่าสืบกนั มาในเมอื งสพุ รรณบรุ ีและ
กาญจนบรุ ี

มีเค้ามาจากเรอ่ื งจริง ปรากฏชดั อย่ใู น
“คำให้กำรชำวกรงุ เก่ำ”

บทเสภาแต่ละตอนสญู หายไปเป็นส่วนใหญ่ พระบาทสมเดจ็
พระพทุ ธเลิศหล้านภาลยั โปรดให้ชาระสานวนท่ีมีและให้กวีแต่ง
เสภาตอนต่าง ๆ จนการรวบรวมสมบรู ณ์

ที่มาของเร่ือง

เรอื่ งขนุ ช้างขนุ แผน ตอน ขนุ ช้างถวายฎีกา ไมป่ รากฏนามผแู้ ต่ง
ชาระและรวบรวม >>> รชั กาลที่ ๒ เสรจ็ สิ้น รชั กาลท่ี ๓
คาประพนั ธ์ >>> กลอนสภุ าพ (กลอนเสภา)
ความดีเด่น >>>> ได้รบั ยกยอ่ งจากวรรณคดีสโมสรว่าเป็นยอดของ
กลอนเสภา

เรื่องขนุ ช้างขนุ แผน ตอน ขนุ ช้างถวายฎีกา เป็นหนึ่งใน ๘ ตอน
ท่ีได้รบั ยกยอ่ งจากวรรณคดีสโมสรว่าแต่งดีเป็นเย่ียม





ลกั ษณะคาประพนั ธ์ ขนุ ชา้ ง ขนุ แผน

ลกั ษณะสมั ผัสของกลอนเสภา

ถอดคาประพันธ์
ถอดคาประพันธ์ ขุนชา้ งขุนแผน ตอน ขนุ ช้างถวายฎีกา 1

จะกลา่ วถึงโฉมเจา้ พลายงาม เมื่อเป็นความชนะขุนช้างนนั่
กลบั มาอย่บู ้านสาราญครนั เกษมสนั ต์สองสมภิรมย์ยวน
พร้อมญาติขาดอยแู่ ต่มารดา นึกนึกตรึกตราละห้อยหวน
โอว้ ่าแม่วนั ทองชา่ งหมองนวล ไม่สมควรเคียงคกู่ ับขุนช้าง
เออนีเ่ นอ้ื เคราะห์กรรมนามาผิด น่าอายมติ รหมองใจไมห่ ายหมาง
ฝ่ายพ่อมบี ญุ เปน็ ขุนนาง แต่แม่ไปแนบขา้ งคนจังไร

ถอดความได้ว่า
เมอ่ื พลายงามชนะความขนุ ชา้ ง

กไ็ ด้กลับมาอยู่บ้านอย่างสุขสบาย ขาดกแ็ ต่
มารดา พลายงามคดิ วา่ แมว่ ันทองไมค่ วรอยู่กับ
ขนุ ช้าง อาจจะเปน็ เคราะหก์ รรมของแม่วนั ทอง
ถงึ ต้องมาอับอายแบบนี้ พอ่ ก็เปน็ ถึงขุนนาง
แต่แมก่ ลบั ไปอยกู่ ับคนจญั ไร

รปู รา่ งวปิ รติ ผิดกวา่ คน ทรพลอัปรีย์ไม่ดีได้
ท้ังใจคอช่วั โฉดโหดไร้ ช่างไปหลงรักใครไ่ ดเ้ ปน็ ดี
วันนัน้ แพ้กูเมือ่ ดานา้ ก็กริว้ ซ้าจะฆา่ ใหเ้ ป็นผี

แสนแคน้ ดว้ ยมารดายังปรานี ใหไ้ ปขอชีวขี ุนช้างไว้
แค้นแมจ่ าจะแกใ้ หห้ ายแคน้ ไม่ทดแทนอา้ ยขุนชา้ งบา้ งไม่ได้
หมายจติ คดิ จะให้มนั บรรลยั ไม่สมใจจาเพาะเคราะห์มนั ดี

คาศพั ท์
วันนั้นแพ้กูเมือ่ ดำ้ น้ำ หมำยถึง จมืน่ ไวยเท้ำควำมถงึ ตอนทีข่ ุนชำ้ งดำ้

น้ำพิสจู น์โทษเมือ่ เปน็ คดีกับตัว
ถอดความได้วา่

รูปรำ่ งน่ำเกลียด ใจคอโหดเหี้ยม ไม่รู้วำ่ แม่วนั ทองไปรกั ขนุ ช้ำงได้
อย่ำงไร ท้ำวควำมถึงตอนทีข่ ุนช้ำงดำ้ น้ำเพือ่ พิสจู น์โทษเมือ่ เปน็ คดีกบั ตน
พลำยงำมโกรธมำกและจะฆ่ำขนุ ช้ำงให้ตำย แต่มำรดำห้ำมและขอชีวิตไว้

อย่าเลยจะรับแมก่ ลบั มา ให้อยู่ดว้ ยบิดาเกษมศรี

พรากให้พ้นคนอบุ าทวช์ าติอปั รยี ์ ย่งิ คิดกย็ ่งิ มคี วามโกรธา

อัดอึดฮึดฮดั ดว้ ยขัดใจ เม่อื ไรตะวันจะลับหล้า

เขา้ ห้องหวนละห้อยคอยเวลา จวนสุริยาเลี้ยวลับเมรไุ กร

เงยี บสัตว์จตั บุ ททวิบาท ดาวดาษเดือนสวา่ งกระจา่ งไข

น้าคา้ งตกกระเซ็นเยน็ เยอื กใจ สงดั เสียงคนใครไม่พดู จา

คาศัพท์
เมรไุ กร หมำยถึง ภเู ขำใหญ่
จัตบุ ททวิบำท หมำยถงึ (สตั ว์) สีเ่ ท้ำ สองเท้ำ

ถอดความไดว้ า่
พลำยงำมแค้นขนุ ช้ำงมำก จะต้องหำทำงแก้แค้นขุนช้ำงให้ได้ ใจกอ็ ยำกให้ขุนช้ำง

ตำย แต่ขุนช้ำงดวงดีไม่เปน็ ดงั ทีต่ นหวังไว้ กเ็ ลยจะรบั แม(่ นำงวนั ทอง)ใหม้ ำอยู่บ้ำนกับพ่อ
(ขนุ แผน) จะพำแม่หนีให้พน้ จำกขนุ ข้ำงคนชว่ั ช้ำใจทรำม ยิ่งคดิ ก็ยิ่งคบั แค้นใจ กระวน
กระวำยว่ำเมือ่ ไรจะค่ำ้ ทีจ่ ะได้ไปรับแมก่ ลบั บ้ำน จนตะวันลบั ขอบฟ้ำ ไม่มีแม้แต่เสียงเท้ำ
สตั ว์เดิน ดำวทีอ่ ยู่บนท้องฟ้ำส่องแสงสวำ่ ง ในตอนมืดอำกำศเริม่ เย็นมนี ้ำค้ำง เงียบสงัดไม่
มแี มแ้ ต่เสียงคนพดู ได้ยินเสียง

ได้ยินเสียงฆ้องย่าประจาวัง ลอยลมลอ่ งดงั ถงึ เคหา

คะเนนับยา่ ยามไดส้ ามครา ดูเวลาปลอดห่วงทักทิน

ฟ้าขาวดาวเดน่ ดวงสว่าง จนั ทรก์ ระจ่างทรงกลดหมดเมฆสิน้

จงึ เซ่นเหล้าข้าวปลาใหพ้ รายกิน เสกขมิน้ วา่ นยาเข้าทาตวั

ลงยนั ต์ราชะเอาปะอก หยิบยกมงคลขึ้นใส่หัว

เป่ามนตรเ์ บอ้ื งบนชอมุ่ มวั พรายยว่ั ยวนใจให้ไคลคลา

คาศพั ท์

มงคล ในทน่ี ีห้ มำยถึงสิง่ ทีท่ ำ้ เป็นวงใช้สวมศรี ษะ

ทกั ทิน หมำยถึง วนั ชัว่ ร้ำยตำมควำมเชื่อโหรำศำสตร์

ถอดความไดว้ ่า

เสียงฆ้องตีบอกเวลำจำกวัง ลอยมำตำมลมได้ยินถงึ บ้ำน นบั ได้เป็นเวลำตสี ำม

เป็นเวลำที่จะไดป้ ลดปล่อยควำมชัว่ ร้ำย เมือ่ ท้องฟ้ำเต็มไปด้วยดวงดำวและดวงจนั ทร์

สว่ำงไมม่ เี มฆบดบัง จึงได้นำ้ เหล้ำและอำหำรไปเซน่ ให้ผพี รำยกิน เอำขม้ินมำทำตำมตวั

ลงยันต์ที่อกและเอำสิ่งมงคลมำใสห่ ัว เป่ำมนตร์คำถำ เพื่อให้หลงมนตร์ที่เป่ำลงไป

จบั ดาบเคยปราบณรงคร์ บ เสรจ็ ครบบรกิ รรมพระคาถา
ลงจากเรือนไปมิไดช้ า้ รีบมาถึงบ้านขนุ ชา้ งพลนั
เห็นคนนอนลอ้ มออ้ มเปน็ วง ประตูล่ันมนั่ คงขอบร้วั กัน้
กองไฟสว่างดงั กลางวนั หมายสาคัญตรงมาหนา้ ประตู
จงึ รา่ ยมนตรามหาสะกด เสือ่ มหมดอาถรรพณ์ที่ฝงั อยู่
ภูตพรายนายขนุ ชา้ งวางวง่ิ พรู คนผู้ในบา้ นกซ็ านเซอะ

คาศพั ท์
บรกิ รรม หมายถงึ สารวมในร่ายมนตรห์ รือเสกคาถาซ้าๆ

หลายๆหน เพือ่ ใหเ้ กดิ ความศักดิส์ ทิ ธิ์
ถอดความได้ว่า

นำ้ ดำบที่เคยรบมำร่ำยมนตรเ์ สกคำถำ และลงจำกเรือนรีบไปบ้ำน
ขุนช้ำง เมื่อมำถงึ กเ็ ห็นคนนอนหลับกันหมด ประตูปิดสนิท มีกองไฟสว่ำงอยู่
หน้ำบ้ำน พลำยงำมรบี มำที่หน้ำประตู รำ่ ยมนตรส์ ะกดพวกผีพรำยของขุน
ชำ้ ง ผู้คนในบำ้ นต่ำงง่วงหลบั ด้วยมนตรข์ องพลำยงำม

ท้ังชายหญิงง่วงงมล้มหลับ นอนทับคว่าหงายกา่ ยกันเปรอะ

จป่ี ลาคาไฟมนั ไหลเลอะ โงกเงอะงยุ งมไม่สมประดี

ใชพ้ รายถอดกลอนถอนลิ่ม รอยทิม่ ถอดหลุดไปจากที่

ย่างเท้ากา้ วไปในทันที มิไดม้ ีใครทกั แตส่ ักคน

มีแต่หลับเพอ้ มะเมอฝนั ทัง้ ไฟกองปอ้ งกนั ทุกแห่งหน

ผ้คู นเงียบสาเนียงเสียงแต่กรน มาจนถึงเรือนเจ้าขุนช้าง

ถอดความได้วา่

ผูค้ นในบ้านต่างกง็ ว่ งหลบั ด้วยมนต์ของพลายงาม นอนทบั กนั

ไปมา พลายงามจงึ ใช้ให้พรายไปถอดกลอนประตู และกา้ วเขา้ ไปถงึ

เรือนของขุนช้าง

จดุ เทียนสะกดขา้ วสารปราย ภตู พรายโดดเรือนสะเทือนผาง

สะเดาะดาลบานเปิดหน้าต่างกาง ย่างเท้าก้าวขึ้นร้านดอกไม้

หอมหวนอวลอบบปุ ผชาติ เบิกบานก้านกลาดกิง่ ไสว

เรณฟู ูร่อนขจรใจ ย่างเท้ากา้ วไปไมโ่ ครมคราม

ข้าไทนอนหลับลงทับกนั สะเดาะกลอนถอนลนั่ ถึงชน้ั สาม

กระจกฉากหลากสลบั วบั แวมวาม อร่ามแสงโคมแกว้ แววจับตา

คาศัพท์

ข้ำวสำรปรำย หมำยถงึ ข้ำวสำรทีเ่ สกแล้วซดั ใหก้ ระจำย

ร้ำนดอกไม้ ในที่นี้หมำยถงึ ชำนเรือนโบรำณทปี่ ลกู ดอกไมไ้ ว

สะเดำะกลอน หมำยถงึ ทำ้ ให้กลอนประตหู ลดุ ออกได้ด้วยคำถำอำคม

ถอดความได้วา่

พลำยงำมจดุ เทียนร่ำยมนต์สะกด โปรยข้ำวสำรเสกใส่ทำ้ ให้ภตู พรำยหนกี ัน

อลหมำ่ น จึงสะเดำะกลอนประตูเข้ำไปถึงสำมช้ัน บำนหน้ำต่ำง เข้ำไปข้ำงในห้อง และได้กลิน่

หอมของดอกไมท้ ี่หอมหวนอบอวลไปท่วั ห้อง แล้วกำ้ วเข้ำไปอย่ำงเงียบๆ พวกข้ำรับใช้กำ้ ลัง

นอนหลับ พลำยงำมจึงใช้มนตร์สะเดำะกลอนประตเู ข้ำมำภำยในถึง3ชั้น

มา่ นมลู่ ีม่ ีฉากประจากั้น อฒั จนั ทร์เครื่องแก้วกห็ นกั หนา
ชมพลางย่างเย้อื งชาเลืองมา เปิดมุ้งเหน็ หนา้ แม่วนั ทอง
นิง่ นอนอยูบ่ นเตียงเคยี งขุนชา้ ง มันแนบขา้ งกอดกลมประสมสอง
เจ็บใจดงั หัวใจจะพงั พอง ขยับจ้องดาบง่าอยากฆ่าฟัน
จะใครถบี ขนุ ชา้ งที่กลางตัว นกึ กลวั จะถกู แมว่ ันทองนนั่
พลางนง่ั ลงนอบนบอภิวันทน์ สะอืน้ อั้นอกแคน้ นา้ ตาคลอ

คาศพั ท์

อฒั จันทร์ ในที่นห้ี มายถึง ชั้นที่ตง้ั เครอ่ื งแกว้ ซึ่งเปน็ ของประดับบา้ น

ถอดความไดว้ ่า

เมือ่ เข้ำไปถงึ ในห้องมที ้ังกระจกฉำก และม่ำนมลู่ ีท่ ี่กน้ั อยู่ เมือ่ พลำยงำมเดิน
มำถึง พลำยงำมจงึ เปิดมุ้งและเหน็ ขนุ ช้ำงนอนกอดแมว่ นั ทองอยู่ จึงเจบ็ ใจจนอยำกจะชัก
ดำบมำฆำ่ มัน คิดจะถีบขุนช้ำงกก็ ลวั จะถูกแม่วันทอง พลำยงำมจึงนั่งลงและยกมือไหว้
สะอื้นน้ำตำคลอ

โอแ้ ม่เจา้ ประคณุ ของลูกเอย๋ ไม่ควรเลยจะพรากจากคณุ พอ่
เวรกรรมนาไปไม่รง้ั รอ มพิ อทีจ่ ะต้องพรากก็จากมา
มนั ไปฉุดมารดาเอามาไว้ อ้ายหัวใสขม่ เหงไมเ่ กรงหนา้
ที่ทาแคน้ กจู ะแทนใหท้ นั ตา ขอษมาแมแ่ ล้วกข็ ับพราย
เป่าลงด้วยพระเวทวทิ ยา มารดาก็ฟื้นตน่ื โดยง่าย
ดาบใสฝ่ ักไวไ้ ม่เคลือ่ นคลาย วันทองรสู้ ึกกายกล็ ืมตา

คาศพั ท์
วิทยำ หมำยถึง ควำมรู้

ถอดความไดว้ า่
พลำยงำมรำ้ พันวำ่ นำงวันทองไม่ควรพลดั พรำกจำกขุนแผน แล้วโทษ

ว่ำเปน็ เวรกรรมท่ที ำ้ ให้ต้องแยกกัน พรำยงำมได้แม่แล้วขอขมำไล่พรำย พรอ้ ม
ทงั้ เป่ำมนตใ์ ห้แม่วันทองตืน่ ขึน้ มำ

คราน้ันจงึ โฉมเจา้ วนั ทอง ตอ้ งมนตรม์ วั หมองเปน็ หนักหนา
ตืน่ พลางทางชาเลืองนัยน์ตามา เห็นลกู ยานน้ั ยืนอยู่ริมเตียง
สาคัญคิดว่าผู้ร้ายใหน้ ึกกลัว กอดผวั ร้องดันจนสิน้ เสียง
ซวนซบหลบลงมาหมอบเมยี ง พระหมื่นไวยเขา้ เคียงหา้ มมารดา
อะไรแมแ่ ซร่ อ้ งท้ังห้องนอน ลูกร้อนราคาญใจจึงมาหา
จะร้องไยใชโ่ จรผู้ร้ายมา สนทนาด้วยลูกอยา่ ตกใจ

คาศพั ท์
นัยน์ตำ หมำยถึง ดวงตำ

ถอดความได้วา่
นำงวนั ทองรสู้ ึกตวั ตืน่ ขึน้ มำสำยตำมองเหน็ พลำยงำมแต่คิดว่ำเป็น

โจรจงึ เข้ำ กอดขุนชำ้ งด้วยควำมกลวั พลำยงำมปลอบ บอกนำงวนั ทองว่ำลกู
พลำยงำมเอง ไม่ใชโ่ จรผรู้ ำ้ ย แม่อย่ำตกใจไปเลย

ครานัน้ วนั ทองผ่องโสภา ครั้นร้วู า่ ลกู ยาหากลัวไม่
ลกู ออกมาพลนั ด้วยทนั ใด พระหมื่นไวยเขา้ กอดเอาบาทา
วันทองประคองสอดกอดลูกรัก ซบพกั ตรร์ ้องไห้ไม่เงยหนา้
เจ้ามาไยป่านนี้น่ลี ูกอา เขารักษาอย่ทู กุ แห่งตาแหนง่ ใน
ใส่ดาลบา้ นชอ่ งกองไฟรอบ พ่อชา่ งลอบเขา้ มากระไรได้
อาจองทะนงตัวไม่กลัวภัย นีพ่ อ่ ใช้ฤาว่าเจ้ามาเอง

ถอดความไดว้ า่
เมื่อวันทองรู้วำ่ พลำยงำมมำหำ ก็รีบลุกเข้ำไปกอดพลำยงำมแล้วก็

ซบหนำ้ ร้องไห้แลว้ ถำมวำ่ ลูกผำ่ นคนทค่ี อยเฝ้ำอยู่มำได้ยังไงทน่ี ีม่ คี นคอยเฝ้ำ
ดแู ลอยู่ทกุ ตำ้ แหน่งทำ้ ไมถึงรอดเข้ำมำได้ลกู ไม่กลัวหรอ นี่ขุนแผนใช้ลูกมำ
หรือ ลกู มำเอง

ขนุ ชา้ งตืน่ ขึน้ มิเป็นการ เขาจะรุกรานพาลขม่ เหง
จะเกดิ ผิดแมค่ ดิ คะนงึ เกรง ฉวยสบเพลงพลาดพล้ามิเป็นการ
มีธรุ ะสิง่ ไรในใจเจา้ พ่อจงเลา่ แก่แม่แล้วกลบั บ้าน
มิควรทาเจา้ อย่าทาใหร้ าคาญ อยา่ หาญเหมือนพ่อนกั คะนองใจ
จม่นื ไวยสารภาพกราบบาทา ลกู มาผิดจรงิ หาเถยี งไม่
รักตัวกลัวผิดแตค่ ิดไป ก็หักใจเพราะรักแม่วนั ทอง

คาศัพท์
ฉวยสบเพลง หมำยถึง บงั เอิญถกู จังหวะ

ถอดความไดว้ า่
ถำ้ ขุนช้ำงตืน่ มำอำจจะท้ำรำ้ ยลกู ได้นะแม่เป็นห่วงมำก แม่กลัวว่ำถ้ำ

ลกู เสียจงั หวะพลำดพลำ้ ไปพลำยงำมอำจจะถกู ทำ้ ร้ำยได้นะแม่กลัว ถำ้ มธี รุ ะ
อะไรด่วนก็รีบมำเล่ำให้แม่ฟงั แล้วกร็ บี กลบั ไปซะ อย่ำทำ้ ตัวกล้ำหำญเหมือน
ขนุ แผนพ่อของลกู พลำยงำมกรำบเทำ้ แม่แล้วบอกว่ำลูกทำ้ ผิดจริงจะไม่เถียง
ผิดท่คี ดิ ไปแต่ก็ต้องจ้ำ ใจเพรำะรักแม่วันทอง

ทุกวันนีล้ ูกชายสบายยศ พรอ้ มหมดเมียม่งิ ก็มสี อง
มีบา่ วไพร่ใช้สอยทั้งเงินทอง พี่นอ้ งขา้ งพอ่ กบ็ ริบรู ณ์
ยงั ขาดแต่แม่คณุ ไม่แลเห็น เป็นอยู่ก็เหมือนตายไปหายสูญ
ขอ้ นีท้ ีท่ ุกข์ยงั เพ่มิ พนู ถ้าพรอ้ มมลู แม่ด้วยจะสาราญ
ลูกมาหมายว่าจะมารับ เชิญแม่วนั ทองกลับคืนไปบ้าน
แม้จะบงั เกิดเหตุเภทพาล ประการใดกต็ ามแต่เวรา

ถอดความได้ว่า
ทุกวันน้พี ลำยงำมสบำยมียศถำบรรดำศกั ดิ์ มีพรอ้ มทุกอย่ำงท้ังเงิน

ทองบำ่ วไพรเ่ มียก็มีสองคน ผู้ใหญ่ฝำ่ ยพอกอ็ ยู่ดี ยังขำดแต่แม่วันทองไม่
มองเห็น อยไู่ ปกเ็ หมือนตำยไม่เคยสนใจเพรำะอยำ่ งนีท้ ย่ี ังทุกข์หนัก ถำ้ มีแม่วัน
ทองดว้ ยจะสุขส้ำรำญ ทล่ี กู มำตง้ั ใจว่ำจะมำรับแม่วนั ทองกลบั บ้ำนเรำ ถงึ จะ
เกิดเรือ่ งกแ็ ล้วแต่เวรแต่กรรม

มาอยู่ไยกบั อา้ ยหินชาติ แสนอุบาทวใ์ จจิตรษิ ยา
ดงั ทองคาเลีย่ มปากกะลา หน้าตาดาเหมอื นมินหม้อมอม
เหมือนแมลงวันวอ่ นเคล้าที่เน่าชวั่ มาเกลือกกล้วั ปทุมมาลย์ทีห่ วานหอม
ดอกมะเดื่อฤๅจะเจือดอกพะยอม ว่านกั แมจ่ ะตรอมระกาใจ
แมเ่ ลี้ยงลูกมาถงึ เจด็ ขวบ เคราะหป์ ระจวบจากแมห่ าเห็นไม่
จะคดิ ถึงลกู บา้ งฤาอยา่ งไร ฤาหาไม่ใจแม่ไม่คิดเลย
ถา้ คิดเหน็ เอ็นดูวา่ ลกู เต้า แม่ทูนเกลา้ ไปเรอื นอยา่ เชอื นเฉย
ใหล้ กู คลายอารมณไ์ ด้ชมเชย เหมือนเมอ่ื ครงั้ แม่เคยเลีย้ งลูกมา

คาศัพท์
มนิ หมอ้ หมำยถึง เขม่ำด้ำทีต่ ดิ ก้นหมอ้
ถอดความได้ว่า

มำอยู่ท้ำไมกบั คนเลวทรำมช่ัวข้ีอิจฉำแบบนี้ หน้ำตำกม็ อมแมมดำ้ อย่ำงกับเขม่ำที่ตดิ
กน้ หมอ้ น่ำเกลียดเหมือนแมลงวนั เน่ำมำบินตอมดอกไม้ที่สวยงำมอย่ำงแม่ เหมือนคนช่วั มำปน
กบั คนดี จะว่ำมำกกก็ ลวั แมจ่ ะทกุ ขใ์ จ แมเ่ ลี้ยงลกู มำถงึ 7 ขวบ เพรำะเครำะห์กรรมของแมถ่ งึ
ต้องจำกกัน แมว่ นั ทองคดิ ถึงลูกบ้ำงไหม หรือว่ำแมไ่ ม่คดิ ถึงลูกเลย ถ้ำแมย่ ังเอน็ ดูลกู อยู่ แมร่ ีบ
ไปกบั อยู่กบั ลกู เหมือนคร้ังทีแ่ ม่เคยเลี้ยงดูลูกมำ

ถอดคาประพันธ์ ขุนช้างขนุ แผน ตอน ขุนช้างถวายฎีกา 2

คราน้นั จงึ โฉมเจา้ วันทอง เศร้าหมองด้วยลูกเปน็ หนกั หนา
พอ่ พลายงาม ทรามสวาดิ ของแม่อา แมโ่ ศกาเกือบเจียนจะบรรลัย
ใชจ่ ะอิม่ เอิบอาบด้วยเงินทอง มิใช่ของตัวทามาแตไ่ หน
ทัง้ ผู้คนชา้ งม้าแลขา้ ไท ไมร่ กั ใครเ่ หมือนกบั พอ่ พลายงาม
ทุกวนั นีใ้ ชแ่ ม่จะผาสกุ มีแต่ทุกขเ์ จบ็ ดงั เหน็บหนาม
ต้องจาจนทนกรรมที่ติดตาม จะขืนความคิดไปกใ็ ช่ที

คาศพั ท์
ทรำมสวำดิ หมำยถึง ผู้เป็นที่รัก

ถอดความได้ว่า
นำงวันทองก็ตอบพลำยงำมวำ่ เศรำ้ ใจเจยี นตำย เงินทองข้ำทำส

บรวิ ำรไม่มีอะไรสำ้ คัญกว่ำลูกทุกวนั นี้ที่นำงวนั ทองทนอยู่ก็มีแต่ควำมทุกข์ไม่ได้มี
ควำมสขุ เลยแต่กต็ ้องทนอยู่ทำ้ ตำมใจตนเองกไ็ ม่ได้

เมื่อพอ่ เจา้ เข้าคุกแม่ท้องแก่ เขาฉดุ แมใ่ ชจ่ ะแกลง้ แหนงหนี

ถงึ พอ่ เจ้าเล่าไม่รู้วา่ ร้าย เปน็ หลายปีแม่มาอยู่กบั ขุนช้าง

เมื่อพ่อเจา้ กลับมาแต่เชียงใหม่ ไม่เพด็ ทลู สิ่งไรแตส่ กั อยา่ ง

เมือ่ คราวตัวแมเ่ ปน็ คนกลาง ท่านก็ วางบท คนื ใหบ้ ิดา

เจ้าเป็นถงึ หวั หมื่นมหาดเลก็ มิใชเ่ ด็กดอกจงฟงั คาแมว่ ่า

จงเร่งกลับไปคดิ กบั บิดา ฟอ้ งหากราบทลู พระทรงธรรม์

คาศัพท์

วำงบท หมำยถงึ ถกู ก้ำหนดให้แสดงไปตำมบท คือ หน้ำที่ที่ก้ำหนดใหใ้ นทีน่ ้ี

หมำยถงึ คร้ังหนึ่งสมเดจ็ พระพนั วษำได้เคยทรงตัดสินให้นำงวนั ทองกลบั ไปอยู่กับขนุ แผน

หวั หมืน่ มหำดเล็ก หมำยถงึ ตำ้ แหน่งขำ้ รำชกำรมหำดเล็กถัดจำกตำ้ แหน่ง

จางวางซึ่งเป็นต้ำแหน่งหัวหน้ำขำ้ รับใช้ของเจ้ำนำยช้ันบรมวงศห์ รือทรงกลมลงมำ

ถอดควำมได้ว่ำ

เมือ่ ตอนขุนแผนถูกจบั เข้ำคุก แมก่ ท็ ้องแก่ ขุนช้ำงฉดุ แม่มำไมไ่ ด้หนขี ุนแผนมำ

ตอนขนุ แผนเขำรบชนะเชียงใหมม่ คี วำมดีควำมชอบ พระพันวษำก็ตดั สินให้ไปอยกู่ ับขนุ แผน

ลกู เปน็ ถึงหวั หมื่นมหำดเลก็ ไม่ใช่เดก็ แล้วจงกลบั ไปคิดไตร่ตรองกบั พอ่ ให้ดี

แล้วไปกรำบทลู พระพนั วษำ

พระองค์คงจะโปรดประทานให้ จะปรากฏยศไกรเฉิดฉนั
อนั จะมาลกั พาไมว่ ่ากัน เชน่ นั้นใจแมม่ ิเต็มใจ
ครานนั้ จงึ โฉมเจา้ พลายงาม ฟังความเหน็ วา่ แมห่ าไปไม่
คดิ บ่ายเบย่ี งเลีย่ งเลีย้ วเบีย้ วบดิ ไป เพราะรักอา้ ยขุนช้างกว่าบดิ า
จงึ วา่ อนจิ จาลกู มารับ แมย่ ังกลับทดั ทานเปน็ หนักหนา
เหมือนไมม่ ีรกั ใครใ่ นลกู ยา อุตสา่ ห์มารบั แล้วยังมิไป

ถอดความไดว้ า่

พระพันวษำคงจะโปรดประทำนให้ ถำ้ จะมำลกั ตวั แมก่ ลับแม่ไมว่ ่ำ แต่แม่จะไมเ่ ตม็ ใจ
กลบั พลำยงำมได้ฟงั ที่นำงวนั ทองพดู จึงตอบไปว่ำ เพรำะว่ำแมร่ กั ชนุ ช้ำงมำกกวำ่ ขนุ แผนแมถ่ งึ
ได้บ่ำยเบีย่ งไมย่ อมทีจ่ ะกลบั ท้ังๆที่ลกู ก็มำแล้วแล้ว หรือว่ำแมไ่ ม่รักลกู แล้ว

เสียแรงเปน็ ลกู ผ้ชู ายไมอ่ ายเพือ่ น จะพาแมไ่ ปเรือนใหจ้ งได้
แม้นมิไปใหง้ ามก็ตามใจ จะบาปกรรมอยา่ งไรกต็ ามที
จะตัดเอาศีรษะของแมไ่ ป ทิง้ แตต่ ัวไวใ้ หอ้ ยนู่ ี่
แม่อย่าเจรจาใหช้ า้ ที จวนแจ้ง แสงศรี จะรีบไป
ครานัน้ วนั ทองผ่องโสภา เหน็ ลกู ยากดั ฟนั มันไส้
ถอื ดาบฟ้าฟืน้ ยนื แกวง่ ไกว ตกใจกลัววา่ จะฆา่ ฟนั

คาศพั ท์
แสงศรี หมำยถึง มำจำกค้ำวำ่ แสงสรุ ีย์
ศรี หมำยถงึ แสงอำทติ ย์

ถอดความได้ว่า
พลำยงำมตอบว่ำตนเป็นลูกผู้ชำยวนั นีจ้ ะตอ้ งพำแม่กลบั บ้ำนไปให้ได้

ถงึ แม้ว่ำแม่จะไม่ยอมก็ตำม ถำ้ แม่ไมก่ ลบั ไปขอท้ำบำปกรรมแล้ววนั นี้ ต่อใหต้ ดั ห
ของแม่ไปแล้วทงิ้ แต่ตวั ไว้ท่นี ี่กจ็ ะท้ำ แม่อย่ำมัวพูดอยู่ รบี ไปเถอะฟ้ำจะแจง้ แล้ว
ฝ่ำยนำงวนั ทองพอเหน็ ลูกกดั ฟนั แกว่งดำบฟำ้ ฟื้นกก็ ลัว

จงึ ปลอบวา่ พลายงามพ่อทรามรกั อย่าฮึกฮกั ว่าวุ่นทาหุนหนั
จงครวญใคร่ใหเ้ ห็นขอ้ สาคัญ แมน่ ีพ้ รนั่ กลวั แต่จะเกิดความ
ดว้ ยเป็นขา้ ลกั ไปไทลกั มา เหน็ เบ้อื งหนา้ จะอึงแม่จึงหา้ ม
ถ้าเจ้าเห็นเป็นสุขไมล่ กุ ลาม ก็ตามเถิดมารดาจะคลาไคล
วา่ พลางนางลกุ ออกจากห้อง เศร้าหมองโศกานา้ ตาไหล
พระหมืน่ ไวยก็พามารดาไป พอรงุ่ แจง้ แสงใสก็ถงึ เรอื น

ถอดความได้ว่า
นำงวันทองปลอบลกู วำ่ อยำ่ หุนหนั ท่แี ม่ไม่ไปนนั้ เพรำะกลัวลกู จะ

เดือดร้อนเปน็ คดคี วำม แต่ถ้ำลกู เหน็ ว่ำดวี ่ำงำมแม่กจ็ ะตำมกลับไป แล้ววันทองก็
ตำมพลำยงำมกลบั บ้ำน พลำยงำมพำแม่ไปถึงบำ้ นเมื่อใกล้สว่ำง

จงึ ปลอบวา่ พลายงามพอ่ ทรามรกั อย่าฮึกฮักวา่ วนุ่ ทาหนุ หัน

จงครวญใคร่ให้เห็นขอ้ สาคัญ แมน่ ้พี รัน่ กลัวแต่จะเกดิ ความ

ด้วยเป็นขา้ ลกั ไปไทลักมา เหน็ เบ้อื งหน้าจะอึงแม่จึงห้าม

ถ้าเจ้าเห็นเป็นสขุ ไม่ลกุ ลาม กต็ ามเถิดมารดาจะคลาไคล

วา่ พลางนางลกุ ออกจากหอ้ ง เศร้าหมองโศกาน้าตาไหล

พระหมืน่ ไวยกพ็ ามารดาไป พอร่งุ แจ้งแสงใสก็ถงึ เรอื น

ถอดความได้ว่า
นำงวนั ทองปลอบลูกวำ่ อยำ่ หุนหัน ทแ่ี ม่ไม่ไปนน้ั เพรำะกลัวลูกจะ

เดือดรอ้ นเปน็ คดีควำม แต่ถำ้ ลกู เหน็ ว่ำดีวำ่ งำมแม่กจ็ ะตำมกลับไป แล้ววนั
ทองกต็ ำมพลำยงำมกลบั บำ้ น พลำยงำมพำแม่ไปถึงบำ้ นเมื่อใกล้สว่ำง

ลืมตาเหลียวหาเจา้ วนั ทอง ไม่เห็นนอ้ งห้องสวา่ งตะวนั สาย
ผา้ ผอ่ นลอ่ นแก่นไมต่ ิดกาย เหน็ มา่ นขาดเรีย่ รายประหลาดใจ
ตะโกนเรียกในหอ้ งวันทองเอ๋ย หาขานรับเชน่ เคยซกั คาไม่
ท้งั ขา้ วของมากมายก็หายไป ปากประตูเปิดไวไ้ ม่ใส่กลอน
พลางเรียกหาขา้ ไทอยู่ว้าวุ่น อีอนุ่ ออี มิ่ อฉี ิมอีสอน
อีมอี ีมาอีสาคร นิ่งนอนไยหวามาหากู

คาศพั ท์
ล่อนแก่น หมำยถึง สิ้นเนื้อประดำตัว ไม่มีติดตัว

ถอดความไดว้ ่า
พอขนุ ช้ำงลืมตำขึ้นมำมองกไ็ ม่เหน็ นำงวันทองอยู่ในห้อง จึงตะโกนเรียก

วนั ทอง ก็ไม่มเี สียงขำนรบั กลับมำ พอมองไปในหอ้ งก็เหน็ ข้ำวของมำกมำยหำยไป
จึงตะโกนเรียกบำ่ วไพรใ่ นบำ้ นให้เข้ำมำหำ

บา่ วผู้หญิงวง่ิ ไปอยู่งกงนั เหน็ นายนนั้ แกผ้ า้ กางขาอยู่
ต่างคนทรุดน่งั บงั ประตู ตกตะลึงแลดูไมเ่ ขา้ มา
ขุนชา้ งเห็นข้าไมม่ าใกล้ ขัดใจลกุ ขึ้นทง้ั แกผ้ า้
แหงนเถอ่ เป้อปังยืนจังกา ยา่ งเทา้ ก้าวมาไม่รูต้ ัว
ยายจังงันงกยกมอื ไหว้ น่ันพอ่ จะไปไหนพอ่ ทนู หัว
ไมน่ ุ่งผอ่ นนุ่งผา้ ดนู า่ กลัว ขนุ ช้างมองดตู วั กต็ กใจ

คาศพั ท์
แหงนเถ่อ หมำยถึง คำ้ งอยู่
จังกำ หมำยถึง คือ จงั กำ้ เปน็ ลักษณะยืนถ่ำงขำตง้ั ท่ำเตรียมสู้ เป็นต้น
ถอดความไดว้ า่

บำ่ วทเ่ี ป็นผู้หญงิ กว็ ิง่ กันไปหำแตเ่ ห็นขนุ ชำ้ งแก้ผำ้ อยู่ กห็ ลบกนั ไปอยู่
หลังประตไู ม่กล้ำเข้ำมำ ชุนชำ้ งเห็นดังน้ันกข็ ดั ใจจึงลกุ ขึน้ ทงั้ ๆท่ยี งั แก้ผ้ำอยู่ ยืน
คำ้ งถำ่ งขำแล้วก้ำวออกไปโดยที่ไมร่ ตู้ วั ยำยจนั กย็ กมือไหว้แล้วถำมขนุ ช้ำงว่ำ
จะไปไหน เสือ้ ผ้ำไม่ใส่ พอขนุ ช้ำงมองดูตวั เองกต็ อ้ งตกใจ

สองมือปิดขาเหมือนทา่ เปรต ใครมาเทศน์เอาผ้ากไู ปไหน
ใหน้ ึกอดสูหม่ขู า้ ไท ยายจันไปเอาผ้าให้ข้าที
ยายจันตกใจเตม็ ประดา เข้าไปฉวยผา้ เอามาคลี่
หยิบยน่ื ส่งไปให้ทันที เมนิ หนีอดสูไมด่ นู าย
ขนุ ช้างตัวส่ันเทาบอกบา่ วไพร่ เจ้าวันทองไปไหนอย่างไรหาย
เอง็ ไปดใู ห้ร้ซู ึ่งแยบคาย พบแลว้ อย่าวุน่ วายใหเ้ ชิญมา

ถอดความได้วา่
ขนุ ช้ำงเอำมือไปปิดขำเหมือนท่ำทีเ่ ปรตยืน แล้วบอกว่ำใครมำเอำผ้ำไปไหน

เลยนึกละอำยใจกบั เหล่ำคนใช้ แล้วบอกให้ยำยจนั ไปเอำผ้ำมำให้ ยำยจนั กต็ กใจ
แล้วไปหยิบผ้ำมำคลีแ่ ล้วส่งไปให้กับขุนชำ้ ง แล้วตนเองก็หลบไปไม่กล้ำมอง ขนุ ชำ้ ง
กบ็ อกคนใช้อยำ่ งสนั่ เทำว่ำ นำงวนั ทองหำยไปไหน ให้ไปดูว่ำอยู่ที่ไหนถำ้ เจอตัว
แล้วกใ็ ห้เชิญตวั กลับมำ

ข้าไทไดฟ้ งั ขนุ ช้างใช้ ตา่ งเทีย่ วคน้ ดน้ ไปจะเอาหน้า
ทัง้ ห้องนอกหอ้ งในไม่พบพา ทั่วเคหาแล้วไปคน้ จนแผน่ ดิน
เห็นประตรู ้ัวบา้ นบานเปิดกวา้ ง ผูค้ นนอนสล้างไมต่ ืน่ ส้นิ
เสาแรกแตกตน้ เป็นมลทิน กินใจกลบั มาหาขนุ ชา้ ง
บอกว่าไดค้ น้ คว้าหาพบไม่ แล้วเลา่ แจ้งเหตุไปสิ้นทุกอย่าง
ข้าเหน็ วปิ รติ ผิดท่าทาง ที่นวลนางวันทองนนั้ หายไป

ถอดความไดว้ า่
พวกคนใชไ้ ด้ฟงั ทีข่ นุ ชำ้ งใชต้ ่ำงก็ไปคน้ หำเพือ่ ที่จะเอำหน้ำ แต่หำเท่ำไร

ก็ยังหำกันไม่พบพอออกไปหน้ำบ้ำนก็เหน็ ประตูบำ้ นเปิดอยกู่ บั คนทน่ี อนเกลื่อน
กลำดเพรำะมนตส์ ะกด ก็กลับมำรำยงำนขุนช้ำงว่ำไม่พบนำงวันทอง เห็นแต่
“เสำแรกแตกต้น” ซึ่งดูผิดประหลำดไป

คราน้ันขุนชา้ งฟงั บา่ วบอก เหงื่อออกโซมล้านกระบาลใส

คดิ คิดใหแ้ คน้ แสนเจ็บใจ ชา่ งทาไดต้ า่ งต่างทุกอยา่ งจรงิ

สองหนสามหนกน่ แต่หนี พล้งั ทีลงไม่รอดนางยอดหญิง

คราวนัน้ อ้ายขุนแผนมนั แง้นชงิ น่คี ราวนีห้ นวี ิง่ ไปตามใคร

ไม่คิดว่าจะเป็นเหน็ ว่าแก่ ยงั สาระแนหลบลีห้ นีไปไหน

เอาเถดิ เป็นไรกเ็ ป็นไป ไมเ่ อากลบั มาได้ไมใ่ ชก่ ู

คาศัพท์

แงน้ ชิง หมำยควำมวำ่ แง้น ในทีน่ ้ีนำ่ จะเป็นคำ้ เดยี วกับคำ้ ว่ำ แง่น ซึ่งแปลว่ำแยก

เขยี้ วจะกัด

แง้นชิง จึงหมำยถงึ แสดงอำกำรโกรธ แย่งชงิ ท้ังๆทไี่ ม่สมควรจะได้

ถอดความไดว้ า่

ขนุ ช้ำงได้ฟงั ที่คนใช้พดู เหงื่อกอ็ อกเตม็ หัวล้ำน คิดไปแล้วขุนช้ำงกเ็ จบ็ ใจขนุ ช้ำงพอได้

ยินก็เหงือ่ ท่วมตัวท้ังแคน้ ท้ังเจ็บใจ บ่นด่ำนำงวันทองว่ำหำยไปไหน หนีตนไปได้สองสำม

คร้ังแล้ว พอได้โอกำสก็หนี ตอนน้ันขุนแผนเป็นคนพำไป แล้วครำวนนี้ ำงวนั ทองไปกบั

ใคร แต่ถงึ อย่ำงไรก็จะต้องตำมกลับมำให้ได้

จะกลา่ วถึงโฉมเจา้ พลายงาม เกรงเนือ้ ความนงั่ นกึ ตรกึ ตรองอยู่
อ้ายขุนช้างสารพัดเป็นศตั รู ถ้ามนั รวู้ า่ ลกั เอาแมม่ า
มนั กจ็ ะสอดแนมแกมเทจ็ ไปกราบทลู สมเดจ็ พระพนั วษา
ดจู ะระแวงผิดในกิจจา มารดาก็จะต้องซึง่ โทษภัย
คิดแลว้ เรยี กหมืน่ วิเศษผล เอ็งเปน็ คนเคยชอบอชั ฌาสัย
จงไปบ้านขนุ ช้างด้วยทนั ใด ไกล่เกลี่ยเสยี อยา่ ใหม้ ันโกรธา

ถอดความไดว้ า่
พลำยงำมเกรงว่ำขนุ ช้ำงจะนำ้ เรื่องที่เอำตวั นำงวนั ทองมำ ไปกรำบทูลพระพนั วษำ

ท้ำให้นำงวันทองตอ้ งรบั โทษไปด้วย คิดได้ดังนั้นจึงเรียกหมื่นวิเศษผล ให้ไปบ้ำนขุนช้ำง
แล้วไกล่เกลี่ยเรือ่ งนำงวนั ทอง อย่ำให้ขุนช้ำงโกรธ

บอกวา่ เราจับไข้มาหลายวัน เกรงแม่จะไมท่ นั มาเห็นหน้า
เมอ่ื คนื นีซ้ ้ามอี ันเป็นมา เราใชค้ นไปหาแม่วนั ทอง
พอขณะมารดามา ส่งทกุ ข์ ร้องปลกุ เข้าไปถึงในหอ้ ง
จึงรีบมาเรว็ ไวดังใจปอง รักษาจนแสงทองสว่างฟา้
ไมต่ ายคลายคนื ฟื้นขน้ึ ได้ กขู อแม่ไวพ้ อเหน็ หนา้
แตพ่ อให้เคลื่อนคลายหลายเวลา จึงจะสง่ มารดาน้นั คืนไป

คาศพั ท์

ส่งทกุ ข์ หมำยควำมว่ำ เข้ำส้วม

ถอดความได้วา่

ให้หมืน่ วิเศษผลบอกกับขนุ ช้ำงวำ่ ตนไม่สบำยมำหลำยวนั จึงอยำกพบหน้ำแม่ เลยใช้คน

ไปตำมแมถ่ งึ ส้วม แมจ่ ึงรีบมำหำตน แต่ตอนนีต้ นไมเ่ ป็นอะไรแลว้ แต่ขอให้แมอ่ ยู่กับตนสกั

ระยะหนึง่ แล้วจะส่งแม่กลับ

หมืน่ วิเศษรบั คาแลว้ อาลา รีบมาบ้านขนุ ช้างหาชา้ ไม่
ครน้ั แอบดอู ย่แู ตไ่ กล เห็นผูค้ นขวักไขว่ทง้ั เรอื นชาน
ขุนช้างนัง่ เยีย่ มหนา้ ต่างเรอื น ดูหน้าเฝือ่ นทีโกรธอยู่ง่นุ งา่ น
จะดื้อเดินเขา้ ไปไมเ่ ป็นการ คิดแล้วลงคลานเข้าประตู
น่งั คาหนา้ ต่างเยี่ยมหนา้ อยู่
คราน้นั เจา้ หม่อมขนุ ชา้ ง น่มี าหลอกกูหรืออย่างไร
เหน็ คนคลานเข้ามาเหลือบตาดู

ถอดความไดว้ า่
หมื่นขนุ วิเศษรับค้ำจำกจมืน่ ไวย(พลำยงำม) แล้วมำที่บ้ำนขุนช้ำง พอเขำ้

ไปถงึ เรือนขนุ ช้ำง ดทู ่ำทำงขุนช้ำงก้ำลงั โกรธเคืองจึงคลำนเขำ้ ไปหำ ขนุ ช้ำงเห็นเขำ้
กโ็ กรธเพรำะนึกวำ่ มำหลอกตน

อะไรพอสวา่ งวางเขา้ มา เดก็ หวาจบั ถองให้จงได้
ลกุ ขัน้ ถกเขมรรอ้ งเกนไป ทุดอ้ายไพร่ขค้ี รอกหลอกผดู้ ี
ยกมอื ไหวไ้ มว่ ิ่งหนี
คราน้นั วิเศษผลคนวอ่ งไว คนดีดอกขา้ ไหว้ใชค่ นพาล
ร้องตอบไปพลนั ในทันที เป็นขนุ หม่นื รับใชอ้ ยูใ่ นบา้ น
ขา้ พเจา้ เป็นบ่าวพระหมื่นไวย ขอประทานคนื นีพ้ ระหมืน่ ไวย
ท่านใช้ให้กระผมมากราบกราน

คาศพั ท์

ถอง หมำยถงึ กระทุ้งด้วยศอก

ถกเขมร หมำยถึง กำรนุ่งผำ้ หยกั รั้งขนึ้ ไปให้พน้ หวั เข่ำถึงงำ่ มก้น

บำงทีเรียกว่ำขดั เขมร

ร้องเกน หมำยถงึ ร้องตะโกนดงั ๆ

ทุด หมำยถงึ ค้ำทีเ่ ปล่งออกมำแสดงควำมไมพ่ อใจหรือติเตียน

ถอดความไดว้ ่า

หมื่นวิเศษรีบยกมือขึน้ ไหว้แล้วตอบว่ำตนเปน็ คนดไี ม่ใช่คนร้ำย เปน็ บ่ำวของจมืน่ ไวยเปน็

ขุนหมื่นรบั ใช้อยใู่ นบ้ำน พลำยงำมไม่สบำยจึงใช้ให้ตนมำแจ้ง ขอให้นำงวนั ทองอยดู่ ้วย

หนึง่ คืน

เจบ็ จุกประจุบันมอี ันเปน็ ก็ไขก็เหน็ หาหายไม่
ร้องโอดโดดดิ้นเพยี งสิ้นใจ จึงใชใ้ หต้ ัวข้ามาแจ้งการ
พอพบท่านมารดามาส่งทกุ ข์ ข้าพเจ้าร้องปลุกไปในบา้ น
จะกลับข้นึ เคหาเหน็ ชา้ นาน ท่านจึงรีบไปในกลางคืน
พยาบาลคุณพระนายพอคลายไข้
ให้คามน่ั สง่ั มาวา่ ย่ังยืน คณุ อยา่ สงสัยว่าไปอื่น
พอหายเจ็บแล้วจะคนื ไมน่ อนใจ

คาศัพท์

เจ็บจุกประจุบนั หมำยถงึ มอี ำกำรจุกเสียดขนึ้ มำทนั ที

ส่งทุกข์ หมำยถึง เข้ำส้วม

ถอดความไดว้ ่า

พลำยงำมไม่สบำยเลยจึงอยำกพบหน้ำแม่ เลยให้คนใช้ไปตำมแม่มำถึงส้วม แม่

จึงมำหำหลำยงำมหลพลำยงำมจงึ หมืน่ วิเศษผลมำแจง้ ถำ้ หำยแล้วจะพำนำงวันทอง

กลบั ไป

ครานนั้ ขุนช้างได้ฟังวา่ แคน้ ดงั เลือดตาจะหลั่งไหล
ดบั โมโหโกรธาทาว่าไป เราก็ไมว่ ่าไรสดุ แตด่ ี
การเจบ็ ไขล้ ้มตายไม่วายเว้น ประจุบนั เปน็ ทง้ั กรุงศรี
ถ้าขดั สนสิ่งไรที่ไมม่ ี ก็มาเอาทีน่ อ่ี ย่าเกรงใจ
วา่ แลว้ ปิดบานหน้าต่างผาง ขุนช้างเดือดดาลทะยานไส้
ทอดตวั ลงกับหมอนถอนฤทัย
ดดู ู๋เป็นไดเ้ จียววนั ทอง

คาศัพท์
ประจุบัน หมำยถึง ปจั จุบนั เรียกโรคภยั ทีเ่ กดิ ขึน้ ในทนั ทที ันใดว่ำโรค

ปจั จุบัน
ถอดความได้วา่

ขุนช้ำงได้ฟงั แล้วรสู้ กึ แค้นขนึ้ มำ แต่แกล้งพูดต่อไปว่ำ กำรเจบ็ ไข้น้ัน
เปน็ เรื่องปกติเป็นกันท่วั ไป ถำ้ ขัดสนสิ่งใดใหม้ ำขอทีต่ น พอขุนช้ำงพูดเสร็จก็
ปิดประตูดังผำง แล้วเข้ำไปนอนแค้นนำงวนั ทองกับครอบครวั

เพราะกูแพ้ความจมื่นไวย มนั จึงเหิมใจทาจองหอง
พอ่ ลกู แมล่ กู ถกู ทานอง ถงึ สองครั้งแล้วเป็นแต่เช่นน้ี
อา้ ยพอ่ ไปเชยี งใหมม่ ชี ัยมา ต้งั ตวั ดังพญาราชสหี ์
อ้ายลูกเป็นหมื่นไวยทาไมมี เหน็ กนู ้คี นผิดติดโทษทณั ฑ์
มันจึงข่มเหงไม่เกรงใจ จะพ่งึ พาใครได้ที่ไหนน่ัน
ขนุ นางน้อยใหญ่เกรงใจกัน ถึงฟ้องมันกจ็ ะปิดใหม้ ดิ ไป

คาศพั ท์
ทัณฑ์ หมำยถงึ โทษเนือ่ งด้วยควำมผดิ
ถอดความได้ว่า
เพรำะว่ำตนแพ้ควำมจมืน่ ไวยจึงทำ้ ให้จมื่นไวยเหิมใจนกั ทั้งขุนแผนและพลำยงำมนนั้ ชนะ
ตนถึง 2 ครั้งแล้ว แล้วคดิ ขนึ้ มำได้ว่ำจะไปฟ้องคดแี ย่งนำงวนั ทองคืน ถำ้ ฟ้องตำม
กระบวนกำรพวกขุนนำงจะช่วยสองพ่อลกู นั้นได้

ตามบญุ ตามกรรมได้ทามา จะเฆี่ยนฆา่ หาคิดชวี ิตไม่
ยิ่งคดิ เดือดดาลทะยานใจ ฉวยไดก้ ระดารชนวนมา
รา่ งฟอ้ งท่องเทียบให้เรียบรอ้ ย ถอ้ ยคาถีถ่ ้วนเปน็ หนักหนา
ลงกระดาษพับไว้มิไดช้ า้ อาบน้าผลดั ผา้ แลว้ คลาไคล
วนั นนั้ พอปิ่นนรินทร์ราช เสด็จประพาสบวั ยังหากลบั ไม่
ขุนข้างมาถึงซึง่ วังใน ก็คอยจอ้ งทีใ่ ต้ตาหนักน้า

คาศพั ท์

เสด็จประพำสบวั หมำยถงึ กำรเสดจ็ ประพำสทอ้ งทุ่งในฤดูนำ้ หลำกที่มนี ้ำเตม็ เปี่ยมมี

ดอกบวั และพันธ์ุไม้ น้ำที่งดงำม อำจเปน็ ฤดเู ล่นเรือหรือเลน่ ดอกสร้อยสกั วำ

ถอดความได้วา่

ครำวนี้ต้องฟ้องกบั พระพนั วษำเองถงึ จะถูกเฆีย่ นตกี ็ตำม ว่ำแล้วก็หยบิ กระดำนชนวน

ขนึ้ มำร่ำงค้ำฎกี ำแล้วลอกใส่กระดำษอีกที เสด็จแล้วกอ็ ำบน้ำเตรียมตวั ไปทูลพระพนั วษำ

ขนุ ช้ำงมำคอยจ้องเข้ำเฝ้ำพระพนั วษำทตี่ ำ้ หนกั น้ำ ต้ังแต่ยงั ไมเ่ สด็จกลบั จำกประพำสบัว

ครานั้นขนุ ช้างได้ฟังวา่ แค้นดังเลือดตาจะหลัง่ ไหล
ดับโมโหโกรธาทาวา่ ไป เรากไ็ ม่ว่าไรสุดแต่ดี
การเจ็บไขล้ ้มตายไมว่ ายเว้น ประจบุ นั เป็นทงั้ กรุงศรี
ถ้าขดั สนสิง่ ไรที่ไมม่ ี ก็มาเอาที่นอ่ี ย่าเกรงใจ
ว่าแลว้ ปิดบานหน้าตา่ งผาง ขุนชา้ งเดือดดาลทะยานไส้
ทอดตัวลงกบั หมอนถอนฤทยั ดูดู๋เป็นได้เจียววันทอง

คาศพั ท์
ประจบุ นั หมำยถงึ ปจั จุบัน เรียกโรคภยั ที่เกดิ ขึน้ ในทันทีทันใดว่ำโรคปจั จุบนั
ถอดความไดว้ ่า

ขุนช้ำงได้ฟงั แล้วรสู้ กึ แค้นขนึ้ มำ แต่แกล้งพดู ต่อไปว่ำ กำรเจ็บไข้นั้นเปน็ เรื่องปกติ
เปน็ กันทวั่ ไป ถำ้ ขัดสนสิ่งใดให้มำขอทีต่ น พอขนุ ช้ำงพดู เสรจ็ ก็ปิดประตดู งั ผำง แล้วเข้ำไปนอน
แค้นนำงวนั ทองกับครอบครวั