ขุนช้างขุนแผน ตอน ขุนช้างถวายฎีกา

เพราะกแู พ้ความจมืน่ ไวย มนั จึงเหิมใจทาจองหอง
พ่อลกู แม่ลกู ถูกทานอง ถึงสองครงั้ แล้วเป็นแตเ่ ช่นน้ี
อา้ ยพอ่ ไปเชยี งใหม่มชี ัยมา ต้งั ตวั ดังพญาราชสหี ์
อา้ ยลกู เปน็ หมืน่ ไวยทาไมมี เหน็ กูนค้ี นผดิ ติดโทษทณั ฑ์
มนั จึงข่มเหงไมเ่ กรงใจ จะพง่ึ พาใครได้ที่ไหนน่นั
ขนุ นางน้อยใหญ่เกรงใจกัน ถงึ ฟอ้ งมนั ก็จะปิดให้มิดไป

คาศพั ท์
ทัณฑ์ หมำยถงึ โทษเนือ่ งด้วยควำมผดิ
ถอดความไดว้ ่า
เพรำะว่ำตนแพ้ควำมจมืน่ ไวยจึงทำ้ ให้จมื่นไวยเหิมใจนัก ท้ังขนุ แผนและพลำยงำมนน้ั
ชนะตนถึง 2 ครั้งแล้ว แล้วคิดข้ึนมำได้ว่ำจะไปฟ้องคดีแย่งนำงวนั ทองคืน ถำ้ ฟ้องตำม
กระบวนกำรพวกขนุ นำงจะช่วยสองพ่อลกู นั้นได้

ตามบญุ ตามกรรมได้ทามา จะเฆี่ยนฆา่ หาคิดชวี ิตไม่
ยิง่ คิดเดือดดาลทะยานใจ ฉวยไดก้ ระดารชนวนมา
ร่างฟอ้ งทอ่ งเทียบให้เรียบรอ้ ย ถ้อยคาถีถ่ ว้ นเป็นหนกั หนา
ลงกระดาษพับไวม้ ิได้ช้า อาบนา้ ผลัดผา้ แลว้ คลาไคล
วันนน้ั พอปิ่นนรินทรร์ าช เสด็จประพาสบวั ยังหากลับไม่
ขุนข้างมาถึงซึ่งวงั ใน กค็ อยจอ้ งที่ใต้ตาหนักนา้

คาศัพท์
เสด็จประพำสบวั หมำยถงึ กำรเสด็จประพำสทอ้ งทุ่งในฤดูนำ้ หลำกที่มนี ้ำเตม็ เปี่ยมมี
ดอกบวั และพนั ธุ์ไม้ น้ำทีง่ ดงำม อำจเปน็ ฤดูเล่นเรือหรือเลน่ ดอกสร้อยสกั วำ
ถอดความได้ว่า

ครำวนี้ต้องฟ้องกบั พระพันวษำเองถงึ จะถูกเฆี่ยนตกี ็ตำม ว่ำแล้วก็หยบิ กระดำนชนวน
ขนึ้ มำร่ำงค้ำฎกี ำแล้วลอกใส่กระดำษอีกที เสด็จแล้วก็อำบน้ำเตรียมตวั ไปทลู พระพนั วษำ
ขุนช้ำงมำคอยจ้องเข้ำเฝ้ำพระพันวษำทตี่ ำ้ หนกั น้ำ ตั้งแต่ยงั ไมเ่ สด็จกลับจำกประพำสบวั

จะกล่าวถึงพระองค์ผู้ทรงเดช เสด็จคืนนเิ วศนพ์ อจวนค่า

ฝีพายรายเล่มมาเตม็ ลา เรือประจาแหนแหเ่ ซง็ แช่มา

พอเรือพระทีน่ ง่ั ประทบั ที่ ขุนชา้ งกร็ ล่ี งตีนทา่

ลอยคอชหู นงั สอื ดื้อเขา้ มา ผุดโผลโ่ งหนา้ ยึดแคมเรือ

เขา้ ตรงบโทนอ้นตน้ กญั ญา เพอ่ื นโขกลงด้วยกะลาวา่ ผีเสื้อ

มหาดเล็กอยู่งานพัดพลัดตกเรอื รอ้ งวา่ เสอื ตวั ใหญว่ า่ ยน้ามา

คาศัพท์

นิเวศน์ หมำยถึง บ้ำน,วงั

บโทนอน้ ต้นกัญญำ หมำยถงึ บโทนคือพนกั งำนคอยให้จังหวะสญั ญำณให้ฝพี ำย

พำยเรือช้ำหรือเรว็ เรือในทีน่ ี้เป็นเรือต้นกัญญำ คือ เปน็ เรือหลวงยำว มเี ครื่องบงั แดดเปน็

รูปหลังคำ อนั น่ำจะเปน็ ชือ่ ของบโทน

ผีเสื้อ หมำยถึง เทวดำทีร่ กั ษำน่ำนนำ้ ในที่น้ีหมำยถึงผนี ้ำ

ถอดความไดว้ ่า

พระพันวษำรีบเสดจ็ กลบั ตอนค่้ำขุนช้ำงรีบลงจำกท่ำแล้วลอยคอชูหนงั สือฎกี ำถวำย โดย

โผล่เขำ้ มำทำงทีแ่ คมเรือจนคนบนเรือตกใจนึกว่ำเปน็ ผนี ้ำหรือเสอื วำ่ ยมำ ทำ้ ให้เกิดควำม

วุ่นวำย จนมหำดเลก็ อยู่งำนพลัดตกจำกเรือ แล้วร้องว่ำเสือตัวใหญ่ว่ำยนำ้ มำ



ขนุ ชา้ งดึงดื้อมือยดึ เรือ มิใช่เสือกระหม่อมฉานล้านเกศา
สตู้ ายของถวายซึ่งฎีกา แค้นเหลือปญั ญาจะทนทาน
ทรงพระโกรธาโกลาหล
ครานน้ั สมเด็จพระพนั วษา บนบกบนฝง่ั ดังไมม่ ี
ทุดอ้ายจัญไรมใิ ชค่ น ฤๅอา้ ยช้างเป็นบา้ กระมงั นี่
ใช่ที่ใช่ทางวางเข้ามา ตีเสียสามสิบจงึ ปล่อยไป
เฮย้ ใครรบั ฟอ้ งของมันที

คาศัพท์
ฎกี ำ หมำยถงึ ค้ำร้องทุกขท์ ีย่ ืน่ ถวำยพระเจ้ำแผ่นดิน
ถอดความไดว้ ่า

ขุนช้ำงเอำมือไปยึดเรือแล้วพูดว่ำเปน็ ตนเองไมใ่ ช่เสือจะมำขอถวำยฎกี ำ พระพันวษำ
กรวิ้ ว่ำขนุ ช้ำงมใิ ช่คนบนฝั่งกม็ ีไมไ่ ปกลับลยุ น้ำมำหำหรือว่ำขนุ ช้ำงเปน็ บ้ำถงึ ทำ้ เชน่ นี้ จึงสงั่ ให้
มหำดเลก็ ไปรับฎีกำแล้วโบยขนุ ช้ำง 30 ที แล้วจึงปล่อยไป

จะกลา่ วถึงขนุ แผนแสนสนิท เรอื งฤทธิล์ ือจบพิภพไหว
อย่บู า้ นสุขเกษมเปรมใจ สมสนทิ พิสมยั ด้วยสองนาง
ลาวทองกับแก้วกิริยา ปรนนบิ ัติวัตถาไมห่ ่างขา้ ง
เพลิดเพลินจาเรญิ ใจไม่เวน้ วาง คืนนนั้ ในกลางซึ่งราตรี
นางแก้วลาวทองทัง้ สองหลับ ขุนแผนกลับผวาตืน่ ฟื้นจากที่
พระจนั ทรจรแจ่มกระจา่ งดี พระพายพดั มาลีตรลบไป

คาศพั ท์

พิสมัย หมำยถงึ ควำมรัก,ควำมปลื้มใจ

พระพำย หมำยถึง ลม

มำลี หมำยถงึ ดอกไม้

ตรลบ หมำยถงึ (ตลบ) หกหลังมำ,ย้อนกลับมำ,ฟุ้ง

ถอดความได้วา่

ขุนแผนมีควำมสุขทีม่ ีนำงลำวทองและนำงแก้วกิรยิ ำคอยปรนนิบัติ คืนน้ันขณะทีน่ ำงท้ังสอง

หลบั ไปขนุ แผนกลบั ผวำตนื่

คิดคะนงึ มติ รแตก่ อ่ นเก่า นิจจาเจ้าเหินห่างร้างพิสมยั
ถึงสองครัง้ ต้งั แตพ่ รากจากพี่ไป ดังเดด็ ใจจากรา่ งก็ราวกนั
กูก็ช่ัวมัวรักแตส่ องนาง ละวางใหว้ ันทองน้องโศกศัลย์
เมอ่ื ตีไดเ้ ชยี งใหมก่ โ็ ปรดครนั จะเพด็ ทลู คราวนั้นก็คล่องใจ
สารพดั ทีจ่ ะว่าได้ทกุ อยา่ ง อา้ ยขนุ ชา้ งไหนจะโต้จะตอบได้
ไม่ควรเลยเฉยมาไมอ่ าลยั บดั นี้เล่าเจา้ ไวยไปรับมา

ถอดความได้วา่
ขุนแผนคิดถึงนำงวนั ทองซึ่งไดพ้ รำกจำกตนไปถึง 2 คร้ัง โดยทีต่ นนั้นมัวแตอ่ ยู่กับนำง
ลำวทองและนำงแก้วกริ ิยำปลอ่ ยให้นำงวันทองตอ้ งเศร้ำ เมือ่ ตอนไปตีเชียงใหมไ่ ด้กไ็ ป
ทูลขอนำงวนั ทองก็ได้กลับมำแล้วขนุ ช้ำงก็ไปพรำกอกี ตอนนี้พลำยงำมไปรบั ตัวนำงวัน
ทองมำแล้ว

จากจู ะไปสู่สวาทนอ้ ง เจ้าวันทองจะคอยละหอ้ ยหา
คดิ พลางจดั แจงแต่งกายา นา้ อบทาหอมฟุ้งจรุงใจ
ออกจากห้องยอ่ งเดินดาเนินมา ถึงเรือนลูกยาหาชา้ ไม่
เขา้ หอ้ งวันทองในทนั ใด เหน็ นางหลบั ใหลนิ่งนิทรา
ลดตัวลงนั่งขา้ งวันทอง เตือนตอ้ งดว้ ยความเสน่หา
สัน่ ปลกุ ลกุ ข้นึ เถิดน้องอา พีม่ าหาแลว้ อย่านอนเลย

ถอดความได้วา่
ขุนแผนคิดว่ำตนต้องไปหำนำงวันทองป่ำนนีค้ งจะเฝ้ำรอตนอยู่ว่ำ

แล้วจึงแต่งตวั แล้วออกจำกห้องไปยงั เรือนพลำยงำม เข้ำไปในหอ้ งนำรงวนั
ทองเหน็ นำงหลบั อยู่ จึงนัง่ ลงข้ำงๆแล้วปลุกให้นำงตืน่ ว่ำตนมำหำแล้วให้ตืน่

นางวันทองตืน่ อยู่รสู้ ึกตัว หมายใจว่าผวั กท็ าเฉย
นง่ิ ดูอารมณ์ทีช่ มเชย จะรักจริงฤๅจะเปรยเป็นจาใจ
แต่นิง่ ดูกิริยาเป็นช้านาน หาวา่ ขานตอบโต้อยา่ งไรไม่
ทง้ั รักทงั้ แค้นแน่นฤทยั ความอาลยั ปน่ั ปว่ นยวนวิญญา

ถอดความได้วา่
ขุนแผนมำถึงเรือนพลำยงำม เข้ำไปในห้องนำงวนั ทองแล้วพบนำงหลบั

ไป จึงนั่งขำ้ งๆแล้วปลุกให้นำงตื่น ว่ำตนมำแล้ว

โอเ้ จา้ แก้วแววตาของพีเ่ อ๋ย เจ้าหลบั ใหลกระไรเลยเป็นหนักหนา
ดังน่มิ น้องหมองใจไมน่ าพา ฤๅขดั เคืองคิดว่าพี่ทอดทิ้ง
ความรักหนกั หนว่ งทรวงสวาท พ่ไี มค่ ลาดคลายรักแตส่ กั สิ่ง
เผอิญเป็นวิปรติ ทีผ่ ิดจรงิ จะนอนนิง่ ถอื โทษโกรธอยู่ไย
วา่ พลางเอนแอบลงแนบขา้ ง จบู พลางชวนชดิ พิสมัย
ลูบไลพ้ ิไรปลอบใหช้ อบใจ เป็นไรจึงไมฟ่ น้ื ตื่นนทิ รา

ถอดความได้ว่า
ขนุ แผนง้อนำงวนั ทองดว้ ยค้ำพดู หวำนๆและขอโทษนำงวันทอง ว่ำอยำ่ โกรธ

ขุนแผนเลย จะนอนนิ่งไมค่ ยุ กบั ขนุ แผนเลยหรอ ขุนแผนพดู ไปแล้วกก็ ม้ ลงนอนแนบข้ำงๆ
นำงวนั ทองพร้อมพรมจบู ลบู แขน และถำมนำงวันทองว่ำท้ำไมไม่ตืน่ ขึ้นมำคยุ กบั
ขนุ แผน

เจ้าวนั ทองน้องตื่นจากที่นอน โอนอ่อนวอนไหว้พไิ รวา่
หม่อมน้อยใจฤๅทีไ่ มเ่ จรจา ใชต่ ัวข้านีจ้ ะงอนคอ่ นพิไร
ชอบผิดพอ่ จงคดิ คะนงึ ตรอง อนั ตัวนอ้ งมลทินหาสิน้ ไม่
ประหน่งึ วา่ วนั ทองน้สี องใจ พบไหนก็เป็นแต่เช่นนน้ั
ทีจ่ รงิ ใจถึงไปอยเู่ รือนอืน่ คงคดิ คืนทีห่ มอ่ มเปน็ แม่นม่ัน
ดว้ ยรักลูกกรกั ผวั ยังพัวพัน คราวนนั้ ก็ไปอยูเ่ พราะจาใจ

ถอดความไดว้ ่า
นำงวนั ทองจึงตืน่ ข้นึ มำบอกว่ำ ขุนแผนน้อยใจนำงวันทองเหรอ นำงวันทองไม่ได้งอน

แต่รู้สึกว่ำตวั นำงเปน็ คนสองใจอยู่ตลอดเวลำ ถงึ ตวั จะอยู่ทีเ่ รือนของขนุ ช้ำงแต่ใจน้ันยงั รกั ลูก
และขุนแผนมำก ทีอ่ ยกู่ บั ขุนช้ำงเพรำะจำ้ ใจ

แค้นคิดด้วยมติ รไม่รกั เลย ยามมีทีเ่ ชยเฉยเสียได้
เสียแรงร่วมทกุ ขย์ ากกันกลางไพร กินผลไมต้ ่างข้าวทุกเพรางาย
พอได้ดีมีสขุ ลืมทกุ ข์ยาก กเ็ พราะหากหมอ่ มมซี ึ่งที่หมาย
วา่ นักกเ็ ครือ่ งเคอื งระคาย เอ็นดนู ้องอยา่ ใหอ้ ายเขาอกี เลย ฯ
พ่ผี ิดจรงิ แลว้ เจา้ วันทอง เหมอื นลมื น้องหลงเลือนทาเชือนเฉย
ใชจ่ ะเพลิดเพลินชน่ื เพราะอืน่ เชย เงยหน้าเถิดจะเล่าอยา่ เฝา้ แค้น

คาศพั ท์
เพรำงำย หมำยถงึ เวลำเช้ำและเย็น (เพรำ = เยน็ , งำย = เช้ำ)
เครื่อง หมำยถงึ เหตุ เรื่องรำว ในควำมวำ่ “ว่ำนกั ก็เครื่องเคืองระคำย”
ถอดความไดว้ า่

นำงวันทองแค้นใจที่ขนุ แผนมวั แต่หลงนำงลำวทองกับแก้วกริ ิยำจนลมื นำงวนั ทอง
เสียแรงทีไ่ ด้เคยอำศยั อยู่กนิ กันในป่ำ พอไปได้ดิบได้ดีมีควำมสขุ กล็ ืมนำงวนั ทอง เปน็ เพรำะ
ขุนแผนมีทีห่ มำยใหม่ นำงวันทองอยำกให้ขุนแผนรกั เอ็นดนู ำงวนั ทองไม่ทงิ้ นำงใหข้ ำยหนำ้ อีก
ขนุ แผนกล่ำววำ่ พีผ่ ิดไปแลว้ ไม่ได้ลืมน้องเพรำะมีหญงิ อืน่ เงยหน้ำเถอะอยำ่ โกรธพี่เลย

เม่อื ติดคุกทกุ ขถ์ งึ เจา้ ทุกเช้าค่า ต้องกลืนกกลา้ โศกเศร้านั้นเหลือแสน
ซา้ ขุนชา้ งคิดคดทาทดแทน มนั ดูแคลนวา่ พีน่ ีย้ ากยับ
อาลยั เจา้ เทา่ กบั ดวงชวี ิตพี่ คิดจะหนไี ปตามเอาเจ้ากลบั
เกรงจะพากนั ผิดเข้าติดทบั แต่ขยบั อยู่จนไดไ้ ปเชยี งอนิ ทร์
กลบั มาหมายว่าจะไปตาม พอเจา้ ไวยเป็นความกค็ า้ งสิน้

ถอดความได้วา่
ขุนแผนจึงขอโทษนำงวนั ทองและเล่ำเรือ่ งรำวทั้งหมดเพือ่ ปรบั ควำมเข้ำใจกบั นำง

วันทองว่ำสำเหตทุ ีไ่ มไ่ ด้ไปหำกเ็ พรำะติดคกุ แต่คดิ ถึงนำงวนั ทองตลอดเวลำ ตอนออกจำก
คกุ ก็วำ่ จะไปพำนำงวนั ทองกลับมำ
แต่มีเรื่องของพลำยงำมเกดิ ขึน้ เสียกอ่ น

หัวอกใครไดแ้ ค้นในแผ่นดิน ไมเ่ ดือดดิ้นเท่าพี่กบั วันทอง
คิดอยู่วา่ จะทูลพระพันวษา เหน็ ช้ากว่าจะได้มาร่วมห้อง
จะเป็นความอกี ก็ตามแตท่ านอง จึงให้ลูกรับน้องมาร่วมเรือน
จะเปน็ ตายงา่ ยยากไม่ยากรัก จะฟูมฟกั เหมือนเมื่ออยู่ในกลางเถือ่ น
ขอโทษที่พ่ผี ิดอยา่ บดิ เบือน เจา้ เพื่อนเสนหาจงอาลยั
พี่ผิดพีก่ ม็ าลุแกโ่ ทษ จะคมุ โกรธคุมแคน้ ไปถึงไหน

ถอดความได้ว่า
ขุนแผนจะไปทูลพระพันวษำแตเ่ ห็นว่ำคงดำ้ เนนิ เรือ่ งช้ำเลยให้พลำยงำมเป็นคนรับ

นำงวนั ทองกลับมำ จะดแู ลนำงวันทองเหมือนตอนที่อยู่ด้วยกันในป่ำ ขุนแผนขอโทษนำงวนั
ทองแล้วบอกวำ่ อย่ำโกรธขนุ แผน ขุนแผนผิดจึงมำขอโทษจะโกรธเคืองไปถึงไหน

ความรักพี่ยังรกั ระงมใจ อยา่ ตดั ไมตรีตรงึ ให้ตรอมตาย
ว่าพลางทางแอบเข้าแนบอก ประคองยกของสาคญั มนั่ หมาย
เจา้ เนื้อทิพย์หยิบชื่นอารมณช์ าย ขอสบายสกั หน่อยอย่าโกรธา
ใจน้องมิใหห้ มองอารมณห์ มอ่ ม ไม่ตัดใจใหต้ รอมเสนหา
ถา้ ตดั รกั หกั ใจแล้วไม่มา หม่อมอยา่ ว่าเลยฉนั ไม่คนื คดิ

คาศัพท์
ของส้ำคญั หมำยถงึ เต้ำนม ในควำมวำ่ “ว่ำพลำงทำงแอบเข้ำแนบอก ประคองยกของ
สำ้ คัญมนั่ หมำย”
ถอดความไดว้ ่า

ควำมรักทีข่ ุนแผนมีให้ยงั มีอยู่เต็มหัวใจ อย่ำตัดควำมสัมพนั ธ์ให้เจ็บช้ำ ขุนช้ำงพดู
ไปกซ็ บนำงวนั ทอง นำงวันทองไมเ่ คยตัดใจจำกขนุ แผน ถำ้ ตัดใจแล้วคงไมก่ ลบั มำหำ
ขุนแผน

ถึงตัวไปใจยังนับอยูว่ ่าผวั น้องนก้ี ลวั บาปทบั เมื่อดบั จติ
หญิงเดียวชายครองเปน็ สองมิตร ถา้ มิปลิดเสียให้เปลื้องไมต่ ามใจ
คราวนัน้ เมือ่ ตามไปกลางป่า หนา้ ดาเหมอื นหนึ่งทามินหมอ้ ไหม้
ชนะความงามหน้าดงั เทียนชยั เขาฉดุ ไปเหมือนลงทะเลลึก
เจา้ พลายงามตามรับเอากลบั มา ทีนีห้ น้าจะดาเป็นนา้ หมึก
กาเรบิ ใจด้วยเจา้ ไวยกาลงั ฮกึ จะพาแม่ตกลึกให้จาตาย

ถอดความได้วา่
ตวั นำงวันทองอยู่กับขุนช้ำงแต่ใจอยู่กบั ขนุ แผนตลอด นำงวนั ทองกลัวบำปทมี่ สี ำมี

สองคน ตอนหนีไปอยู่ป่ำกบั ขนุ แผนกเ็ สียหน้ำมำรอบหนึง่ แล้ว พอขนุ ช้ำงฉดุ ไปอยู่ด้วยกเ็ หมือน
โดนฉุดไปอยู่ใต้ทะเลลกึ พอมำตอนนีพ้ ลำยงำมก็มำรับกลับไปอกี กไ็ ด้อำยเขำอีกรอบ

มใิ ชห่ น่มุ ดอกอย่ากลุ้มกาเริบรัก เอาความผิดคิดหักใหเ้ หือดหาย
ถา้ รกั น้องปอ้ งปิดใหม้ ดิ อาย ฉันกลบั กลายแลว้ หม่อมจงฟาดฟนั
ไปเพด็ ทลู เสียให้ทลู กระหมอ่ มแจ้ง น้องจะแต่งบายศรีไว้เชิญขวญั
ไมพ่ กั วอนดอกจะนอนอยดู่ ว้ ยกัน ไม่เชน่ นน้ั ฉันไม่เลยจะเคยตวั

ครั้นเวลาดกึ กาดัดสงดั เงียบ ใบไม้แห้งแกรง่ เกรยี บระรบุ ร่อน
พระพายโชยเสาวรสขจายขจร พระจันทรแจ่มแจ้งกระจา่ งดวง

คาศัพท์
บำยศรี หมำยถึง เครือ่ งเชิญขวญั หรือรับขวญั ท้ำด้วยใบตอง รูปคล้ำยกระทงเปน็ ชั้นๆ มี
ขนำดใหญ่เลก็ สอบกนั ขึน้ ไปตำมลำ้ ดบั อำจเป็น 3 ชั้น 5 ชั้น 7 ชั้น หรือ 9 ช้ัน มเี สำปัก
ตรงกลำงแกน มเี ครือ่ งสังเวยวำงอยู่ในบำยศรีและมีไข่ขวัญเสียบอยู่บนยอด
ถอดความไดว้ า่

นำงวันทองเลยบอกกับขนุ แผนวำ่ ถำ้ ขุนแผนรกั นำงจริงต้องช่วยนำง ไปทูลพระ
พนั วษำขอนำงวนั ทองคืนให้ถกู ต้องตำมขั้นตอน ไม่อย่ำงนั้นกห็ ำ้ มขุนแผนแตะเนื้อตอ้ งตวั
นำงอีก ในเวลำคำ้่ นั้นเสียงเงียบสงดั จนไดย้ ินเสยี งของใบไมแ้ ห้งดงั กรอบแกรบ พระจันทร์
กส็ ่องแสงสว่ำง

ดุเหว่าเรา้ เสียงสาเนยี งกอ้ ง ระฆังฆ้องขานแขง่ ในวงั หลวง
วันทองน้องนอนสนทิ รวง จิตง่วงระงบั สู่ภวงั ค์
ฝนั วา่ พลดั ไปในไพรเถื่อน เลือ่ นเปื้อนไมร่ ทู้ ี่จะกลบั หลงั
ลดเลี้ยวเทีย่ วหลงในดงรงั ยังมีพยัคฆร์ ้ายมาราวี
ท้ังสองมองหมอบอยู่ริมทาง พอนางดัน้ ป่ามาถงึ ที่
โดดตะครบุ คาบคนั้ ในทันที
แล้วฉุดคร่าพาร่ไี ปในไพร

ถอดความได้ว่า
นกกต็ ่ำงร้องสียงดัง เสียงระฆังจำกในวงั ก็ตีบอกเวลำ นำงวันทองทีน่ อนหลบั สนิท

อยู่ ก็ฝันว่ำตนหลงไปในปำ่ หำทำงกลบั ไมไ่ ด้ ยิง่ เดินเลีย้ วไปไหนต่อไหนกย็ ิง่ หลงทำง และกไ็ ป
เจอเสือสองตัวนอนหมอบอยู่ริมข้ำงทำงแลว้ กต็ ะครบุ นำงเข้ำไปในป่ำ

สิน้ ฝันคร้ันตื่นตกประหม่า หวีดผวากอดผัวสะอืน้ ไห้
เลา่ ความบอกผวั ดว้ ยกลวั ภยั ประหลาดใจน้องฝันพรัน่ อุรา
ใตเ้ ตียงเสียงหนูกก็ กุ กก แมงมมุ ทุ่มอกที่รมิ ฝา
ยิง่ หวาดหวนั่ พรัน่ ตัวกลัวมรณา ดังวิญญานางจะพรากไปจากกาย
ฟังความตามนิมิตก็ใจหาย
คราน้ันขุนแผนแสนสนิท ฝันร้ายสาหัสตดั ตารา
ครัง้ น้นี า่ จะมอี นั ตราย

คาศัพท์
แมงมุมทุ่มอก หมำยถึง ทุ่มอกคือตีอก เชือ่ กันว่ำเมือ่ แมงมุมตีอกของมันจะเปน็ ลำงร้ำย

อย่ำงหนึ่ง
ถอดความไดว้ ่า

นำงก็ตื่นขึ้นมำร้องไห้ผวำกอดขนุ แผนและเลำ่ ควำมฝันให้ขนุ แผนฟัง ยิ่งได้ยนิ เสียงหนู
ร้องและแมงมุมทุ่มอกย่งิ ใจหำยกลวั จะเกดิ เรือ่ งไม่ดี

พเิ คราะห์ดทู ัง้ ยามอฐั กาล ก็บนั ดาลฤกษแ์ รงเป็นหนักหนา
มริ ทู้ ีจ่ ะแถลงแจ้งกจิ จา กอดเมยี เมนิ หน้าน้าตากระเดน็
จึงแกลง้ เพทบุ ายทานายไป ฝันอยา่ งนม้ี ใิ ช่จะเกิดเข็ญ
เพราะวิตกหมกไหม้จึงได้เป็น เน้อื เย็นอยู่กับผัวอย่ากลัวทกุ ข์
พร่งุ นพ้ี ่จี ะแก้เสนยี ดฝัน แล้วทาม่งิ สิง่ ขวัญให้เปน็ สขุ
มใิ ห้เกิดราคีกลียุค อยา่ เปน็ ทกุ ข์เลยเจา้ จงเบาใจ

คาศัพท์
อฐั กำล หมำยถึง อัฐเครำะห์ คือตำ้ แหน่งดำวเครำะห์ทง้ั 8 ตำมตำ้ รำโหรำศำสตร์
เสนียด หมำยถงึ ไม่เปน็ มงคล

ถอดความไดว้ า่
เมื่อขุนแผนได้ฟังควำมฝนั ของนำงวันทองก็รู้ว่ำเป็นลำงบอกเหตรุ ้ำยทีจ่ ะเกิดข้ึน แต่ไม่รู้

จะบอกนำงวันทองยงั ไงเลยปลอบใจนำงวันทอง จึงแกล้งบอกปลอบใจนำงวนั ทองว่ำเป็นเพรำะ
นำงคิดมำกไปไม่ได้จะเกิดเหตุร้ำยหรอก อยู่กับพี่ไม่ตอ้ งกลัว เดีย๋ วพรุ่งนีจ้ ะแก้สิง่ ไมเ่ ป็นมงคลให้
และทำ้ สิ่งดีท้ำให้นำงมคี วำมสขุ ไม่ให้เกดิ สิง่ ร้ำยๆ สบำยใจได้

ครัน้ วา่ รุ่งสางสวา่ งฟา้ สรุ ิยาแย้มเยี่ยมเหลีย่ มไศล

จะกล่าวถึงพระองคผ์ ทู้ รงชัย เนาในพระที่นัง่ บลั ลงั ก์รัตน์

พร้อมด้วยพระกานัลนกั สนม หมอบประนมเฝา้ แหนแนน่ ขนัด

ประจาต้งั เครื่องอานอย่งู านพดั ทรงเคอื งขัดขนุ ช้างแต่กลางคนื

แสนถ่อยใครจะถ่อยเหมอื นมนั บา้ ง ทกุ อย่างทีจ่ ะช่วั อา้ ยหัวลืน่

เวียนแตเ่ ปน็ ถอ้ ยความไมข่ า้ มคืน นา้ ยืนหยัง่ ไม่ถงึ ยังดึงมา

คาศพั ท์

เครือ่ งอำน หมำยถงึ เครื่องกิน

ถอ่ ย หมำยถงึ ชวั่ ,เลว

น้ำยืนหยง่ั ไมถ่ งึ หมำยถึง น้ำลึกเกินกว่ำเท้ำจะหยง่ั ถงึ

ถอดความได้ว่า

วันรุ่งขนึ้ สมเดจ็ พระพันวษำประทบั บนบลั ลงั ก์มีนำงก้ำนลั และสนมหมอบเฝำ้ อยู่ ต้ังเครือ่ งกินและ

อยู่งำนพดั ตำมหน้ำที่ สมเด็จพระพนั วษำขดั เคืองขุนช้ำงตง้ั แต่เวลำกลำงคืน ทรงเห็นว่ำขุนช้ำงเปน็

คนชัว่ คอยแต่มีคดีควำมกบั ผู้อืน่

คราวนนั้ ฟอ้ งกันด้วยวันทอง น่มี นั ฟ้องใครอีกอ้ายชาติขา้
ดารพิ ลางทางเสดจ็ ยาตรา ออกมาพระที่นงั่ จกั รพรรดิ
พระสตู รรดู กรา่ งกระจ่างองค์ ขนุ นางกราบลงเปน็ ขนดั
ทั้งหนา้ หลงั เบยี ดเสียดเยียดยัด หมอบอดั ถดั กนั เปน็ หลัน่ ไป
ทอดพระเนตรมาเห็นขุนชา้ งเฝ้า เออใครเอาฟ้องมันไปไวไ้ หน
พระหมื่นศรีถวายพลนั ในทันใด รบั ไว้คลีท่ อดพระเนตรพลนั

คาศัพท์
พระสูตร หมำยถงึ มำ่ น

ถอดความไดว้ า่
ครำวก่อนก็ฟอ้ งร้องเรือ่ งวนั ทอง ครั้งนีไ้ ม่ทรงทรำบว่ำจะฟ้องใครอีก พระองค์จงึ

เสด็จออกมำที่พระที่น่ังจักรพรรดิ เมื่อมำ่ นรดู ออกขุนนำงก็พรอ้ มกนั กรำบลงหมอบเฝ้ำกนั อยู่
มำกมำยตำมล้ำดับ ทรงทอดพระเนตรเหน็ ขนุ ช้ำงเข้ำเฝำ้ อยู่จงึ ตรัสถำมขุนนำงว่ำจะฟอ้ งใคร
หมื่นศรี จึงถวำยฎีกำให้ทอดพระเนตร

พอทรงจบแจ้งพระทยั ในข้อหา ก็โกรธาเคอื งขุ่นหุน่ หนั
มันเค่ยี วเขญ็ ทาเปน็ อยา่ งไรกนั อีวนั ทองคนเดียวไม่รู้แลว้
ราวกบั ไมม่ ีหญิงเฝา้ ชงิ กนั หรอื อีวันทองนั้นมนั มแี กว้
รปู อ้ายชา้ งช่วั ชา้ ตาบอ้ งแบ๋ว ไม่เหน็ แววที่ว่ามันจะรกั
ใครจะเอาเปน็ ผัวเขากลัวอาย หัวหดู เู หมือนควายทีต่ กปลกั
คราวนน้ั เป็นความกูถามซัก ตกหนกั อยู่กบั เฒ่าศรีประจัน

คาศพั ท์
โกรธำ หมำยถงึ โกรธ
ปลกั หมำยถงึ แอง่ ทีเ่ ป็นโคลนเลน

ถอดความไดว้ า่
พอทอดพระเนตรเสรจ็ กก็ รวิ้ ว่ำเรือ่ งวันทองคนเดยี ว ท้ำไมไมจ่ บกนั เสียทีเหมือนกับไม่

มผี ู้หญิงคนอืน่ อีกแล้ว และทรงไม่เหน็ ว่ำวนั ทองจะมีใจรกั ขุนช้ำง ใครกไ็ มอ่ ยำกได้ขนุ ช้ำงไปเปน็
ผัว เพรำะดูรปู ร่ำงหนำ้ ตำนำ่ เกลียด

วนั ทองกสู ิให้กบั ไอแ้ ผน ไยแล่นมาอยู่กับอา้ ยช้างนัน่

จมน่ื ศรไี ปเอาตัวมันมาพลนั ทง้ั วันทองขนุ แผนอ้ายหมื่นไวย

ฝ่ายพระหมืน่ ศรีได้รับส่งั ถอยหลงั ออกมาไมช่ ้าได้

สั่งเวรกรมวงั ในทันใด ตารวจในวิง่ ตะบึงมาถงึ พลนั

ข้นึ ไปบนเรือนพระหมืน่ ไวย แจ้งขอ้ รับส่ังไปขมขี มนั

ขุนช้างฟอ้ งร้องฎีกาพระทรงธรรม์ ให้หาทัง้ สามทา่ นนั้นเขา้ ไป

คาศัพท์

ตะบึง หมำยถึง รบี เร่ง

ขมีขมนั หมำยถึง ทนั ทีทนั ใด

พระทรงธรรม์ หมำยถงึ พระมหำกษตั ริย์

ถอดความไดว้ า่

ครำวก่อนกย็ กวนั ทองให้กับขุนแผนไปแล้ว ทำ้ ไมจงึ มำอยู่กบั ขุนชำ้ งอกี จงึ ให้

จมื่นศรีไปน้ำตัววันทอง ขนุ แผนและจมื่นไวย พระหมืน่ ศรีได้รับค้ำสั่งให้ถอยหลงั ออกมำ

ในไมช่ ้ำและสง่ั หำรในวังทนั ทีใหท้ หำรวิ่งมำอยำ่ งเรง่ รีบและขนึ้ ไปบนเรือนพระหมื่นไวยและ

แจ้งรบั สั่งให้รีบไปในทันที ขุนช้ำงได้ยืนค้ำร้องทกุ ขใ์ ห้พระเจำ้ แผ่นดินให้เรียกท้ังสำมคนมำ

เข้ำเฝ้ำ

คราน้ันวันทองเจา้ พลายงาม ได้ฟังความครา้ มครั่นหวัน่ ไหว
ขุนแผนเรยี กวันทองเข้าห้องใน ไมไ่ วใ้ จจึงเสกด้วยเวทมนตร์
สีขี้ผึ้งสีปากกนิ หมากเวทย์ ซึ่งวิเศษสารพดั แกข้ ดั สน
น้ามนั พรายน้ามนั จันทน์สรรเสกปน เคยคุ้มขังบังตนแตไ่ รมา
แล้วทาผงอิทธิเจเขา้ เจิมพกั ตร์ คนเห็นคนทักรกั ทกุ หน้า
เสกกระแจะจวงจนั ทร์นา้ มันทา เสรจ็ แล้วก็พาวันทองไป

ถอดความได้วา่
ตอนนั้นนำงวันทองและพลำยงำมได้ฟงั คำ้ รับสงั่ แลว้ รู้สกึ ตื่นเต้น และขุนแผนเรียก

นำงวนั ทองเข้ำไปข้ำงในหอ้ ง เพรำะไมไ่ ว้ใจเลยเสกมนตร์ใส่นำงวันทอง เอำขีผ้ ึง้ มำปำกและ
กนิ หมำกทีล่ งมนตร์ไว้ มันเปน็ ของทีช่ ว่ ยแก้ปัญหำทกุ อย่ำง มที ้ังน้ำมนั พรำยและน้ำมนั จนั ทน์
ที่ใช้พลำงตัวมำตลอด แล้วนำ้ ผงเสนห่ ์มำทำหนำ้ เพื่อให้คนทเี่ หน็ ทที่ กั ทุกคนต่ำงหลงรกั ตน
และเสกเครือ่ งหอมที่ทำ้ ด้วยไมจ้ นั ทร์ทำ้ ใหเ้ ปน็ นำ้ มันพอทำ้ เสร็จแลว้ กพ็ ำนำงวันทองออกไป

ครานั้นทองประศรผี ู้มารดา คร้นั ได้แจง้ กิจจาไม่นิ่งได้
เด็กเอย๋ วิง่ ตามมาไวไว ลงบนั ไดงนั งกตกนอกกชาน
พลายชมุ พลกอดกน้ ทองประศรี กูมใิ ชช่ า้ งขี่ดอกลกู หลาน
ลุกขน้ึ โขยง่ โกง้ โคง้ คลาน ซมซานโฮกฮากอ้าปากไป
คร้ันถึงยั้งอย่ปู ระตูวัง ผรู้ บั ส่งั เร่งรดุ ไม่หยุดได้
ขนุ แผนวันทองพระหมืน่ ไวย เขา้ ไปเฝ้าองคพ์ ระภูมี ฯ

ถอดความไดว้ ่า
เมื่อแมข่ องนำงวนั ทองได้รขู้ ่ำวก็ร้อนใจ รีบเรียกลูกหลำนให้วิง่ ตำมมำให้รีบลงจำก

บันไดจนตกออกนอกชำน พลำยชมุ พลกเ็ ข้ำกอดกน้ นำงทองประศรี นำงทองประศรีจงึ
ตะโกนบอกว่ำพลำยชมุ พลว่ำตนไมใ่ ช่ชำ้ ง แล้วกล็ ุกข้ึน เมื่อถึงหนำ้ ประตวู งั ทั้งสำมคนจงึ รีบ
เข้ำไปเข้ำเฝ้ำพระมหำกษัตรยิ ์

ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช ปิน่ ปกั นคเรศเรืองศรี
เห็นสามราเขา้ มาอัญชลี พระปรานเี หมอื นลูกในอทุ ร
ด้วยเดชะพระเวทวิเศษประสิทธิ์ เผอิญคิดรกั ใครพ่ ระทัยออ่ น
ตรสั ถามอย่างความราษฎร ฮ้าเฮย้ ดกู อ่ นอีวนั ทอง
เมอ่ื มงึ กลับมาแต่ปา่ ใหญ่ กสู ิให้อา้ ยแผนประสมสอง
ครน้ั กขู ดั ใจใหจ้ าจอง ตัวของมึงไปอย่แู ห่งไร

ถอดความไดว้ า่
เมือ่ พระพนั วสำเห็นท้ังสำมคน(ขนุ ช้ำง พระไวย และนำงวนั ทอง)เดินเข้ำมำก็เกิด

ควำมเอน็ ดูอย่ำงลกู จึงตรสั ถำมควำมวำ่ เมือ่ กลับมำจำกป่ำที่ตดั สินให้ไปอยู่กับขนุ แผน
เปน็ อย่ำงไร

ทาไมไมอ่ ยู่กบั อ้ายแผน แล่นไปอย่กู บั อ้ายช้างใหม่
เดิมมึงรกั อา้ ยแผนแลน่ ตามไป คร้นั ยกใหเ้ ตน้ กลับเลน่ ตัว
อยกู่ ับอ้ายชา้ งไม่อย่ไู ด้ เกิดรงั เกยี จเกลียดใจดว้ ยชงั หัว
ดูยักใหมย่ ้ายเกา่ เฝา้ เปลีย่ นตัว ตกวา่ ชั่วแล้วมึงไม่ไยดี ฯ
ละล้าละลงั ประนมกม้ เกศี
ครานั้นวันทองไดร้ ับสง่ั ทูลคดีพระองค์ผู้ทรงธรรม์
หัวสยองพองพร่ันทันที

ถอดความไดว้ า่
ให้ไปอยู่กับขนุ แผนทำ้ ไมถึงไมไ่ ปอยู่ แต่กลบั ไปอยู่กบั ขนุ ช้ำง ท้ังๆทีแ่ ต่กอ่ นรกั กบั ขุนแผน

ไม่ใช่เหรอพอจะยกให้ไปอยู่กับขนุ ช้ำง กร็ ังเกียจขนุ ช้ำงขึน้ มำ เปลี่ยนไปเปลีย่ นมำมนั ไม่ดี
เมื่อนำงวนั ทองได้รบั สงั่ ก็รู้สึกละล้ำละลงั จึงประนมมือไหว้เหนอื หวั นำงรู้สึกกลัวมำก

ขอเดชะละอองธุลีพระบาท องค์หริรักษร์ าชรงั สรรค์
เมอ่ื กระหม่อมฉนั มาแต่อรัญ ครง้ั นัน้ โปรดประทานขนุ แผนไป
คร้ันอยมู่ าขุนแผนตอ้ งจาจอง กระหมอ่ มฉันมที อ้ งนน้ั เติบใหญ่
อย่ทู ีเ่ คหาหนา้ วัดตะไกร ขนุ ชา้ งไปบอกว่าพระโองการ
มีรบั สั่งโปรดประทานให้ กระหม่อมฉนั ไม่ไปก็หักหาญ
ยื้อยุดแดครา่ ทาสามานย์ ทเพอ่ื นบ้านจะช่วยกส็ ุดคิด

ถอดความได้ว่า
นำงวันทองทลู ขอพระพนั วษำว่ำ เมื่อตอนทีอ่ อกจำกป่ำพระองค์ยกหม่อม

ฉนั ให้ขนุ แผน ต่อมำขนุ แผนถูกเข้ำคกุ ดิฉนั ได้ต้ังทอง ขุนช้ำงก็เข้ำมำกระหม่อมไปอยู่
ด้วยโดยอ้ำงว่ำเปน็ พระบญั ชำของพระองค์ มำฉุดกระหมอ่ มไปเพื่อนบ้ำนก็เกรงกลวั
เพรำะคิดว่ำเปน็ พระบญั ชำของพระองค์

ดว้ ยขุนช้างอา้ งว่ารบั สั่งให้ ใครจะขัดขนื ไวก้ ็กลัวผิด
จนใจมไิ ปกส็ ดุ ฤทธิ์ ชวี ิตอยู่ใต้พระบาทา ฯ
ฟังจบกริว้ ขนุ ช้างเปน็ หนกั หนา
ครานั้นพระองค์ผทู้ รงภพ อ้ายบา้ เย่อหยิ่งอา้ ยลิงโลน
มพี ระสิงหนาทตวาดมา มึงถือใจว่าเปน็ เจ้าทีโ่ รงโขน
ตกว่ากูหาเป็นเจา้ ชวี ิตไม่ เทีย่ วทาโจรใจคะนองจองหองครัน
เปน็ ไมม่ อี าชญาสิทธิ์คดิ ถึงโดน

ถอดความได้วา่
พระพนั วษำได้ฟงั ขุนช้ำงทูลก็ทรงกริว้ ตวำดเสียงดงั ลัน่ ว่ำถำ้ พระองคไ์ ม่เปน็ กษัตริย์

ขุนช้ำงกค็ งมองไม่เห็นหัว จะต้องเฆีย่ นเสียด้วยหวำย

เลีย้ งมึงไม่ได้อา้ ยใจรา้ ย ชอบแตเ่ ฆี่ยนสองหวายตลอดสัน
แลว้ กลบั ความถามข้างวนั ทองพลนั เออเมื่อมันฉุดคร่าพามึงไป
ก็ช้านานประมาณได้สิบแปดปี คร้ังนี้ทาไมมึงจงึ มาได้
นม่ี งึ หนมี นั มาหรือว่าไร หรอื วา่ ใครไปรบั เอามงึ มา
วันทองฟงั ถามให้คร้ามครัน่ บังคมคลั ประนมก้มเกศา
ขอเดชะพระองคท์ รงศกั ดา พระอาญาเปน็ พน้ ลน้ เกลา้ ไป

ถอดความไดว้ า่
พระพันวษำกต็ รสั ถำมนำงวนั ทองว่ำ เมื่อขุนช้ำงฉดุ ไปเปน็ เวลำประมำณ

18 ปีท้ำไมถึงหนมี ำได้ หนีมำเองหรือว่ำใครไปรบั มำ นำงวันทองได้ฟงั คำ้ ถำมก็
รู้สึกกลัว

คร้งั น้จี มืน่ ไวยนั้นไปรับ กระหม่อมฉนั จึงกลับคืนมาได้
มิใช่ย้อนยอกทานอกใจ ขุนแผนก็มิได้ประเวณี
แต่มานนั้ เวลาสกั สองยาม ขุนชา้ งจึงหาความว่าหลบหนี
ขอพระองคจ์ งทรงพระปรานี ชวี ีอยู่ใตพ้ ระบาทา ฯ

ถอดความได้ว่า
นำงวันทองกรำบทูลสมเดจ็ พระพันวษำว่ำจมื่นไวยไปรบั ตอนกลำงคืน ขุนช้ำงจึง

คิดว่ำหนีออกมำ ขนุ แผนกไ็ มไ่ ด้ท้ำอะไรไม่ดีไม่งำม นำงทลู ขอควำมกรุณำจำกสมเดจ็
พระพนั วษำ

ครานน้ั พระองค์ผู้ทรงเดช ฟงั เหตุข่นุ เคืองเปน็ หนกั หนา
อ้ายหมน่ื ไวยทาใจอหังการ์ ตกว่าบา้ นเมืองไมม่ ีนาย
จะปรึกษาตราสินให้ไมไ่ ด้ จึงทาตามน้าใจเอางา่ ยงา่ ย
ถา้ ฉวยเกิดห่าฟนั กนั ลม้ ตาย อนั ตรายไพร่เมอื งก็เคอื งกู
อีวันทองกใู หอ้ ้ายแผนไป อา้ ยชา้ งบงั อาจใจทาจ่ลู ู่
ฉุดมนั ขึ้นชา้ งอา้ งถงึ กู ตะคอกขอู่ วี นั ทองให้ตกใจ

คาศพั ท์
ตกว่ำ หมำยถงึ รำวกับว่ำ
ตรำสิน หมำยถงึ แจ้งควำมไว้เพือ่ เปน็ หลกั ฐำน
จู่ลู่ หมำยถงึ หุนหันพลนั แล่น ในควำมวำ่ “อำ้ ยช้ำงบังอำจใจท้ำจู่ลู่”

ถอดความได้ว่า
เมื่อพระพันวษำได้ฟงั ควำมจำกนำงวันทอง กโ็ กรธจมื่นไวยทีท่ ำ้ กำรอกุ อำจท้ำ

เหมือนบ้ำนเมืองไม่มีกฎหมำย ถ้ำเกดิ มีกำรฆ่ำฟนั ล้มตำย ประชำชนจะขุ่นเคืองพระพันวษำ
ได้ ทำงด้ำนขนุ ช้ำงก็ผิดทไี่ ปฉุดตวั นำงวันทองมำ แล้วยงั อ้ำงชื่อพระพนั วษำไปข่มขู่พำตวั นำง
วนั ทองมำ

ชอบตบใหส้ ลบลงกบั ท่ี เฆย่ี นตเี สียใหย้ ับไม่นบั ได้
มะพรา้ วห้าวยดั ปากให้สาใจ อ้ายหม่นื ไวยกโ็ ทษถึงฉกรรจ์
มงึ ถอื วา่ อีวนั ทองเป็นแม่ตัว ไม่เกรงกลัวเว้โว้ทาโมหันธ์
ไปรบั ไยไม่ไปในกลางวัน อ้ายแผนพอ่ น้ันกเ็ ปน็ ใจ
มนั เหมือนวัวเคยขามา้ เคยขี่ ถึงบอกกวู า่ ดีหาเชื่อไม่
อา้ ยช้างมนั กฟ็ อ้ งเป็นสองนยั วา่ อ้ายไวยลักแม่ให้บิดา

คาศพั ท์
วัวเคยขำม้ำเคยขี่ หมำยถึง คนุ้ เคยกนั มำอย่ำงดี รู้ทีกนั เข้ำใจในท้ำนองของกนั และกนั

ส้ำนวนนี้ส่วนมำกใช้กบั คนที่เคยเป็นสำมี ภรรยำกัน
ถอดความไดว้ ่า

เฆี่ยนตีขนุ ช้ำงให้สลบคำที่ แล้วเอำมะพร้ำวหำ้ วยัดปำก จมื่นไวยกม็ ีควำมผิดฉกรรจท์ ีไ่ ป
พำตัวนำงวันทองมำกลำงดกึ คงจะมขี นุ แผนผู้เป็นพ่อคอยหนนุ หลงั เพรำะว่ำขุนช้ำงเอำเรื่อง
มำบอกพระพนั วษำว่ำ จมื่นไวยฉุดนำงวนั ทองกลับไปใหพ้ ่อถือว่ำเปน็ ควำมผิด

เป็นราคีขอ้ ผิดมีติดตวั หมองมัวมลทินอยูห่ นกั หนา
ถ้าอา้ ยไวยอยากจะใครไ่ ดแ้ มม่ า ชวนพอ่ ฟอ้ งหาเอาเปน็ ไร
อัยการศาลโรงกม็ ีอยู่ หรอื ว่ากตู ัดสินใหไ้ มไ่ ด้
ชอบทวนด้วยลวดใหป้ วดไป ปรับไหมให้เท่ากับชายชู้
มนั เกิดเหตุทง้ั นก้ี ็เพราะหญิง จึงหึงหวงช่วงชงิ ยุง่ ยง่ิ อยู่
จาจะตดั รากใหญใ่ ห้หล่นพรู ใหล้ ูกดอกดกอยู่แตก่ ิง่ เดียว

คาศัพท์
ทวนด้วยลวด หมำยถงึ เฆีย่ นตีด้วยหนังทีท่ ำ้ เปน็ เส้นยำวๆซึง่ เรียกวำ่ ลวดหนงั

ถอดความได้ว่า
ถำ้ จมื่นไวยอยำกได้ตัวแม่ ท้ำไมไมพ่ ำพ่อมำฟ้องศำล หรือคดิ ว่ำพระพนั วษำไม่

สำมำรถตัดสินให้ได้ ต้องลงโทษด้วยลวดและปรับ ส่วนขุนช้ำงก็บังอำจอ้ำงรำชโองกำร
ควรตบให้สลบ แล้วเอำมะพร้ำวยัดปำก แล้วรบั สงั่ ว่ำจะต้องแก้ปัญหำนี้ใหจ้ บเสยี ที ต้อง
ตัดรำกใหญ่(ปัญหำ) ให้เหลือลกู ดอกกง่ิ เดียว (ให้นำงวันทองตดั สินใจเลือกเพยี งหนึ่ง)

อีวันทองตวั มันเหมือนรากแก้ว ถ้าตัดโคนขาดแล้วกใ็ บเหีย่ ว
ใครจะควรสู่สมอย่กู ลมเกลียว ใหเ้ ด็ดเดี่ยวรู้กันแต่วันนี้
เฮย้ อวี ันทองว่ากระไร มงึ ต้ังใจปลดปลงใหต้ รงที่
อย่าภวงั คก์ งั ขาเป็นราคี เพราะมึงมีผัวสองกตู อ้ งแคน้
ถา้ รักใหมก่ ไ็ ปอยกู่ ับอา้ ยช้าง ถา้ รักเกา่ เข้าขา้ งอ้ายขนุ แผน
อยา่ เวียนวนไปใหค้ นมันหมิน่ แคลน ถา้ แมน้ มึงรักไหนใหว้ า่ มา

คาศพั ท์
รำกใหญ่ หมำยถงึ นำงวันทอง

ถอดความได้ว่า
นำงวนั ทองเหมือนกบั รำกแก้วถ้ำตดั โคนไดแ้ ล้วใบก็จะเหี่ยวไปเอง พระพันวษำตรสั

ว่ำนำงวันทองจะตกลงยังไง อย่ำลังเลเพรำะมที ั้งผวั และลกู ถำ้ รักใหมก่ ใ็ ห้ไปอยู่กับขุนช้ำง
แต่ถ้ำรักกเ็ ลือกขนุ แผน อย่ำชกั ชำ้ คนจะนินทำเอำได้ จะเลือกใครก็ว่ำมำ

ครานน้ั วนั ทองฟงั รับส่ัง ให้ละลา้ ละลังเป็นหนักหนา
คร้นั จะทลู กลัวพระราชอาญา ขนุ ชา้ งแลดูตายักค้วิ ลน
พระหมน่ื ไวยใช้ใบใ้ หแ้ ม่ว่า บุ้ยปากตรงบดิ าเป็นหลายหน
วนั ทองหมองจิตคิดเวียนวน เปน็ จนใจน่งิ อย่ไู มท่ ลู ไป
หาไดย้ ินวันทองทลู ข้นึ ไม่
ครานั้นพระองค์ทรงธรณินทร์ หรอื มงึ ไม่รักใครใหว้ ่ามา
พระตรัสความถามซักไปทันใด

ถอดความไดว้ ่า
นำงวนั ทองได้ฟังคำ้ พระพนั วษำกเ็ กดิ ลงั เลว่ำจะเลือกใคร มองไปทำงขนุ ช้ำงก็ยกั ควิ้
มองไปทำงจมื่นไวยกท็ ำ้ ปำกบุ้ยไปตรงพ่อ วันทองคดิ วนไปวนมำ ก็ยงั ไม่ทลู อะไรแก่
พระพนั วษำ พระพันวษำไมเ่ หน็ ว่ำนำงวันทองทลู อะไร ทรงตรัสถำมตอ่ วำ่ จะไม่รกั ใคร
ให้ว่ำมำ

จะรกั ชชู้ งั ผัวมงึ กลวั อาย จะอยดู่ ว้ ยลูกชายก็ไมว่ ่า
ตามใจกจู ะให้ดังวาจา แตน่ ีเ้ บื้องหน้าขาดเด็ดไป
ใหบ้ นั ดาลบังจิตหาคิดไม่
นางวันทองรบั พระราชโองการ ด้วยสิ้นในอายุทีเ่ กิดมา
อกุศลดลมัวใหช้ วั่ ใจ ดังตัวตกพระสุเมรภุ ผู า
คิดคะนงึ ตะลึงตะลานอก เกรงผิดภายหนา้ ก็สุดคิด
ให้อุธัจอดั อน้ั ตันอุรา

ถอดความได้วา่
จะไปอยู่กบั ลูกไหม ตำมแต่ใจ แต่ถำ้ ตอบมำแล้วจะเปลี่ยนแปลงไมไ่ ด้ นำงวันทองรับ

พระรำชโองกำรดังน้ันกค็ ดิ ไมอ่ อก ถงึ เวลำสิ้นอำยุ จึงเกดิ “อกุศล” ทำ้ ให้ประหม่ำและเกรง
ว่ำจะตัดสินใจผิด

จะว่ารักขุนช้างกระไรได้ ที่จริงใจมิได้รักแต่สักหนิด
รักพอ่ ลูกหว่ งดังดวงชีวิต แมน้ ทลู ผิดจะพโิ รธไมโ่ ปรดปราน
อยา่ เลยจะทลู เป็นกลางไว้ ตามพระทัยทา้ วจะแยกให้แตกฉาน
คดิ แลว้ เทา่ นั้นมิทนั นาน นางก้มกรานแล้วก็ทูลไปฉับพลนั
ความรักขุนแผนกแ็ สนรัก ดว้ ยร่วมยากมานักไมเ่ ดียดฉันท์
สูล้ าบากบกุ ปา่ มาด้วยกัน สารพนั อดออมถนอมใจ

ถอดความไดว้ ่า
จะว่ำรกั ขุนช้ำงกไ็ ม่ได้เพรำะตนไมไ่ ด้รัก ถำ้ เกิดทลู พระพนั วษำผดิ ก็จะเปน็ ทลู จึงทลู เปน็
กลำงๆตำมแตพ่ ระทัยของพระพันวษำว่ำจะตัดสินใจอย่ำงไร จึงทลู ออกไปว่ำขุนแผนนั้นก็
แสนรักร่วมทกุ ข์ร่วมสขุ ด้วยกันมำนำน

ขนุ ชา้ งแตอ่ ยดู่ ว้ ยกนั มา คาหนกั หาได้วา่ ใหเ้ คอื งไม่
เงินทองกองไว้มิให้ใคร ข้าไทใชส้ อยเหมือนของตัว
จม่นื ไวยเลา่ กเ็ ลือดที่ในอก ก็หยิบยกรักเท่ากนั กบั ผวั
ทลู พลางตวั นางเริ่มระรวั ความกลัวอาญาเป็นพน้ ไป
ฟงั จบแค้นคลง่ั ดังเพลิงไหม้
ครานั้นพระองค์ผู้ทรงภพ ดูดู๋เป็นได้อีวันทอง
เหมือนดินประสิวปลิวติดกับเปลวไฟ

ถอดความไดว้ ่า
ขนุ ช้ำงอยู่ด้วยกนั มำก็ไม่เคยทำ้ เรื่องให้ขุ่นเคืองใจและมเี งินทองบำ่ วไพร่ใช้ไมข่ ดั สน
ส่วนจมื่นไวยทีเ่ ป็นลูกชำยก็เปน็ เหมือนเลือดในอก ย่อมรกั เท่ำกบั รกั ผัวอยู่แล้ว ทลู เสรจ็
นำงวันทองก็สนั่ ดว้ ยควำมกลวั
หลังจำกนำงวนั ทองทูล พระพันวษำกริว้ อยำ่ งมำกเหมือนดินประสวิ ที่โดนไฟแล้วปะทุ

จะวา่ รกั ขา้ งไหนไมว่ ่าได้ น้าใจจะประดงั เขา้ ท้งั สอง
ออกน่ันเข้าน่มี สี ารอง ยิง่ กว่าท้องทะเลอันลา้ ลกึ
จอกแหนแพเสาสาเภาใหญ่ จะทอดถมเท่าไรไม่รสู้ กึ
เหมือนมหาสมุทรสุดซึ้งซึก นา้ ลึกเหลือจะหยัง่ กระทงั่ ดิน
อิฐผาหาหาบมาทุ่มถม กจ็ ่อมจมสญู หายไปหมดสิน้
อีแสนถอ่ ยจญั ไรใจทมิฬ ดังเพชรนิลเกดิ ขึ้นในอาจม

ถอดความได้ว่า
นำงวนั ทองไมย่ อมบอกวำ่ จะเลือกใคร พระพันวษำรบั ส่งั ดำ่ นำงวันทองวำ่ รักข้ำง

ไหนเลือกไมถ่ กู จะเอำไว้ส้ำรองท้ังสองยิง่ วำ่ ควำมลึกของทะเลทอดสมอลึกเกินจะหยัง่ ถงึ
ได้ คนถ่อย จญั ไร ใจทมฬิ เหมือนเพชรทีเ่ กิดในสงิ่ สกปรก

รูปงามนามเพราะน้อยไปหรือ ใจไมซ่ ือ่ สมศักดิ์เทา่ เสน้ ผม
แตใ่ จสตั วม์ นั ยังมีทีน่ ิยม สมาคมกแ็ ต่ถึงฤดมู ัน
มงึ น่ถี อ่ ยย่งิ กว่าถ่อยอที า้ ยเมอื ง จะเอาเรื่องไมไ่ ด้สกั สง่ิ สรรพ์
ละโมบมากตณั หาตาเป็นมนั สกั ร้อยพันใหม้ งึ ไม่ถงึ ใจ
วา่ หญิงชั่วผัวยังคราวละคนเดียว หาตามตอมกนั เกรยี วเหมอื นมึงไม่
หนักแผน่ ดนิ กูจะอยู่ไย อ้ายไวยมงึ อยา่ นับวา่ มารดา

ถอดความไดว้ า่
หน้ำตำสวยงำมชื่อเพรำะนอ้ ยไปหรือถึงได้จิตใจไมซ่ ื่อเท่ำกับเส้นผม เลวกว่ำสตั ว์เพรำะ

สตั ว์ยังมฤี ดูผสมพันธ์ุ หญงิ ชว่ั ยงั มผี วั ครำวละคน จะอยู่ใหห้ นักแผน่ ดินทำ้ ไม ทรงหันไปตรัส
กับจมืน่ ไวยว่ำอย่ำนับนำงวนั ทองเปน็ แมใ่ ห้อำยเขำ

กูเลีย้ งมึงถึงใหเ้ ปน็ หัวหมืน่ คนอื่นร้วู ่าแมก่ ็ขายหนา้
อ้ายขุนชา้ งขุนแผนท้งั สองรา กูจะหาเมียใหอ้ ย่าอาลัย
หญิงกาลกิณีอแี พศยา มนั ไม่น่าเชยชิดพสิ มัย
ทีร่ ปู รวยสวยสมมีถมไป มงึ ตดั ใจเสียเถดิ อีคนนี้
เรง่ เรว็ เหวยพระยายมราช ไปฟนั ฟาดเสียให้มนั เป็นผี
อกเอาขวานผา่ อย่าปรานี อย่าใหม้ ีโลหิตติดดินกู
เอาใบตองรองไว้ให้หมากิน ตกดินจะอัปรยี ก์ าลีอยู่
ฟันใหห้ ญิงชายทง้ั หลายดู สงั่ เสร็จเสด็จสปู่ ราสาทชยั

ถอดความไดว้ ่า
รับสัง่ ขุนช้ำงกับขนุ แผนพระองค์จะทรงหำเมยี ใหม่ให้ แล้วรับส่ังให้เอำนำงวันทองไป
ประหำรชีวติ เอำขวำนผ่ำอก แล้วเอำใบตองมำรองเลือดให้หมำกนิ อย่ำให้เลือด
อปั รีย์กำลีตกถงึ พื้นดินเลย รบั ส่งั เสร็จก็เสดจ็ เข้ำสปู่ รำสำทที่ประทบั



เสภาคืออะไร ?

กลอนเสภาเป็นคาประพนั ธช์ นิด
กลอนสภุ าพ

ใช้ขบั ในโอกาสหรอื วาระสาคญั
ต่างๆ หรอื ในงานบญุ

ไทยได้รบั ประเพณีการขบั เสภา
มาจากอินเดีย

บทวิเคราะห์

๑. คณุ ค่าด้านเนื้อหา

๑.๑ เนื้อเรอ่ื ง

บทเสภาเรอื่ ง ขนุ ช้างขนุ แผน ตอน ขนุ ช้าง
ถวายฎีกา เป็นตอนหนึ่งใน ๘ ตอน ที่ได้รบั ยกยอ่ งจำกวรรณคดี

สโมสรว่ำเป็นยอดของกลอนสภุ ำพทีไ่ พเรำะดีเลิศทงั้
เน้ือเรอื่ ง และกระบวนกลอน เป็นเรอ่ื งเอกที่คนไทยร้จู กั มาก
ที่สดุ และนิยมอ่านเพราะติดใจในเนื้อเรอื่ ง

บทวิเคราะห์

๑.๒ ตวั ละคร

สมเดจ็ พระพนั วษำ เป็นพระมหากษตั ริย์
แห่งกรงุ ศรีอยธุ ยา บทบาทของพระพนั วษาท่ีเด่น
ท่ีสดุ คือ เป็นผทู้ ี่ชี้ชะตาชีวิตให้กบั ตวั ละครทกุ ตวั

บทวิเคราะห์

๑.๒ ตวั ละคร

จมนื่ ไวยวรนำถหรอื พลำยงำม
เป็นบตุ รชายของขนุ แผนกบั นางวนั ทอง

เข้ารบั ราชการและได้กระทาคณุ งามความดี
จนได้เลื่อนบรรดาศกั ด์ิให้เป็นจมืน่ ไวยวรนาถ

จม่นื ไวยเป็นตวั ละครท่ีมีอารมณ์หนุ หนั พลนั
แล่น ไมค่ ่อยคิดไตร่ตรองให้รอบคอบ

บทวิเคราะห์

๑.๒ ตวั ละคร

ขนุ แผน ในตอนนี้กล่าวถึงลกั ษณะนิสยั
ของขนุ แผนอยนู่ ้อย ไม่เน้นบทบาทมากนัก
แต่จะเน้นสะท้อนให้เหน็ ว่าเป็นชายไทยท่ีมี
ความรกั ต่อนางวนั ทองอย่างสมา่ เสมอ

บทวิเคราะห์

๑.๒ ตวั ละคร

ขนุ ช้ำง เป็นตวั ละครที่มีความรกั
มนั่ คง แต่มีข้อเสียคือ ไม่คิดไตร่ตรอง
ให้รอบคอบ จะทาการส่ิงใดกม็ กั ใช้อารมณ์
ของตนเองเป็นท่ีตงั้ ซ่ึงเป็นต้นเหตขุ อง
การท่ีนางวนั ทองต้องโทษประหารชีวิต