46' OONG CO cUng nhang mau thuAn n¢1 bI,\ rat .au aile dii dAn d<!'n Mji phil! "thay nglfB ;,;jaa dong". Sau cu(lc dao chlnh DI.m 0·11·1963), cUng v()i toiin mil!n Nam, nhAn dan da ph6i h'iP ba mul glap oong pha banh c8.c Ifp eh!il"n hfqe til Mn filii d€n HHi van. " Quang Tri, ngily 9·2·1964, quAn V8 dan ta <iii till'n c6ng giru ph6ng III Ba LOng dong Ujl DtI N61 (hi/Il ngllD sOng Han). DAy III m¢t qu$n III co clln cl1, cOng 8" vU'ng chile, d\ll1O boo vQng, Qu$n truang Trlln Dlnh lAm dli tilng b6: "Day lil Ddl ba"t kh. xAm ph\Ull". TM mil chi sau 25 pMt milln Mu, qu$n 1)( nay dii tMt thu va troang dii uiu thoot sau khi hO hlto !:>Inh Hnh tll thu. IIUt g'An ba ngiJ.n ogUin tU' 74 tbOn thu¢< Vllng giap ranh d€n d\!" mU'ng qu$n III IiPru pMng. ng\fOl ij etlc khac, eli cr thilnh pM HOO cGng Ba Vmg tim ng\foll than gilj thu nMn tin cho cbllng, con Mt nh" ehuy<!n h¢. KMng sao k<!' h€t rul d\ll1O s60g trong vitng duqc giru phollg. Phong tr80 d6ng khcli nAm 1964 cUa nMn dlln dli giilnh quy1;n '1m chu a 479 tbOn v<li slf dan duqc glru ph6ng g'An 30 VIlIl, chi€m 113 dan 81f i ii " 1 cAc OIA BAN oft<! TRANH 47 danh 300 lUg! rruiy bay B52, 2000 lu'qt may bay chien dll'u kbac, d¢i 17 IAn bam dl)ll nhotng vAn bi thili bai. DAu 1968 chi€n thl!ng Rhe Sanh llim nl1c long nhlin dlin ca nu'Oc. Chl€n dich keo dill til 20·1·1968 dlfn 15·7·1963 (170 ngily My xu6ng day 10 Vl)ll tan born dilil nht:lt1g khOng ctlu nO; tlnh th€ d<!'n mile Westmoreland nghi di\"n philt dung born tli dii giilt vay, T€t Thlln 1968, quAn vil. dAn thilnh pM Hue dA tl€n cOng va nai <l4y, giimh quybn llim eM thlmh ph6 trong 25 ngay (tll' 1·1·1968 Un 25-1·1968), anh dung dlinh tra cU()c phan kleh cUa dtch. CII tr$n tung bay dinh Ph" Van Lau gl\n mQt thling co tac dyng hi¢u tri.u nMn dan ehl€n dfi'u vil. chl(\'n thl!ng, Thlmh ph6 Hull' xl1ng dang III "philo diU tMp" d\ll1O Bac ffi) gUi thu' chuc milng. M¢t nhA blin nUlle ngaill dii vUft chi"n tlch cr HOO nhu sau, "Boo dang di vlie lich .Ii cua ctlc thlmh ph6 anh hUng nhu Stallngrsd... HOO Ii> trang all hUln Meh trong cu(lc ebl€n tranh cUa nhAn dan Nom eh6ng d6 qulie My xlim IU1;IC, Hu(\" ae Iii vllng dU'!:!llg trong Ilch all v<li nhU'ng difu vet anh himg bfi't tli cUa nhl1ng chl€n cOng nay". Tit 30.3.1972, khi My va chlnh qUY€ln SiU Gon dUa qulin sang "Am IUl'e Kampuchia, quan dlln md dg! tiln cOng vil noi d$y quet mOt
~I dA d!fn Quang Trl trong d6 e6 dolin dlill bidu Dilng va Chlnh phU Cu Ba do /:'hu t<Meg Phidel Castro diln dl!u, daM dl/i billu DOng C~ng sOn Philp do T6ng BI thll George Marchal. diln dlIu. Nhi~u vi dlill sol <Ii dl!'n day tnnh quIiC thu vIli CM tjch Nguy~n H tl\J ThQ. Thi!m Quang Trj, cae nha baa va bi; ~ ni!m cMu t$ll rodt tha'y r6 eu~ chl6n <Nil va cilng 110 Ii~t tr~n c.hian tr~g Tri·Thi~n·Hue, C\lng ell' d,* ni~m tin vllo thilng 19i eMng ngolji xAm cUs dan tQc VI$t Nam. Dlu thang 3-1975, quan dan Tri·Thl~n·Hu' dii rna mlin chl€n dlch mila xwln, liI'n cOng vii nOI d~y giilnh quy~ll lilm ehil, ph6i hgp cilng vIli quan ehU 11fC Illn i"\rt giai phOng elie dja phlfdng. Tinh Quang Trl duqc holin toIin giBJ phang vllo ngay 19·3·1975 va Thil'B Thi~n - Hull' vao ngay 25·3-1975. Thang Ig; mila xuan 1975 " Tri-Thl~n·Hue cung di~n ra vffl thling Jg; cUs Quang Nom • Da NAng vil cac binh dolin ehu. I\!e dii nolin thimh xwlt ~ nhi~m n.; chll!'n dieh Hu€ - Dil Nllng, m~1 trang be ehi€n dieh quy€t dlnh dlji Ihilng mua :\vtln nAm 1975 c1 mtoc tao Nhan dAn Trj·Th,~n·Hu€ W hilo vGl truy~n tMng c!leh m1fCg ella minh, vGl ." d"ng grip khOng lik sue vSo tn~ng 1Q'i chung eua dan to)<:, tran mOt manh da't I, P vffl m$t d~ born d~n cao, " m~t vi trl chidn lu<;fC qUail t1'1/ng trong ch6ng My . JU llUoe mit 11eh 3ti' da giBO phO. D11<1ng llhi~n, ehldn Iranh eilng tan phil nling n~ thi h~u qua cling lan, vi~c .·,61 phye vA phal trl~n klnh 16, nang cao dill s6ng thili Mu chi€n cang !fliP nhil!u k!·.\ khAn, dbl hoi nhieu cling suc. VOi bai h9C dai doltn klit va sOng I?O trong , I ."'] --~~
·._._-._------ 4ll CHJNG MOT B6NG CO Ngay khi Thi~u buo)<: phtii chi~u thoo y My ky Hl~p dinh p.,. .. , thl c!le phll<1ng !in pha ho~i cua chUng dol vlll hi~p djnh do dtn;1c so?n thOo, Ngay 31·1·1973, chi 4 ngay ,au khi kj hi~p dinh, Thi~u huy d~ng b~ binh, xe tAng, phao, khu trye h~m, co ca B52 ella My yim trl' mel cuo)<: himh quan "SOng Thlln" dinh tal chiem cling Cti'a Vi~t, nhl1llg chung d. tMt b\Ii trU'i1c 8'1 danh tra clla quiln dan ta. Trong thang 2 va 3·1973, chUng l~i huy d~g Mng tram khAu phao d~t ?J can col Hai Lang va tit h!lll1 dOi 7 cua My biln hling ngan ~ pMo vlio vilng gia; phOng hoi huy~n Cam 10 va Gio Linh, Uoll> b;c gay tOi !le vIli nhAn dAn ta. Phlln Idn tinh Quang Trj va milln nill Tho-. ThiOn • Hue dugc giw phOng ~ thAnh h~u phU<1ng tnfc tiip ella each m~g milln NlUll n6i lilln vIli ~u phu<1ng Idn mi~n Bdc. S" tan phS cua chiin tranh d6i vlll Quang Tri th$t 1a n$llg nl!. Chi sOt l(li lIni xom It hi thi~t h?i CNghia An thuo)<: Cam 10 va Ha Thuqng tbuo)<: Gio Llnh) eon 11ft ca dl!u hj huy h"l'i, •• n bllng tit 80 d€n 100%. Nhung trong vang vAi ~hang, vIli nd life ella chfnh quyl!n, quan dOl, can ~ va nhan dan d4 tit tr~n d6 nat, xay dung I?i nM cth., cuo)<: 86ng tI)m 6n cho khoilng 20 v?" ngt1l'l\. Cam 10 hie nily dugc vinh d\! 1il nm dong 11'1/ s?J ctla Chinh phu C!leh m?"g 11m tMI CQng hOa milln N6lIl VI$t Nam. Hling chye dolin kh8ch va boo chi n<Me dAd!fnQuangTltd66dlidlillbid pe $ em 21m cAe O\A SAN DAu TRANH 49 khaog chien bi6t khai thac U(}rn nAng, thl,1'c hi~n CO hi~u qua dU'<mg 161 d6i mdi cua Dang C()ng san Vi~t Nam, nhan dan Trj-ThiQn.Hue nha"t djnh so :cAy dq'hg dia phU'dng va cUQ(' s6ng ella minh "daog huang hem, to d9P hl1n" nhtl HO Chu Tich do lUng mong lIde.
( __________ . ____________ ____ __ ........ r 50 NAM TRUNG B6t • Ai d6 dii vi nUde Nam nhU gAnh Ida. BlIe N.m BO IA h.1 thtlng l\!a <l IuD dlIu, Trung IA ehi€e don gAnh d" gi1l'a. Hay I. VI/'Ii Ida eIl)ng bllng s6ng ColU Long, dl)ng bllng tK}ng mog trIm nhu hal cbi€e tMng Ida vAng, d.li da't allin Trung dill va nhu chl€c don gAnh. D6 I. hinh tuyng. Nhung nhu v$Y til"" duo Til quClC ta eli ..ung !"(Ing ldo, nhillu nllng, bi'Y bl8n dill JOOO !un, trang do ber bi<!'n Nam Trung dill 1000 km, co 100 bOn t!alo va hal qulin dao HoAng Sa va Tntilng Sa. Vtlng coo Trung d.ft da! mIIu rod, cAy phong phil, ngang 200 km, tlch 5,5 beeta, trong do eli 2,6 hee ta ritng v<Ii nhil!u g6 quj, bllng 113 iicbritngtl/nhlolocoladnl1lltngoilirconco13trifuMetadill;dobdan cAe DlA BAN DAu TAANH 51 Qu6c gia-, eblfm dtlt mQi tu tU"dng va himb vi ch6ng dOl, ehiu tbl/c du tv hay bi eltong bach, cae chinh sach chinh trio quAn 911, kinh ttf cua chinh mdl. K€ hrujeh, phip thi vAn I. kbUng M, mel cbilrn dich to" cong truy lung cong .an, cnn b¢ Minh, don gam dAn, tl/.p trung dan d6 kiim soat tIlch ri1i dAn vO"l cOng san . Ngay trong bal tbBng dlIu ti€p quan (thilllg 8 va 9 nllm 1954) chi rleng trong milt .6 V1,l tiln slit hlnh a HAm <Blnh Th.,.n), NgAn S<tn, Chi (Pbu eh", DltgC, Dan, CAy CO"c <Quang Nam) djch dii bdn eMt va Mn bi tblt<1ng tren 700 eIl)ng blio va can b¢ kMng chi€n, chus ki hang can bQ dang vlan, eIl)ng biio yeu nudc khac bi bilt, bl gi€t kMp cae lang xA. TrlJde cilnh eh€t chOe, tan ell"a nat nhi! dang 1<1 hing trudc milt Dl91 ngu/1l thl bi€t boo dllng blio til nOng thOn dil"n tbAnh thi, co ca nMn si, nba tu do, dia ehtl kluing chi€n, b€t chlfp hiim nguy, Mt limg che gilfu, nuOi dUtmg can b<l each ml/Jlg "dOl ..ung'" ho(lc trl,! bam chi d{lo phong tran, c6 lthi cil mOt xom, mOl thOn, m(it dUtmg phd" doan klrt nhau bIlo can b<l d¢ng. Trong nhltng tMng ngily dau thttl1ng tang tOe trUm pM Ian khAp :rOm Ilmg, nhAn dAn truyln nhau cAu ea dao:
iicb ritng tl/ nhlolo cola d nl1llt, ngoili r. con co 1,3 trifu Meta dill; do b ... dan, sOng ngOi vA ngulln tholy lllC quan tr\ll!i. Day Tntilng S<tn d' bk Kontum, ilk Quang N.m, nam Thit. Thian c6 khOi ntll da ell) 00 v<Ii nhillu ngQn nUl can h<m hal ngAo met, cung vdi T4y Nguy4n 1\10 mOt vUng rOng hdn 1000 km" tit Quang Nam dll"n tAy Blnh Thu$n, gillp vd! milln Nam cO dU'ilng biAn gid! <bung vdi LOO va Kampuchla. N.m TAy NguyAn co vi trl chi€n lltl;ll: dOi vdi chi€n trU'ilng cbung. CAe dolo tOe <1 N.m Trung tit milln nui dln eIl)ng bllng, cO truyl!n tbOOg dean k€t, yau nude cam th" gi$<, nl$> thlte sAu sk Kinh-Thuyng mOt nha, d4l; nude NallI IA mOt, dan tOe Nam Ii> mOt. Nom Trung 1'Ii c6 d(lc dl€m nOi h$t la trong 8u6t chin rul.m khang ehl€n cb6ng Philp, co mOt vUng dlft tl/ do rna quAn Phlip chua bao gii! d$t chan to! d""", tn:t ch!lrn dich Atlante <1 PM cuOi chi€n tranh. Vilng nay gllm Mn tlnh: Qwing Nom, Quang NgiJi, Binh Dinh, Plui Yen ndm gil1a sling Thu B3n d p/Ua Me va dro Cel d phu. nam, vdi sli· dlin ITtn 2 trifu "gulli, cO 16 VI'" dUng vien lam nOne dw;tc x<Iy dl/1lg lhiJJth hIj.u phl/J:lng tT"l/c titp rfil quem t'1lng cua chitn tntitng Nam su6l lhi1i khcing chien chOng Phdp. Khi W!P quan vUng nay ew. ta sau dinb Gen.ve, quy€t dinh ngay V1,l trung tAm trong ml(y nllm dlIu cw. ebung lit pb81 dung mQi philp M x6a c<1 5<1 cbinh trl, quAn sl/, bAnh ehinb ew. Minh, chuy!!n nholo diln Kinh c(jng nhu Thu'<mg til' chll theo "'Vift Minh COng san" sang then "cbinh 1 Nam TlUng 60; 1Lr QBng Nam dfn Blnh 2 O&a eM Pfv,mg Minh, nguy6n Kt'u Uy VI'" kt'u S. .... "KMn tang trdng dii!'m ehd chibu, Bso nhitlu dbt milt bly nhiAu cam thu", DOAN RET DAU THANH DANH KE 1'6 CQNG Dllu nlIm 1955, md chlln dlch td huy dOng b<l may hAnh <hinh, m;\t V1i, quoin 51/, ehl€n tranh tAm Iy, ho het "gi€t nun h<1n bO sOt", Chtlng thil!"! quan tliIl xli, tra t€n' bilt gilt ngu/1l tran Ian. ChUng mu6n t6 nhUng lthOng tim dU</C tOl nao kMc ngoal tOi cOng .an dus dAn <Ii dAn thu thulr nOng bu\lC dla eM gitim to. NhUng dfiu cung ra nhltng cu\lC "to" ngt1</C". chi, chinh nhltng ngt1"i c6 ruOng vuCrn, nha cita khang trang dltng d$p dOl to" "Moon dllnb Phlip giAnh d(k thi pha; dl dAn cOng, nOp thu€ nOng CAe Ong Minh c6 bllt dan cOng, Ilfy Ilia thue" nOng xay nhi! cAe 6ng dAu?". Dich cang to" c¢ng, nhAn dAn trong lAng trong xii cAng doAn Mt cMng l(ll, uy tin cUa nang va dang viAn cling cao, bQ phin dAn nl1dc cUa hQn ae dn tay sa! My dIng bi lilt trlln. Dgt 1 cbi€n dich t6 chua chllin dtlt !hi cae tlnh tit ritng nui dlrn dOng bAng, thanh thl bUng Ian phong trllO dAb tranh su6t mlfy thang lfiln dol thUdng tOng tuy€n cit, th6ng nhlft nudc nhA, phlin d6i khtlng bO", dAn ap. Hang trl"lm doAn d,1 bi@u nhAn dolo c8c dAn tOe thllu sO" il T.!iy nul dl viio thi xli, loY eMt vlfu dnb trU'ilng, qu;\n tnnlng: sao cae ong chua thuang vO"l mmn M chuAn bi t6ng col th6ng nMt hoi milln?"'. CI nOng thOn c&: tllng Illp nhan dAn h9P mit tlnh,
5!2 CHJNG MOT OONG CO biOu tlnh, keo vilo dnh Iy, qu$n Iy Irao killo ngh! doi Ihudng. d thonh thl phong trao diu tranh ca.ng sOi nbil phong phu; cong nhdn. lao hQC sinh, thtlrmg, nhil tlf san h<jp mit tinhf dlnh cOng, btU th!. bai kh6a. ky ki€n nghl, tho chim b'6 ci!u mang ci1 hOa blnh vii doi thudng tOng ctl', dOl thilft I$p quan M hal dOl tl{ do dan chu. o Khu 5, vdi tinh thll.n nMn dan nhu v$y, cae Ilf cl!ng lillp nhau "Mng mang kIt qua nhu My - mong moon. DANH KE GOM, XUC DAN Tdy va mih niii eae tlnh ven bi6n !'(Ing bll.ng 213 ditn tich tll Nam Trung B¢, Irdn vimg "t nay cO nguai Kinh v!l 16 dan * Ihi8u ,If veli t6'ng &II dan gAn m¢t tritu mnh .80 Ihm dlim 1954·1956). Sau dlnh Gene .. , hang trAm can b¢ nguili Kinb clfp tlnh, huytn, xii, dUng kblf, d<! tOe dai, cilng m(lt .If C!In h¢ eae dan t¢< cUng .lfng, lao dOng, hila minb trong quhn chUng, phlll d¢ng nMn dan .Os bO h$n lhit cil gilla lang nay va IImg kblle til' baD dlt!, $ d¢ng nhAn dan lAng gla siln xUll't, tlcb trQ muOl, n,ta, quhn aD M cblfng My - Ditm gillnb d¢c va sAu sAc, phong trao cach man!: tTOng d'6ng 000 cae dAn * thiou .If chuy.n I@n tUng bttdc vdi chlft It .• ;mg mell, cao nhA"t tll' Irttdcd@'ngie , cAc [)!A ElAN ok! TRANH 53 D"Ong bOo cae dan t¢e Kot, Ba na, Ragley, Hr. d. nOl ti;;'p nhau vU khi, rao lang, danh The I. cii m¢t mlln rung nui phis tay cac tlnh Nam Trung II¢ dd viing dAY hll'ng ht!C Itl'a cllm thiJ va dilu tranh, md" dllu cho eu(le dOng khai ella Nam Trung M rOI eung qudn va dan toan Nam Ii€n danh bn chl€n tranh bitt cUa My. Nam 1961, nllln Mt dlIu chiln tranh " Nom Trung djch do t4p trung phAn ntl'a t6ng &II quAn eUa Dltm, 4 7 .u dnan di danh phS. nglln dAy lill ta trong cu¢< dllu ttanh vU trang, chlnh tri, dy d\fDg can ell", pha li'p chi€n lugc, gIlli pb6ng blmg. Qudn vii dan ta v.:ra cMng djch can quet clln cll", vlta cbtl danh djch il mllfn nui. Thang 3·1961, ta ti@u <!itt qU$n I:; Thi¢n (nam Dlk LIlc), thting 5.1961 ts tl€n cOng IBm chtl thl trlfn DI Linh (Urn Dang), thAng 8·1961 ta Ii;;'n cOng I:; Dac HII (Kontum) mOt ti<!u doSn dich. Nbillu dOl vU trang cbng tile vimg nam TAy ch\1a co cd sd ttt khAng chl;;'n eh6ng PMp md !'(Ing cd sd, xay dtfng cAn ctl" dia, xiiy d\fDg h1lnh lang n01 lih vdi milln DOng Nsm T. dAnh d'6n, nh6 ch6t, pM Ifp chi"n IU\1e. Djch dong 1!Ii, ta dtlnh, i!li pM. Cu¢< dilo chlnh ngay 1·11-1963 Itt dO anb em Nhu, clln cung Ii> dip
Irttdc d@n gie. DO cung is dUng vao nllm 1958, ilic chlnb quyll.n Ditm bilt dlIu thl hanh chinh sAcb gum xue d'6ng baD Thttl1Dg ij Tay cae tlnh Khu 5 vao cae khu dinh hay con dulfC gQI la cae "trung tam phlit triin dilln dio" il TAy NguyAn. Kif cUs dinh ra ban dlIu duI'C quatljl '.0 i iit iii chfa 88.000 dllng bOo thi€u &II vAo tmng 80 khu dlnh t$p trung i'1 viing cso nha bac ntt<!c ngoSl hlll nay dA viet bili !If cAn kif hOl!Ch eUa 1. k€ dAn d€n ditt chUng dOl vdi ngum don * thliu B6. Dal phat thanh H1l N¢i ngay 11·11·1957 dB ti€ng !If cae va nhde l!li bIli vi€t cua nM bAn My Bernard Fall: "cae dan t(le thiiu 86 viing nui tr@n caD rOng l<ln vdi tich chi€m gAn 65'li ditn tiel! NIUtl Nom, dang ill nMn cUs chinh .scb dim BP cblnh trj va kinh t€ ma ngay Ill' dlu nAm 1957 ehuy@n gin My dB col I. chilng khae gl veli chlnh sAeh chUng". gQi chinh sAeh nay I. "chi€n djch thuang du TIl'! chinh allch "I[ chOng dOl eua cae dan t¢< thiiu .If kMng ohiu rill bo lang di slfng trung. Di¢m tAng wang "thuang du hhug caeh ra eho cac ddn vi quAn d¢i dung sung dan thilng tay troo ap nhiillg buOn limg nao dam cMng 1\Ii Cae can b¢ Kinh, Thttl1Dg va d'6ng bOo tbliu sIf viing rll'ng mii phi. lily cac tinh Nam Trung B¢ kh6ng cOn dt1i1og nao khllc I. phfu vii khl, dao, ryD, cMng. bAy, na ch6ng 1'Ii bgn Hnh 8C an di Mn dan, dOl: buOn llIng, pM nuoog dy. ¢gy,gp cae tlI.ng lCtp nbAn dAn Nam Trung B(l ti€n cOng manh h9n 'Cl!n lao nhAn vj" va m.t VII cua Dltm - clln d mlln Trung. Quhn chung nOng thOn, thilnb tbl troy tr6c de On, doi bi) A'p chitin Il.fQ'c va cae chinh sitch phan dAn nt1dc CUB v,ch lila dao, tay sai My cUa Nguy6n Khanh. ChiEfn dich till'n cOng va nOI cUa quan dan Nom Trung BO dOng·xulln 1963·1964 va tlep theo thu-d6ng 1964 vii xuAn 1965 III thlt! ky cao trAo ba mill gMp cOng, tUfn cOng dich cs bs vilng chirn luqc (rung nul, doog blmg, dO Ihil tung trung doan, ehllin do.n ngl,ly, giiii phong toim bO thOn, eung quan dAn milln Nam dAy cM lay sai My Mn be VI{C dO hnan toan. CUNG CA Nude TRl/C TIfp DUONG DAU VOl CHIEN THANH xAM LUqC CliA MY Dllu nAm 1965, d€ quOc My II dO quAn vila Nam, My 1,1 "blli blin' cua tht!C dAn Phap caeh dAy 100 nllm. doSn qulin chinh dlIu do bQ Mn Dil Nang, My xAy dtfng mot diiy cAn cll" qUAn SI{, btn coos, san b.y dQC ven bl6n lam dlIu diu ti!!'n cang. QuAn My v.:ra dat chlln IOn dilt lil!n lAP tlfe bi du kieh, bO dOi, nbAn dAn ta danh ph" dlIu. Ngay 8.3.1965, hI doan Hnh thuy danh b¢ My dO bO iAn Dil Nang lil!n bi du kich cae x4 Hila Hal, HO. L<fi, Hila Ninh, HOa Thugng, Ho. 4c ... (<1 np,1 0 Dit Nang) danh nhfllu tr$n, mli'y chyc Ngay 7-5-1965, .u doan 3 linh thuy dAnh My d6 cAn ct1 Chu La! (QuAng Nam) thl ngay 26-5-1965 bO dOl dio ph\1dng tinh Quang Nam d¢1 My dong trl!n NIlI Thanh bao vt cdn ct1 Chu Lai, eh "Quyi!'t chl€n, quy€t tMng" tren dinh nui.
( ----------.. _._-- i 54 CHUNG MOT e6NG CO TI€p d€n ngay 18-8-1965, m¢t trung doiln ta d6ng qutm i1 lang V\II1 Tttl1ng (Quang Nglij) .at ber bitl'n, each cAn ell Chu La; cua My 17 cay 86 ph61 h</p vdi d91 hurtn, du kich va nhan dAn, dl/'ll voo dia c6 dn, be gay cu¢c ti€n cOng cda 8.000 qutm MY, 900 blln r<ll 13 may bay Mn thAng, pha huy 22 s. l>1IIg. N6i VI trtn dlinh nily ciia Quan Gisl phOng, hling tin My AP "Trtn <lllnh nay gl6ng nhll t$ dlinh Okinawa trong chlln tranh tM gidl Illn tM hal ... Witt c¢ng xu4'\; hl9n til trong clie hlm h6 mil Hnh thUy dlinh khOng trOng tMy. 1Ji9t c¢ng xu4't hl9n thinh nnh cs dL,g tn.tl\'c va sau lUng ..... Cac can ell, Mn omg, sAn bay, khu kho clIn cua My dang xAy dl/llg i! Quang Nam Da NAng .. ti!!'p bl ti€n cl)ng. Cling m¢t 26-10-1965, san bay NltOoo Mtn (DB NAng) ... san bay Chu La! bi tA'n cOng, 100 may bay bi pha hiiy va ph.. hOng, hlmg !!JIm gI$c 181 va nhlm vMn ky Ihu$t cMt va bi - Ihttcrng. Quang Nam <Ii dlfl;1C m Chi! tjch t$ng thutlnll' "Qwlng Nam trung dung kim clfI1ng dl <!'Au MY. QulIn vI! dan Nam Trung B¢, til: nOng tbOn, thlmh Ihl dln milln nill dfy Mn pbong tr'" Ihl dua My vdi eac khAu "Tim My mil dlinb, !lm nllYY mI! ditt', "B1inl thllt IUIlg My ml! dlinh', "Chla ilia vdi milln Bile", "I'ril. thii gi$C MY dinh ph'; Bile ru¢t thjt". Illn day ta elln md "gay 25-2.1965, My hlIt <!'Au chilln djch "S«m rlln" ( cAc IJ!A BAN DAu TRANH 55 Dltu mila khO nAm 1966, BQ Til My mli cuQc ti'n cOng quy mO ldn dllu tien, Nam Trung BQ Iii trQng dilm. Chung buy dQng 7 .11 doan v. 5 trung <loan My, quan Sal Giln, Nam Trillu TlAn, 8 till'u dolm bitt dQng qUlin sal Gon (riAng My va Nom Trillu Tien c6 4 811 dolm va 2 lit doan) vat 700 may bay Mn thAng V8 150 may bay chiln d'u. Chung t$p tNng dlinh vao bile Binh Djnh, nam Quang NgilI, nam PM YAn 4 thllng li'ln. d tl'9ng btlc Blnh Djnh. dQI chu II/C ta ph01 hQP vdl bQ d¢1 dia phttcrng, du kleh VB nhan dan chilln Mu rift quylt 1I0t, be gay nhillu miii til!'n cOng. dlOt nhi'lu dlcb . a nam PM YAn, b<I dQi dia phttcrng V8 du kieh 00 .'1 h6 trl' clla mQt dom vi bQ dQi eM II/C danh l(li 8 tilfu doan MY, qulin Hnh Sat Giln, Nam Trllu Tien dl9t 3000 tAn trong 3 thling. d nsm Quang NgilI, bQ dQt huY9n Dlte PhO va du kieh dlinh vdl 8000 qutm My - Sill Gon, dl9t 1000 dlch, 14 trong 15 d{tt danh hitu "Dan vi anh dling di9t My". My dilng chlnb ailch "hUy dittO d& thl/C kl hO\lch cIlIn dan "blob djnh". a huy,n Tuy Hoa (Phu nn) trong e,* dlinh phD nay, dlch d6t pM 90% sIS nbA dan viing glil ph6ng, d6t va phD "",h lila ngoBl dl)ng va trong obio, gilt 0110 sIS tAbttt¢td¢1100dl)blt(bllI""lbittl)d
ygy,yj dw may bay nem hom mlln Bile n6i Ja M tr" tbU, vi dam 7-2 m¢t d<lD vi d$C cOng ew. ta til'n cOng trlIi d PlAyku gillt 8 MY va lam bl Ihttcrng hom 100 bln My khlic, phil hUy 10 may bay. cae ddn vi va ca nhan sOl ndi Ihl dua dot danh hl9u "Dling sj dl9t My", "Dan oj aob dling dJ9t My". cac xl viing can cit MY Ihl duo xAy dl/llg "vimh dal di9t My" vdl clie nQI dung: gilt v\lng Ih€ lam chll clla nhAn dan, khOng coo dlcb klm ,,*p qulin chling, ghl v\lng d€u tranh chinb trl, V1l trang va blnh dlch v9n, kMng tho dieh xtlc tat dan, vanh dal trllng. Chi bQ va dang loOn luOn bam .at IIInh "'" qulin chUng, phat triin chi!!'n tranh du klch, xAy d!/llg lang chi'n d€u, dif( nhillu My vii qutm linh Sat Gon, djnh phil phlf.mg UOn chllln tranh cw. dlcb. My dlf8 SII doan ky binh bay sIS 1 01 c6 16.000 qutm va 465 may bay !Gn thing ra mll!n Trung. Thi' nghMn C1lu thlm do khll nang cbiln dlfu ella qutm vlln ehlnh My nhil't I. ella SIt doan kbOng .." niIy, con cling ciia L'lIu NAm GOo, til trtn TAy NguyAn Mil dQng mil chJ€n dlch PIAyme (tlly Dam thi xli PI4yku). Ngily 23·10-1965 ta dlinb 11 tiiu doBn bQ blob va ChUrn dolm 3 thllt giSp djch trAn dutlng 21, nhu va b,* SII doBn ky blnh bay phil ra ung cw. BQ d¢i chi! II/C 18 dlinh 8tI dolm ky blnb bay My (I thung lling Is Orang (lAy Dam Bau C\Ul) tlt ngily 10 d!!'n 18-11-1965, dlld! born phlie lie 119t ciia My, 00 ngay 100 Illn chilc may bay .852 d!!'n nem hom ril tham. Sao 30 ngily IIAn t"", chi!!'n d€u, ta thllng ldo, dlOt trlln 3000 My va quAo Ilnh Sill Gon, trang d6 diOt mQt tllu doan My, dlinh lhiOt n9ng mQt <iiu dolm khae, dl9t chl.!'n doan tWllt gilip qoiln sal Gon, biln r<ll 59 may bay. , trAu bo, tan .at trong m¢t d¢ 1100 dl)ng blto (pblln I"" la pb.,. nit, t.-.l em) d mOt 86 thdn lhuQc 4 xli, ngnat ra ebn hItog npo dbng baa khllc chlft va bj thttcrng. Tim ph'; ew. djch gay thlOt h(li cho nhan dAn ri't Idn, vilng giAi pb6nll xiIc X", bAng V\lI1 nhOO dOO rung gi&i ph6ng bi .uc tat v80 viing dlch. Trong hic My va chinh Sill Goo tung qulin ra dlinh ph4 i!I nOng tbOn, elie II/C IIIt;1!lg bl9t dQng, d$C cOng, du klch ",,1, pMo biob cUo ta tlln cOng m\lI1'h cac can elt dn bay, kho h$u elln ella My. TItling 8-1966 b¢ d¢i dl)c cOng tlnh Qwlng Dii t$p kich san bay Nil&: M{m Illn thl1 3, blli .e cd gidl My d C&m Blnh, U!!'n cOng CAu 1\10 bQ .1 quan My d DI>. NMg. RIAng :'I tr{m nay pM 70 m4y bay, 100 "", dltt hang trllm My. mm 3-9-1966 * cOng tlnh Gia La! t$p klch can cot An KM phS 40 may bay tl'liC thAng ew. BII doan khOng v{m. TI€u dolm d$C cOng Qullng Nam t$p kieh can eLl dOng qulin ella liob tMy dlinh b¢ My (I nw Ong SlIm, d$e cOng Quang Ngill tlAu dltt cll diAm Go ClIin. Do t6n thAi n{mg bQn ellm dllu My • Si\i Giln phlil chllin ddt c,* phan cOng chi!!'n IlfI;1C !lin thlt nh(t tn.tl\'c bal thling. Trong bao clio ngay 5-5-1966 v'l! cuQc ph3n cOng nily, Cabot Lad!!", d(li BLl My, tM nh$n: - KhOng lam baa t6n dlfl;1C Vi9t c¢ng. - KhOng tiAu dlfl;1C ddn vi cbiob quy Idn nilo ella Vltt cQng. • KhOng ngAn eh{m dlfl;1C du kfeh phllt trl€n. - phlldng khOng Sn "Inh. NIlm 1967 My d6 tMm quAn va phlldng chiCln tranh vao, obt1tlg .lte dlch -
( 56 CH.JNG MOT OONG cO \\:hOng m\ll1h dlt\fC. My .a quAn Sill Gon !ian tQc bi cOng, bi tOn tMt Hal nAm dQ .ue tr1!C tl€p vdI ctic SIt doen, Iii doen BUng .6 cus MY d\t\fC trang IIoj VI! khi, khr till dill nMt, .,} dQDg mOt s6 tlt,",g bam hang .\Il1 tA'n /J'ong mill trtn danh, quAn, dan Nam Trung B¢ chilng to, c\ing nhlt quAn dan man mll!n Nam, c6 dlIy dli quyft tArn danh MY, c6 dlIy dd till trl, b!ft danh tMng Ny, vii th'I'C t4 dii thltng Mj. QulIn My, quAn Sill Gan, chit hi d$ nhilu hdll bit elf tM! kY nIw. Can elf d TAy NguyAn vii miln nul vOIn gill Vilng, phfm vi vang gim phOng d' n6ng th6n d/)ng bling vAn.nhlt cll tuy bi titn pM r(t ntng nl. Phong trllo cach "",ng vin pM! trlin. BO dQl chti I'I'C cus ta val ... chi vito cus Trung UlIng, cus d/)ng hila milln BlIc ru¢t thit dii phtic trl.1n tit 6 trung doiln DAm 1965 3 .It doiln vii 6 trung doiln giils nAm 1967, chlnh nbang sit doiln vii trung doen nay cung 11!C lugng bO dQI dia phUllng vii du kich, cUng nhAn dan trong taiiD khu, d4 tirn hanh cOng kich vii n61 d$y danh nhang don din set Mt IIgll' vaa dip Tlt Mfu Than nAm 1968 buQc My phOi xu6ng thang chiln tranh, nglIi vila ban dam phAn. MUs xuAn 1975, quAD dan ta giOi pMng thi xii BuOn Ms ThuOt vii tinh ru., lAc. Mlt Tty dlch haang mang nit vl! hOi. QulIn dan c6c tinh Yen bien Nom Trung BQ dA chi. cat titn quAD d\ch, nO) d$Y glanh quyl!n lAm 57 T.Ay NGUYEN NGl!YiN TAN KIlt Miln nul Nam Trung BQ gllm oac tlnh TAy V8 milln lAy ctic dnh duyOn hal, tit '" tuy6n 17 drn gillp milln DOng Nam BQ, glop gia; Lilo va Kwnpuchls, chitfu> tr<In "lI/4 dlt dai Nom Trung va; dAn Irong d6 70 Vf)n dan thuQc c6c dan tQc thieu eO'I DAy 18 "'ng mll non lrUng rll'ng xanh bi;tt ngiln, cao bao Is, m()t dis blip chi€n 1\t\fC tltt quan Ir9ng khOng chi vm Nam Trung BQ mil elm cho C8 nllde vii N am DIlng Dltdllg. Nhang ngL!IJI elm dllu cAe quAn dm luI'" Philp, My dllu danh gill cao tllm tQU"Aihltf>d\t\fC"h"TAtbiL!IJI
Mol. Chi trong vang 6 ngay kli tit 29·3-1975, 5 !lnh tit DiI Nbg d€n Cam Ranb dOl 600 kin dItIfC gial pMng. QuAD dan Nam Trung BQ dii cilng quAn dan c8 DIldo d6ng gOp xllnii dang .ao ngay vul d,," thbg: giOi ph6ng milln Nam, thO'ng nhAt TO qu6c. £ ... ........................ , --...... -- quan trQng cus vUng nay: "Ai chltfu> d\t\fC ca; "rna; nh." TAy nay tbi ngL!IJI A'y dilng vang d' Nom DOng DUlIng"m 'Mu6n thing d' mll!n Nam Nam thl phm kidm soat dltQc vUng cao chlln IltQc rniy". DAy II! ndl cu Irll lau dlJl cua glIn 20 dan t¢C soh em rltt giilu long quO hltdllg rUng nw, e6 tinh thlln qua cam va truyl!n 1lIl5ng doiln kft dau tranh blt khul't eh6ng xAm hrqe. Truyl!n th6ng Mu tranh ch6ng th1!C dan tMng trj d\t\fC nang ceo sau eAch m\ll1g thang T6m va khang chlrn ch6ng Philp, d'ng r1!C sAng trang khang chldn oMng My clfu nllde. PHAI Tlf vt Df Glit LAY Bu6N LANG vA ·xA.V Dl,fNG virnG cAN ell' Sau dinh Genevo 1954, khilp ctic buOn lang dl!u .01 nO) til .hue hoan mUng khang chlln cMng Phap 1<;11, elit til!t An mQI long doiln Mt, trung thilnh vdI Dang, .a; Btic m, va; each In\Il1g, klan quyi!'t Mu tranb ch6ng dleh dO'n clIng. Bil con dan tQc M'nOng... n6i: N€u ngoan c6 khOng chiu thltdllg tOng tuylfn cMng 1\'1 Bile, ch6ng DbAn dAn thi elln phOl danh, kh6ng e6 cal kh6 c1lng danh! Bil con dan tQc Bans, Sc1 dang ... n6i: Ph.p 111 ben, Iii eQp. My • cung la bea, 18 cQP dll, phiii e8nh gitic vm n6, cMng Il!l n6 nhu d4 ch6ng gil)c 1. $6 lieu nam 19M.
r -_._-----_._--' .. _-- -... -.. sa CHUNG M¢T B6NCl co !'hap. KhOng ch6ng, khOng d.nh no Iii !Mt nui rung, 18 co t<>i vm Ong ba. Khi tM clich m\lDg 100 d6 Ian r(lng ell Mn nhOOg vilng Xli xOi, hol)e dii tilng djch chillm dong IAu dill, nhOOg Mi rna can to chu:a hi tm. No 10i ,...6n nhi1lu ngul1i th* tAng lap trAn vii trung glan, nhAn va blnh aI ni\lY quy1!n cll hudng v1\ clich _g, ma kMI doan Mt cIic dan t(le trAn co sa IlI(\t 'I! bilng tinh m<ll. MOt .IS can dUQ'o phsn cOng eilng .mng cam kM vdi cIic dan * !rong cu(le dA'u tranh rna;' Can b(l ngui)! Kinh VB cAn dan t(le thl/C dl. ;yhl1ctng hOa: h90 ti.!'ng dan *, noi ti.!'ng dAn t¢c. dli tOe dill, xAu tW, dOng khlS, 'I chan Mt, lin milm chII'm rut. Anh em ciing An, eilng ii, ciing "'" v<ll dling m.o. blim tilng huOn lang, pht!t dOng nhAn dan quyift tam lilm clich m\lDg chlSng My-Dltm. kMe, anh em chilm 10 dl1i sdng nhAn dan, hudng dan trong t'Vt, <hAn nuOi, lay lAm th6 sOn dem Mn dol Illy hang hOO cbn thi.!'t, chlSng muO!, cMng d6i, dUng thuOC to chOO VN" can cOn am ch.:l la-tinh c.bo tilng dan *, hudng dAn nhAn dAn tl! qwln buOn lang. NhAn dan cIic dan t(\c col nhOOS cAn cOn a llIi vdl dan nhu con em trong nbil, nhu ngui)! dan trong buOn lang, Mt aile quy m€n, dum bQC, Wo H9 n61: dOi va aIS cAn bO phlii dl t$p ko!'t nhung "'" m dli l/Ii mOt aIS cAn bO vdi bOlNhlilD6mM"'l"hldbOldt ( cAe OIA BAN OPlJ TRANH 59 a Gin La! • Kontum, 1956, chinh quyen truy thu thuil tit 1954, nhAn dAn khOng chlu nOp, chllng phOi thoa. Nnm 1957, chung !Wi .Au, dnnh thuii. DAn keo IAn q$ <!Au tranh, chung ph.i thOi. Phill diin 1958 dich mOl rap dl1<1C bQ may hb.nh chinh <l t'nh, Con iI buOn lang, nhiliu noi chllng chua duo;JC tlI, .t, cO dU>;1C thi r<11 vao tlnh '(Ie • ..,h, khOng mKy hIe, nhAn dAn kheo leo ndm lAy theo kiiu 'xsnh vii do long". 'Nt dl\u 1957, mil rQng dlIu b6t ell, KAy .mn b6t mm va th6ng cll dUlm d9C ctlc tlVc glao thOng, boo vAy cIic can cl1 ct!ch mlj.!lg, nglln eMn vilng biGn gltlI. Chung rao rial tl€n hAnh blnh djnh, ap d$t bO may tli, tlnh bao, g\lIn di.p. b4t dlln dl Hnh, di phu, nOp thuA', v. v ... BAng .hiG'n dlch "'l'hu<;mg du v$1>', chUng t6 chile tIS cOng, khung bIi dii man nhOOg ngUlli kht!ng chi€n cll. NhOOg V>:J dan ap dAm mau xay ra, co V>:J hang blly, tam chI!<' ngui)! bl tan sat tham hl,1l nhu a Ng6, An KhG (Gia Lai), Dile LAy, Sa Thlly (Kontum). ChUng dlln dan cIic vilng nUl COO xulSng vUng gltIp ranh .mng bllng, ven dO thl, ven ct!c tJvc 10 glao thOng dA kl!m soat, b6c lOt va cling Iii M xOO bO dc vilng e>'ln cI1 clich va kMng chi€n cu. Hang Vlj.!l hee.to vilng dift bAng TAy bi chUng cUojp da'lt va gi"" cho h8ng chile V\lD dAn bl etfflng ep dl C11 tit mmn Bt!c vao dll [4p nhang khu
buOn lang. Nhu lil co Dang, c6 ClI m Mn "'l"h rol, dan buOn lang dt. Y1l'ng tin. V4Y c6 bill co: "H€t muOi to c6 tranh H.!'t 11'1" ta cO ell rung ngui)I cOng aan to khOng cO gI thay thl!' d1.fl;lc, ChUng to thea BtIc Hll, ChUng to thoo ngOi sao mllln Bt!c D6 Ib. anh sang trlli ella ta. .. " nnh doan ko!'t KJnh - 'l'hUl,lng, doan kft giOO cIic dAn t(\c vii milln tAy ctlc tlnh hOi dul'c nang V8 pMt huy me ngay tt't bu6i dllu cu(le dau trauh cMng bang al! h6a mlnh gi.:la dn Kinh vil clic dan *. Trang thCli kY nb.y, C<1 0" clich ID\lDg pMt triti'n ID\lDh va diu khllp; ngll c:in bO, cISt cAn dAn t(le dUQ'o ch9n 190, blli dtlllng kM dOng. DG"n dlIu nAm 1957 h1Iu Mt ctlc buOn limg ctlc tinh Dile Ik, Gis Lai, KDntum dlIu cO Cd ad' dch d cac vilng can cl1 CU Clio va milln dc t!nh hili, ce sd clich m,ng phat triAn va vilng hctn. co thA niii bie My glo My chua thilt dll\lC .I! kiAm sot!t cUs chUng va nhAn dan cac dan * d' d¢ phan vilng NguyOn, tAy cIic tinh Mi van alSng "ngoal vong phlip I,,*t" eUs chlnh Mj-Di¢m phOi blnh dinh tilng bU'l3c va rKt nhll!u kho khan. NhAn dAn clie dan * Mu trauh eMng t1!, gdn vdl dKu tranh chlSng bit xAu, ch6ng phu phon, thu€ md, bang nhllu kitfu ctlch nh,;, lam nll", It!nh hUe hQn, ttl hoan. gii\ng co, gi«u ngmn, ghfu lang, v,v ... dlnh dQC cIic trllc IQ chl€n lw;rc 14, 19, 2J, 20, v.v. d9C tu;yO'n gidi Nam - Kampuchla. Cilng vdI dlIu dan vOo .tIc khu t$p trung, khu tril mat M dAnh C<1 "" ct!ch mlj.!lg, chUng thi hOoh chinh slich chla Til dan t()c, dung ngUOi Kinh trl ehtrong trAu bll ra xa nbA, 1>4t edt tOe, V.v. &lGng vitc cltllng ep dlIu dan vOo ctlc khu trung, khu tr;; dll gay bUl't bao cilnh dau thUctng, tang tOe. Nhb. cUB, huOn lang bl dOt ton hoang, bilt boo gla dlnh ph8i xa ns nhau, nunng rAy hi hoang hoa. NhAn dan bi .mn s6ng trong canh man trill chlru da't, doi Cctn1, muO!, dich hoanh hAnh. Chung con kim hAnh hfI, bAn gl€t. la: "baa nhi@u .ml nUl, My nhlW cAm Mn!" Ng9D Il'ta diu tranh chlSng My-Dltm ella nbAn dan ctlc dan * t1k thCli bUng mii. C* diu tranh chlSng tIlln dlln ra litt, dang dol vi nhAn dAn dB tilng tnli qua truim hQa dlln dAn thl/C dan thlSng trio Dlch tIlln l/Ii, d>'ln pM bung ra, tra vl! lang cu, trt!nh ne, k@u V.V .. Ta't ci dan lang xOng ra t$ tuy.!'n difu tranh ch6ng cbi!!'m d!!'t, chllm rung, 10i cuO'n ct!c tllng lap k6 ci tlI, binh Hnh rung tham glS. CUng mOt luc, nhAn dan bilng chye buOn Illng trAn ra dong C9C gI.:I da't, nglln xe ui Mt, keo q$, hu;ytn. lin tinb dA'u tranh Itw kitn . .co nd! dUng cll g$y, rtfa, x8 I!\IC, glao mtlc xOng Mn tip dBo b9n ngoan 00.
tho so. Nhll!u buOn, lang a viing cao luOn luOn dill lang CBe nhom, CBe 'Iimg bill hqp lBe" mil "!ch khOng ..at n6i. Ciing vdi nhilng hlnh thde "!I'u tnmh nay. nhAn dAn t6 chuc cae to tl/ vdi tAn gQi khac nhau: "nh6m tra dhu", "T6 bao vt dAn t¢C', "TO bao tbonh ... Nhu' dO blnh thanh cac lang cAn ell, khu cAn cu cUa each mt;lng. 18 om dung tm can cd' quan d mi'@n nui vil tit dling bAng Mn. d cae "loh Kontum, Gis Lai, DAc lAc, Quang Dl1c, LAm D'bng va ntii phi. tlly cae tlnh Binh Thu$n, Ninh Th<$>, KhAnh HIm, Ph'; Blnb Dinh, Quang Ngiii, Quang Nom dllu co nhilng xii, nhilng khu cAn ell nbu' DI dOl vdi cU¢C dlfu tranh cMng d?ln dAn, CBe hinh thac Mu tranh chinh tri cling du'QC tfl!n khai T¢ng rBi. Khap cae vung trung tAm eua TAy Nguyfn dA co cu¢<:: mit tinh cUa nhAn dAn, cil hang ngan dolin biliu lien ti€p keo d6n cae c1fp Mnh chlnh cUn quyl!n du'a y!u stich doi ph"; thuang vai miln dif t6ng tuySn eil tMng nba't n .... 6c nha. Phong trao da'u tranh eMng khling bo, cMng t6 cong, hilo eo sa each dLln ra rlit quylft Can b6 va qulin chUng CBeh bi blIt ki!n quyo!'t khOng d>iu hilng, kMng khai baD. Dang Klnh, ThU'l]ng g<.t<mg trung dling c-i1i. Dong chi Dei, bi th .... chi b6 lang KMng HO'rn (nam An bi dich eb6n ,,'ing, d1l'1 l1l'p Mn c6, bi danh vet ma tr<.t6c giG pMt curn cung vAn h6 to khllu "Boh HO arib Hnh lang!' (IJl) CM tjeh moon nam). N(! dang H'rln flgang nbu' Vo Thi Sau Irll'Oe phOp trmmg xii i Sung NSQC, Hoang An n61 d$Y .60 bo ehlnh phan d¢ng, t6 ehlle cllm chOng, rl\o Lang. siln sang cMng dieh can quel. Mgt viing cAn eli rQng m<;>e Iheo tuy!!"n blAn gim ph!. tay dnh Gi. Lsi. Thang 8-1958, dling bOo dan t¢C Chrun H'roi viing Tho III (lAy PM nn) chuyin d!l'u tranh vii trang bang vii kbl thO s<1, chOng thO, danh lUi cAc dqt hlmh quAIl cUn dich. Cac lang ditu, CBe to du klch dll'<;IC t6 chlle dl! bao t1f quail buon, I1mg. Thll Ill, ve'n I. ndl xu4t pMt cUn phong triID "S1im-Brlim· ehe'ng Phlip tmOe kia, nay cung Is m¢t dll!m khili dllu cUa phong trao n6i d$y d<;>e Tntllng S<1n, lTil thanh cAn ell cUn tinh PM Thang 2-1959, dling bao t¢C Bana CBe lang T. Uic, Til Lec, Harl cung tam lang khBc thu¢C hal xA Vinh Hoo, Vinh (tlly tinb Binh D!nh) nMI nOi dill lang vao n'Cng xay d1fng lang chi!!'n dll'u, bling vii khl lhO sO day lui CBe eU¢C can quet Clla dich. H<1n 5000 dan gianh quylln lam ebu nul n'Cng va Ir" Ihiimh can ell mi"t.n tlly cUn Hnh Binh Dinh. Thang 2-1959 va tlOp theo glln 5000 dAn Raglai Bac Ai (Ninh Th<$» nha't tl nOi d$y ph. Ian CBe khu t$p Irung B. RAu, TIlm NgAn tra lang cii, vung chle'n dllu rQng Idn, Ird tMnh can ell phi. tAy cUn tinb Ninh Thu$n. khdi nghi. Tra Bilng va miln lay linn Quang Ngili lil dl@n hlnh cUn S1f hqp da'u tranh ehlnh tri va da'u tranh vii trang du'm s1f lanh cUa Dang. Thang 8-1959, nhAn dan x8 Tra QuAn Tra Bi'lng • Quang Ngiii), dung vu khl thO so danb mot tiI!u d¢l quan D!¢m di lung sye. Ngh. tiling 'tOt' cUn
) 6<l CHUNG MOT BONG CO Co noi d5u trat1h t'u thang trCfl nhu vung Chu Sung NgQC (Gin Lai) gUm tren 140 lang vdi 4 v{ln dAn. Him ktrt vdi d'/)ng bao Kinht bu(le djch phsj tra nt1t1ng rAy va b'C'li thw'1ng Trong cul)c dIu tranh nay "hi Chain, chi H'len (Ii Gin Lan dii ngang dlin <fAu hang trAm chi em m! dAn tQc Giarai IAn ra dlfrmg can xe til d{{t, lam djch phiii chun btn.1'c. T<t ban cu. tlnh uy Gin Lai We bill gil! d. CBe chi danh "Nhilng RAy·m6ng-dl&ng <Un Tay bitt khUln·. Mi>t s6 blnh thllc dliu tranh khBe mang tlnh cMt t11 hQp phSp va ca nhilng blnh thllc bil't hqp phBp. sli nai, nMn dAn cam cbOng. gill thO, rlip dmmg. to cbllc canh gBc, khOng tho d!cb lung I¢i tl' do vao CBe buOn llmg. cae khu cAn ell. NhAn dAn no! thing .01 djcb; "Dan 11mg dii dan h!i chOng, giti thO cMng thu n'Cng. Mue'n dl vao ritog pM! bao Iru'ae va di theo eBe ngil dA quy dlnh, nlfu khOng .. bi vU'llng chOng, thO, cMt ho\lC bi th .... ""g, dAn lang khOng chiu tnich Nhlllu nel, dan t1f dong ac 6n, tinh bao, gian lam dich rung dong va chun bu'Oe. N€u cr Nem BO c6 nhilng ·lang n'Cn1f thl a Tlly Nguy&n ciing co nhilng bi m$t·, nhilng lang ba't hqp !Be. Thanh nien tra; trang nhillu buOn Jiing keo nhau ra n'Cng CBe trfi bl b6 phang vii trang t1f vt bAng vii khl thohll!bOlaiilOlOdilllChCB'i 1 , , ) cAc iliA BAN GAll TRANH 6\ Cu()c dau tranh d'6ng t\1(:, chu dQng ddy vao tinh the kh6 khAn, do do, co th6 n6i cJ Ttly Nguytm va nui phis tAy cac tlnh hai Nam Trung BO khOng c6 thod; trao trong Ihi1i ky nily. TIEN Ct"JNG vA N6I DAy; RUNG MANG Dt"JI BAT THANH 'RUNG . rn(\Ch at! chuyin ella phong trao va y4!u clu cua cach ti'f gills nilm 1958, cap lanh Khu 5 ra eM tnJdng xtly d<,tng TAy va nu; phi. lAy CBe tlnh dling bling IuIi thanh Cll dia eaeh b<.t6c diu xAy d1fng 11fc lU'l]ng vii trang va nu-.. vii trang a nUl d& Illm V\f hI bao nhAn dAn, bao can ell. boo can bOt v.v" U)o vilng khi c6 thill ccr . KhlIp nai di vao s1f d{lng mdi, vita difu Iranb v6'i d!ch, vita khAn Iruang chuA'n bl san xuA:t hrang thl!C, dtf tn.l mubl. villi n6ng cy, v. v .. Cac d(li vU tra:ng du'<;!e thanb va hua'n luytn, chuan bl liI!'n dling bling. Dich Ii&n CQn que! dlin dAn, dim lip, kholng 1>6, dAn dl c..t Qu6c h¢1 bU nbin. Tinh hinh cAng thtlng dlfn ciing C1fC. Tllc n<.tOc thi va bIf, nhAn dAn cac dAn 1¢C a1}c sOi cAm IhO quy/!'t tam noi d$y gilinh lam chu. Thang 5-1958, dling bOo dan 1¢C Giarai cae viing PIllyyam, Bao Wc, Ch .... Ngh.,
!.j khAn INang e* dbng kMi kMp nw rUng. Md dllu, Mm 31-7-1960, dan vi vii Irang 2-9 24 01 clng 11,tC lUQl'lg Ilf dla phuang lijj'n cOng dim Bac Ru»ng vii III Hoill We (Binh Th$l, glIn 400 ten dleh. 4000 dC>ng bila dim * K'ho nOi day pha banh khu emn dlln, 1m v'!i Ilmg ell KAy d\fng khu c!In cu Nom San. Ti!!'p do, I,-!e lUQl'lg v\l Irang Ninh Thu$n danh cae dOn TA Ltl, Ma Ty, M tr\1 nhlln dim Rag!ai giiiah quylin lilm ehU, xAy d,,"g holm chlnh khu can cu Bae Al. L,!e iU(1llg v\l Irang Khtinh Hba dbn Gia U, ht1n 15,000 dllng bao c8c dtin noS! phli cae khu dOn dAn Gia Ui, B5 Lang, TMc Tr\li, lim> chu ,ung mii KJ:",nh St1n, xAy d,,"g khu clln ell Ilnh Khtinh Hoa. Tt! Ihang 10-1960, lim s6ng lifn cOng va nei d$y khgp. QuAn vii ,ldn tlnh Phil danh djcb (} Phil Giang - Scm Hea, giru ph6ng Irm 13.000 dim mi';;n nuL tay Blnh Dinh giiU ph6ng hllu hi!'!. Vlnh va nhibu '-Ii i1 cae huy¢n VAn Canh, An LAo. Milin lAy Quang Ngiii cae dOn Ha Thimh, Long XuAn, Il€n BuOn, gi81 phong 54 xii, giln 5 van dim, Mllin tay Quilng Nom cac dlln Gil Lau, dC>n 6 tl dOn RO, II!!'n oong IX Due, giw phOng 40.000 dan. Mi'!in tay Thus dich cr Andi, bao vdy bue rut 15 I rong lOng .6 18 dC>n bill, giw ph6ng 15.000 dan. MI'!in tAy Quang Tri dllnh dich (j Mudi, giul ph6ng 10 xa phia nam dUC1ng 9 va 5 xii Ba Long, n6'i IH!n vCi clin ell tAy Thua Tlnh Kontum dbn mil rong vilng cdn cu tn;n 250 limg vdi 40.000 dAn, (Ha La! mel vung giai pbOng 500 lang vdi 150,000 dim. ginl ph6ng -- .............. ... Th1,tC dim Phlip trut!c kia cang nh My • Bau nay chii trQng \ ¥ lqi dyng vll'n dll dAn nMm chi. re dOng biro dan * vdi cach mang, vtli Dting va Ir»n, cbia rA gil1a cae dim *, chla n; Kinh ThU(1llg, ChUng nAu vlfu "I\{ Iri dc tQc" d@ Ilra bip dl dOl vdi mua ch*, mi dan, M41 khIic, chUng It! cu.mg buc dC>ng hOO 1M dim ap r6t dii man, ap We, b6c IQt nAn kMng Ius d"i/C dOng biro cae dan tQc. Chung dim ap ca nhirng xu huang dim khOng ph'!c lUng am mw cua chUng, dOng biro cae dlln * v6n c6 lin sAu d6i vdi each ml"'g, vdi Diing, vdi Bac Ho Itt IAu vo phAn dt.n;rc thtl kMng dlmg mac lOW dlch. d c8c rung trung tam dOng dan, dO thi e6 phang traa dol "DAn tQc \I,t tri', ch6ng cu.mg b1lc dllng hoa dan tQc, 10i cu6n nhirng ngU/1i cae Illng Irlp va trung gian eUng tr! thue, cOng chtle, Bl quan binh !lnh' trong hilng ngii djch !ham gia_ Thting 5-1958 dii n6 ra nhll!u cuQc !lnh cua hlmg Van nhAn dan cae dan cr Dde Lac, d Ihl x{j BuOn Ma dol til' Irj. Phong Ian ra Playku, Konlum va Dil ThOng 6-1958, B6 ei quan, eOng eMc Cll ngUl'1\ dan h9P it D. LIlt ky kiln nghi gW Hqp Qu6c vii su qulln My, Philp d' Siii Gon dol Tay tJ! tTl va dd"y phong trao (ttlc Iii cae dan t{)c Bana, Jarai, K'ho lien hltp cMng Dltm). Sau d6 phong Irao nily Ily I. "Phong Irire gial phOng elie eao nguyAn" (t'LHP: r'ront d. Liberation des Hauts Plal •• ux) do Y BhiIm cam dau. Sau cac cu¢<: tlnh, ra lay dim ap, blit giam Y Bhllm va m¢t
) 62 CHUNG MQT BONG CO dhng bao dAn l(lc xi Tra Qulin, cae xi IAn nOi thanh la, trO'ng rno chi dUng tlln mi, doo mac xOng ra danh Iinh ae On vii nhanh ch6ng bt€n thanh khat nghin vu trang toiln Chinh quybn thC,n xli tan ra, djch be dbn Mt thao Nhan dan cung h,tc hn;rng vol trang tlnh mih thilnh bao vay uy hill'p qu$n lX, lam chu toiln bO nOng thOn, nOt day thl!ng lQi nhanh chong Ian ra c8c huy.n khae toiIn tIly Quilng Ngai. Chi trong wng mQt tullo, nhan dan di! gilmh lilm chu 101m b<> rung cao cae S"" HA, Ba Td, Minh Long, chloh II! quan, xAy W,tng xi!, ll'p chiln dlfu hollO, I$p 11,tC h.tQl'lg v\l Irang trung cUo mlnh, trung ht1n m¢t Van qulln keo dim ap, ban yay, dUt ngOOn tiil'p til' ttt dC>ng bling lim. Sling chi6n Iranh du klch, nhAn dim cac dim * Cor, CIt Dong, Hre cung 11,tC 1"(1llg v\l Irang chiln dAU Iyc, gay thutmg vong, mol cho djch, bUQc chung ph<il rut v1\ dC>ng bbng vii bj baD yay it cae q$ Itt· 40 xi holm mien m.ii ph!a tIly Quilng NgAl dt.n;rc giru ph6ng, t(II:> thilnh m¢t rung can eu rQng Ian nOl vdi cae kbu c!In cu dang blnh thlmh d- Mc Tay Nghl quy6t 15 cu.. Trang """g Diing dA lam bUng kh! Ihi rQn rlmg r cAc DlA BAN oAu TRANH 63 30 xli, 200 buOn vai ;10.000 dan, lam chu vIlng r¢ng Ian t.:t nam dUirng so 7 gtap tinh Gia Lui phis bac dvang 21, phtit triin co sd vao phis Budo HO, D.!c Mm, Quang Dllc. D6ng Nol Thuqng, fluc ph .. t dOng qulin chung pM (rtf glan gllmh quyl!n lilm chtl rung nam duimg 20, pMI tri!!n Cd s" qua phla b'c dlfirng 20, nO; lil!n Cd si1 vdi nam D.!c Lgc va Quilng INc, tMng Bu61 tdi DOng Nom BQ. DIl'n culli Mm 1960 dii blnh thanh mQt vung giat pbOng rQng lan, tnli dai tif nam duirng 9 dQC theo TrUirng Scm Nam din tay nam Blnh Thu.n, Lam DOng, IU Kontum dlin bac Lac. 3200 bUOn Ilmg lrong 16ng s6 5720 buOn Ilmg toan mil!n ntil Nam Trung vdi 45 ",n dAn gllmh lam ebU. H1rnh lang chiln 11J\IC Bac • Nam nlii vdi mil!n DOng Nom Vung dich kU!m Boal hIe nay chi con tl cae ly, thi xII V8 B6 dC>n M'I liln dge cae trvc IQ giaD thOng mil tl do nhillu nrn eUng d. cO ea si1 va phong Irao eaeh mang oUo qulin chUng. NhAn dan c8c dlln IQc nhi1!u nrn nGu kMu dolm kilt bUOn Ilmg, th1,tC "buOn holm 101m", "lang hO'lO 101m", lole la khOng c6 ngU/1i di linh, lim> cho chlnh quyl!n lim> tlnb Mo, gliln cho djch. PHONG TRAO DAN T(Ic TV TRf TAy NGUYEN Th1tCdimPhliptrut!ckiacangnh"My•BaunaychiitrQng\¥ *
{ggq DIjl.i Mi hl!u Y Bib AMa, clin bO kbang ehi6n eu, mQt nblin sj rKt cO lilJ' tln trong bile elie dAn t(lc t;nh Dile LiIc lam Chll tjcb pbong trlin. litO; ra lin kOu gQi cac dan tOe doan k€t che v<li nhau, vOl dOng bao Kinh va .,. m1<lc ch6'ng D¢ hQi x8e nl$> n\ng: I'hong trao tl/ trj dan tOo llgul'on III milt bQ cu. t$l Dan tOe doan kEft tMng nhKt " mien Nam Vitt Nom. D¢ Mi etl' mOt 56 dai bi<fu di dIf Dat toan Nam d€ thllnh DlIn t(lc gi,;; phOng Nam Vitt Nam va dKu dlf<li W Cd cUa Dat lify tlfl{Og cu. phong trlin Is con chim chao beo vi laljl.i chim nlly 06 dfc trnh lit doan kEft va ehi6n difu deo dol. TU" do, phong __ trao elieh m!'flg cii. nhan dlin cae dan tQc TAy ch6ng cua Minh cho den ngay tofm thling. TAM LONG CVA HAu PHU<JNG RifNG NiiI, DAM BAO CON DUONG CHI VJ¢N' TU MIEN BACCHO DEN 'I'IlYi!!N LON Xiiy dlfDg V1lng clln ett rCng Idn d1iJ TrlfOng Son la VI! cUs h$u phlfoog tljl.i cM, vaa phw cha tien vila beo dam cho con dlfang TntiIng Soo chi 'Mng soot cho Nam chi€n thllng. bao cae dAn tOo trong clie khu cAn cU dii to' ehUe dove chinh quyen tIf quan. d9ng vien nhftn din dt,tng h$u phu'c1ng mQi Trong chiln tranh Nhllfu d¢1 dOn eOng di phl!C tuyln vii $ chuyGn hllng tiAp v$n tit milln Bile vao, m6i nllm ta 100-150 nglly. nil phyc eSc tr$n chlEfn dKu Ian nhlf PLtlyme (10-1965) nhAn dan cole buOn lang phis t.ily tinh Gis Lsi nMn nhjp hAn xoy Ilia, gil -. huy h:t<>ng thJ;/C, thJ;/C phlim, md' Mang • ., di dan cOng, di djch. CtI nbA dI dan cOng, cs lang di dan cOng, gUi gIlo, gUi d!'fl, dllt trAu bl> hAnh quAn tboo bQ dOL. DI bao dim .If chi cUs milln Bllc thea dlfang TrtIdng Soo vll clie m.t tr\ln, hang nglln thanb nam nl! dan t(lc citng d(>i ngli thanh nian ngtt(tl Klnh Ian I¢n ngily trAn clie neo du'ltng hanh long, gUt cong, mang vlic bllng h6a, V\l khl, dOn khlich tOa clie dis phlfD'llg cho kip vdi clio d§U. Anh chi em khOng quan gian lao, nhQC nhAn, mlfll nAng, nUl cso, rung rtIn, nhieu 100 bl dol, 6m dau, hi phiil an l:! bOp, aU rifng thaY cdID mil vAn dlIu trlln cbAn dIft xOng pb. lam vy. Val tram c4n, chan vII-n dtm, snh chi em kMng dli mil't can mu6i, hl}t gIlO, vien thulk, khOng dd IlIC m¢t nguOi "khlieh' nl!o cUs cach CO chi em tr:1<lc nglfc diu con, sau Ilfng cling hang rna vAn thling ngAy tboan thollt nhl!' nhl1ng cbi/'n .1 chan d1lng val silt. Cbi6n trlfang clln thi tMm chuyen, tMm can. Nhillu ngttm tlli hAng vOl kh6i Ilfqng qua trQng Il!'qng eun mlnh ma bao dim di dA'n noi vll dll'n cMn, I$p nen nbl1ng ky Il,lC kj vll mong vlie v$n tlli. khlie, ph';; V11Qt qua hom eua dich, eh6ng chili v<li lung can, phi phole cUs ke tbu, bam hilnh long, baa 'i hilnh lang, vila cOng t.ile, vila chiil'n diu, danh mo du'ltng, mang kip hang Mn kho, dAn h6n rs phia tr:1<lc.
64 CHUNG MOT SONG CO s6 nguOi lanh dl!O phong trim. £lily I. bi!!"u mau .au .iIe gi(la ehinh quyln Val nhan dAn cae dAn t(le. Tli chUe FULRO do the IIfc tMn I'hap to' ehUe vil sau do My xen vao n4m M hlfdng thoo chia l'1l Kinh - Thlfqng, chong phli each m!'flg. C6 Mi, c6 ltic no thu htlt dOVc mOt .6 nguin va c6 anh h!!!lng nMt dinh trong cOng chUe, ijinh linh, tllng lap trung glsn, nhlillg sau b(le 10 bBn cMt phan lam lay sai, cho djeh, hi nhAn dAn elie dan tOo TO am muu d6 va kMng theo, Do do, !ruLRO cuOl c':'ng c(lng tMt blli v1! co ban. Tltang 7-1958, hoo 200 hi.!'u elie dan t(lc milln tay Quang Nglil hQp D.;U hOi nhAn dan eMng My nOi Mn quyEft tam: "Phsi dOnh My, .dm ebU'ng nlt" h.y ehU'ng d6. Chung no nhlf clly chinn gUt, M lau mQC nhieu rl! cang kh6 d6n. Danh My, thi md! 50ng dlJ\1C. -Du co kho', c6 cJ;/C mll'y cGng qul'olt danhl". Trong nhung ngay sOi clis da ti6n cOng vii nOi dfl' tMng 10-1960 vUng <!An ctt KIIn-HiI-Nitng An KM tlnh Gi. Lsi) dljl.i biliu cac dan t(lc Tay va mien nlii phi. tAy vUng hOi Nam Trung BO hgp dljl.i tbanh Phong Inlo ddn * II{ II'! Tal' xac dinh Hnh eMt chlln chinh cach ml,Ulg cun phong trao, nh/!m doan kolt eM cac dan t(lc dKu tranh eho dQc Jh6ng nhKt cii. nl1dc nhi!, thIfc chlnb .lieh doan k6t blnb dAng, WOOg trl{ tic.. cae dAn !{ie trong d'Ii gia dinh To' qulk Vltt Nsm. t CAe DlA BAN OAu TRANH 65 ric litt, dllng bao bam ray, bam lilng san xuit, chiu khO, chlu kh6, lin rau rifng, cu .'n, ell moo, chllt chiu tU'ng hat IPIO, blip M !log hO khang chiln. co run dii ung h9 213 .6 thOo, blip dii lilm ra cha clieh m!'flg. Lat con hlin 113 .If con lai eha khang chi@'n, chi M du s6 giong vii du an cho ngtt(tl gia yA'u va tr<l nhi>. Co v6ng nhl! Bac Ai, Anh Dllng, Khallh Son Iii nhUng v6ng n:ii coo, kitn san xuKt rift khac nhlfng hhng DAm cung cKp eha each ea nglic urn Ilfong thl/c. thtl cOng, nghb dlJ\1C duy trl va cung 06. Hang tram 10 rim, vim sAn xulft V\l khf thO 00, vim ren nOng oy. DlIng bao cUng kheo leG to' chac giao luu bang hOO v<li v6ng bi dieh chi€m. Mlplg Ilfdi gitio dye, y t€ dllQ'C xay d>,tng. BQ eM: dan t{ic dllQ'C d\!y song song vd! chl! ph& thOng. L6i 56ng, qutln cII tbay dOi the<> h!1<lng liln bQ mOt each W Cae buOn lang etl' nguin di gllnh vao ciia cilch IDI,Ulg. Co n<1i, 56 ngum cling tac thoat Iy chiA'm 10·15% s6 dan, 40% at} thanh Nht1!u ngl1i1i di cOng tlie, chiA'n dKu xa nbA hang chyc nAm mil vAn hoan thl:nh t6t nhltm VlICO nhung du kich dlinh bOo 'i huOn lang kMng e6 ngily ngill. Nhllfud¢1dOneOngdiphl!Ctuylnvii$chuyGnhllngtiA'pv$ntit
N€u tlnn luOn siS xii, du..., can ban gitli phOng a dllng hIlng 'ven bidn hk do thl viIng gitli phong Nrun Trong B¢ chili'm 415 lieh IV' nhian vOl 2,8 trlfu dlin (57% dan sO' tol," vilng). Dlch hot hoiing tru'6'c nguy Cd Nam Vi9t Nam cO tM' bi ctlt lam dllL Co tM mOt siS chong can quet fJ thill ky nay. Thling 9.1962, nhlln dan va qulin gitli phong dt!.nh quan Sai Gon can vao viIng Na (Tr! Bang - Quang NgIil) dift 70 btln r<li va lam hOng 12 may bay tntc thang. Chle'n thUllt tntc thang v$n cw. My va chinh Sai Gim a nui bi ph. san tit d6. Chi trong 7 thling d'llu nAm 1963, du kieh Unh Gla Lai ' Kontum va tay Quang Nam, Quiing Nglil da bOn rdi 24 may bay clie I",i, Jam dieh phw giam han d¢ng ella may bay tb. tMp. Thang 4 va 5-1963, ba sU ",",n quAn Sill Gon can Jdn vao vtlng Mang Xin nMm tim dltt IV'e Itt<;tog khang chi.!'n dliu nAo cua Khu 5 nhung bl tOn tMt 600 bl ditt, 20 may bay tntc thAng bl phil hUy va hOng, danh ph';! cMm dUt can. D(ic Ii>. hang tram xii chie'n dii'u voi IV'c luqng du klch, dAn qulin da co khit nang danh bal clie cu¢c Can quet cit dBI d¢i, ti.!n dolin dleh. sang ki.!'n cill ti.!'n vii khi thO .cr, dung d!pl, bom IeI' lam born min tV' '"10 dt! ditt dlch. Co nhlffig dan tho H&n hoan ph6ng ra m¢t hie 15-20 mUi t&n slit thuang eii d¢l, 'rung d¢; dieh. Xii chl€n dIu Al cila dllng boo Bana (An _ Oi. LaD trong 6 thang d'llu nam 1963 dli danh bal ba cui)c can quet Idn va bui)c dieh phS; 00 dlln thaa cht,ty it Ktcic va K.rong Dun. My vii quan dQi Sill GOn. Thang 10,1965, 16.000 qulin v<li giln 500 may bay My khOng v$nii1a den An Khe thi QUAn Glai pMng di! bay tr$n dia ,tin il khu v,tc Playme - Bliu C?n, Dllc ca, YadrAng (tay nam thi xl PIAyku). Sau 30 ngay dim chle'n dIu, My va quan Sw Gon bi 3000 t<!n (co 1700 tan My), pM hUy 88 xe qulin .V', Mn r<li va hong 44 may bay, difl dOfm 3 thi€t ghlp va mf.!t wfu donn qw1n Sai Gon. rnQt doan va danh h\\i III dolin 3 thuc)c oU dolm ky' blnh kMng M1, nll;m kieu Mnh eua sllc Hoa Ky. Co nhlffig vilnh dai diet My nO) tiong nhU <! An Thanh San. Quan My d€n An Khe d6t s?ch cae buOn, lang, pM sljICh n"*1ng rAy, luAn phi.n ne phiio vao cdc XB fJ phi8 hAc va nam dl/dng 19. Trong 15 ngay cum thAng 9-1965. mOl ngttm dAn i1 day m5i ngay ph31 ganh chiu mQt pnat dan Mc roc..ket cue My va quan Sill Gon. Veli vii khi tM sa tV' '"10 va Bung truilng, dan quan du kich hal .Ii rung ven An Khe da ti.l0 nf!n "vanh dai My An danh lui cae cu¢c d6 quAn lung S'lC cua My, 111m chung ch€t v;' bi thuang kba nhi';;u. Ncr du klch Phang, nguill dan t¢c Bana, gills ban ngay dl! vilo ph"c kieh trong hang rao day thep ga; cua san OOy Tan T?o, dung sung trlfilng Mn rm may OOy thilng. Tren vanh dai OOy vii d<;lC dui'mg 19 trong nam 1965-1966, ta dli hang ngan Ilnh M9, hang trAm xe quan SII, hlln rf.1i va phs hong nhilu may bay cus Chung. Da .uat nhemg HIm gu""g chiln dA'u blilu eho thM ky nay. Anh hUng qulin di>i Ka Po Klang nhleu IAn dlf\fc danh hieu "Dung si dlft My", "D11ng sj
) 66 CHUNG M9T BONG CO Anh chi em con thU'dng b.nb blnb tit illy.!"n tru"oc pbia SRU an tolin, lify tMn mlnh ehe cM cho thu""g blnb, nhlfilng cam se 80, nuol dUilng, cbam 00c Mt stl'c t$n linh. KhOng tha' nao k6 h€t eOng lao vit tifm long eua dllng baD clie dan *' viIng cQO nay d6i vdi clieh tn;!ng, v<li TO' qu&:o MY vA CHiNH QUYEN sAl GON HUC Dll! vAo DAY Tluf<1NG sC1N HUNG vi TnrOC nguy ea svp d6, My va chinh sai Gon dii 01' dvng nhillu ehiol'n I"",c ehlol'n tranh di ctill vlin !inh tM. Cung vdi tbil't b,l 0- viIng dllng bang, My vi!. chinh quyl;n SM Gon y \'1\0 qulin dOng, V1l khi hi.n 11 ,t keD Mn cblnh phvc rltng nul T4y mong chi€m J(Ii viIng chl€n Iu..., t6i quan Ir9tlg nay, nhUllg siS ph$n cw. chung cung chang sling stla gi. D6 cMng J(Ii chi£n f:ro.nh #c bi,t, vOl khl Ihll' lam chu nul rll'ng, nhan dAn cae dan *' va h,tc lu.;ng V1l trang ew. minh lien Iv< ehl€n Mu, cbang nhlffig be gay cae cui)c Can cua dlch rna cbn pha tan h/lng mang 5p chl"'n il1\fC, rOng viIng gllIi phong ao vOl 1n.t6c. Ds c6 han 50 Van dan s6ng Irong cae kbu can cli lien hoan ttt milln mil phla t4y cae tinh Quang Trl, Tnu. Thien ch,y d..., dol the<> Tnrilng Scm Nom va Tay Nguyen tili'p glt!.p DOng Nrun BO. r t f ........ cAc OiA BAN DAu TAANH 87 Hang mnng l1'p chi€n 1lJ(,1c hi pha vcr SBU cu()c dilo chfnh 0 phis nam Buon Mo Thu(lt, chi trong m¢t dem dli ph. hang I""t ap chl6'n 1t1\fC, Xlic quyl!n lam chu sat nach thi xii, dan nr;'>p cho each hang tram sung; c6' vA'n Mj dii ph,;i than tM: "CuQc chien tranh ky I?!". Trang ndm 1965, nhAn dAn CO" dAn tc)c eung IVC luqng vo trang giw ph6ng eua minh d!l vung U!n trong cao trao til!'n cOng va nOt <tty. danh doiln djeh, phS vI] tuyfn phOng thu, pna banh, pM rA nhll;u mang ifp ehl€n I"",c cae vtlng dtl't dOng dan, .4t thi xii, Ihi trifn, g\iii ph6ng nhil!u dinh dl';;n, dlln co ngu1ti Kinh. run 4/5 a'p chlfn luge cw. dich bi pha viJ, vtlng cAn eli gial ph6ng il TAy Nguyan vii mil;n lAy clie tinh ven Nam Truog BO 000 gllm 50 v,n dAn, duge rna rong, xAy dlfUg Vllng chae. Th'ng Iql nay gop pMn eung ca mil;n Nam chlfn eOng vang d¢1. 'Ihfoc nguy Cl1 that bal cua quAn dQi SIU Gon, quan My tn,n: titp nhiiy vao ctlU viln vOl chifn luge chien tranh eve bQ. Quiin My Ian TAy N guyen can eli, duo Iinh khOng kx binh bay, bQ blnh vii viI khl dill \'!\o 1",1 nlu!'t ew. chUng cUng quan dQI SIU Gon danh ph" mlbn nw. VOi tM tr$n dii bOy .lIn va quy€t tam danh tbting quan My, quan dQi 8M Gon, nhlln dAn cae dAn t(lc cung IVC hrqng vii Irang giili phang cw. minh t'le xOng len tie'n c6ng quan Ihu. Chi vill tr$n an don than ew. . MyviiquandQiSillGOn
ehlnh quyl!n c<f s'). Dich ph.; ehuy/!'n ttt chi€n tranh Cl)C bQ •• ng Nam hOO chill'n tranh. Chung rna nMng hanh quAn Idb M "quet va gill", "blnh djnh cllp t6c', khong tit thii d. man nao M tIln siit va xua dulil dAn v1l0 ctic khu djnh elt, ph. eAn ell', hlmh lang. Qudn vii dan roi1!n nul Tay da vttgt qua m9' thli thach, quy!!'t till'n cOng dlch, bim rung can cl1 va gil,; pMng. Ma dlln nam 1972 Iii chi1!'n vang dQi iJ Kontum. Sou hal thang chl.!n dllu, quAn vil dAn c{ic dan tl)o d' danh qu,y au dolln 22 nllllY, gI.i phong phia bile Kontum dffi BOkm, !Vng 60km v<ll 25.000 dAn, nO. vell vang cAn c.:t Quimg Nam, Quang Ngiii va vang giai pMng Lilo, dong bAc Kampuchia cus hal nude lang Ti€p theo do 1/1 du<lng 14, bao vay thi xii Knntum, gilli pMng nllm a tAy nam PIAyku, danh kho bae thi xa PIAyku, dich cr Cheo Reo, Bul5n Ma Lam Dong, Tuylm Dt1c, rnd rt)ng vUng glai ph6ng nam B'lao. Glo Lsi, Kontum, qua m¢t nam chill'n dll'u (1972) da han 6 t@n dich, tMu va dauh hill 62 donn, ba 511 doan, bdn rm va ph.6 hong hon.400 may bay, 4000 xe quan sV, ha qu(ln lX, ginl ph6ng Idn dl!tt <lsi tinh Kontum. Vimg gilli ph6ng d Gla Lal, DAc LAc, lAm Quimg Dtlc dUllc ffid rQng. Ttlt ea cOng dl!u nhlim khan trUUng chuAn bi dia blm VI1ng ehAc eho sV mii dlIu euoc T6ng tU!'n eOng va nOi giai phOng mll!n Nom mila Xuiin 1975. ellEN DICH MO uuimG vA TIEN TOJ roAN TItANG Ct"lC tru'<tng tom Nam nArn 1974 phiin tinh th€ va itlc CUB ta d. hon djch. Thili ed Iq! dIi giro pMng hoim 101m mien Nom dii 16 ro. MQt yeu ebu h€t stlc quan tr9ng M dam him Mu clln, VAn chuy€n IVe lugng ra tuy€n 1/1 tMng glan thOng chilin Iltqc. Phal co himg ch"c tuy€n dUi1ng ngang dQC nlll v<ll nhau thOng 5ulft day Tr<fi1ng San va TAy TUye"n dUi1ng phiii cAu cho cae xe qUAn s" dU"Q'c an toano Vim du<lng d dB. khO, con trOn clic cao nguyen va Trt!I1ng San thl dmg gian kh6. th6ng dl1bng phiii xuyl!n qua nhtlng day nui eao) rUng r$,m, d&. da chao teo, qua nhWlg rUng kht)Pl kh6 d,n vao mUa nAng, lAy I()i vao mua mua. Djch lal ph. H&n ph"l vita ma du<lng, vtfa chl€n da'u vell mal' bay, phi phiio dieh. V$y mil trong tay nh!1ng ngltill ma du<lng chi co .eng cuoc va Hnh thlln qua cam, lao di>ng gian kM. C6ng trinh vI dal nay d. duge d()i va nhAn dAn cae dAn t¢e d6ng gOp va; may ch\lc ngay cO-ng, rnd rud! tr€n 1000 cay s6 di1c1ng va alia chaa hang tram cAy s6 du<lng cu. Du<lng dal ttl bAc Kontum dl!"n nam LAc, nlli vdi Bu Gia M$p . L(jc Nmh cua Dong Nam B;), tit Kantum dl!'n bdc duo"g 19. 0
) 68 CHUNG MOT BONG CO x. M113". Dung s1 Y dung na My. Dung oj A Tum dung sung bO blnh may bay djch. Dung ,I A CO' to' sAn may bay, gAy phong tri10 rllm rOo cAn cl1 Thanh San (Hac Ai, N>nh Thu(lnl, dE! bao sAn bay c6 t!m cit chl!!'n 10'<Jc noy, djch thu!mg clm quet, biln ph" khoo rung .ung quanh. Quan dan cAn cl1 dio Bac AI cho'ng tra djch rlit quyil't <fong thm t6 chl1c may bay My. KMng ngir cac tay sung giill sAn Mn thti nlng nay thl tai t(lp bIIn ro! may bay My bAng sung trUi1ng. Chi Hnh rleng nam 1967, bUn cae dAn tl)o Raglai. Chill, Kb·Ho cuo chi!!'n khu sac Ai anh hung dii Mn rdi eh6 70 may bay, bAn hi thU!mg 86 chl€c, bAn cMy raj na; khac 26 chl!!'c. Bac AI con to' chtlc vlmh ilaI du klch vAy sAn bay Thonh Son su6t 5 ndm, tit .au 1969 gay cho djch nhl"!!u h\ll, b1Io Vllng chAc cAn cit dis khang chi!!'n. Vdl phU'C1llg cham "tim My mil danh", "tim nllllY rna diW, quan dAn cae dAn tl)o nul va Tay NguyOn dii gOp phlln danh ¥ cae eul)o phim eong chiil'n lugc Idn cUs dlch trong hal mila kho 1966·1967, phM trilfn du kich ch;€n tranh, giU' Vllng rung cAn Ct! va hlmh lang chill'n Iltqc, dam baD 5V tlll'p nh$n hlmg ngiln ttfu chAl tit Bile v/ro, them dUllc I.,., lugng M sung. Trong dgt t.lng eOng va nO'; Tet Thdn, quan dan cae dan t¢c da ti!!'n cdng vilo cae thj Xli Kontum, Playku, Boon Ma Thu¢t, Da va thj trll'n khac, danh djch d nOng tbOn, giro ph6ng h'Au hlft cii.c buon Ilmg, lam tan ra hlhl!f') 1 i GAG DlA BAN OAu TRANH 69 My va chinh Sal Gon ky djnh Parlsngily 27·1,1973 chua rao m"c thl dB xc djnh. ChUng huy dOng cae I.,., iugng bung ra the<> kli "TrIm giiii phOng TAy ChUng dong tMm 40 bOl, rao rl6t rao IIp, klm dan vo vet eua cal. Khong thi md hll trudc bOn chllt phOn va am mltU thAm dl)o eUs djch, quAn dAn Tay da phiin cbng quylit Su6t nam 1973 va 1974, Mt hgp ch.t che ti!!'n cOng va mil d*y, diu tranh vU trang vdi dtl'u tranh ehlnh tri, da buQc <lieh rut khoi nhillu Mt, tieu dltt nhi'!!u can ell: va rna rllng vung gial phOng so v<ll trltdc. Tren 90% da't dai tlnh Kontum dlit;le gilll phong. Vung tAy nam Gla Lai, Kontum va tAy biie Dac LAC duge giiii phOng n6'i IIln t<ll Quang DtIc. MQt vling gisi pMng Idb cr BuOn Hll va Buon Ma Thu6t da dillu thl€t honh long Cd gidi xuling PhU YAn, KMnh Hoa M tiil'p cho cac tinh yen bi.!n cua CI/C Nam Trung Qudn va dAn Khu 6, giai phOng toiln TAnh Llnh va phlln Ian Hoai DtIc. Ta cung elf, KAy d\l'llg vang gial phong r\lng Idb va lien holm v1l m9i Mac du bi I"t Ian cu6'i 1973 vii giila 1974, nhung quan dAn trong rung do dua tich, san lugng luong thVc tAng gtlp dOi so vdl nAm 1972. TtlteacOngd'l!unhlimkhantrUU'ngchuAnbidiablmVI1ngehAcehosV
, " bu6n lang, giai phong cao va giai phong toon mil;n, Trong yang 9 ngay, IlfC htgng vU trang giiii phong va nhan dan cae dAn u'c xOa sO sU' doim 23 quAn d¢i Sili Gon vOi danh ..... doim 'Nmn Blnh TAy pha ra toim bl} ll!c h.n;tng bao an, dCtn va 300 khu ap chl€n lm;tc, dinh lam SI}P dO toim bQ may quAn dt)i va chinh quy'An djeh, giro phong thj xii HuOn Ma Thu¢l va toan tinh f)de L11c. Dlch v¢tl vA rut tan lOf,ln khoi Kontum, Plltyku va bi quAn la truy kich danh tan taco Ngily 19-3·1975 toim b¢ tlnh Gia L,i . Kontum du duqc giai ph6ng. Ngily 24·3-1975, 'rAy bOng quAn thu. Nh6n dan cae dAn t<)c Tdy nbi cong lam Ii hlji vui mirng ehao don ngay gisi phong hU01lg, Coc lang h.tu luyifn dU'a nhang binh doim chu 1t!C tit!:'n vl giai ph6ng dOng bAng hai, tHfp t\lC cu(lc hanh quAn vi d:p {',ua moo Xuan thang vOi quyert tdm tranh thli th<ti C(J can dO, nhanh chong U,tp trung hlc LtJc;tng cua ca mtac, nhAln phuong Nam thing ti€n, giai ph6ng Sai Gon - Gia Dinh. hoan thanh glai ph6ng Nam tn.tO'c mua mU'a nrun 1975. Su6t 21 nlim chelng My cUu. mtdc. dOng baD cae dim t¢c Ct mfAn nui va TAy Nguyl!n do to ro y chi va sue IDf,lnh cU'emg ella minh. Co the' n6i mbi dan t.l)c lit In¢t tl)p anh hung. Lam sao co thd ke het dU'!Jc nhllng 81.'/ tich anh hung da kh£ic sau vao mil rttng can nguyen va TruOng Son hung vi? Chi co th6 neu mQt sri tarn g\.f01lg tieu bie'u nhU': cae anh hung Pi N<lng TAe, Pi NAng (RaglaD, Ref Chllm Ok, PUt Thu, Kcr Pa Klctng (Oiara!), Vai, Nun, nil' snh hung Can Lich ... (Pa CO tuc Til OD, Tin, Xau. (Hrej. Co nhlmg thiifu nien Lam th€ naG ke thu hiiu n61 Un sAu tinh nghis ni5ng cua d'bng baD cac dAn tl)c dOl vm Boh lID! vOi each vQl Dang C(tng san Nam va chinh quyen cach mQng? wAH tin
) 70 CHUNG MOT sONG CO t.19C dlfbng Tntang Scm D6ng, luyt'tl dv<tng cO' gitJi n6i to' du'Crng 559 qua Quang uo d6n bi'k Rlnh Djnh. DU'<mg HId cit!'n tlAu, xe d€n dl(y, phUd'ng v4t ch{(t, trang bi kg un un dO' van elk "hic"n tru<1ng. Hang hOa chi ella hl)u phU'ctng 1dn fAn hfqt dAn cae dia phuong. iJOng bito cae diln l¢c th;)t vui vc va cam di)ng khi ct\m lrong tay tarn vai, Ion muoi cua Bok HO, cUa nhAn Bk gUi VilO. cd sa chie"n h.t!.lC (.'(j' ban hal nl'im do dl.fQc Dang va chinh ph" each ra, trang nam 1975, ehl€n trl1i1ng TQy III h .... &lg <hlnh cua hOljlt quAn sl! trong roua khO cUa trnm nhAtn m¢t s6 Il/C htgng quAn sl! djch, g!ai ph6ng s6 vUng dirt dal, m" thOng d .... img chi€n IWC lfo Chi Minh dOn DOng Nam B<>. Sau tMng lqi Ian cua chi6n dich d .... img s6 14 PhU'<ic Long (1·1975), cuc phot nhanht thai cd chiltn h.rqc co sdtn hem lIt! ban dAu. Dang quy&'t dinh chQn SuOn Ma Thu¢t lam mt,lc chu yl!'u Clla chHfn dich nam Tl1y BuOn Ma Thu<)t I. Old man lich s" va TAy Nguyen Mn pMt sung khOi dt\u cho chien djch gHii phong toan Nam. Ca mt6c dOn sU'c eho dgt t6ng e6ng kich, tOng khdi nghia cu6l eung nay. D'5ng bao cae dAn t<)c Nguy&n trl/C ti€(p dong gop srrc nguOi, sue cua giro phong ) CAC D!A BAN ok! TRANH 71 nhU Ka Pa Kktng, 17 tuol, 100 ten dieh .. , Co dQi phon binh Lam Di5ng g"6m 42 ml chhYn aI, trong do eo 20 em !ii ngdot dfln dung cOt 60, 82 ty xOng pha khlip chil\'n tntang Urn DOng Tuycn Huc, dt'mh tren 50 500 Wn dlch. dfit chay 50 xe quan s<!. V,v .. dii dut;fC lhu'&ng Hufln chttctng qUltn c6ng ba. Nhli tho Giang Nam aii lam bai tho Chilo em trung d(li 011 nay, trong do co "Chao em c6 gill diu hi en Da lam cho dao dien nhU'ng ngay Phao ern n(1: do h6m nay Nghe nh ..... anl chap gil1a ngay gi6 dong ... ... Da Oai, Ds Nghlch Ul ngh. My tQi, phao "e tan tanh". Co m,,:! cau ve gOi muOt eua nae HO nhu sau: NAm 1952. dOng bao Ragl'i xa Ph .... <'Ic Trung Bac Ai Ninh dtt<1c danh anh hung. Bac Hll do gin dong bao xa nay mQt gOi lnu/5i, Dng Ria, bHo gni mum eua Bac Ho va tim cQr,h gill" ll,ii gai muOl do su6't ml!Y chvc nam trU'irng cho Mn nam 1975, khi buon lang dtr<!c hoan tolln giiU ph6ng. Trong bU6i Ie mttng di,ll thAng. Ong Ria dam g6i mudi cua Bnc H6 raJ On 11}.i truyen th6ng, cung ba con dan lang tulmg nhu B6c vEl Hl!n hoan chi6n thAng. Lh€Gkhhii61UAihhii5d'b
22, trong do Qu6c 1 I. con dUimg Qu6c 10 IB Qu6c IQ 13 dOng bile Kampuchia v. V11I1n Lilo. DOng Nom I. ncr! dugc ngu/ll kban hoang khli .dol va Hila tl'd tMnh dinb tr/ln dlIu cuo chUa tlt cud"l th€ ky 17. Thile dlln Phlip khai thac DOng Nom BO .ou khi dauh chii!m Sill Gon. d dAy, nhillu cOng ty cae au triEfn khal cac !lnh Hila, Thil Dliu MQt, Tay Nlnh. Trong vl;\n dOng cach IIl{Il1g tnJGc nAm 1945, illIng Narn B¢ c6 pbong trao rna Phu Rillng do I. bil!u trung. DOng Nam cOn nOi ti€ng vi hal tr!ji giam ldo, Phap giam gill' ciic til chfnb trio n LIii vil Ba lUi. Sau Mm 1945, DOng Nom BO cAn ctt khling chlrn v/li chirn khu dA di vao Ijcb ail: chi;!'n khu D, chli!n khu Dtt<1ng Minh ChAu, chiln khu Rllng Sac. Trong khang cnitrn cMng My, tOng hlmb dinh cua trl;\n Diln tOe gi81 phang va Qlllln Gia; phang dilt illIng Nam BQ. Til ufe LUONG Ttf Vii: vU TRANG DEN n£u DoAN CHI) Lue . . BAu ellA OONG NAM B(i . Sau 1954, D{}ng Nom cUng chiu chung nhllng tal h9a clla clie chien dich tiS cQng, cQng, binh dinb phlit trilin, blnh dinh ca'p t6c, 000 hU<1ng thOn, dii cach dla, I$p khu dinh khu tn:. m$t, fp chi!!n lugc, fp tan sinh, IU$t 10159. [)i)ng chi Nouy6n van eM ng.Jy&n ai tru kMi Uy, d'tIng thl U Dlnh Nhon. nguytn PhO b! thlJ Kt..- Iiy, dang ehf 'TtIi B!tch Tuy41. ngUy'n Khtt lJy vltn Khu iiy fTIibn 00ng N!lm dOng chi c¢ng san tranh vao vao can cU' M xAy dQ"ng va san xua't cho ngay clm sung. Tru", d6, 200 linh Binh bi truy kich " Rllng Sac d. t .... tbeo cach rn'1ng va duqc dua chien khu Mil Do. TAy Ninh, Haa, Thu Dll.u M¢t, SOng Be, BIt Rja tt! vii trang bllng m91 each blnh lA'y sung, thu sc On IllY sUng, chllng bao IAu !lnh nao cling cO vai d!ji d¢i. Cung v<li xOy d1/l1g phst trlin san xuft, tm hl<1ng tht,tc, ciic d'li dOl vii trang cllng hlnh tMnh va dUng vang a can c.t. TAl thm ky nay djeh con dua quiJn can quet ldo, cO thli dlinh vilo bitt c.t ncr! nao nghi c6 "Vi¢t cOng', xuc tat nhung tn vlln bRo tlln duge I .... e IIt\1rlg vii trang dang nhen nhOm. DOng Nam Bi> dii sUng danh dich adn1 nMt. Ngay 20-10-1956, We I" sau khi cOng khai ch6ng l'1i dinh Geneve (tbm h(ln 2 Mm da qual ta dauh vlin alln bay IM'n Cui thu rn¢t .6 vii khl va quan dvng. Ngny 10·8·1957, lile luqng vii trang c1 Chil!n khu D va Chilfn khu Dttdng Minh CMu IA"y danh ngh,o "giao ph.i' tien cOng va chi€m khu Vl,fc Minh Th'1nh, nC1i chia cilt hai can cO' TAy Ninh va Binh DlMlg cUa tn. Ngny 18·9-1957, cac d¢i va trang Chldn khu D dii 'ilP klch vao tral B. Hila, I;; cr1 Sd khal thae g6 cua Trlln Xlllln do mot d'1i dOi bao an bao T. thu 80 xe Cd gid'i va nhillu vii khi, quAn trang. sO' c6ng nhan yfu mlac dB. hili tinh vilo eu theo each m'1ng. thanh sAn sling gia Jl,fC lUQ'tlg vU trang nhltng qua thi€u
) 72 DONG NAM DO • NGuyeN VAN CHi • Lt DlNH NHON. NGWSN TIl! Tl.lYtr, Dong Nam lit dio bJin chi;!'n luqc quan tl'9ng hang dlIu, ban Il! nol vdi Nom TAy Nom Trung Il\l, vdi dlIng sOng CU'u Long, ngl>\li vi phi. dOng, bl!c vii tay bl!c clla thlmh ph6 dl!u nilo Sili Gon, giap nhillu trAm cay • 6 v<li Kampuchi. V8 c6 bi1 cUng clla sOng dlln vlin cang qu& Sm GOn. La vilng tIlIi chen .6 nui chot day Tntimg &n, DOng N am BQ vim la d/(t rUng vim lil da't thlch htJp cay cOng pbll.n giap bi€n, blnh thlmh kbu rUng Siic dlnh v/li ngl>\ll {} Siti GOn. Nbillu con sOng [do cMy quo illIng Nam BQ: s/lng DOng NOi, oOng Be, sOng La Ngn, oOng Sill GOn, sOng Vam Co illIng. Nhillu qu6c [0 trm illIng Nam B¢: Qu6c [0 1, Qu6c lB, Qu6c 10 13, 14, 20 va 22trongdoQu6c1IcondU'imgQu6c10IB ) ) cAe BAN DAu TRANH 73 Cae chlc'n djeh ella MY·Di€}m dtin ra, khi thllC gi6ng nhau IiI: himh qulin cim quet, trfn "p, brit 00, chern giet thAng toy. Khi Nhu cling nhfn manh Iii "qu6c sach", lil "kh6ng tM nghi den tMt bJ!.i", III "phsi oun thu rna Jilm" thi ml1c chern gtet lai c.ng lie Vao thang 12·1956, XI1 uy Nom B¢ do hQp danh gill tinh hlnh cach mang Nam va eM truang "dn co 1 .... 0 lugog t .... vii trang h6 trg cho Mu tranh chlnb tri va ti€n tdl sau nay dung I .... e lugng vii trang d6 M lam cach danh d6 CIJ tM iii "Hch cile xl!}' d1/l1g i .... o lugog vii trang I.p clie d<1n vi vii trang bi m4t, xAy d1/l1g cAn ell nui'. XII uy chi daD x4y dl/llg hai viing crt ldo: Vung cAn cu DOng Bile Chi€n khu D cll du<;fC mil cho d6n giap Nam Tay vii gil!! Kampuchia gqi Iii Chi€n khu A, vilng clln crt TAy Bile gem clin crt DIt<1ng Minh ChAu c(j va rUng ntii linh T!y Ninh gqi Iii Chilfn khu B . Hang npn dang cung vm ea chung dang s6i S\1C thu dleh, chi clln c6 slf mnh dung clla El9ng se c6 ngay mOt s.:lc manh to ldo. Llfc IU\1rlg vii trang tit thOn, d, tinh dlIn dlI" hinh thanh. Khu T6y dlta d<1n vi chi DOng. DOng hlw, chi bi giam d tt'l! TAn phs nha til dem sung ra I@ lI!c lugng vii ttang. Thanh theo cac
lIinh 7km, danh dau bu(1c pMt tri€n mill cua eu¢c khang chiln ch6ng My. Dem 25·1.1960, tac 27 thang Ry Iigi, quan t. tit cae huang phffi hqp vdi cd sa n(;'Ii ung, b/rt thJ.\n ti€n cong trung trl[c churn cua djch. Ca trung El:>iin cua chung bi hOlm roan rOl Chi sau it phtit chi!!"n dau 1 ta dii lam chu din cLt thu mqt khOl IUQ'ng vU khf Ian. S6 vU khf nay • eung vlll s6 vU khf thu lIt,!e " Go MAng Da va Quan Cung (Trung Nam chi tlch elfc cho Ilfc JUQ'ng vU trang kMp Nam B(I, ea Nam Trung B9. Chi ri!ng Chiln khu D de du,!c t:ang hi 1500 sung cae Tua Hai. trt'ln danh cuol nam iii tieng phao mUng di':lu xm1n Canh TY bao tin 'lUi mgt 51/ chuy6'n minh chien tn..n:mg Nam B{l va toan diu tranh vU trang di rna, thuc day, he} trg phong trao tfong khCti tORn mil+n. cr khu n, ea hai hu<'ing lAy va tay nam can cLt, Ilfc lu\mg vU trang Phu G ilio, Uyen phOi hi1P vOi nhan dAn truy hmg. tritng trj bQn ac on, tiifn cOng V80 cac trt,t sa xii, lip, lam tan ra bt> may tay sat ella a co sa. Hang ten fie on bi thAng yang dgi ve quan SI.f da khcti d(ly lang nLfac, chi elm thti eua thanh viing. Hang tram thanh nien. phln 1&1 a Sili Oon va :.ric Vl)ng nOng thon mi'en D6ng nno m1c thoat Iy gla dlnh vao cAn ell xin gia I1h(ip d¢i giai phOng. Thang 7·1960, BIl chi Lhu uy DOng dLfqc chinh ··,u6i Linh (Chilln khu 0). hIe lU(;1ng vU trang glai phong DOng Narn BI) va thue thanh d(it <Xf quan lanh dao, chi huy .If dlfge xAy dQ'ng trang clm eLt nhu Yang Httong, Su¢l Ngang. Cae chi khu quAn .If Hi€u Tan Pbu milo du<;te tilng c\ti1og m<)t d<)i phao 105 Iy M ngay pM can cLt tao Su doan b¢ binh .6 5 va cac donn qu<'in d¢ng QuAn dc)i Sai (ion iJ Hila lmn ll/C h.rc;1llg c(J dl)ng tUrn c6ng va trQ' cho bao an dan vt: danh pha veo khu. TMng 2.1961, 13<) tu lii'nh quan khu D6ng Nom il9 quy€t djnh thlmh Ufu donn ehU Ilfc dllu tien cua khu, lAy t<ln In donn 800 vlll quan .6 600 nguCti g6m 3 d(li b¢ binh, m¢t dqi pMo, m6t d¢i trinh sat. PHA AP CHIEN Ll1QC, MO R()NG vUNG cAN CU Ng/ty 16·3·1961, doan 800 til ehLtc ra quan, khai phao, m<1 ba mUi tiln c6ng viio chi khu quftn Sif Hi6u Chi sau 30 ph.:.t dllu, ta chi khu nay, phfi huy m{}t kho d;,tu, thu mQt phao 105 Iy va 30 sung cae iOfJi. Sang Ti6u dORm tIe'n cong V110 h6l An, uy cae b6t Sinh, Ma DB, My L¢c ... , h<l trq nhan dan n6) !Ie, pM kim. Bi> mlIy cllm quyen tan ta gild ph6ng m(>t mdng Id'n phia My nam khu, Tnang 6-1961, Ti<iu doim 800 ehuye'n hUtlng ho\'1 dgng vi! I¢ 20, quet cac khu dinh Vb Dde, V6 Su, hiS tr(,1 cho bl) dqi dja phLfctng Long Khanh, Sa R\3 My mQnh dOng. Dul10g himh lang tit Chi6n khu !) xu6ng Xuiln qua 10 20 ,. Ba RIo, M¢c ra sat bet phia lay dU'l'c n61 thOng. aem 17.9.1961, doon 800 ClIng Doi dQi di)c cOng 260 cua Mi1;n chi a tbBnh ba mut bao vdy tinh Iy' Phl1t1c Thanh.
r CQ 74 CHUNG MOT BONG CO Slung. Ban chI huy qu,\n 51/ mien DOng ngb! vil dLfl;1c Xu uy chA'p rho danh chi khu qUAn S1/ Dau Ti(fng. Chi khu nay trong dC'ln eao su Dl.lu duqc 900 Hoh bao ... t.rong do co 2 ticu claim chtt hie, m()t d{lj bao an, cae ddll vi canh sat. hitYn blnh, dAn v<i ... Dung 00 gii1 ngay 11·8·1958 ta bilt dAu nO sung va sau 2 gilt rtt6i tl€n c6ng, ta lioim toon lam chu tr4n d}a: cs khu vtlc himh chinh thu vii khl. thAng DAu THrng gfly Wfng yang Ian trong toan mien Nam. Lt1n dhu aau ntim 1954, quAn each m(lt can etl' quAn SI./ ca.'p ella !Itch. Vilo thang 7·1959, khi Ngo f1inh v\la ban hanh lu'lt 10159, ngu'i1i mt<te d!u hy sinh duoi may chOm I. chi Hoimg Rha, Clin bi> isoh eua each ml;lng tinh Tay Ninh. Dtf tra thu va canh cao dlCh, ngUy ',/e Juqng va trang each rn1:ing nh$p, Wrn cOng cu xa si quan My chi huy xAy dQ'ng .an bay Hoa. Trong tr,n nay, thit!'u ta Dale R. Buis va trung sf nha"t Chester M. Ovnand JEi haj Hnh My dliu tien chlt if Nom, duqc t<ln CilIu bang bt.i'c tuitng ky d Washington ghi danh Hnh My cMt 11 Nam. Trf,in Tua Hail h.;\u cu cap sU' doLto Clla quan <191 Sai Gon, car.h thi x, Tt'ly lIih7kdhdb(1Mtti€ill¢khhilh6M 1 • cAe OIA BAN OPv TRANH 75 Cae tei, dQi du kich trong xern a:p (j hau h€t Dong Nam 89, en vilng dAn t(w thie"u 56. vung ven trl,lc 19, ngO(li vi thj xii, thj tran, trong cae dOn dien caD au dlfqc trung thimh cae trung d(;ll, df.ll d'gi din: phl1C1ng, R6i cae ti6u doan trung <:,-ua tinh cung ra doL Cae t\p chie'n hlqc hi phd bo, cae xu, ap cong khai chuy6'n thanh ap chi€n dau vcr; tMng b6 phUng min, bAy, ham ch6ng, vcr; cae du klch xii, Ap duqc trang bi day dli sung df.ln, dl1qc hua'n v'e chinh trl va quAn s\.f, eve dtu lranh each m\U1g da sang htnh thai hqp dau tranh vii trang vOi dKu trahh chinh trll trlfc pha va CC1 sci' hf;l tAng cua chinh Sal Gon cac, vung nang th6n r(Jng ian. De' d61 pho vUi nguy cC1 syp dtS nay, phai chuyen sang chien tranh dlJ:c theQ cong thU'c: quAn dQi Sal Gon c{ing v6'i c6 v5n, vU khi My danh phil cAn ell' cach mfJ.ng va chiem 1<;li cac vimg da mit, D6ng Nam B¢ chung rilt chu trQng van "bit kin giai", bu¢c c¢n!!" chju nhU'ug don hOC "bila luCti 1 ph6ng lao" bhng trlf'C thing va xc giap, cu61 cling se bi chung Vilng Chi6n khu D, djch b6 trl, cilng c6 M th6ng dOn b6t <1 Pht.t<Jc Thanh, Phl1d'c Long d6n xa, mai xii co tit 1-3 trung baa an dan ch6t qUAn Ifdlflhl
IU'qc An Long, An Linh, PhU'llc Sang, H6 Muon, Sinh, SA DO. Dich c6 gllng khOi phyc l\li, ta tl€p t\IC pM. Giling co d;!'n cu61 nlm, t. <lli pM rA toan bg ifp chl<l'n 1<tqc phia tAy Chi!!'n khu D tit An Long d"n Bil Ds. HlInh lang tit phia lay clln ccr xu6ng Khu C (Long dLl'llc n61 thOng. Sau khi Nhu d6, ta nllm thOi c<1 day ID?nh phS Ifp ehi"n Ilf<!c a nai. TMng 2·1964, H¢i nghj Trung U'ang Cllc chi phlil "gitl' vllng, xAy d\fOg, rna cdc khu cAn cu: rung nul vii bI!ng thea kip Stf phSt cil. each nh5t 18 tren cae dju bim ht<1C". ThlJ'C chu tntctng do, Khu uy va B¢ tlf l¢nh Quan khu IMng Nrun quy!!'t dinh rna d<;tt ho?t he _ thu nMrn danh Ilm mlfU blnh djnh cua djch, pha thf baa vAy khu coo ca. Phd! rna clia ban dtl'og chlln va hanh lang chi€n ILI'Ilc til' Chia'n khu D hlfdng Hoa, Bil Rja, Long Khanh .u6ng bi1 M¢C. Dia bAn la vilng ocr thuQc t1nh Phlfac Thanh (Blnh Olfang) va Vinh Ctlu Hoa). ThGi wan d¢ng: tit thang 5 Mn thdcg 9.1964. Llfc Ilf<;tng quan sv tham gio d<;tt hOat he·thu nlly g/im co: Ti€u doim BOO, 2 d.i dAC cOng, 1 <fat trinh sat, 1 <fat c6ng blnh, 1 d.i d¢i trq chi€n DKZ va cm 81 Iy cuo quAn khu, 2 dai d¢i dia phlfang t'nh Phlfoc Thanh (CSOI va C303l, m¢t d\'i d¢i di_ phlfang t'nh Tho Olu M¢t va dAn quiln du kich cae xl!. Trung doan 2 cho Il/C (Q 762) Ii! I'.tc Im;mg tang ClfGog pbOl h(fp. M¢t s6 can tham mw, chloh trl, Mu elln, binh vi)n cUa khu to. C<1 sO <'"ng can b¢ blnh dao dio phw"'g phlit d(lng n6ng dAn n61 dAY pM. hqp. Hbo va Sill Gon. MOt hlmh long chi;!'n ILI'Ilc dA m& tit Chilfn khu D qua Tri An, cay Gao, L¢ 20 n6l xu6ng Long RbBnh . Bil Ria fa DMg, t(lo ban d6 quan ehU Ivc t. mil nhung chl€n dieh l(ln t; DOng Nom chlmg nhung do eh6ng dich danh vao coo ocr mil con tlen cOng mf;lllh van sau h$u phlfmlg dich. NHO'NG CffiEN DrCH MO MAN, DANH DAU SU TRUONG THANH CUA QuAN GIAI PH6NG TRtN DlA sAN DONG NAM BI) DOng Nam B¢ I. nu' c6 can cU' eUa cdc CfJ quan diu nao chi cu¢C khang chiln ch6ng My d mmn Nam, I,i nhm •• t "thu dO" cUa chlnh quy\!n Sa; GOo. Day c!lng Ii! nai c6 dia blnh l¢ eho slf phOng tbU, n<1l co phang traa elich cua nMn dan tift c<ti1og. Do d6, m\iC du dicb luOn loon tim each cha xat vUng nay b!ng nhillu chidn djeh Ian nhU'ng dlIu thlft tborn Chilln trlfi1ng DOng Nam cung dol ghi nhlh chien cOng cUa qulin chu II,fC phOi hqp vdl life Ilf<;tng vU trang dja phl1ang cung sl/ nOi cua quln chUng. {j dAy chi xin m¢t rID ehi6n djch Ian vang d¢i tit culii nAm 1964. san bay Bil!n HOo lil m¢t m,!c tieu danh pha oila QuAn Giiii phang nharn .aa sO phlfang (;(J d¢ng eUa dieh. Ngay 31·10-1964, cdc tr$n dia phoo cUa ta M tr! h<lC Bil Thli't (xii TAn Phong • Bien Hoa) cdch san bay 1km da n. phao 17 phUt vila sdn bay Bitn Hoa rIli nh.nh chong v<t<;ft sOng Dllng Nai trit vll can ca an torm. Loia sang rl/c trl1i a san bay vii liim chlin dOng eli thi x •. Ta pbli huy 59 may boy cae loat, mQt kho bOe 105 Iy, m¢t kho xang, m¢t dal ro·d., pha sap 18 day nha, glin 300 Hnh My.
76 CHUNG M¢T OONG CO Dung 23 giG, sau tifng n6 b(lc pha danh dlnh !lnh trlfdng, cac canh qudn xung phong danh cac mve Sau 10 ta m91 khnog cl! trong dlnh. Tlnh tntdng bi chft, phO tlnh trltdng cung nhung chUa kMc bi bAt. Sau d6, ta cOng di¢t d,l boo an va chi dQI thi!!'t giap; mQt canh qulin khae danh vao giam giro thoat dbng chi, d'Ong ban nU'llc bj chUng giam gia. danh Mt thtlc lue 0 giG 30 pbUt ngay 18·9·1961. VGi Phttdc Thanh, Qulin gim phong DOng Nam B¢. m¢t thanh Uch xulft sic: fhn ti4n li"n COng va liim chtl m¢t dnh Ix. CuOl nAm 1961, m¢t ddn vi dam COng tac chn va xay d\fOg cdn ccr di. t\li Chifn khu D flfy phian fa U50 ra dOi, d!!'n nam 1964, qulin s6 Ian d"n 5000 ngtt/tl. Dan vi nay da dam baa m¢t pMn san xuilt lU'ang thl/C cho quAn dQi va b6 sung thl/C blnh cho clie dan vi chifn dal.t. nia ri"l thl,fC "qu6e stich" (p chifn IlfI'C t; DOng Nam Jl<I, chu yd'u bling hai chlah dich 1(In van cuOi ni!.m 1962 gol II! "Chl;!'n djch thu dOng" (11·1962) va "Chien dich mlit trOi m9C" 02·1962). Chung ra stl'c can quet gam dan d9C s(\ng Nai, d phi. nam Chi,," khu D, d9C I¢ 14 vii tinh IX PhU'<lc Vlnh. Gitl'a n4m 1963, klft h(fp ba mlli gisp cOng, t. mt; d<;ft pha bung cdc (p chi€n , cAc DlA BAN DAu TRANH 77 Ma dau lil gon Bau Ca Tta trong ilp chi€n l<tqc DUdng 16 h<t.:lng SInh, Ba Dll tlii 13-5-1964. Sang hOm sau, t. phllC klch danb quan tiep 130 ten, c6 4 c6 v.-n My, sOng 8 Mn, thu 70 sung. Trlt<lc nguy c<1 bi tiau di¢t, cae dOn Sinh, Bau Ph'l'lg, Yang Hlfmlg pMi rut Ta thu sOng va val trAm qua min. Bil Di!, sau khi bi vay ham 32 ngay, dii bo ngay 15·6·1964. Ta bAn rdi may bay y6m trq, Mn cbBy xc thllt giap ... Trung tulln thang 7, to h, don Cay Gao, ph. b.nh thOng ip chi€n ILI'Ilc trong S;; cao BU CAy Gao. Sau ngbln ddn dlfI'C gl/U phong. Chi;!'n thllng Cay Gao <lli rnd r¢ng Chi!!'n khu D vl! phi. Nam, hOO nf!lln sOng DOng Nai, nO! dill Jan TUc Trlfng, Trang Born. Ta dy d\fOg cay Glio thanh m¢t cli'a khliu Mu clln quan tr9ng cho II,fC Im;mg Khu va Milln. mm 12·9-1964, ta chi khu Hi!!'u va Tri An (Bibn Hila). Riang Tri An, djch dva vao caa dA ch6ng tra quya't Sau gAn 2 tMng boo vAy, ban tia, ngAn chlin dUdng ti€p t€, bOn may bay dich, ddy mf;lnh blnh to dii x6. .6 di'>n nay, giili ph6ng toan ltd Tri An. D<;ft hO(lt dOng h'·thu 1964 cUa qulin dlln DOng Nom B¢ k€t thUc tMng I¢ <Iii md rOng rung c.dn cU' vli hlf(lng lay va tdy nam nhU' roul ki€m chi. vilo Sian
Mai HUu XuAn cling dlf lam an v<ll ta. DdCl1g cO ea g,o cua vUng B. Ria, Long Khanh. Phl1ac Thanh, Hoa v.v ... Hai trung doltn chtl Ilfc Mien himh quAn 15 ngily d6n vi trl ket ,; L(i 2, clln cO' Ba Rja. Phao blnh phal thao sung vac bang qua L(i 20 va L(i 1 nOi k6t 700 tifn hICl1g thll<' va 500 tlin vii khl, du'!,!c cung du'!,!c dlin do hang dAn c6ng ddgc huy tif Khu 8, Sai Gon, Uy Ninh, "BInh OIlCl1g, Chi;)'n khu D bllng moi phdCl1g c6ng kha! va bi Th;), ma tMng trlnh sat d<rl, k6 cn thO"ng tMm bao cua dich khOng pMt dU'\IC. Do la l¢i tM cua nhieu td!1ng !o My sau ehi€n dich nlly. 91!m 5-12-1964, Trung doim 1 n6 sung vito dOn Dift Do va D.;i 45 cua Ba Ria danh VHO ap chilo h!r:Jc Sinh GHi, sat IX Dt1c Ngay 9·12, Trung dolm 2 eMn danh Chi doan thilit giap so 3 ella djch dang ehaY tu Xu(in LQc ve Ba phs 14 xe, 3 xe, trl!n 100 dich. Chinh trong .,ily, dJ.li d()l trudng anh hung T<:l Quang 'fY dau xc dich cho cern vi thung. Chie"n si Va.n X6n b! xe tang nat m{)t climh tay, da dung tay f;un I},\i nem It!U pha hong chie'C xe Utng AY. Ngay tt'ung doan 2 it,!i th()m m9t chi do?m t.hiftt giap nva trcn duang Sai Gon . Bit Iqa. W dt,t dich ra qulin, dem 28-12, don vi cua Trung doan 1 danh chiti"m ltp ,..hhfn hlQC Binh CUi va dong l{li d6 su6t 8 giG. Sang hOm sau, dung dt.! eua c,a, djch huy Ti€u doltn d(jng .6 30 "!ro,tc thang d€n dOng nam ifp ;llnh GiS, h,lt vao mQt tr*n mun c6i va trQrlg CUR la, phai thuo cht;ty. 1'a iif}; 5 may bay tn!e thnng. vd1 slI pha san eua clic chi€n thAng vtn , thj€t xu v$n cung vdi qulSc stich "iI"p chi€n Il1\1c". Trung doan 1 chd life t(l' d6 du'!,!c mang ten 'Crung doan Blnh GiA. Ti€p theo Binh Glii, chien dich Dong Xoili da danh dliu bl1dc tntclng thanh cua eh" life vD chi huy va tAe chi€n, lam chti chlln trt1i1ng. Chiln dlch nay ehia lam b. d(,1t keo dill glln b. thang v<ii life lt1qng cM III<' dl!Q'c huy d{mg 13. 4 trung doan va 2 doan bloh cung cl\c dan vi ph6i nhAm lieu bQ quAn ehu Ilfc nguy tren dja bim hai tinh Sinh Long vit Phlloc Long. D(,1t mo dlIu hic 0 gi11 45 phdt ngay 11·5-1965 tieu diet holtn toan chi khu quan 5t.! PhllOc Blnh trang vong 25 pht1t. D€n 4 giC1 sang quAn ta dl1 chiem dl.iqc thj xli PhuGe Long va lam chu su6t m()t ngay, Djch phai dung 4 doan dO b{l bAng ddi1ng kMng M ehi€m l?i thi xiI. D(,1t hai cua chi;)'n dich b6t dlIu vao ngily 9·6-1965. Trung do.n 2 ddqc tang clli1ng tliu donn c6 ph.o binh dA di¢! Chi khu qufin .If Dl>ng Xoat ggn 5 dlch rOi ch6t do eM dich phi\n ling. Ngay 10-6, My eho 30 may bay tro,te !hang db ti6u doan thu¢< Ilfc h'<!Og tru hi xu6'ng m{lt don dien cao au phia nam D"6ng XoitL QuAn Gisi ph6ng da nhllnh chong bao vay chi a cAt va ti(tu djch, Btl dlJng cR 3 xe b9C sAt M1l3 thu (hl',fC d€ bit dUCrng rut lUi cua chung. M(>t doon thu¢c Lt.1' 173 My dU\1c gtii Ii'n tiep v1 59 bi phlJc kich cho nlim bat d9ng a PhU'd'c Vinh. bo m1)c dlO "d"6ng mlnh" bl
) 78 CHUNG MOT BONG CO LAn kich title hoi ra vila 23-8·1965. Tie'u dorm 34 phao binh i-9:p 2 tnjn dia phao: CU lao Roo (Thl;lnh H(10 caeh sAn bay 2,8km; HOB An each sAn bay lkm. M(>t din gia l:;li Tan Tich veli 20 khOi b¢c pha M nghi bioh, thu hUt hi>., ItIC pMn kich Clla dich, Tu hai djo do, tn na 300 qua dliln V80 m\lC tieu. May bay dich phsn kich hi thu hut vao dia gl". Ta pha hUy 68 may bay, 8 dim hoa 22 blIn xang 30 xc hOi, va lilln bi thtttmg 300 phi eOng va nhlln ky My. dich tien eua Quan Gim ph6ng - chu hIe Mflm nhlim rna r¢ng vUng gisi pMng D6ng Nam BO phia dOng fa tdi Iii chien dich Binh Gid, ra hie d6 quan chu Ille Mjin mOi co 3 trung doan ntn chi dWi vito chii'n dich 2 trung du;m, Trung doan DlIng Nai, cM ItIC ella QuAn khu 7 Iii h!,e htt;tng "If hi· m klnh cua djch Phu, QuAD uy va B¢ Td rlt quan tAm vil"n baa dam clln, nMt I. tI"p t4' Itttmg thtIC, G,o mua t(l' Kampuc.hia ca ngiln Mn, ca gao t(I' vimg cblnh sa; GOn klem .oot cUng kho cu. chn R Chi siln tiln lil c6 tM mu. ddQc 1(1' tay Vr:j cae si quan va hinh Hnh chfnh quybn Sal Gbn, trong d6 vf/ ba cua tudng MaiHU'uXuAnclingdlflamanv<lltaDdCl1gcOeagocuavUngB l ) CAC DlA BAN Div TRANH 79 ntl rda nht,tc, trUa 29-12, dfCh 11;li dung tn.,((" thang vu trang blin pha trt;J ('ho 50 trl/C thAng ehd Tie'u doan d(mg sO' 33 do quAn xu6ng. Be? dQi ta lu chl{fn hao bAt ngo xuAt kkh Ueu glfn ti&u doan nay sau m¢t gi.b dilu. Coy cu vc tr4ln nay. ngay 30-12, doan linh thuy danh hI) sO 4 dU9C d¢ng d'n, bi quAn ttl chia etit va trong TUng cao su, bat s6ng tu hinh, thu hang trAm sung, Cung hie, Trung d08n 2 lQ.i gQn them m{>t chi doan xe bc;>c thep djch t:ren Dttimg sIS 2, pM huy 12 xe, Mn r<1i 14 may bay cae 10.1. Nhan dil chitn thAng ella quAn chu ItIC, III<' vO trang din phtttmg cung dOng baa 4 tlnh Ba Ria, Long KMnh, Haa, Binh DIlCl1g nOI d4y pM hCl1 100 a'p chltn Id\1O, gia; phang vling rOng IOn tif ven bi.!n dlin Chl"n khu D, uy higp m.nh me hd!1ng dOng bile Sili Gon. Chllin dich Binh Gld k€t thue vdi thting 19i ma d"Au teit cua quan cM ItIC: !!I'n 2 ti.iu d08n, dtlnh h¢ 3 ti.!u doan khiic, hang ngiln djch, bilt .lSng hlmg tram PhOi noi day III tr$n rna My mat nhl!u elf v!Ut quan .If nMt t(l' khi "Om Id\1O Nom Nam, Ta pM hong glln 40 xe qulin .If, biln r<1i va hOng 38 may bay thu tran 600 sung va Mng trAm may thOng tin. Chitn thllng Blnh aia hao 'If tMt cUs chien Idlfc "chi!!'n tTanh vd1slIphasaneuaclicchi€nthAngvtniO "thj€txuv$n"cungvdi
drnh nit quan thl ta danh thea tr$n dja b6 tn dn. Khl mN ua'u doiln cua La 173 19t vito 6 phIlO kich, quAn to nd sung vA xung phang manh May bay va phlio binh dich t(i' Hila, Tan blln dlf dQI M yli'm trl' chung nit lui nhttng quAn ta xung phong vttgt qua IWI hl'a djeh, dung h,ru dl!Jl va Ittm danh gillp hi en eho sual chlln da'u cae vA vb hOO phi pMo dleh. Sau 5 gia chien dlfu, ta va lam bj thu<1ng h<1n 300 Hnh My, bAn roi 4 may bay, thu vU khl va dli dung quan 8". Bilu Rang Iii dla dauh each thj xii ThU DlIu M¢t 25km. Ngily 11-11-1965, Llf dOOn My sIS :3 Su doAn "Anh C. do" tit l.ai hlmh quan "!lm va dift" d Bau Bang. Sau khi hanh quAn cs ngily, dll'n Hnh My dong quan dii ngol'l co ao xc tAng va MUS bao chung qumh, co phao rot vong ngoB!, col nhu m¢t daj bao an toano Dung 5 gia sang 12-11-1965, Su doAn 9 cM 1l,l1l Milln do kich ngay van S<1 chi huy, 5.1 va khu phSo binh djch dong da Quao My t(i' can elf quan 51' PhuOc Vinh (LQ 14) duqe di chi nhl1l1g bi bO d¢i dja phu<1ng, dan quAn, du kich cac XB chung quanh kh6ng khOng dam rut ra khoi cAn cu. Tr4n danh ra ac sau 3 gio chilln dau, <juan to dii gon 2 tll!u doim bO binh, 1 d"i dO; phao binh, 2 chi doan thl€t gilip gam tran 2000 Hnh My, pM hUy 40 xe quan a,!, roi 2 may bay, thu nhillu vii khL DOng gian lao mil anh dung'·. Cau en d6 In vui va long tl!' hilo cUa ngU>Jj DOng Nam B¢ trang soot \10 nAm kMng chiEfn cUa dan tQc cMng ke thii 'I L .... .. _ n-- a a au last,S __
) 80 CHUNG M9T BONG CO Ngily 15-7-1965, Trung dOOn 2 rno dilu dgt ba eUa chi€n dicb tqm kicb U€u doan b¢ blnh va chi doim thi€t ginp djch Irli quan dA ngO?i " Bliu Bang. Ngay 20-7, Ti€u doan 840 duqc tAng cu<mg pMn cu. Trung doiIn 3 ti€n cOng tieu trung lAm hwl'n biet kich Bu D6p_ TMng 19i cua chi€n dich Dling Xoiti 1m-. h<1n Blnh Gi.: lo(li khoi vong chl"'n dilu h<1n 4 ngAn <llch g{lm 4 doiln, 24 d;tl 6 chi co gim, bAn l'di 84 may bay, tbu tMln 1600 sting clie Trong dich nay quan dan ta <la phS 82 ilp chlEfn lU<Jc, gill; ph6ng h<1n 5 VI!Jl dan, mil r¢ng vUng cAn clf 410 hAnh lang t(i' Nam TAy xu6ng DOng Nom BQ. Khi My d6 quan VaG DOng Nam SQ, c6 hoi tr4n <lanh dllu tian tlau cCt tiiu doan Hnh My thuo'rng duqc nMc d€n. D6 la tr.n Ddt va Bd" Rang. D<ft CwlC nAm clich thi xii Bian Hba chi c6 30km, 18 cua Chi!!'n khu D. MQt tiiu doAn My dllu t1an bi t1au ngay gi1l'o long ChiEfn kbu D nay. Ngily 6-11-1965, Llf doAn du My a6 173 di elm quet vllo Hii!'u LiAm it khu VlIC Sinh, Ba Dii, DlI't CullC d<! "Urn va d!W ehu 1\l'C Quan GIft; phong. BQ TU Quan khu 7 cho cM Itfc rut sAu chb 9hYng mol roi till'n cOng. Dung nhu dt! ki§h, sau hai ngily sy.e S(JO kht'}ng "tim va dtiqc ai, chung dhihltdhh$djb6dKhlN'dilL ..,.. CAC D!A BAN DAu TRANH 81 NEfu da-t do mien DOng Ii) tili rltt thu4n 19i va kinh tf trong xAy dlfng hon blnh thl Iii dA't thep trong chitto tranh; thep JI\ vi no con c.mg hon sAl thep, born cu. ke thiI dQi xOOng nhtJ eu Chi thep 111 vi cO nhang eon ngttm kien c"""g, Mt khull't mit khOng ke tM nao khull't phl!C n6i, diI dilt ij day da dtJ\1c nhuQm do tMm bdi dong rnau cua bao 5i anh hung. Dtt<1ng nhien cai gian khO cua mdi vimg dl;u c6 rieng cUa no nhl1l1g clii gian kho' cua DOng Nam B¢ lrong khang chlll'n co nhang net d*c rna chi nhang ai da t.mg 66ng, da'u V8 cOng tlie tren manh dill tMn yeu nay cUa T6 qu6c mai c6 thi! IMm thia va hiiiu duqc chan gia trl cua no_
dil xua quan diinh phli ngay Rhu 8, nhAl I. Long An. Cae elS viin Phap vIJ My ClIng khuyen phiii r. tay diinh phli ngay tli dllu va, bhng mQI glli, phlii blnh djnh dlfl;1c Long An va Khu S, vi Rhu 8 vdi Long An, ngoAl vi trl la cll's ngO Sili Gon, elm c6 Dling Thap Mlfm nll:m tren himh lang chlifn Ilf..,. n01 DOng vd1 Trung va TAy Nam BQ, nO'I tjifng III vilng drt thiinh eUs Vitt Minh, cO dan chung giae ngO cao each m(mg, dii dw;!c cach chi. tUQng dft, mQt long theo cach Trw;e kif h"",cb dlioh phS sdm cua djch, clie tlnh cua Trung Nom BQ n61 chung, Long An no! rleng !!!IP nhllu khO kMn, vi tinb hinh dii c6 thay dOi cAn tan. Mdi day tbOl, to co chinh co qulio dQi, c6 vilng gial ph6ng rQng Icln d' Dllng ThSp MuO!, dm nay ta kh6ng con .hinh each """"g, kMng con I"", Ilf<;1Og "" trang, lOOn tlnh, toIm khu dii tr<l thimh vilng djch chi€m. Lve IW;mg danh pM cach m(mg va phong trita qulln chUng" Long An, Rhu 11 khong chi la NgO Dlnh tay sal cUs My rna con c6 clie h!c IlfI;1Og "" trang tMn Philp trong clie giao pM! Cao Diti va Hba Hilo. Thiing 10-1954, kh! quOn to " Cao Lanh ehlta bu(lc hlft xuO'ng tilu klt. elic IVe Ilf<;1Og djch dB trim vao chiem D'Ong ThBp MlfilI. Ti6u doim 520 Hnh qu/lC gia vilo dong " MQc Htla (Kiln Tlfl1ng) chilm vilng nam Duang Vlln Dlfdng. 1 Nam lUc dO eM 18m be khl.l: KI'IU rniil'l kNJ: n, Jlhu mo'ln Tn.m9 1Q.iln khlt 6) vII khu trn'ln ray (Ouln khu 9). 2 ehi Minh fAi'lng Ia Bi ltv Knu ity Tmn9 Nbm e.o" vAo tLtng xom, tLtng Ip dAn chung "hQc I4p" 16 c¢ng, bAt qui', slim hOI, tr. Ufn, bilt cung khal 16 gilic Minh, 16 gide ngtt/1i khiing chiol'n cu, t6 giac nhang ai e6 tlf tlfl1ng ch6ng MY-DiOm. Chung dung chia di vilo tLtng nhil, trong vU'O'n, ngoal d'Ong, tLtng lum cAy, bl/i co M ".Om" pMt h'Am chua cQng. Dich bilt M, tra tIn, chern giO't c'/C kjo tiln nhbm gieo khilng khi€p, Mt dan chUng khuift RiOng d Dll'c Hba chi tTOng 10 ngay cool thOng 7·1955, dich da dlu! m6 byng. mol ganf xeo tail cAt mui 9 can bQ dang vi@n trong do c6 d'Ong chi Thanh Tam, oiy viAn va dl'mg chi Drl'ng. clin bQ cu, tlnh dang cong tac i1 My H{Jnh. TrlfUc tlnh hlnh kh6 khan do, mQt dang vi6n dlfl;1C dlfa IOn vilng cAn cU Be Thu d sat blOn gidi Kampuehla, rnQt hQ khac dlfqc dlfa di "dil!u lilng, nhlfng b¢ ph$n dang viOn vAn bam Ir,ti dja phlfdng I"nh d.o nhan dan dau tranh ch6ng djeh. Rhau Mu tranh luc do giln vOl vQng br.lc xuc cUs dllng hAo, Iii hOa blnh, til do, dan chu, tMng nhllt nttUc nM. Ily djnh Gene"" lam 00 sa phap Iy coo phong trao qulln chUng. Phang trao tM trOn hai choi y€u: ThI1 nhit: dol d!ch phtii tOn trQng va thi hanh cae dfeu khaan coo Geneve, dOl hoa binh, chong chiln tranh, doi ttl do, d4n chil, cho-ng hAt M, khung hIS, tra thu nhllng ngu'ift khling chiifn cu, doi 14p quan binh thU'O'ng giqa hai mien Nam-B.ic, thtfdng t6ng ct!. ti€n Wi th6ng nh!lt m.t6c nha. Thu hal: dOi quyen dan sinh ehii. eMng bOc 19t vd vet, phai M nMn dlio 7 _. ' ... '$ b:=!::. .... ________ ... ______________ -_· __ ·_, ____ ·
) 82 TRUNG NAM BO· • NGUYEN M1NlIlXII'lNG' I. GV IIONG HANH LANG CHIEN WQC lIIJNG vB.s c:iJA cAe DIA BAN HAM B(I Milln Trung Nom BQ (khu 8) g'Ilm 6 tlnh hk d6 IA Long An, Dinh Tlf1rng (My Tho), Bln Tre, Kiln Phang, Kiln TU'O'ng, An Giang, mQt vimg dOng dAn, e':'ng vdi mlln T«y IA VI/ll h.la cUs Nom BQ. tlnh Long An nll:m vcn D'Ong Thap Mlfl1i (Kiln TU'O'ng vA Kiln Phong) om .at Sa; Gon, c6 tM noi 'Long An I. mQt phAn cua Sili Gon bclj thm ky ch6ng Phap, Long An g'Ilm hai tlnh Tan An va ChI' Lcln. Vi vi ttl chiln IlfI;1c d6 cho tCt ngOy md! thay chan Baa D\li, NgO Dinh dilxuaquandiinhphlingayRhu8nhAlILongAn rcAe DlA sAN OAu TRANH B3 QuAn Hba Hao do Lii'a chi huy tCt v(Jng !:fOng NW (Kiln Phong) keo qua Giiy co den, ng,; bn Dtlc Vimg. Lvc IU<1l1g Cao DM mlnh do Trinh Minh The chi huy tCt Tily Ninh trim xu6ng dong dQ<! theo hal con s6ng Vam Co DOng, Varn Co THY va phla Mc kenh Duang Viln Dlfoog. T!l't eil mOt quAn g'6m b. Ifnh chiem dong phlln 1<1n vilng cAn cO' eua Rhu 8 va Long An, chUng tha hl:> khilng b6, Mt b<1, giam dim, tra ta'n, slit can hQ va d'Ong baa yAu nuoc rAt dli man, .au tay hAng dAy kern, chum 5·7 nglfOl th. xutlng kAnh, rQch DOng ThBp Mum. Sang nAm 1955, hQ may <hlnh tLt trung lfoog den Xii dlf..,. My t6 chue .ong. D6 lil bQ may trll'o ap gllm clinh sat, "\I, tham bao, c6 quAn choi htc, bao an, dan M5' huin yOm trQ! cllm dhu In cac Be On chQn trong s6' tay sai ella Phap t1.'t m16n Bile mdi di ell V80 Nom va s6 tay sm dia phlfcmg .uAl than tCt giai cip phong kiol'n b6c I¢t. Cae chi€n dieh t6 blnh djnh nOng thOn ti€p liOn mlOn di dOl vol dQng doan ngii h6. nhAn dlio, xlfp 1"",1 dAn chung, x€p .om /lp, I$p khu trit khu dinh Cac dlln b6t du..,. btl tTi day chi! h"" bao an liOn t'!C hlmh quan cim quet, bao yAy, chin c't t.:tng vUng dt'!' cac dofin t6 c('lng, blnh djnh, canh sat thOm bao S\lC
Nay NgO Dlnh Ta D1,I .6 2 eha dia eM tit thanh pM tTCI VI! thu to, x8a eanh, chl€m lai ruong dill, cha Mn khtiu dlfu tranh cMng "t6 cOng" cOng" gan eMt v6"i eh6ng Cl1<1p dlft da dU'<;lC hilng van nOng dan hl1dng ting. Hang ngi!n euoe da'u tranh, m61 euo< hllng ngi!n ngu/li, c6 cuo< Mn d€n ca ngUm rllm r$p xu6ng dl1i1ng tlnh eh6ng Dich dim aI', bAn nhl1llg lai chAm ogi>i cho euOC dilu tranh knac r¢ng mlilnh hdn cUa nOng dAn, ta th6n xom om xBy ra ae, 11m nhanh dln ca lX! thj trlfn, thi xu. cung ehlnh co van ngum nOng ditn nay " m61 huYiln, m5i X8, m61 ;l'p dii Mt long thl1ang ol1U mang dum bQc, che gilfu dang can b¢, HQ dii .ang tao ra dO hllm bf m$t d<i nuOi gilfu can b¢, khOng nl M mau d6 rot, tan ella mit nM d6i vi1i cn gia dinh h9 n6u bi d!eh pnat M¢t trong thm kY nay la CI Long An va mi'n Trung Nam B¢ dii s<lm co nhUng hinh tMe vU trang t\l cua qulin chUng k€t h<;tp vi1i mul d;l'u lTsnh chinh tTj va dlu tranh bloh v .. n tritng tri bon ac On, bao min va oban dan, ngan dieh, gil1 phoog troo, Ngay tit <fau nAm 1955, huytn uy D(lc Hba (Long An) dii c6 aitng kil>n t6 ehllc ra cae dQi "cMng trOm eudp" Ct lip, di dOl val rllO rap xom Iling di han eM dieh lung 8\1e, tim bdt can bo va gill! tho8t can khl hi dieh Mt. Khi cac II!C 111<;tng giaa phBi tMn PMI' bi danh hai, ehBY vaa Dl)ng 1'hap Ml1M, Khu ul' Rhu 8 c6 chu tTUlltlg va dl1<;tC ctic tlnh iiy Long An, Kllfn i't1dng, Giang. KiAh Phong tich cl,!C th\fC fa dl.l'a: ct\n dRng va ThOng 4-1956, ngu/li coo ta tTOng I.,." Il1I,Tng Caa Dill Iy khai da tlin chi huy Kbel e6 dii tam lam pban. Bling .Ii vU khi dl1<;lC trong hal ,tr$O tbAng ta thanh mot dan vi vU trang I(y la dolln Quang Buy tnallg danh nghia Coo Dill Iy khel. Till'u dalln Quang Huy klft hqp v6"i mOt ti6 .. dolln khtic mang danh nghia Blnh tim danh II!C 111<;tog Caa D9l phOn dQng U; Minh Ph\lng .u6t mOt thang tit cae xii My Quy DOng, MJ ny, My QuY TAy va Blnb Thllnh buo< chung rut toan b¢ Ii.te Il1I,Tng VI! Tay Ninh. Ta glSi ph6ng tolln We Thang 10·1955, cae Il'e 111!1llS cUa ta trong ctic glAn phBi dii hll trq qulin chtlng d(u tranh lAy chay "tTl1Ilg cllu dan y" coo Ta t6 chl1c danh toan Hnh bAo hon dl cO dOng bllu cU' CI NOi GQ, diOt mot d¢i. Ta n6 sOng giy naQ dOng, clJ cha qulin chUng dlfu tranh khOng di bel phl6u. Thang 1·1956 ta h09t eh6'ng cU' qu6c cua Di.m. Ctic II!C 111<;tng vU trang nl1<1e trong cae gilio pMi Mt h<;tp wi I\lc 111<;tog chinh trl coo qulin chung khOng di bO phi6u, d$p pM cae thung phil!'u, phlie kich danh dill d¢i baa an di yim tr<;t cU'. Thling 2-1956, My - Di.m rna chill'n dieh Trl1<mg TAil Boo danh voo ThaI' Ml1M, dinh "dung dbn qU\lt cMt tl1<1l ca Vitt c<ing Iln giaa phw", Nung tM, giao phDi Illn 111<;tt ra dllu h81'g. MQt .Ii dl' djnh Mt gl6t nhung ngum nl1C1c tilfn M I$p c6ng khi ra hang dieh. Ta kip thM pha Am ml1l.l den tOl nay. 18 dling chf cua ta glll't tlin chi huy tic 6n, eMn va truy klch mgt s6 trong b9n dllu bang CI VQi, Qutio lla (Dllc HuO).
) 84 CI"fJNG MOT OONG CO tl$ do di h,ti, 6n lam An, ch6ng don gam dAn, nhot dAn, chOng DO canh thu to, cudp ella nOng dAn. TrlJ(jc Clich thang Tam, Mu Mt nOng dan DOng ThBp Ml1iri s6ng htt sUc khO ." den t01. ru(>ng i'1 Dllng Thap Mu:IJi mOng trung trong tay ctic cho IOn ngudl Phap nhl1 BrOng..!o, La·vllng, La·bOng va nhUng di_ chu nguM nhl1 PMt Vinh, CMnh Ui Thi Hl1i1ng, Tlin, Cai Ca Tilin, Co C6t... m61 chl€m ca mdy ngan hlie-ta ruOng. D$c e6 COng ty Thlip Ml1i1i cua HOi <!ling eung viii dia eM khtic boo chl€m hllOg v9n hec·t. ru(>ng dlit. NOng dan chi dl1<;fc MI dM khl c6 ctich khl dl1<;tc chia ruong dlit. Trong khlmg chiln eh6ng Philp hgn eM Idn Mt vO SM Gon, thea PMp. Ru¢ng CUB chUng dl1<;lC dem chia cho nOng ditn. M6i nOog dan khOng cO ru(>ng dl1<;lC chia t6t mot tleh "tran. ngang ngi!n dQC", hlc 1m2 x 100 x 1000 lOO.Ooom2 tllc 10 Me·ta tnt Til: d6 hg lam eM manh ruong, khoin dial wan tram, con l'!)Cb eua mlnh. khOng con to, taCt dia chu C:U'Ctng hoo de hl€p, cu,jp d<>ilt. MOt quan xli hOi mi1i, mOt n€p .6ng vAn hoa m6"i trong v\ing do chinh c9.ch quan Iy dl1<;tC hlnh thllnh. Ngul1! ditn th.t 811 dl1<;fc dOi dM. rt CAC DIll BAN oN,; TRANH 85 &i du kfch cue ta tham gia va tranh thu, phOI hqp vdi cac h!e hiqng g1ao pM!. Rhi dii tham gia, tTanh thu VII pMl h<;tp dl1<;tc vai etic I\le ll1<;fng giBO pMi, dii cO .6 chi cllm vU khi, ta eh€ dl1<;tC 511 khiing h6 coo dich dOl v6"i qulin ch!lng. Ta thanh Ban Quitn chinh viIng M cOng khal quan v<1i cae h,te il1qng giaa phai, nMm thuy€t phl,lC h9 di vi1i nMn dan, chla mOl nhgo vao eMng DiOm va tranh thu h9 trang bi cho tao Sau khl da tranh tM vil ph6i h<;tp dl1<;tC v6"i ctic Il'e ll1<;fng glaQ phlii, nMt la v6"i nhUng ngul1! co tlnh thlin nl1C1c, Long An va ctic tlnh Rhu 8 co din blln gan v6"i Dl)ng Thap Ml1CJi, ggi .6 can b¢ di lang tnt VI!, rIlt can b¢ quan 51' dang cOng lac CI xli tl'p d6n .6 can Long An vl1<;tt nggc Tam HiOp (Blftn Hoa) vI!, t6 ehllc thanh ctic tliu doan II!C ll1<;fng vU trang dAu eua tinh. V'l eua clie to chUc vU trang nay Iii ho,t dong th1lnh ttlng dill, trung dOl nbC Ct mQt s6 dia ban nOng thOn, ehtl y6u la vU trang truy1!n, 8e 00 dllu .0, trfn ap hQn din chtl phOn dOng, ap dao bQn x8, IA 'p, h6 trq phang traa dlfu !ranh chinh tTj coo qulin Uy oonh nghla giaa phBi, thOng 3-1956, II.fC ll1<;fng du klch xii My QuY Tay k6t b<;tp binh v$o, nOI ting danh chi6m dOn ThQ Mo.
rac trang cae Hnh DOng Nam BQ, thlmh pM Hl> Chi Minh, dllng bAo Khmer dd cung d'ling bAo Roo trang viing ra .tl"c khal phil. mAu m", cung giaa too van bOa lam phang phu, dil tMm blin Ilk dIln t(le, eUng daim k€t dllu tranh ch6ng thit trang ngcai dol" biio cu(le .ong va dQc tl{ do cUB T6 qu&'o Su6t glln mOt tM ky hj th"" dIln Phap th6ng tr;, d'ling baa Khmer tuOn e6 trong cae phang trAo each m\Ulg. Dllng baa da tham gia ngay tl't dllu trong d\Ul quAn kh<1l ngh!a cua Trttdllg dIlu tranh ch6ng thl{c dAn va tay sal cud):> dilt CUB nOng dan, vang d(.i III cu(\c kh<1l ngh!s vii trang nAm 1927 trang 'Phong tnlc Chu Cho(JC" d" xii Ninh Thanh L¢2; cling .au cang 001 nOi hdll. Trang Cach rnang tMng Tam 1945, ti€p thea Iii cu(le khAng chit!h 9 nAm ch6ng thl{c dAn PMp, dang bAo Khmer dii ngay cang doan k€t cM dl101 nlWn cCr DAn t(Ic th6ng nMt, Illn lugt lam tha't hili m9i am moo dQc ow. djch "chia M trr, gOp philn xdng dAng VflO thAng 1!1i chung. Nh;l!u gIldllg dllu tranh each cl11rng, hy .inh anh dung cue dang 811 Biii, trl thac va dang bim Khmer trong kh8ng ch6ng Ph8p dii dl1i,1C loo danh; anh hUng quan Sdll Ton, chi€n s! thi dna giil"t DlJdllg van Nghla, Lj Hilng Ngang, chiln 51 nOng Dao Thj S6c, cae bOa thl1<;mg Tang HO, Tang nhAn 51 Me ha Son ThOng V.V .• Trang trinh th"" chii trudllg vita khAng chian, vl't. cham 10 d11i sO"ng 1. Nguytfl khl; UV VI.", !.hu!:mg tP,lt 8011 Khmer vfm khu 9. 2. Xli Ninh Thantl W tN&e lua IMe Flach om, $8U SOc rlt:ng va l'Iey thuet¢ Minh HAL d\nh Genev. s. I ngay binh linh Khmer trong quJln d\ii Soi Gon n6i 0 trong dOnh ta" va 00 quAn Kampl1chia tiEfp ..mg "i1 ngoB! dAnh VI1O", do MY h6 trq M sap nh.p 6 tlnh Tay Nam BQ vao llinh thO Kampuchia". Ditlu chtl qua thl{c 16 cu¢c .6ng, dl)ng bac Khmer Nam B<> cang gill vi/ng long tin vila each mang dd dem II» 1<;lI thilt thl{C va phAm gia dAn tQc trong d(le tl{ do, binh dang. M¢t sil lao nOng it 6p Giong Tranh (xii Ngiii, Titlu can, Trlt Vinhl trlldc kin da tl'tng it Dahl ughi chinh .ach dan t(Ic mnh dang cw. caeh m\Ulg, 8au khl dinh Geneve duQc kY kEft, di! tAm ol{ vdi cAn bQ nhl1 sau; "Chung to! nM 00 cach m\Ulg, nhlt cAn b¢ Minh mo ngay nny c6 Iw. dil An. Tit nay xln nguy$n nu51 va baa ean b¢, du co nguy hiem each mlIy cung quyll"t nu,,; chua! NhI1 <;\ can b¢, chUng tOi mOl c6 ruling dil:t VB lila vi hll. Nu6i c>in cung y nhl1 "lam phl1oc" vm cac nha 511 •.. " Tit do, xuil't tilng long phSi chAm 10 cho "oil t.rong nba", tuc la can b(\ trong hlIm hi m.t. BOn canh cae t6 chue phOn d¢ng nhl1 Khmer senb', DCng Khan trling, M(U Mu tra. .. h Kampuchia 119" gay kich him thi:! gitla hal dAn tl)c ch6ng dO. each My vii Chfnh quy"en Sai Gon cOn co chu tNdllg han cM di d€n xOa bel ban aile dan t(le Khmer, Chung chinh thttc chu tntcng xOs. vi trf dAn * 86 clia d'Ong bao 1. T6 chUl; 'KhmM $0rHy" phS" d¢ng (r Ktlmpuchia hO{lit d6ng ch&lg Hobng tl1&l'1 nham IIp ch6 d6 thAtI o Kampl.i¢h14, &rJ,ng thbi thl vOl d6ng )'6m tro eho My v8 Chinh quyltfl Sii GOn cn&to ce.ch /'I'IIIing lY Nam Vi4t !'./aM 2. cae dang !'IPV d61 ibp v6i /(hlJIDf $kilt .... , etW Ilu:mg vng h6 '\IIJIa nhUllg dlIu th6ng nMl gieo i'lbn thU dan illc ViM • Khmer
186 DONG BAO KHMER NAM Bc) TRINH THOt CANG' Trong gia dlnh cac dAn t(le cUng Pn b6 lau dili de KAy va boo T6 qu& V* Nom, d'ling baa Khmer Nom 111 trong nhll'ng thanh lcln, c6 dong gOp deh e"". Dbng blla Khmer Nam BQ cO khaling 450.000 ng!.lili nAm 1945, nay dd xllp xi m¢t dit tO"c tlmg dAn .6 co thllp hdll mtl"c blnh quAn chung ca mId\). S6ng tlMlg d61 trung d cac tlnh T4y d'ling bllog sling CIlu Long, ra; ractrangcaeHnhDOngNamBQthlmhpMHl>ChiMinhdllngbAoKhmer r . cAc WC WONG CAl! TRANH 187 nMn dan, dbng hila Khmer da duQc tam cap, giao ru¢ng dat M lam An sinh s6ng va dong gop eho cach tinh Tra Vinh, cO Mn hai phlln b. s6 M n6ng dan Khmer dl1<:'c ca'p dll"t. MOt nong dan Khmer i1 xii Th<ll Quan (huyQn Go Quoo, nay thuOc Kidn Giang) dii noi: "Chs to! c6 cOng sinh ra t61, cho tOi cIii m\Ulg s6ng. Cach Hl> Chli tjch eho tOi dil't, eho t6i cw nllI c(1m dIly M duy tri ctl! m\Ulg sO"ng ma. cha mfi! ban Cu6l nam 1953, trong milt cuQc MI nghi dorm Mt dan tQc, ,11 CI,I TAng Chtl tich HOi dling kY PMt giOO Khmer Tily Nam B<>, di! dui,1C ca hOi trll1rng my hoan hO khI el,l k€t hili phat bi€u cua minh: trai Bang, gi6ng nhu 81{ sang Bu6t cw. m CM tjeh. Bi6n rQng. gi6ng nhl1 chfnh sach dl» do/m kEft cw. Hl> ehU tjeh". Sou djnh Geneve (1954), dii phlle V\I cu(le xAm thllc dAn mm, My va Chfnh quyl\n Sai Gon tilp t\1C th"" chlnh sitch 'chis tri", "Illy ehi6n tranh nuOi chill"n tranh" bAng am moo, tM do\Ul do tAn ky hdll thllc dAn Phap, dl{a tren 81{ cullng .h6ng cOng va c¢ng. Ltlc b9n Khmer s.roy cw. Sdll Ng(JC Thanhl loon tin: "Ngay thi hanh d\nhGenevsI"ngaybinhlinhKhmertrongquJlnd\iiSoiGonn6i"0'trong
Ph(lt giao' d6i vdi dlIng bila Khmer rtft thi~ng Ii~ng, chi phOi diti .lSng tinh thlin sAu _dc, My va Chfnh quylln SM Gon d4 to ra khOn kheo h"", khOng bdt bu~ ngl1iti Khmer ehuylin thep PMt giao D~ Thita cua ngI!ill Vl~t, nhU'ng tim mQi each dI! chie ro ngay trong n¢i bQ Ph(lt giBO, Ta 1Au diti, dlIng bao thea gieo phti Mohanikay, mot sIS it thoo giBo phOi 'l'hommayut. My-Di~m eho rllng d6 la PMt gilio cw. Vi.t cQng. NAm 1957, CIA gi$t day eho III chtfc D~ hQi Ph$t giao Khmer up chua ChantarAngll~ i'1 SM Gon. thilnh I$p mOt gilio phQi mdt gQi lA "Theravada" d& thay thi cho h~ thiSng III chtfc Ph(lt giao tl1l,)ilin thiSng, Mt b,*, clie hOi Ph(lt giao tlnh IMekon) dlIng I~t dOi t~n va khdc mQc mill. Dan biliu San Thlii Nguy~n, mOt die chu quan li@u, dl1flC e.} lam tM 11nh, Cae uy vi~n trung l10ng cw. "Khmer _~rl\Y" nhl1 Kim Sang, ThI'Ch Gllng v,v .. kho'ng eM giao plu\i nay, CuOi nAm 1969, chung Con t6 chlte th@m mOt gieo pMi mOl nlla lAY t~n la "Ph(lt gtUi> Khemamnikay' do s:t Th~ch Ngo6e (tl,t Reo Sme) 18m tang thong, SI1 _iii va dllng bila Khmer t.mg bi.t thOi d~ tang b6c Di~m eUn vi tang thlSng nily ehO n~n dii gQi chAm bi€m sl1 ta I. "NgO Sme", bam y I. ~ t.} cu. hq NgO, Chia r15 v'6 t6 chtfc citog vdi mua eh,*, vt\ v(lt eMt d6i viii cIic g1ao phlii mdi cung khOng tM hl'a gQt nlli gidi _11 aHi d dlIng boo Khmer, My va Chinh quy~n Sai Gon tung ti~n ra "trQ' cA'p" md' r¢:ng chua chf~n, cl"p tivi, xe hcti cho mOt s6 chtlc silc sU sm di mua ch,*" M'p hQ< bOng cho hQC sinh ngheo M m! WIn, di dO! vOl v!~c IOi kiio eac 16 chtfc meli nily gin nh(lp M~t tr9n Win Mn cMng ~ng, Phltt Qf60 cUe d'bf'lg b!wo Khmer thoo Nam TOng. n&, TI'Il.a. t~ tOng va xli, a'p nghi la thAn cach m\Ulg hI$: cl!u an, dU'a ngllin Khmer - thliClng Iii 01 quan _ vao clie eU'dng vi chii eMt tlnh, h~n, XB, trp M kh6ng chi!' nhAn dan, ChUng cling bay re vi~c blio dam c6 6 'dAn bl6u' ngum Khmer va 1 - 2 "thU'<1Og nghj sf', Clio (XI quan Mien "If dl1flC to chU'c ii cIic ctrp ta hu~n tra Mn, &n tr~n co Ban Mil'n VIf tru"g UtJng, .au dOl ~n 1. Tilng nita Mit,. VIf trun.g wng rlli d€n Nha Tilng gi<im d6i: phd! tnt" n.gItiJi Vi~t glfe Mi<!n tt'Ij'C th,*, PM Thil tlfdng, ben c'i'Dh ~ Sde * danh cho cBc "8do t9c Thw;ng", Phili noi rhog My va Chinh quylln Sill Gon c6 b9.i ban va tM do'i'D tlnh vi h<m thl{c dan Phap, NhU'ng cum cung, sI1 sal d dlIng bllo Khmer vAn m¢t long hl1dng vl cBoh ~ng, khOng mlc mW bQn: 'CMt T@vlltot, mot T~vada", tU'c Ii> b\lflg ~ hi4!'m dQc ~i ngum nhU' TevAt6t' nhU'ng ngoa! mi~ng l,u noi t6t nhl1 thlin T@vAda, Nhang ndm dllu sau Hi~p d!nh Geneve, chinh trong thtlm canh bi My-Di~m khung hIS, ehB xat bhng b,o 11,tC, blmg nhl1ng d<;lt "t6 eQng, di~t eQng" rna dllng bao Khmer eang nhin ro h"" b(\ m~t ke ,hu, RIft nhl~u thOn >:om Khmer vilng gilii phang ell vi> vitng djeh h(lu tm6\:! day dii tl{ d¢ng bi ml)t ban b~e vd! nhsu di "mOl Dang v~ it vai mlnh", tLie Iii mOe nm vOl each m'i'Dg, dl1s can bo v~ nuOi dlfdng, bao v~ di chi dU'C1ng cho dllng bao dd'u lranh. Trong kMp cae rung dlIng bila Khmer a mi~n TIIy, milln DOng Nam SQ. xuA't hj~n nh!~u hllm bi m~t, vach hal ngan d~ nuOi tan bQ caeh mang, trong nhi! ho~c ngoa! vI1C1n, mi~n I. c6 dja hlnh t6t, 1. TOvatOl 1& Iki anh ~ PNrt Thieh ea lOng ~ hi'm dec, t1m c.ich hili dUe PhtII. T&Vlda 14 nrl6lg vi Ptluc ~n tooo tnan thooii 9lt Ie. mOM chuyon phu. ~ rigID dOi.
188 CHJNG MOT B6NG CO Nam B~, Coo gQi lil chlnh Mch "chn lao, nhAn vi, dllng tifn" cua NgO Dinh Di~m d<ll veli ngl1iti Khmer Nam ~ chi Iii blnh phong cUn sl{ el1l1ng bLie dllng hOa dAn t¢c m¢t each tan b~o, Chung ehu trl1"", x6a bo ehl1 dan tQc, vAn h6a, t~p qUlin, Y ph~c dan t<)c, .08 luOn cae hq cUn ngllin Khmer (San, Denh, Th,ch, Kim v,v,), Chil t!'\1t1ng nay bOp ngh,t khlit vqng sAu xa cua ngl1iti Khmer la: blnh "ilng .~~.~._~_~dant¢cd~~~.dan!;¢c "'IDh, No chil d~p thO b~ tinh thhn dAn !;¢C, kh<1i <l$y va thO) bUng y chi ~ b80 Illn WIn !;¢C. "Ac.o rOlo6t, cheAt roOl •• y, .... n. kcMt kchai, sabal khmAng", c6 nghia tic Chl1 mAt di, dAn !;¢c tan, tOn giBo hoang tim, ke thit "de chi. Nguy co dl~t """g dAn t~ do My-Di~m de dQa gay ra tl,t no trii thanh y€u til' xUc tOe trl,te ti€p eho qua trlnh thac tinh dAn !;¢c cua d~i da s6 dlIng bao, oU' sm, trl thac Khmer eMng I~ chUng, "llng thiti eung cIS long tin do each m",g, mng biW Khmer cAng tMm thla vdi nghia tlnh eUs Dang CQng san va lib CIt" tjch trong chlnh Moh dal doiW k€t dan * tr~n nguy~n Me blnh dilng, giup .sa lin nhau nMm tranh tM dQc I$p, tl,t do va h",h phuc chung, "il!u dA dl1flC ehllng minh trang cuQc si!ng. SI,t thtft hai cUs Am mW cl1l1ng bLie dlIng hOO dan t(Jc cw. dich I. I~ dllllng nhi~n, Ph(li'di 'i cAC LtJC Ll.l!;)NG DAu TRANH 189 Chinh _lieh tOn giao thAm Iy, tMm tinh cua !lBng CQng san vii M~t tr$n DAn tQc gini ph6ng m!~n Nnm Vi~t Nam da Ira thilnh cM dl,ta dang tin c~y cun dlIng biW Khmer tru'11c Am mUu cUB ke thil. Do do, trong lich sll ibn U;t:i cua dAn U)c Khmer Nam BO, chl1B bao gi<l' eo .If 'ham gin c.ach m~ng dOng ciila d hang htii nhtft vdi tllm cd vi d~i cua gieli al1 .Iii nhl1 thm ehiSng My vi> Chlnh quyln SBi Gim, blfi chtrp ell nhang hilim nguy trong nhllng d<;lt "t6 cQng, di~t cQng" cua ke thu, My va Chinh quy~n Sa; Gon cOng da rao rlt!'t thl{C hi4n ehfnh Bach "dung ngllin Khmer trj ngI1m Khmer" 16! keo, mu. ehu(Jc mOt so pMn t.} phan d~n tQc, phan each m'i'Dg, giao qui~n Il{c di! lam tay 8ai cho chUng, Chinh oach nay d4 lam cho eu~ <l1Si dllu gilla tM 1l{C each m'i!1lg d phtln clioh m,ng trang xd hOi Khmer Nam BQ mang tlnh cMt Mu tranh giai ctrp gay gdt vdi mLie dQ va quy mO chU'a t.mg co. N6u du<ll thm Philp tMng trj chi c6 mOt 81 quan Khmer dm;tc phong teli ham quan bn III Kim Thanh, TI€u doiW tntilng D 19" - BVN n!NY quAn, thl thbi My va Chfnh quyln SIl! Gon co tm 26 8i quan cap til, trong d6 c6 4 d~ to; sIS etrp tly khll dOng, W b¢ may ehinh quylln, My va Chfnh quy~n SAl GOn tim each \hay thl!' CBo tOngvaxlia'philthAh\Ulh$
Djch th$t ngQc nhien khi doc dtiqe mot yAu .ach trong ki€n nghl H.: do; tra Minh do kilt cho tTd v1l dla phttdng". Ly do cung dun glan: "Thil! con Minb dau c6 nhUng ehuyfn xtu xs, liim kh6 dAn kiiu nay, kh8c nhtt dang xily ra dla phl/ung". Dung lit yeu Blieh d¢C dao, cOng khal to long gjIn bo viii elieh va thach tbttc k. tM. dan ap rllt da man nhUng cU¢C dlfu tranh trt!c dol thi hiinh dinh Geneve, dol tong tuy€n Cli th6'ng nMt mfflc nha. Dllng baa Cit Mau cOn nM mill blnh anb hy Blnb oanb cw. ngttil! con gal Khmer Danh Thl fum, vOl long tl€e thttdng vI! me" phvc. CO 'l\M B"ng <i rung Rt),eh Cui, xli KMnh Blnh DOng, Co Mau. Dieh theo dol bi!!t 06 Iii trong nhUng ngttlll hang hili di dliu trang nbUng eU¢C dtu tranh ehlnh trl dol chlUn dlh khtlng b6 vii thi himh dinh Geneve. ChUng c6, dem tra tlfu bllm co thti' cho dln glin eh€t. Co vAn kiAn LltOng to! ac va chtlj vao chling. KMng khal thac dti\1c gi, cu6'l cung chUng dem ra biln 4Ii Rt),ch Rlin r51 xl> xnc cO xu6'ng dong s6ng eMy xllft. Dllng haa Khmer cam thu va rua chling, 10 dl tim vat xlie cO Mo, trlm eMn ca't til' te' vdl Unh thttang sau Blic nhtt con em thjt cua chlnh minh. Tde nttde, v(J bol KhOng thl M Jro tM tt! do tllfn hilnh cuOc 'chl.!'n tranh dun pi,ttd'ng" dttqo! PMi roo rilft ehuAn bi nhUng cuOr khiii nghia M nhAn glAnh I .y song cua minh. Achat 1ft 6tr Slit Irl gQ,jp Ong Kdam, dtlQC pMn oong phy trlieh h4u elin, da $ dQng gOp dtl\1c 57 tcAu bo, 50 con hoo vAi trllm gil' hia nu6i qulin danh Ong cOn chuAn bl bfn nhang "chi!!,c xe tang" chlln bAng nhUng can cui rdln dai 15 met do dllng bila cung c{p. Mt tilfc lit vao glif chot, do s" .uIlt phong gian hIlo m$t, Cd mll\! bi IQ. Dich t$p kfch han bilt 6ng Kdam dtta vb tlnh III SOc TrAng Jr. tan dil man nhting kMng khai tMc dtlQC gI. Sau d6, chung gilll Ong Vlnh eMu M bf m,(it tho ti@u va thi! xHe tr6i s6ng. Dllng ban phAn cOng nhau tli tim xlie Ong va eMn clft til' til'. LlfC Itt\1Dg dAn quiln xii Ide do co trAn trAm Jay rna t4'u dBnh phSi 4Itn rut vao r.mg. Bon Khmer aer.(ly cung quAn linh Sill Gim tilfp tl{C ph'!" kich, t$p kich gl€t chlit dOng chi Sa DttcIng, bi thtt cbi bO xli, cung .1 Iii. dllng ehf Then (ngttill Khmer) t1 Gillng Me, kIl khdi nghia phdi 4Itn gac. Rut kinh Vinh Chau, dOng bim cac xii IAn d'Oog I""t day tra gian, clift ae, pha klm. LAn Ittt;tt cae tim glan ac pMi aen tQi nhtl: CAm. Htidl i1 xii 4c Ho., Can, httung ca Sum d xii Vinh Ph.roe, v.v .. Sau d6, phong trim tra gian, phlt il'p chi!!'n lti\1C va kj> cl1!!p dOn dlch ti€p ra vO! khi thll' me, xoa s6 etic Vlnh Phtt&!, Gltmg DA't, Lai HOB, Vinh Hting, v.v., danb lui ca binh dich ta keo d€n. DOng baa xd Vinh eMu, sau tha't bal thill, cung do cung cIS hang ngtl nOi liim ehil phum sOc, tM hoiin viii cae x. thlmh mQt rung glgi phung icln cua Vinh CMu.
fSO CHUNG MOT B6NG CO chUa tTO tMnh dja dilim gl!u till nu6i can Co nOl, bllm bi ltlQC ngay dU'ili h'am chinh nhtt i'J chUa Thurn, tp Th6e N6t, xA Ngtl 4c Tr. Vinhl. Co hlc, ham eung dll'\fe trong phOng stt ca, stt phO hay <l bo haa llianh nhtt d chila Co Thurn (.a Ninh L\1i • SOC run sang ch. milt dieh, dol pho vdi nguy co bi IQ, ca phdi dong lich can each mang chllng M b!lo Phang trao dtfu tranh chinh tr! Ta sOi niSi, r(jog kMp vii lian tye, ngily rang kMn kheo va dieu M Mo dan sinh, dAn eM !lie mye chlnh trj 1m. M phlli hgp v<!! chll tTttdng chung tTOng t.mg JlIili kyo C6 cu¢C Mu tranh dlly xUc dOng va Mt ngo nhtt " thi tr!n Trl T6n (S.i Ton) An Giang. M¢t doan Unh nglft'1i Khmer, c6 ca nam, phl"l, lAo, Au keo di dill dbng do mfy chye vi ott sai va mOt cy gia Achar' dAn dli" tiln vaa Ill· B9n Ifnh QUlIn Sai Gim dBn hai Mn doan ngU'ili dung cay dOn vong m'ii etta, allc hi! tdi tll'p vito dliu cae vi Btt. Mau tran xu6ng nhUOm d6 ... eil sa VBng ella nhii Co vj ngii quy, nhting rlii yen va cam tM, ti€p tve dAn doan ngU'ili tiii dtta kilfu nghj. Djchth$tngQcnhienkhidocdtiqemotyAuachtrongki€nnghlH:"do;tra r CAG lUG lUt;lNG DAu TAANH 191 DU'ili 51f lanh d,o cua chi bl> xii Khanh Hi,. Ninh ChOu, SOc Trang), ngay 15+1960 cae dang CQng san Khmer nhtt Sun Khu61, Th,ch Hoi, An cung Iifc Ittc;rng dan quan, trong d6 eo 12 "lay dOD" do onh Trlin Van Thill chi huy dll danh Ilfy gQn dc>n Tra Teo, tieh thu toan b¢ vii khi. nay la st! pMl hgp gilla II{C Ittc;rng n¢i tuy!!'n binh vdi II{C Ittc;rng vU trang con th6 5" ngcai, hinh tot, phii, 00 giti tTj cd 100. Tolm dllng baa Khmer, Hoo xli Khanh Hoa dtt<;tc gini phong dll tc& thanh eM d\!R trung kien eua each trong vimg. Chi€n thdng Tra Teo sdm mil cho phong tTiln Dllng khiii, Mu tTanh "hal chAn, ba mm" (J tinh SOc TrAng. cO tieng vang sang cae tinh Ian VAa cac tMng culli nAm 1900, dOng biK, Khmer xl! Vlnh ChAu (SOc slli nO, chuAn bi kMi nghia. LI{C Itt\1Dg tbanh dan quiln dtt<;tc hllP va to chuc hUM vao ban Clic 11> rim bi m.t da h""t tllc M cung ctp vU khf. tr"ng mo TO len khilp cae httm.g quanh don d6 uy hi€p linh tMn binh IInh SM Giln . Co nhUng cu¢C nh4p vao III Vlnh Chau M rai ddt!, dan ap phrch, khliu hifu. co Mm treo mQt "can thd'ng" trM ngon tre tMt cao, giIn stlo thOl vO! mQt hi cit each cd 1m., mw sou djch miii pMt hien dtt\1C.
" ... B9n pM ho.p chUa pM ha.p dan !.Qe vii tOn gi!!o cua til tien ta. Cilm him 14m! ChUng ta khOng bao gill quen! Gai, trail ai ai ct1ng elm sUng gi8.i phOng dan tQc, giai corp chUng ta de dltQC vinh h{U1h, vinh, cao ... " Trang ban "PhIlc trlnh m$t vb v§:n ngltlJi Vltt gflC Mien d cdc tlnh Tay Nam phlln Nam" db ngay 15-12·1960, LlJcIng Duy Uy, cOng clln tlY vien B¢ "01 Y\l Chinh SID Gon phOJ tM nMn: '". xay r. tlnh tr{lllg ngAy !lBy, " trong val tinh ng1fi1i Mien dii dttng ch6ng tao Trong khl ory thl dii tMy Til vai tro trQng y€u cUa ngltl1i tTOng giai dO{U1 h\fn t¢, sd'm biet thimh Irgng lAm eOng tae, lam co chtl tnt<1ng, dltang 161 ro ... " SlI ra d11i cUs Iran DAn tQc gliil phong mfl!n Nam Nom di\ <lap ttng . "gng cUs nhAn dAn milln Nam, I. cOl m6c Ijch sli hqp rOng riii dl'Ing ""10 cde dan tQc daan k€t dA'u tranh ch6ng My va Chinh Sill Gbn, \itng I;ttdc giimh tMng 1(1i till'n tOi gliil phong holm tolm milln Nom. 1'9i thilnh trim Dan t¢<: giOJ phOng khu TAy NaIll B9, m(lt vj d,\! di$n slt ssl vii d{log bilo Khmer dil k€t luan bili phlit bl6u nhlt sau; "Trttllc nhl1ng t(ll lilY tr1ti cu. dO. vai nhAn dan N.m thi du III tltc,1ng cung phSi dttng phan doj". Vai tioh 'hlln yeu nltdc vii long tit bi Me ai, glOi slt .a; Khmer khOng thi . goi yf!n nh1!1 ke thu git!l dOng baD, tan phs hltd'ng, xom lang, chua chibn. mli Ian cO IiAn k6a vito cdc thi xi, thj tr4'n nhlt S6c Trang, Trl CU, Trl TOn, BiH XAu, Long Phd, v.v .. WOng eu¢<: Mu tranh eoo 200 6lt s4l " thj Ir!!'n R\leh Soi Gis) nam 1961 dol k6a dill to! 3 Ihllng va djoh dli biln ch€t 4 011 sm. M¢t eU¢C dllU Iranh chlnh Irj vOl quy mO Ian dltQc ghi nM a mi'!!n TAy Nam B¢ do dllng bila Khmer tlnh Tra Vlnh liil'n hlmh dijn ra vito ngAy 7·12·1967. H<1n 4 V\Ifl nglti1i ttr vld huyfn ti€p glop nhau do 3000 6lt s8i dlln dllu, trong d6 eO vill nghin di5ng bila Hoa dii ken vlio Ix Tri1 Cd (Tril Vlnh). IloIm billu tlnh cOng khai gilt<1ng cO Dan tQc giru phang milln Nom Nam, anh Hll CM tjch va IU$t ott HIlu ThQ, himh qua tren 80 dhn Mt djeh. DAy I. m¢t cu¢<: dilu tranh mang tinh eMI dOl dllu cOng khai vOi k<l thu. M¢t net san Ian Irang Ijch sli ch6'ng My cU\1 nttlle cUa dhng baa Khmer Nsm B¢ III phong Irao Mu tranh cUa ph.., nil: diln rs kh8 d(ic sac. Ph.,. nil: Khmer dil hang hlli tham gla "d¢1 quAIl t6c did" coo ph'! nil: lOi'!!n Nom Irong cde en¢<: doru tranh khiing can slle vOi k. tbU. thi d.., hlnh dltqe IOn Iii cu¢<: bl/iu tinh cUs "dOl quan t6c did' Khmer k.o vito thj xA Tril Vinh vaa nam 1965. My VB Chinh quylln Sill Gon ra tay dim lip blI.ng sung d{lll, dui cui, I"" d{U1 cay, chi chUng s<1n khllu pMn d¢ng irOn lltng !!o eoo chi em 0111 gey phan tde dyng cho daim bil1u tlnh. KhOng da dl!, cde ba, cde chi, cae eO dii nMt ern ao Quang bo, thdh nbiOn bl1C1c t<li vOi mlnh trlln M tl€p lye dA'u tTanh. Bil can Hoo i'r thi xli TrA Vinh nhsnh ch6ng dem !!o d6n ling h¢ dl\' tl€p co cui, m M llim vU kbl 111 Nhillu chi em dll ngil xu6ng dulJng pM thj xii qua hU<1ng dltOi lim d{lll cua djch.
192 CHlNG MOT B6NG CO Cung trong 1960, dhng bila Khmer vllng Bay NIlI (An Giang) dhng khdi vily dlin dlcb, giru phang mOt vllng kM Jan til CO TO d€n Ba ChUe (Tjnb Bien). Ngay 14.9-1960, dllng bila cae giOi tlnh TrIi Vinh dhng nOi thea ov chi chung cua Tlnh uy. CO khoang " V\Ifl dhng bila, 5lt sal Khmer xuO'ng dltlmg, d/lng khdi gianh cMnh trong cung mot ngay " cac xii ti€p gi1lp cu.. ba huyfn: Tra CU, Ngl1llg, Tieu ClIn. b81 Ca bang ti€ng Khmer r. d<'li dQng vien c,*, dllU tranh. Achor PhlJcln sllng t1Ic blil ca Cholan. xhnllm 1960 (Phong trao nllm 1960) djch ra nhlt sau: "M6 trong, trO'ng mo nam 1960 Phong trila dA'u Iranh bllng tay khOng! De quO'c huy <!Qng toan bQ blnh 11Ic, C. d.p bde vA sung cOi. ChUng co eMng dll nOi hay khOng? ... ' Trang mOt bAI ca kMc mang ten Chomrieng KlIBekor (Bid ea nllng dlln) c6 "B9MhhUMh cAe UJC WONG Dk; TRANH 193 Cae vi dn tap hqp trong Hpi dv{m kft .11 sa; yeu. nlidc do dllc S<1n V9ng I. lanh t\l t<li caa va Hi .. thttqng Xom II! hOi trttd'ng dp khu Tay Nam Nhi'llu ngOl chUa dl1qc mang danh Is chila tr4n vl dOng diio alt sAi tn; dii 111 nootn xin hoan lye dt!' IAn dttlmg Iham gia d§:u ttanh giru ph6ng dan tQc. Nhfl!u ngltiJI tra thlmh can bQ chi huy quAIl all lai gioi h* clln bQ lanh dI;lo cde ccr quan dan, chlnh, dang. . Dich cld m(l,t VV, chi diim vila gidl slt .iii M ch6'ng ph .. phong Irao y!u ntWe trong chua, nhltng ph'lln Ian chUng bi ecr ban III tMI b.p. My va Chlnh SID GOn phan ttng bllng cdeh ra 19nh eho cde 811 siii cung ph"i di Hnh, bBi bO eM "<!Qng vian I"'; eM". nay cang gAy thOm s1/ phlln n¢ Irong slt 8Bi va nMn dan: chUa dii Ird thlmh phIlo lOy eMng djch bit Hnh, eO do vU khl tM sr:J (m g¢c, d. dQC bl1 rOO ... ) do slt sAi Irf Ih>.k (Achor) va 6lt 6Ai tre llim ItIC Ittqng xung !deh. Kh6ng it cu¢c xung dQt, xii xat gay gilt dii xay ra trong mQt sO' chua, eO thl1<1ng vang, eM! ch6c. Nhl1ng e,*, dA'u tranh chinh Irj quy€t lift cUa dl'Ing baa Khmor pbll.n ldo do 1110 lltc,1ng slt slii 111m 'ngOl philo" va 'xung kieh", nMt Iii cde eu¢<: dllU Iranh quy liIOIiAk6itdthiithjt4'hltS6TTlCUTl
dlnh 1969·1972 ir Tri TOn (An Giang) IA chi Ba Danh, mOt ph\l nil Khmer quil i'r xA An 'Nc. Chi dii cUng mOt 06 dllng chi huy d¢ng 2000 dllng bllo cilng au sill Mu tranh doi djch phili nit kMi chUa SOc Tri6t. huy d¢hg m¢t cu(\c difu tranh ki!<> dAi mOt tulln 17.000 ngutJl ktlo vllo thi tnfn Tri TOn dol bO a"p chilln 1t1l;!c v1l nhlt lam An. Tan quan mcm,g cuOl cUng phlli nhu<1ng bOo Chi Ba cOn tham gill cMng 10.000 thiiy quAIl lI,1c chilln M9 dl cAn dlll 'Nc D\lp. Chi chi huy mOt dOi nil pbllo binh gllm 35 chilln sf trong d6 co 30 chi lit ngliili Khmer. nay danh nWlY trAn nOl tia11g nlnt: pbBn klch vila d1ln Bii Na, chila Md!, chw. Nec Chum ... va ph61 hqp vdI clie I'll' IU<1ng vtl trang dAnh d1ln SOc dAnh hQn Unh dii, rU'¢ chUng vl! 14 CO TO. Chj IA Uy vl&n Tri TOn, dOi pM, uy Ban cha"p hAnh ph", nil tlnh vii Khu 8, duge ehl Thl !)inh tang khAu aUng K54 t!li D\Ii Mi phV nu giBJ pMng milln Nam Nam (8·3·1965). CUng i'r thl trait Tri TOn, c6 mot tlm gUt1ng d6u tranh bitt khulft va hy sinh anh dung cw. mot nu dang vi&n nglii!! Khmer ma nhan dan cOn nM mw. Do Iii Neang Ngh"t. Trang mOt cu(\c Mu tranh chrnh trj i:J thi trllh, bQn ac On m¢t thanh ni@n Khmer dem mO b\lng M thi olli. Neang Ngh"t dii cung d'/lng bao xOng vso dinh qu(lu trui'rng doi ph8i dua t@n ac On Long ra xii v1; t¢1 ngum. Chung Iiln bilt chi v1l dbn tra tllh da man r'Ol cho tiln San, dlln phd d,! db chi lam V'l n6. Chi chi't! mllng chung VI khOng khal thac du'lc gi cbUng bam hia"p chi, .. nilt qulin 80, oilt tal, c't vtl, moo milt nhling chi van To Thj Huynh tuy6n dnng am tilng nlm 1961, Kit" Thi Nl'Iln dU';re bJy&n du::mg anh hlIng nlm 191&. huy co tAl. Tlnh dOi trui'rng dllu cu .. tinh Trs Vinh I. Thl,lCh Sung (B. Sung) chua tlnh dOl pM vA tbam muu trui'rng lA nglii!! Khmer. Hllu hl!'t clie huyt)n dOi trlIi'rng, d¢i phO CBe c6 dOng dAn eli Khmer nhu Vlnh CMu (Soo TrAng), Tra CU (Tra Vinh), Trl TOn (An Giang) V.v ... III nglii!! Khmer. d Go Quao Giang) ngui!! Kinh chi!!'rn da s<!; nhung cO luc, dOl trui'rng Iii lit Tjch' • ngulli Khmcr. Ong Lu.y Sarat, vi chU tjch dllu cw. Uy han MtIt trAn DAn t(\c gIIil phOng !lnh TrA Vinh cUng trui'rng thanh t11 pbong traa difu tranh chinh trl r(lng li'rn cw. dllng boo Khmer. Nhung anh hUng hlC IU<1ng vtl trang nglii!! Khmer duge tuyan dl1<1ng thlli cMng My la: LAm Tli<1ng, ChAu Put, Ki@n Silc .iI Kian Thj NhAn. Trong dolln tii' tii Nmn rna Chinh quyln SM Gon chtfB kip thi hllnh an, ra thAm mi1!n Bilc nhAn kY Ilin th11102 ngiiy sinh ella H1l CM tlch (19·5-1992) c6 hal nglii1i Khmer: Th\lch Chdi va Thl,lCh Hoa. Nhl1ng tlnh co nhi1!u d'/lng baa Khmer, trong cMng M9 cu:u nudc dii dugc Til qu6c ghl cOng va thui'rng hultn chl1<1ng cao quy. nnh Tril Vlnh, .au d¢ Tift M$u ThAn 1968 dii clIng vdl Blln Tre nhan dugc danh bi.u tam chl1 vltng: "Toan dan dolln kilt nil; d4y cOng", trong t6ng klft ch6ng M:)' du<;JC tang thui'rng Hulin chunng Thltnh dllng .h!mg nhll't vii h'lllg hoi. SOO Trang duge thui'rng HuAn chl1<1ng Thanh dllng h'lllg hili. Cdc tlnh Gis, Long Chau Hi), Cli Mau du.;c thui'rng HuAn chu<1ng Thltnh t" Ot Tjch Iil ch@g cUe net fi.Ot $'1 aM hUng U;mg Vi'< tmng 91$ PMnQ' NQuy6n TN LA.
194 CI-lJNG B6NG CO Chung ta cung dugc bi"t thltnh tich chien Mu ctla trung dOl nll du kich xd Llit1ng HOO (Chau Thltnh • Tro Vlnh) do TO Thi HuYnh chi huy, LUc dllu <lQi chi co 9 nil du kich gllm 5 va 4 Khmer, sau ph.t trl€n thllnh m6y chyc chi em • Khmer nOi tieng tIli dtlnb gil)c va gill vI1ng khi ti€t khi bi dlch d¢ Tet Thltn, dOi nay d. chien Mu 29 6 <llln, co 22 dich. lam bi thl1<1ng 4 tiln, thu 22 eUng, DQi nil du kich nay d. dAnh trGn 300 tr$n. h<1n 500 gil)c. Day c!lng I. ncr! san sinh ra hal anh hung lI+t 81: TO Thi HuYnh vA Thi Nh4n'. d xii ChAu £li1!n (ClIu • TrA Vinh) cO mOt ba ngum Khmer nOi danh lil chien 01 Mu tranh chlnh trl xwt sde. £l6 la rna Th\lCh Thi Thanh, Ma da tham gls !ren 400 cu(\c difu tranh tn,tc dltn vdl dich, Co Ilin dich dong " chua 0 Mich. rna cung ca"p tlnh hinh dong quAn cw. chUng dl quAn ta giru pbOng chUa. £llch M bom lam B$P chUa, gay tli<1ng MtI IUQm tU<1ng bl gay cUng dllng bAn ki!<> ra ClIu KIl Mu tranh. Me du<;JC bllu Iii chien si thi dua, uy Ban eM"p hltnh HOi ph,! nil gilli pbOng miln Nam Nom. M. d. trll thAnh sf trong m¢t tran danh C1.tIlng va hlfn nay i'r thltnh ph6 H1l Chi Minh c6 mOt con dUOng mang tan Ma. TiAu bulu cho phong trao diu tranh ba mill trong thlli kY ch6ng ph. blnh dlnh1969·1972i'rTriTOn(AnGiang)IAchiBaDanhmOtph\lnilKhmer cAe LI,IC LUONG OAu TRANH 195 chi't!, cho Mn khl chung 1lJ(jj mdl thOi. Chung ban chi cd mOt bang rlli mO b\lng Ia'y tim chi dem di u6ng ru<!U. Dllng baa bi chUng bilt d€n chUng kicn Mnh xilc chi do phltn ua"t. cAm thil c'!b dO, nhillu ngui!! khOO dol xlie chi v1l chOn, nhling chUng khOng cho. Nhl!n dAn vd! au alii prnu cung nhsu ki!<> di difu tranh 3 ngay mdl IJ!Y duge xlie chi dam v1;, long trQng lam 16 truy va chOn cat. KhOng thlt nao th6ng M dil nhung h.p v1; ngu1Ii vii cw. do My vlt Chinh quyl!n Sill GOn gay ra dOi vdl dllng bllo Khmer. Chi tlnh ri@ng vl chUa chl1!n, cbUng dli pM huy 76 ngOi, g6p hdn ba Ilin thi!! cMng Phlip. Trong mOt xii nM vdl mtlc dO chitfn ttanh trung blnh nhl! xA Vi@n An (SOO TrAng) dii cO 52 gia djnh thuang blnh, 51, i'r d6 co nil dllng chi HIJ<1n, hi thu chi cUng mOt can b¢ em dlJ(jj hllm bi bi dlch pMt hWn, dA tung i1lU d'lll, chi!!'n diu blt khuAt di!'n phUt cuOl cung. Nhl1!u can b¢, chien oj Khmer trui'rng thAnh nhanh ch6ng trong phong trao diu tranh lie ch6ng My vA Chinh Sill GOn cac m$t trAn, <iii trd thltnh nhung cAn bO, dang vi@n uu tU cw. clieh m'lllg. Chi trong hlc IUQng quAIl s\,l dla phUd'ng cUng dB xwt hlQn nhi1!u chi htAlTlhdOiti'dllutihTVihIThllChS(BS)
hal, gftn b6 vdi <IJR nltde nay, cO mOt tinh cAm dolln Mt aIlu d$m vdi cQng dlIng cac d!ln tOe Nom tMng nMt. Trong vlmg h<!n ba tM kj sinh a6ng d T6 qu& thl.? hai, ngl!i1i HOB dll tfch cl/O tham gia khai phS nhung vW>g da't mdi, pMt trlin kinh til vi! ngiinh .Iin xua't, gap 111m ra s8n philm hang hoa eho da't nl!dc Vltt N am, ngAy oIlng co nhfllu qwm M eMt vi! m4t phong t'le, t$p qUftn, hOn nhlln, tl€ng noi vdi nhlln dlln Nam. Qua trlnh blol'n M trCl thonh mOt d!ln tOe trong thanh phlln cae dAn * Nom dA diAn ra khn Illu dlJi; n6 10 cd sCI hltn thllc d€ ngUtJi HOB til xem mlnh Iii cOng d!ln nl!dc Vitt Nom d(l.i. Trl!dc khi Dang COng s8n Nom ra dlJi, ngulti Hoo d mlln Nam Nom cung co nhung bO phOn tham gia cac cuQc khdi ngh'" ch6ng PMp "Am IltQc dttdi ngQn ell Trung Tti/C vii Trutmg Dlnh, cling co nhl.?ng nOng dlln ngUtJi Hoo tham gia cuQc nOI cua fA Van Kh61 choog J(1i sli dan ap vi! bdc lOt nOng d!ln 14 bllng thuol' rna va oW dich n(!ng dll'llI thlti nba Tit 1930, Dang ta da eM y giai col'p cOng nhlln HOI! trong Ufo trlnh each Il4lllg Nam va trong tll'ng thi'ti kY pMt each ml'Dg d nltdc til, D.tIng ta cGng Iutln luOn co nhung chI thi, ehU tntdng e'l th€ M nllng cao y thtl'c giae ngO each trong nguo' Hoa nol chung va trong giai col'p cling nhlln Hoa nol Cimg vm Khdi ngh!a Nam Ky nQm 1940, d Chg Ldn ngulti HOB lao va cOng nhlln HOB dA tfch elie tham gia khdi nghl. choog thl/O dlln Philp. KMi nghia Nam Ky thlt b!li, gi$e dan ap tin nhlln dlln ta, trang do co nhiltn cOng nhlln Hoa. Hang chl,lC ehi(n .\ each ngUtJi Hoa dii hi thl/O d!ln Phap blln, ti> nhl! cac 1. Of4lo su, tnbIg ViAo KHXH lhbnh ph6 1'0 C1'Il MInh.