Pepak Basa Jawa 1 PEPAK BASA JAWA GAGRAG ANYAR Ngemot Bab: Paramasastra Kawruh basa Kasusastran Aksara Jawa Wayang Kangge SD, SMP, SMA ugi Umum Dening: Alfiyah Indarwati Widyastuti Editor Naskah: Tukijo Desain & Layout: Kholid Mawardi Gambar & Ilustrasi: Slamet Diterbitkan Oleh: CV Puncak Jaya Wijaya (Anggota IKAPI) Jl. Karonsih Timur III No. 69 Semarang Telp. 081 228 023 334
2 Pepak Basa Jawa ATUR PAMBUKA Kanthi buku menika mugya saged dados salah satunggaling gegebengan anggenipun nyinaoni ugi nguri-uri basa Jawa. Semarang, September 2022 Panyerat ii Puji syukur kaaturaken dhumateng Allah SWT, ingkang sampun paring lubering sih kanugrahan ingkang tanpa upami, saengga kula kekalih saged ngrampungaken buku kanthi irah‐irahan Pepak Basa Jawa Gagrag Anyar. Buku menika isinipun bab kasusastran, kawruh basa, paramasastra, aksara Jawa, tuwin wayang. Paramasastra, ngemot tatacara pandhapuking tembung. Kawruh basa ngemot sawernaning bab ingkang wonten gandheng-cenengipun kaliyan basa Jawa. Kasusastran ngrembag bab sastra Jawa. Wondene wayang ngrembag bab theg kliweripun wayang. Panyerat ngaturaken agunging panuwun ingkang tanpa upami dhumateng penerbit ingkang sampun paring kalodhangan ugi panyengkuyung kangge buku menika.
Pepak Basa Jawa 3 DHAFTAR ISI Irah-irahan.................................................................................................................................... i Atur pambuka............................................................................................................................. ii Dhaftar isi .................................................................................................................................... iii BAB I PARAMASASTRA Tembung ..................................................................................................................................... 1 Tembung Lingga ...................................................................................................................... 1 Tembung Andhahan ............................................................................................................... 1 Ater-ater ....................................................................................................................................... 1 Seselan ......................................................................................................................................... 2 Panambang ................................................................................................................................ 3 Tembung Rangkep .................................................................................................................. 4 Tembung Camboran Wutuh ................................................................................................ 5 Tembung Camboran Tugel ................................................................................................... 5 Jinising Tembung ..................................................................................................................... 6 Homonim .................................................................................................................................... 7 Homofon ..................................................................................................................................... 8 Homograf .................................................................................................................................... 8 Ukara Tanduk ............................................................................................................................. 9 Ukara Tanggap .......................................................................................................................... 9 Ukara Lamba .............................................................................................................................. 9 Ukara Camboran ....................................................................................................................... 9 Ukara Carita ................................................................................................................................ 10 Ukara Pakon ............................................................................................................................... 10 Ukara Pitakon ............................................................................................................................. 10 Ukara Sambawa ........................................................................................................................ 11 Ukara Sananta ........................................................................................................................... 11 BAB II KAWRUH BASA Unggah-ungguh Basa ............................................................................................................. 12 Tembung Ngoko-Krama ........................................................................................................ 13 Tembung Kosok Balen ............................................................................................................ 22 Tembung Saroja ........................................................................................................................ 25 Tembung Entar .......................................................................................................................... 27 Tembung Garba ........................................................................................................................ 33 Tembung Plutan ....................................................................................................................... 34 Dasanama ................................................................................................................................... 34 Sanepa .......................................................................................................................................... 37 Yogaswara ................................................................................................................................... 38 iii
4 Pepak Basa Jawa Keratabasa .................................................................................................................................. 38 Sengkalan ................................................................................................................................... 40 Rurabasa ...................................................................................................................................... 42 Panyandraning Awak .............................................................................................................. 43 Pepindhan ................................................................................................................................... 44 Neptu Dina lan Pasaran .......................................................................................................... 47 Neptu Wulan lan Taun ............................................................................................................ 47 Milang Angka ............................................................................................................................. 48 Jeneng Pagaweyan .................................................................................................................. 48 Jeneng Godhong ...................................................................................................................... 50 Jeneng Kembang ..................................................................................................................... 51 Jeneng Pentil ............................................................................................................................. 52 Jeneng Wit .................................................................................................................................. 52 Jening Woh ................................................................................................................................. 52 Jeneng Isi ..................................................................................................................................... 53 Jeneng Tali .................................................................................................................................. 53 Jeneng Pala ................................................................................................................................. 54 Jeneng Anak Wong .................................................................................................................. 54 Prenahe Sedulur ....................................................................................................................... 56 Jeneng Panggonan .................................................................................................................. 57 Jeneng Anak Kewan ................................................................................................................ 60 Watak Manungsa ...................................................................................................................... 61 Tatacara ing Kantin Sekolah ................................................................................................. 63 Tatacara Guneman ................................................................................................................... 63 Tatacara Mlebu Kelas Liya ..................................................................................................... 64 Tatacara Mertamu .................................................................................................................... 64 Tatacara Nampa Tamu ............................................................................................................ 64 Tatacara WA Guru /Wong Tuwa ........................................................................................... 64 BAB III KASUSASTRAN Paribasan, bebasan................................................................................................................... 65 Saloka ........................................................................................................................................... 71 Wangsalan .................................................................................................................................. 73 Purwakanthi swara .................................................................................................................. 73 Purwakanthi sastra .................................................................................................................. 74 Purwakanthi lumaksita/basa ................................................................................................ 74 Parikan .......................................................................................................................................... 74 Cangkriman ................................................................................................................................ 76 Pidhato ......................................................................................................................................... 77 Panyandra Panganten ............................................................................................................ 79 Tembang Jawa ........................................................................................................................... 81 Tembang gedhe ........................................................................................................................ 81 iv
Pepak Basa Jawa 5 Tembang tengahan ................................................................................................................. 81 Tembang cilik/macapat .......................................................................................................... 82 Tembang dolanan .................................................................................................................... 85 Gamelan ...................................................................................................................................... 86 BAB IV AKSARA JAWA Pasangan ..................................................................................................................................... 88 Sandhangan ............................................................................................................................... 88 Lafal aksara swara ..................................................................................................................... 89..................................................................................................................................................... Sandhangan mandraswara ................................................................................................... 90 Pada ............................................................................................................................................... 91 Aksara Swara .............................................................................................................................. 91 Aksara Murda ............................................................................................................................. 91 Aksara Rekan .............................................................................................................................. 92 Angka Jawa ................................................................................................................................. 92 BAB V WAYANG Sejarah Wayang.......................................................................................................................... 93 Paraga Wayang Ramayana..................................................................................................... 94 Paraga Wayang Mahabharata............................................................................................... 95 Paraga Punakawan ................................................................................................................... 97 Piranti Pagelaran Wayang kulit............................................................................................. 98 Crita Wayang Ramayana ......................................................................................................... 100 Crita Wayang Mahabharata ................................................................................................... 101 Hasta Brata................................................................................................................................... 102 Simpingan.................................................................................................................................... 103 Urut-urutan Crita Wayang...................................................................................................... 104 Dewa lan Kahyangane............................................................................................................. 105 Pandhita lan Pertapane........................................................................................................... 105 Ratu lan Pertapane ................................................................................................................... 105 Satriya lan Kasatriyane ............................................................................................................ 106 Pusaka, Gegaman lan Aji-aji .................................................................................................. 107 Kapustakan.................................................................................................................................. 108 Pribadi Binuka............................................................................................................................. 109 Sinopsis......................................................................................................................................... 110 v
Pepak Basa Jawa 1 BAB I PARAMASASTRA TEMBUNG Tembung yaiku rerangkening swara kang kawedhar saka jroning tutuk kang ngemu teges. a. Tembung lingga Tembung lingga utawa kata dasar yaiku tembung kang isih wutuh lan durung rinaketan imbuhan apa-apa. Tuladha: - buku - gong - kelas - sabun - las - tamba - rekasa - kapiran - lara - weteng - padharan - bangku b. Tembung Andhahan Tembung andhahan utawa kata jadian yaiku tembung kang wis owah saka linggane, kanthi imbuhan, karangkep, utawa kagabung. 1. Ater-ater Ater-ater utawa awalan ( prefiks), iku imbuhan kang dununge ing ngarep tembung. Ater-ater Tembung lingga Tuladha Anuswara n m ng ny tulis pangan ombe sapu nulis mangan ngombe nyapu tripurusa dak ko di gawa jupuk tulis dakgawa kojupuk ditulis bawa ha a ma mer basa ujud gawe abasa maujud mergawe ater-ater ka rumat jupuk pidak urus karumat kajupuk kapidak kaurus
2 Pepak Basa Jawa ater-ater sa (siji) sa (padha karo) sa (kabeh) sa (nganti) gelas gunung omah wareg sagelas sagunung saomah sawareg(mu) ater-ater pa- warta enget pawarta paenget – penget ater-ater pi- wales andel piwales piandel ater-ater pra- lambang tandha pralambang pratandha ater-ater pri- angga bumi priangga pribumi ater-ater tar- kadhang waca tarkadhang tarwaca ater-ater kuma- ayu wani wantun kumaayu (kumayu) kumawani kumawantun ater-ater kami- seseg(en) tetep(en) kamisesegen kamitetepen ater-ater kapi- dereng adreng kapidereng kapiadreng 2. Seselan Seselan utawa sisipan,(infisk), iku imbuhan kang dununge ing tengah tembung. Seselan Tembung lingga Tuladha seselan -er- Kelip gandhul kerelip – krelip gerandhul – grandhul seselan –el- kepyur guruh kelepyur – kepyur geluruh – gluruh seselan –in- pecut pedhang unggul pinecut pinedhang pinunggul
Pepak Basa Jawa 3 seselan –um- (bawa ma) dunung sega dugi dumunung sumega dumugi 3. Panambang Panambang utawa akhiran, (sufiks), iku imbuhan kang dununge ing buri tembung. Panambang Tembung lingga Tuladha panambang –i Ajen tamba antem jiwit Ajeni tambai – tambani tambani jiwiti panambang –a mangan telpun takon gelem mangana telpuna takona gelema panambang –e hp buku cibuk tas hp-ne bukune cibuke tase panambang –en cacing tutup isi gawa cacingen tutupen isinen gawanen panambang –an kancing joged bathi tuku gadhe kanca kancingan jogedan bathian – bathen tukuan – tukon gadhian – gadhen kancaan – kancan panambang –na jiwit jupuk kandha turu jero gawe tali jiwitna jupukna kandhakna turuna – turokna jerona – jerokna gawena – gawekna talina – talekna
4 Pepak Basa Jawa panambang –ana kanca tali ombe tuku tulung kanca+ana – kancanana tali+ana – talenana ombe+ana – ombenana tuku+ana – tukonana tulungana panambang –ane gawa serbet sapu tamba tali kendho gawanane serbetane sapuane – saponane tambaane – tambanane taliane – talenane kendhoane – kendhonane panambang –ake gawa turu pati tulis gawaake – gawakake turuake – turokake tatiake – patenane tulisake 4. Tembung Rangkep Tembung rangkep utawa reduplikasi, cacahe ana telu, yaiku dwipurwa, dwilingga, lan dwiwasana. Jinis Tembung Rangkep Tembung lingga Tuladha dwipurwa bungah lara gaman pangan colong dolan bubungah – bebungah lalara – lelara gagaman – gegaman papangan – pepangan cocolong – cecolong dolan-dolan dwilingga wutuh ayu takon watuk tulis ayu-ayu takon-takon watuk-watuk tulis-tulis dwilingga salin swara celuk duren mlaku lara bali celak-celuk duran-duren mloka-mlaku lora-lara bola-bali dwiwasana cenges cekak Cengenges Cekakak
Pepak Basa Jawa 5 c. Tembung Camboran Tembung camboran utawa kata majemuk (kompositum) yaiku tembung loro utawa luwih kang digandheng dadi siji. 1. Tembung Camboran Wutuh Tembung camboran wutuh yaiku tembung kang luwih saka siji dianggo bebarengan isih wutuh wandane. Tuladha: lara mata, omah gedhong, ketan ireng, kacang ijo, meja kursi, sapu sada, lemari kaca, krupuk urang, sega goreng, iwak wader, lsp. 2. Tembung Camboran Tugel Tembung camboran tugel yaiku tembung loro dianggo bebarengan wandane kurang. Tuladha: Tembung camboran tugel Asale Tembung camboran tugel Asale bangcuk bangjo barbeh barji bulik budhe dhewa dhegus (n)dhekmu (n)dhekwur dhelik dhemes jiro jitus kakkong kosik kotcuk abang pucuk abang ijo bubar kabeh bubar siji ibu cilik ibu gedhe gedhe dawa gedhe bagus cendhek lemu cendhek dhuwur gedhe cilik gedhe lemes siji loro siji satus tungkak bokong mengko dhisik bongkot pucuk Kwelem linakl lijo lingga lical lunglit mahrep pakdhe paklik pakpuh perko tekting tingwe thukmis tutik wandhak wulu kweni pelem lali anak lali bojo lali tangga lali kanca balung kulit omah ngarep bapak gedhe bapak cilik bapak sepuh emper toko entek eting linting dhewe bathuk klimis metu sethithik dawa cendhak sewu telu
6 Pepak Basa Jawa d. Jinising Tembung ana 10 yaiku: Jinising Tembung Tuladha Tembung aran (kata benda) nomina a. maujud b. ora maujud bocah buku sekolah ngelmu malaekat kabudayan Tembung kriya (kata kerja) verb lunga mangan nggambar nyilih Tembung kahanan (kata sifat) adjektifa pinter sugih srei bombong umuk Tembung katrangan (kata keterangan) adverbial arep meh bae saged enggal Tembung sesulih (kata ganti) pronominal a. Sesulih wong kapisan (utama purusa) b. Sesulih wong kapindho (madyama purusa) c. Sesulih wong katelu (pratama purusa) aku kula ingsun nyong kowe sampeyan panjenengan samang deke rika sira dheweke piyambake piyambakipun dheknene panjenengane panjenenganipun
Pepak Basa Jawa 7 Tembung wilangan (kata bilangan) numeralia siji sewelas sepasang segros satoples Tembung panggandheng (kata sambung) konjungsi nanging nganti tekan apadene lan menawa jalaran Tembung ancer-ancer (kata depan) preposisi ing menyang saka saking dhateng Tembung panyilah (kata sandang) artikula Si Sri Sang Para Kang Tembung panyeru (kata seru) interjeksi O, Hus Hore Wah Sokur Ndais La Kojur Eit HOMONIM Yaiku tembung kang tulisan lan pangucape padha, tegese beda. Tuladha: No. Tembung Teges Tuladha 1. sekar kembang tembang Ibu nyiram sekar mawar Sekar macapat cacahipun wonten 11.
8 Pepak Basa Jawa 2. mawa nganggo areng panas Donat iki mawa keju. Kowe aja cedhak mawa kuwi! 3. arep meh gelem Aku arep lunga menyang Kaliwiro. Kowe dakwenehi klambi iki arep apa ora? 4. saka cagak asal Omah joglo kuwi sakane kayu jati. Kowe lunga saka ngendi? 5. catur sekak omongan papat Adhiku dolanan catur. Bocah loro kuwi lagi caturan ing latar. Pak Catur, putra nomer papat. 6. duka nesu mbuh Bapak lagi duka amarga mulihku telat. Duka, Mbah, kula boten mangertos. 7. suduken lara cublesen Wetengku suduken amarga kewaregen. Yen wani suduken wetenge macan kuwi! HOMOFON Yaiku tembung kang pangucape padha, ananging panulise lan tegese beda. Tuladha: No. Tembung Teges Tuladha 1. Parab parap jeneng tapak asta Adhimu parabane sapa? Kowe saiki parap dhisik ing laying iki! 2. kulub kulup kluban anak Bayem iki enak yen dikulub. “Ngger kulup Abimanyu, enggal nyedhaka mrene!” 3. anteb antep abot mantep Kowe saiki anteb saploke maemmu akeh. Kowe kudu antepan ati, supaya kekarepanmu kaleksanan! HOMOGRAF Yaiku tembung kang panulise padha, ananging pamacane lan tegese beda. Tuladha: No. Tembung Teges Tuladha 1. teken tongkat paraf Simbah tindak ngagem teken. Kowe teken sik ana layang iki!
Pepak Basa Jawa 9 2. cemeng ireng anak kucing Rasukan kula werni cemeng. Cemeng kuwi lair wingi. 3. kendel wani leren Bocah kuwi kendel banget. Menawi sayah kendel rumiyin! 4. geger rebut/ rame awak mburi Bal-balan kok buntute geger. Gegermu ana ulere. 5. meri pengin anak bebek Dadi bocah aja gampang meri. Meri iki pakanana katul! UKARA Yaiku rerangkening tembung kang bisa ngudharake sawijining karep. a. Ukara Tanduk Ukara tanduk utawa kalimat aktif yaiku ukara kang wasesane awujud tembung kriya tanduk. Adate wasesane migunakake ater-ater anuswara (an, am, ang, any) Tuladha: • Ema lagi nulis layang. • Azfa nyirami kembang anggrek. • Dea mangkat kerja. • Marsya lagi ngombe es teh. b. Ukara Tanggap Ukara tanggap utawa kalimat pasif yaiku kang wasesane kriya tanggap. Adate wasesane mawa ater-ater dak, ko, di Tuladha: • Dzaki diwulang ngaji. • Bukuku apa kogawa, Zam? • Tasku digawa sapa? c. Ukara Lamba Ukara lamba utawa kalimat sederhana yaiku ukara kang kedadeyan saka saklausa. Utawa ukara kang jejer, wasesa, lesan, katrangan mung siji. Tuladha: • Yuli nggoreng tempe kemul. • Eni ngetung dhuwit ing kelas. • Faiz ngguyu cekikikan. d. Ukara Camboran Ukara camboran utawa kalimat majemuk yaiku ukara kang dumadi saka rong klausa utawa luwih. Ukara kang jejer, wasesa, lesan, katrangan luwih saka siji.
10 Pepak Basa Jawa Tuladha: • Azfa pinter tur ayu sisan. • Ema ora melu dolan amarga ana Solo. • Nalika bu Suci rawuh, bocah-bocah lagi nggarap tugas. • Dea nonton TV karo nggarap tugas. WARNA-WARNANING UKARA a. Ukara Carita Ukara carita utawa kalimat berita yaiku ukara kang isine nyritakake utawa ngandhakake sawijining bab, kedadean, utawa kaanan marang wong liya. Tuladha: • Pak Adi lagi badminton ing GOR mau esuk. • Nalika aku mangkat sekolah, ing Dieng Djaya ana kacilakan. • Sing nganggo klambi abang kae adhiku ragil. • Ibu lagi tindak pasar nitih angkot. • Nimas mangkat kuliyah bareng kancane. b. Ukara Pakon Ukara pakon utawa kalimat perintah yaiku ukara kang surasane awujud pakon utawa prentah marang wong liya supaya nindakake sawijining bab utawa pakaryan. Tuladha: • Soal kaca 23 kuwi garapen ing kertas! • Kowe ora kena dolan wae, sedhela maneh ulangan akhir semester! • Yen kowe pengin pinter, kowe kudu sregep sinau! • Ayo nganggo masker supaya didohi covid! • Mangkata gasik, ben ora telat! • Deke meh tes, aja dolanan game wae, ta! • Renea rasah wedi udan, mengko daksilihi paying! • Carica iki ombenen ben ora ngelak! c. Ukara Pitakon Ukara pitakon utawa kalimat tanya yaiku ukara kang isine awujud pitakonan. Adate nganggo tembung apa, piye, sapa, pira, ing ngendi, kapan, geneya, coba lsp. Tuladha: • Sapa asmane pak guru sing nembe rawuh mau? • Apa kowe wis nggarap PR? • Omahmu ngendi? • Pira regane buku iki? • Kapan kowe dolan menyang omahku? • Geneya kowe ora mangkat sekolah? • Kapan awake dhewe healing ya?
Pepak Basa Jawa 11 d. Ukara Sambawa Ukara sambawa yaiku ukara kang isine pangarep-arep, saupama utawa sanadyan. Tuladha: • Udana sing deres ben kembangku subur. • Duwea sangu aku rak wis dolan nyang Bali. • Diwenehana klambi apik ya ora tau dienggo. e. Ukara Sananta Ukara sananta yaiku ukara kang isine niyat, karep, utawa sedya. Tuladha: • Aku arep ngumbah klambi, kowe aja ngajak dongeng wae! • Timbang ndomblong, daksinau maca Jawa wae. • Kareben munggah kelas, aku daksinau. • Aja mbokjak dolanan game wae, aku meh sinau!
12 Pepak Basa Jawa BAB II KAWRUH BASA 1. Unggah-ungguh Basa Unggah-ungguh basa utawa undha-usuk basa uga asring kasebut tingkat tutur basa. Unggah-ungguh basa manut Sudaryanto (1989) lan Ekowardono dkk. (1993) kaperang dadi loro yaiku: ngoko lugu Basa kang tembungtembunge ngoko kabeh. a. Azfa sinau maca Jawa. b. Kowe aja dolan wae! Kang migunakake: a. bocah karo bocah b. wong sing luwih tuwa marang sing nom alus Basa kang tembungtembunge ngoko kacampuran krama inggil a. Simbah lagi sare. b. Bu Sinta nitih angkot karo putrane. Kang migunakake: a. wong tuwa karo wong tuwa ananging wis kenal krama lugu Basa kang tembungtembunge krama kabeh a. Ema saweg tilem. b. Azfa nedha sekul megana Kang migunakake: a. Kanggo nyaritakake sawijining bab b. Bocah sing durung kenal alus Basa kang tembungtembunge krama kacampuran krama inggil a. Simbah saweg sare. b. Bu May tindak sekolah nitih sepeda motor. Kang migunakake: a. Bocah marang wong tuwa b. Wong nom marang wong tuwa Ana uga basa kedhaton lan krama desa a. Krama Kedhaton Basa kang dienggo ing kraton. Saiki dianggo ing pewayangan utawa kethoprak. Tuladha: Lo, punapa jengandika taksih darbe adhi malih? b. Krama Desa Basa krama dikramakake maneh. Tuladha: t “Bu, tembung penggalih artosipun menapa?”. Pak Tukijo nitih kepel. Kanca kula aslinipun saking Bajulkesupen (Boyolali) Sampeyan badhe kesah dhateng Semawis (Semarang) nggih?
Pepak Basa Jawa 13 c. Basa Kasar Basa kang tembung-tembunge kasar, adate digunakake wong kang lagi nesu. Tuladha: Matamu nggo nyawang ora?! Utegmu nggo mikir ta! Yen mlaku aja pecicilan! 1. Tembung Ngoko-Krama-Krama Inggil Perangane Awak Ngoko Krama Krama Inggil alis ati awak balung bangkekan bathuk bokong brengos cangkem cengel dhadha dhengkul dlamakan driji embun-embun endhas epek-epek geger gelung getih githok gulu idep idu iga ilat irung janggut jenggot kempol kringet Alis manah badan balung bangkekan bathuk bokong brengos cangkem cengel dhadha dhengkul dlamakan driji embun-embun sirah epek-epek geger gelung rah githok gulu idep idu iga ilat irung janggut jenggot kempol kringet imba penggalih salira tosan pamekan palarapan bocong gumbala, rewis tutuk griwa jaja jengku samparan racikan pasundhulan mustaka tapak asta pengkeran ukel rah julukan jangga ibing kecoh unusan lidhah grana kethekan gumbala wengkelan riwe
14 Pepak Basa Jawa kuku kuping lambe luh mata pipi pundhak pupu rai rambut riyak sikil susu swara tangan umbel untu uyuh weteng wudel kuku kuping lambe luh mripat pipi pundhak pupu rai rambut riyak suku susu swanten tangan umbel untu toyan weteng wudel kenaka talingan lathi waspa paningal, soca pangarasan pamidhangan wentis pasuryan rema, rikma jlagra ampeyan prembayun swanten asta gadhing waja turas padharan tuntunan Tembung Liyane Ngoko Krama Krama Inggil A abang adhi adeg adoh adus ajang aku ambung amit anak anggo aran arep asu aweh ayo apek abrit adhi adeg tebih adus ajang kula ambung amit lare angge nama ajeng, badhe segawon nyukani mangga pendhet abrit rayi jumeneng tebih siram ambeng kula aras nuwunsewu putra agem asma kersa segawon paring mangga pundhut
Pepak Basa Jawa 15 B bali bantal banyu bapak batur bebed bebek bener beras biyen bojo boreh buri buwang bebuwang bunyar wangsul, mantuk bantal toya bapak rencang bebed kambangan leres uwos riyin semah boreh wingking bucal bebucal rampung kondur kajang toya rama abdi nyamping kambangan kasinggihan uwos rumiyin garwa konyoh pengkeran kendhang bobotan rampung C carita caturan cawis cekel celeng cewok celathu cucul cukur cundhuk cariyos wicanten cawis cepeng andhapan cawik wicanten cucul cukur cundhuk cariyos ngendika caos asta andhapan cawik ngendika lukar paras, pangkas sangsangan D dadi dalan dandan deleng dhewe dhuwit dudu doyan dolan durung duwe dados radinan dandos ningali piyambak yatra sanes purun dolan dereng gadhah dados margi busana mriksani piyambak arta sanes kersa ameng-ameng dereng kagungan
16 Pepak Basa Jawa E eling embah embuh endhem endi enteni enyang esuk eling embah kirangan mendhem pundi entosi awis enjing emut, enget eyang ngapunten wuru pundi rantosi awis enjing G gajah gawa gawe gedhe gelang gelem gelis gelung geni godhong golek gugah gula gunem guyu liman bekta damel ageng binggel purun enggal gelung latu ron pados gugah gendhis gineman gujeng liman asta damel ageng binggel kersa enggal ukel latu ron pados wungu gendhis ngendikan gujeng I iket iki ilang imbuh ineb ireng isa isin iya iket niki ical imbet (ny) ipeng cemeng saged isin inggih dhestar punika ical tanduk nyare cemeng saged lingsem inggih J jaga jago jaluk jamu jagi sawung nedhi jampi reksa sawung nyuwun loloh
Pepak Basa Jawa 17 jaran jarit jenat jeruk jisim joget jungkat jupuk kapal sinjang jenat jeram jisim jogged serat pendhet titihan nyamping swargi jeram layon beksa pethat pundhut K kabeh kacamata kaget kakung kalung kanggo kandha kathok katur kayu kebo klambi kembang kemben kemul keris kijing kira kongkon kowe kramas krasan krungu (di)kubur kuburan kurang kuwat kuwi sedanten kacamripat kaget kakang kalung kangge matur, sanjang sruwal katur kajeng mahesa rasukan sekar kemben kemul dhuwung kijing kinten kengken sampeyan kramas kraos miring (di)petak kuburan kirang kiyat menika/ punika sedaya kacatingal kejot raka sangsangan kagem ngendika lancingan konjuk kajeng maesa ageman sekar kasemekan singeb wangkingan sekaran kinten utus panjenengan jamas kraos midhanget disarekaken pasareyan kirang kiyat punika L labuh lagi lair labet saweg lair labet nembe moyos
18 Pepak Basa Jawa lali lanang lara larang layang lemah lemu liwat lunga lelungan lungguh kesupen jaler sakit awis serat siti lema langkung kesah kekesahan lenggah kalimengan kakung gerah awis nawala siti lema langkung tindak tindakan pinarak M maca macan maling mambu manak mangan mangkat marang mara mati mayit melek melu menehi menjangan menyang metu minggat mlaku mudhun mulang mulih muni murah maca macan maling mambet nglairaken nedha bidhal kangge dhateng pejah mayit melek tumut nyukani sangsam dhateng medal minggat mlampah mandhap mucal mantuk, wangsul mungel mirah maos sima pandung ngganda babaran dhahar tindak, jengkar kagem dhateng seda, surut layon wungu dherek maringi, nyaosi sangsam dhateng miyos lolos tindak mandhap ngasta kondur mungel mirah N nandur nangis nepsu nom nanem nangis nepsu nem nanem muwun duka timur
Pepak Basa Jawa 19 nunggang ngadeg nganggo ngarep ngaso ngelu ngenger ngenteni ngimpi ngirim ngising ngombe ngongkon nguyuh nyambut gawe nyilih nyengeni nyritani numpak ngadek ngangge ngajeng kendel ngelu ngenger ngentosi, nengga ngimpi ngintun bebanyu nginum ngengken toyan nyambut damel nyambut nyrengeni nyriyosi nitih jumeneng ngagem ngarsa kendel puyeng ngabdi nyrantos nyumpena ngintun bobotan ngunjuk ngutus, dhawuh turas ngasta damel ngampil ndukani nyriyosi O obat oleh ompong ora jampi angsal ompong boten jampi pikantuk dhaut boten P padha padusan panas pangan pangilon paturon payung petan pikir pilis pitik prau pupak pupur putih putu sami padusan benter tedhan pangilon patileman payung petan manah pilis ayam kapal pupak pupur pethak putu sami pasiraman benter dhaharan paningalan pasareyan songsong ulik penggalih blonyoh ayam baita dhaut tasik pethak wayah
20 Pepak Basa Jawa R rabi, omah-omah rada rasa rata raup rekasa rupa rusak emah-emah radi raos radin raup rekaos warni risak krama radi raos radin suryan rekaos warni risak S sabuk sedhela sedulur salin sandhangan sapi sapih sapu sega segara selir slamet suwe sabuk sekedhap sedherek gantos pangangge lembu sapih sapu sekul seganten selir wilujeng dangu paningset sekedhap sedherek gantos pengagem lembu pegeng samparan sekul seganten ampil, ampeyan sugeng dangu T takon tandang gawe tandha tangan tandur tani tapihan teka teken tetak, sunat tiba tilik tuku turah turu turun taken nyambut damel tandha tangan tanem tangi tapihan dugi, dhateng teken tetak, sunat dhawah tuwi tumbas tirah tilem turun nyuwun pirsa ngasta damel tapak asta tanem wungu nyampingan rawuh lantaran supit dhawah tuwi mundhut tirah sare, nendra tedhak
Pepak Basa Jawa 21 U udan udeng ukiran ulem-ulem umur undang urip utang uyah jawah iket jejeran ulem-ulem umur undang gesang nyambut sarem jawah dhestar jejeran atur-atur yuswa ngaturi sugeng ngampil sarem W wadi wadon wahing wangi waras watu watuk wayah wayang wedhus wedi wengi weruh weweh wirang wisuh wong wuda wudun wutuh wados estri wahing wantun saras sela watuk wanci ringgit menda ajrih dalu sumerep nyukani isin wisuh tiyang wuda wudun wetah wados estri sigra wantun waluya sela cekoh wanci ringgit menda ajrih dalu priksa, unnga peparing lingsem wijik tiyang lukar untar wetah Y yekti yen yektos menawi yektos menawi
22 Pepak Basa Jawa Tuladhane: ____________________________________________________________ Tuladha 1 Tuladha 2 Tuladha pacelathon nggunakake unggah ungguh basa ngoko lan krama bisa pindhai QR isine swara! Tembung Kosok Balen Tembung kosok balen yaiku tembung kang tegese kuwalikane tembung kasebut. Tuladha A andhap andhap asor adhem adil ageng agung akas akeh ala ambang amem asat asor atos B bagus (m) bangir banter bathi becik bagya bener bening biyen brangasan budhal bungah inggil degsura panas sawenang-wenang alit asat cuwer sethithik becik kelem grapyak amber, rop unggul empuk elek pesek alon rugi ala, elek cilaka luput butheg saiki sabar teka susah x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x
Pepak Basa Jawa 23 C cedhak cendhak cethek cethil cingkrang ciyut climen crah culika cupet cuwa cuwer D dawa dhewe dhisik dhoyong (n)dhudhuk dhuwur duka dursila E edan edhum eling entek esuk G gabuk galak gedhe gela gelem gemi gething gilik goroh grapyak gundhul J jago (n)jaluk Jembrung jemek jero jirih K kaku kalah kalis kandel kasar kasoran ketiga kemlungkung kemproh kendel kepenak kerep kesusu klular-klulur kurang kuru L lali lanang lancip landhep lantip larang lega lembut lencir lepeh lirih loh longgar lonjong luhur lumrah adoh dawa jero loma landhung amab gedhen akur jujur longgar lega kenthel cendhak bareng keri jejeg ngurug cendhek rena susila waras panas lali isih sore isi kuthuk cilik lega moh boros seneng gepeng temen, jujur anggak ketel babon weweh gilar-gilar, resik keset cethek kendel lemes menang ketaman tipis alus unggul, menang rendheng andhap asor resikan jirih rekasa arang a\sareh trengginas luwih lemu eling wadon papak kethul bodho murah kuciwa agal bembeng eleg banter, seru cengkar sesak bunder asor Aneh xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx
24 Pepak Basa Jawa M mabur mamang mandheg maneh manjer manthuk manteb mapak mardika marem mempeng mendhung mengkurep mentah miris mopo mukti, mulya mulih mursid mungsuhN nacad nangis nesu nistha ngajeni ngakoni ngati-ati ngebreh nugel nyedhak nyusahake P padha padhang padu penak pinggir prasaja pucuk pungkasan R rame rampung rancag rawuh (ng)rewangi rekasa rendheng resik rikat rindhik ringkes rowa S sabar sareh seda sedhep sedhih semanak sengsara sepele seru sida subur suda sugeng sumelang sumringah susah suthik T tabah tambah tanpa takon teka temen tenan tipis titen tresna turah turu mencok teteg mlaku uwis ngglewang gedhek entheng ngeterake dijajah gela kesed resik mlumah mateng tatag tumandang sengsara budhal mrosal bala, kanca ngalem ngguyu rena utama ngina nyelaki sembrana gemi nyambung ngadoh nyenengake beda peteng rukun, akur rekasa tengah ngebreh bongkot wiwitan sepi wiwit alon tindak ngrusuhi kepenak ketika reged alon banter rowa cekak nesu, brangasan kesusu urip cemplang seneng anggak mulya wigati, penting lirih, alon wurung cengkar tambah seda mantep pucet bungah gekem kuwatir suda nganggo mangsuli lunga cidra ethok-ethok kandel lalen getning adol tangi xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx
Pepak Basa Jawa 25 Tembung Saroja Tembung saroja yaiku tembung loro kang padha tegese, utawa meh padha tegese, dianggo bebarengan. Tuladha: U udharan ukuman umuk urip urug Y yekti yuwana W wadon wareg wedi wiwitan wuled wuragil wurung wuta wutuh wuwuh wungkusan ganjaran nyata mati ndhudhuk goroh cilaka lanang ngelih, luwe wani, kendel pungkasan methel pambayun, pambarep dadi awas amoh kurang, suda x x x x x x x x x x x x x x x x x A abang branang adas pulawaras adhem ayem adiluhung akal budi amis bacin amrik wangi andhap asor angkara murka angkat junjung ajur ajer apus krama arum wangi asih tresna atut runtut ayem tentrem B babak bundhas bagaswaras bala kuswa bau suku baya pakewuh bayu bajra bibit sakawit blaka suta bobot timbang breh weh bot repot budi pekerti bujana andrawina buka sakawit C campur adhuk campur bawur candhak cekel candhik ala ciri wanci colong jupuk crah bubrah cundhuk mentul D dana driyah darma bekti dhodhok seleh donga pamuji E edi peni endah peni entek enting ewuh aya ewuh pakewuh G gagah pideksa gagah prakosa gandhes luwes gandhes kewes ganggu gawe gemah ripah gendhon rukon gemi setiti geter pater gethok tular gilir gumanti girang gumuyu gugur gunung guna srana guyup rukun godha rencana I iguh pratikel imbal pangandikan imbal wacana
26 Pepak Basa Jawa J jabang bayi jala sutra jalma manungsa japa mantra jarah rayah jejel riyel jungkir walik K kabur kanginan kadang konang kadhangkala kajen kerinan kaku kengkeng kapok kawus kedhuk nyaruk kepalu kepen - thung kepalu ketutu kebat kliwat kesampar kesand - hung kocap kacarita kokot bolot kongas angambar kukuh bakuh L labuh labet lagak lagu lagak lageyan lara branta lara wuyung legi angleng lila legawa lir pendah loh jinawiM malang kadhak malang megung minta sraya mitra darma N nangis ngguguk ngalap berkah ngempit ngindhit gula wenthah nistha papa nungsang jempalik nunjang palang nyampar nyandhung O obah mosik olah piker olah salira owah gingsirP pacak gulu padhang jingglang pait getir papa cintraka pidak pedarakan pokal gawe polah tingkah pondhong pikul puji pandonga puji pangestu puji rahayu puji syukur R rahayu slamet raja brana raja kaya mlayu nggendring mobah mosik mubeng minger mudha taruna mukti wibawa mula buka mulang muruk murang sarak murbeng dumadi murub mubyar rame gumuruh rebut dluncung rekadaya remuk rempu rukun santosa ruda paripeksa ruwet renteng S sabar narima sekti mandraguna salah kaprah salang tunjang sambat sebut sambung raket sanak kadang sanak sedulur sandhang pangan sandi sasmita sapa aruh saru siku sato kewan sayuk rukun seger kuwarasan sembah bekti sembah sujud sembah sungkem sepi mamring setya tuhu sih kawelasan sih sutrisna sidhem permanen sinuba sinukarta sigar jambe sisik melik sok glogok solah bawa solah tingkah sotya retna sri bathara sri narendra suba kastawa suba sita
Pepak Basa Jawa 27 Tembung Entar Tembung entar (arti kias) utawa tembung silihan yaiku: tembung kang tegese dudu sabenere. Tuladha: Tembung Entar Tegese A abang kupinge (ng)abangake kuping abang-abang lambe abang raine adol ayu adol bagus adol gawe adol kringet adol kwanen adol krungon adol sendhe adol umuk adus getih adus luh ala jenenge nesu banget gawe nesu ora tenanan, mung lelamisan nandhang isin (wirang) ngendelake ayune ngendelake baguse ngatonake penggaweane nyambut gawe ngendelake kwanene golek-golek warta / kabar adol barang menyang gadhen akeh omonge, nanging ora nyata tatune nemen banget nemen anggone nangis kurang dipercaya suka parisuka suka rena sumbang surung sumebar warata swarga loka T tadhah udan tahan banting tambal sulam tandhang graying tandang tanduk tanem tuwuh tangga teparo tapa brata tapak tilas tatacara tatakrama U ubarampe uluksalam umyang gumuru undha usuk unggah ungguh utang selang W wadyabala was sumelang watak wanci welas asih wirang isin wor suh wulang wuruk yayah sinipi tatatrapsila tedheng aling-aling teguh rahayu teguh santosa tepa palupi tepa slira tepa tuladha terang trawaca tindak tanduk tingkah laku tukar padu tulak balak tumpang suh tumpang tindhih tumpuk undhung tutur sembur tuwa tuwas
28 Pepak Basa Jawa ala kandhutane ala tembunge alus tembunge amba jangkahe apus krama asor budine asor yudane ati dhondhong atine ana wulune ala watake tembunge kasar / saru kepenak dirungokake bisa ikhtiyar mrana-mrana dibujuk / diapusi kanthi alus bebudene ala kalah atine ala atine ala / drengki B balang liring bau suku bau tengen bening atine buwang sangkal bukak wadi buwang tilas nglirik mripate abdi / batur wong sing dipercaya sumeh ngilangi / mbuang apes ngandhakake wewadine nutupi tumindake sing ala C cagak lek cagak urip cancut taliwanda cangkem gatel cendhak umure cepak jodhone cepak rejekine cilik atine cupet atine cupet jangkahe cupet nalare cupet pangandel camilan supaya betah melek kanggo nyukupi /kebutuhan uripe tandang gawe seneng ngrasani / nggunem gelis mati gelis oleh jodho gampang oleh rejeki gampang kuwatir / gampang wedi gampang nesu ora bisa golek sarana ora bisa mikirake werna-werna ora percaya D dadi gawe dawa tangane dhedher kautaman dhuwur atine dhuwur pangkate ngrepotake clemer / seneng colong jupuk nandur kabecikan gumedhe dadi wong pangkat / penguwasa
Pepak Basa Jawa 29 E empuk rembuge entek atine entheng sanggane enthengan tangan entheng tangae gadho ati gantung kepuh gantung untu gedhe atine gedhe endhase gedhe omonge gedhe tekade gedhekake puluk gegem tangan gilig rembuge golek slamet golek urip guneme enak dirungokake kaweden / kuwatir banget ora rekasa seneng makarya seneng mara tangan gawe susah ati sandhangan ora tau ganti selak kepingin mangan tatag, ora kuwatir gumunggung, kumalungkung umuk ora ana nyatane ora gampang pasrah ora ana prihatine kesed nyambut gawe rembugane pasti / mesthi (ng) ati-ati supaya ora cilaka makarya amrih cukup butuhe I idu geni ilang klilipe omongane tansah kelakon ilang mungsuhe J jaka lara jembar dhadhane jembar kawruhe jembar kubure jembar polatane jembar segarane jero kawruhe (bojo) jaka prawan sabar, sugih pangapura akeh ngilmune mlebu suwarga sumringah sabar, sugih pangapura pinter, akeh ngilmune K kedalu warsa kandel kulite kandel kupinge kaku atine kasar tembunge katon dhadhane kasep, wis kliwat digdaya, sekti ora nggugu pitutur tansah ora sarujuk, sulaya tembunge ala, saru wani adu arep
30 Pepak Basa Jawa kegugah atine kelepatan ala kembang lambe kakehan tangan kembange urip kena tinenga-tenga kenceng karepe kenceng tekade kulak warta kuwat drajad kuwat isin kuwat mangan sadhar, eling katut ala tansah digunem kabecikane kakehan sing nyandak lelakone wong urip werna-werna kena disambati kekarepane kudu keturutan tekade ora bakal mundur golek kabar / pawarta cocog dadi pemimpin, panguwasa mblebes / ora isinan mangane akeh L lambe tipis landhep dhemkul landhep pikirane lara ati lara ayu lara owah larang pangan lobok atine luhur budine luhur drajade lurus lakune lumah tangane lumuh tangan lunyu ilate criwis / akeh omonge bodho, kethul banget pinter, gampang ngerti, lantip serik atine lara kuning (pucet banget) edan, dhegleng, gendheng paceklik sabar kelakuane becik / apik dadi wong pangkat / panguwasa jujur senang njaluk kesed, ora gelem makarya gunemane mencla-mencle M manis eseme manis rembuge mara tangan masa bodho mata dhuwiten mata loro mateni pangane mateng kawruhe mateng rembuge mati sandhang-pangane eseme ngresepake ati guneme nyenengake ati seneng gawe lara / milara pasrah srakah marang dhuwit mangro tingal gawe ilang penguripane mumpuni, kawruhe wis tutug gunemane wis disarujuki ilang dalane golek panguripan
Pepak Basa Jawa 31 mati raga medhot (n) dalan metani lupute meres kringet meres pikir mogel ilate mogul sinaune murang tata prihatin, mertapa, tirakat ora diterusake nggoleki salahe nyambut gawe kanthi mempeng temenan anggone mikirake mangan sing sarwa enak ora tutug sekolahe kurang ajar, ora duwe duga N nandhang sungkawa nandur kabecikan ngadu wuleding kulit ngangsu kawruh ngatonake siyunge ngatonake dhadhane ngekep dhengkul ngendhaleni hawa nafsu ngepuh kringet ngemut driji nyolok mata lagi susah gawe kabecikan gelut, perang, adu kekuwatan golek ngelmu, meguru, sekolah nuduhake kekuwatane / kuwanene umuk, sumbar, nantang nganggur, ora nyambut gawe nyegah kekarepan ala nyambut gawe kanthi mempeng ora oleh apa-apa ketara banget O oleh ati oleh gawe oleh wirang oleh lara ora duwe ati ora melek ora ngundhuh disenengi kaleksanan kisinan kelaran kuwatir, wedi banget ora ngerti ora oleh apa-apa P padhang dalane padhang hawa padhang langite padhang pikirane padhang ulate pait getire urip pait lelakone panas atine mlebu suwarga lair ing donya seneng lega, seneng sumeh werna-werna lelakone wong urip uripe rekasa nesu banget
32 Pepak Basa Jawa pecah pamore pecah pikire pedhes rembuge perih atine peteng atine / pikirane pingget atine pulih getih puput yuswana wis ngancik diwasa wiwit bisa golek srana gunemane gawe serik nesu banget, susah banget susah serik bak-buk, ora kalah menang mati, seda R rai gedheg (ng) rengga praja (ng) rengga salira runtuh atine rupak atine rupak jagade ora duwe isin njaga Negara dandan, macak tuwuh welase cugetan, ora gampang ngapura judheg, ora bisa mrana-mrene S sabuk galeng sepi kawruh sepi pamrih seret rejekine sessak dhadhane sumpeg atine sawahe akeh banget bodho, ora duwe ilmu ora duwe pamrih angel golek rejeki mangkel / anyel susah / sedhih T tadhah kalamangsa tadhah udan tatu atine tanpa tilas tipis lambene thukul pikirane thukul turune dipangan lirangan gedheng sing dhuwur serik banget entek blas criwis, seneng gunem wong liya duwe akal dhuwe anak U udan tangis ulat peteng ulat manis utang lara utang nyawa akeh sing padha nangis katon nesu sumeh tau nggawe larane wong liya tau nggawe patine wong liya
Pepak Basa Jawa 33 utang pati utang wirang tau nggawe patine wong liya tau nggawe wirange wong liya W walang ati wani mati wani silid wedi rai weteng kadut weteng karet wedi getih wedi kangelan sumelang / kuwatir nekad, kendel banget ora wani terang-terangan dremba / ora tampikan mangan mangane akeh / dremba jirih / ora wani lumuh /kesed / wegahan Tembung Garba Tembung garba yaiku tembung loro utawa luwih didadekake siji (digarba) kanthi ngurangi cacahing wanda (suku kata) Tuladha: Tembung garba Tembung asal Tembung garba Tembung asal Aglis aneng araneki dadyawuh dhemenyar dupyarsa jalwestri kadya kajwareng kalokeng kapyarsa kalian lagyantuk lebdeng lagyaning lumakweng lumebeng maharaja maharsi mahmeru malebeng mungging age + gelis ana + ing arane + iki dadi + ewuh dhemen + anyar dupi + arsa jalu + estri kadi + kaya kajuwara + ing kaloka + ing kapireng + arsa kalih + an lagi + antuk lebda + ing lagi + ning lumaku + ing lumebu + ing maha + raja maha + resi maha + meru malebu + ing mungguh + ing nateng nujwari prapteng prawireng prawiratama priyagung priyangga ratwagung ratwelok sarotama sedyarsa sinom sireku sitinggil sugyarta sumbangsih surendra sureng sutendra taksyalit tankocap tumengeng nata + ing nuju + ari prapta + ing prawira + ing prawira + utama priya + agung priya + angga ratu + agung ratu + elok saru + utama seya + arsa isih + enom sira + iku siti + inggil sugih + arta sumbang + asih sura + endra sura + ing suta + endra taksih + alit tanpa + kaucap tumenga + ing
34 Pepak Basa Jawa murbeng murweng narendra narpati narpendah murba + ing murwa + ing nara + indra nara + pati narpa + endah tumekeng tumujweng wirotama yeku tumeka + ing tumuju + ing wira + utama ya + iku Tembung Plutan Tembung Asal Plutan Tembung Asal Plutan Abot amrih amung awit awor alon maring marih miyat para Bot mrih mung wit wor lon mring mrih myat pra Perang sarana sari serat seru suwara suwarga suwawi suwiwi weruh Prang srana sri srat sru swara swarga swawi swiwi wruh Dasa Nama Dasa nama yaiku tembung kang duweni teges akeh luwih saka siji. Tuladha: Tembung Dasanama abang anak angin alas arep asu ati awak bangke bapak bledheg bodho abrit, mbranang, jingga, dhadhu, rekta putra, atmaja, yoga, tanaya, suta, siwi, sunu maruta, bayu, bajra, pawana, sindhung, riwut, samirana, lesus, hawa, barat wana, wanadri, wana-wasa, jenggala arsa, apti, ayun sona, srenggala manah, driya, galih, kalbu, nala, panggilan, tyas, wardaya, prana badan, salira, angga, raga mayit, jisim, bathang, kunarpa, kuwandha, sawa, wangke rama, yayah, sudarma, sudarmi, bapa guntur, guruh, bajra, erawati, gelap, ngampar goblog, koplo, gebleg, mbalilu, dama, jugul, kumprung, mudha, pengung, pinging, punggung
Pepak Basa Jawa 35 bumi buta candra dalan dewa dhewe desa gajah gaman gawe geni getih gludug gunung ibu ijo ireng iwak jaran jeneng kali kanca kapal kasmaran kaya kebo keris kereta kethek kraton kuning lanang langit lara lintang bawana, buwana, bantala, butula, basundra, basundari, jagad, kisma, pratiwi, pratala, mandhala danawa, ditya, diyu, raseksa, asura, danuja, yaksa, wil, kelana rembulan, sasi, purnama, wulan ratan, lurung, delanggung, enu, gili, hawan, lebuh, marga, sopana hapsara, hapsari, bathara, bathari, dewata, jwata, sura, hyang, widadara, widadari ijen, piyambak, pribadi, priyangga dhukuh, trukan, dhusun, dhekah liman, dwipangga, dirada, dipa, asti, hesthi senjata, bedhama yasa, kardi, karti, karya hagni, api, apyu, brama, dahana, pawaka rah, ludira, rudira guntur, grah, gurnita, pater wukir, ardi, ancala, arga, giri, meru, parwata, aldaka, prabata biyung, wibi, rena, indhung, umi, puyengan, mbok ijem, royo-royo, wilis kresna, jlitheng, langking, cemeng, cemani mina, ulam, matswa turangga, undhakan, swa, asma, kapal, kuda asma, aran, peparab, bebisik, sunambat, jejuluk, wewangi, tetenger, kekasih, nama, name, rum-rum lepen, benawi, jahnawi, narmada, bengawan mitra, rowing, rewang, kanthi, bala, bengawan baita, prau, rakit, gethel, jung kesengsem, branta, brangti, gandrung, kayungyun, kandhuman, kungrungan, mangunkung, leng-leng, wulangun kadya, lir, pendah, memba, pindha, yayah maesa, mesa, mundhing, ndanu curiga, patrem, tatga, suduh, cundrik, dhuwung pedhati, andhong, bendi, rata, dhokar, wimana, yana wanara, palwaga, wre, kapi, rewanda, beruk, cenguk, pragosa, munyuk, kenyung, yuris kedhaton, pura, datulaya, puri, kadhatun jenar, pita, kapuranta kakung, priya awing-awang, akasa, jumantara, antarsiksa, dirgantara, gegana, tawang, ngawiyat, widik-widik, wiyati gerah, gering, agring, roga, sakit taranggana, kartika, sasa, sudama, wintang
36 Pepak Basa Jawa macan mangan manuk mata mati misuwur omah padu panah pandhita pedhang peni perang paprangan pinter putih rambut ratu rembulan rusak segara sedhih senapati seneng serik sirah slamet srengenge sima, mong, sardhula nedha, dhahar, boga, bekti, madhang, nadhah kaga, kukila, peksi, paksi mripat, netra, aksi, eksi, soca, paningal seda, palastra, pralaya, lena, antaka, lalis, ngemasi, lampus, layon, mancal donya, puput yuswa, tinggal donya, murud, padhem kondhang, kondhang kaonang-onang, kajaluk, kajana pruya, kajala ndara, kajurwara, kaloka, kongas kombus, kontab, kasub, kawarti, kawentar, kasusra griya, wisma, greha, panti crah, cingkrah, sulaya, kerengan, padudon, padon jemparing, warastra, astra, bana, naraca, sara wiku, maharsi, resi, muni, yogiswara, ajar, dwija, dwijawara, mahyeksi, wipra, suyati, Begawan klewang, sabet, candrasa edi, endah, becik, apik, ngresepake, asri yuda, bandayuda, pancakara, tandhing, jurit, laga, pupuh, rana, rananggana palagan, pabaratan, payudan, pasetran mumpuni, wasis, baut, limpat, guna, lebda, nimpuna, widura, putus, wignya, widagda dwala, seta, pingul, pethak rikma, rema, weni, keswa narendra, nareswara, naradipa, naradipati, aji, buminata, bumipala, dhatu, katong, pamasa, nata, pareswara candra, badra, basanta, lek, sasadara, sitaresmi, sasi, sitengsu, wulan rabasa, brastha, punah, remuk, remak, rempu, rurah, ruk, swuh samodra, ernawa, jaladri, jalanidhi, tasik, seganten susah, shuhkita, kingkin, sungkawa, margiyuh, rimang, tikbra, turidha, wigena, rudah, rudatin, rudatos, ngenes, nggrantas, prihatin narawara, senapatya, manggalayuda, yudapati bungah, haroana, sengsem, bagya, trustha, sukengndriya, sukeng tyas, sukarena, gambira runtik, gething, sengit, eru, rengi, ruhara mustaka, mudra, kumba, ulu, utamangga rahayu, widada, basuki, wilujeng, yuwana, raharja bagaskara, praptanggapati, baskara, bagaspati, arka, aruna, diwangkara, pratangga, raditya, radite, rawi, surya
Pepak Basa Jawa 37 turu udan ula utusan wadon weruh wicara widadari wong wulang tilem, nendra, guling, sare riris, jawah sarpa, sawer, taksaka, naga duta, caraka, cundhaa estri, paswestri, wanita, wanodya, dayinta, dyah, rini, retna, putri, kusuma, juwita, gini pirsa, uninga, sumerep, sumurup, anon, katon, myat, udani, uninga, upiksa, wikan, wrin ucap, gunem, catur, uni, wicanten, guneman, rembugan hapsari, bathari, dewi, apsari manungsa, jalma, manus, menus, jana, nara, janma, titah, pawongan wuruk, ajar, wewarah, wejang Sanepa Sanepa yaiku tembung kang duweni teges kosok balen. sanepa Tegese abang dluwang abot kapuk abot merang sagedhang agal glepung aji godhong garing amba godhong kelor anteng kitiran arang kranjang arang wulu kucing arum jamban atos debog banter keyong bening leri banjo tampah brintik linggis dhuwur kencur gedhe gurem jero tapak meri kandel kulit bawang kedhep tesmak kuning silit kwali kuru semangka landhep dhengkul putih / pucet banget entheng banget entheng banget lumer banget ora ana ajine ciyut banget polahe ora karuan kerep banget kerep (akeh) banget banger banget empuk banget alon banget buthek banget bunder banget lurus (kaku) banget endhek banget cilik banget cethek banget tipis banget njinggleng / mentheleng ireng banget lemu banget kethul banget (bodho)
38 Pepak Basa Jawa legi brutawali lemes pikulan lonjong mimis (playune) pait madu peret beton resik peceran rindhik asu digitik suwe banyu sinaring suwe mijet wohing ranti pait banget kaku banget banter banget legi banget lunyu banget kotor banget cepet banget cepet banget cepet banget Tembung Yogyaswara Tembung yogyaswara yaiku tembung loro didadekake siji pangucape meh padha, wanda mburi beda kang tegese lanang wadon. Tuladha: apsara apsara bathara bathari dewa dewi gedhana gendhani gandarwa gandarwi mahasiswa mahasiswi kedhana kedhini pemudha pemudha putra-putri raseksa raseksi siswa siswi widadara widadari yaksa yaksi Keratabasa Keratabasa utawa jarwa dhosok yaiku negesi surasaning tembung kapirid saka wancahan wandane, utawa nguthik-uthik tembunge upaya mathuk. Tuladha: Keratabasa Asal tembung anak bapak batur bocah brekat cangkem cangkir cengkir denawa desember karep apa-apa kudu ana lan enak baba pa-apa pepak (kawruhe lan pengalamane) embat-embating tutur yen mangan kaya kebo, penggawene ora kecacah dideleh makbreng terus diangkat yen ora dicancang ora mingkem nyancang pikir kencenging pikir ngeden hawa (ngumbar hawa nepsu) gedhe-gedhene sumber
Pepak Basa Jawa 39 dongeng garwa gedhang gerang guru gusti kaji kathok kodhok kotang krikil kuping kupluk kursi ludruk maling mantu maratuwa nopember oktober pebruari prawan saru sejarah sekuter sepuh simah sinom sirah siti sopir sruwal sulap tandur tapa tarub tayub tebu tepas tuwa wanita dipaido orang mengeng sigaraning nyawa saged padhang, digeget bubar madhang segere wis arang kena digugu lan ditiru bagusing ati tekade siji (ngantebi manembah mring Gusti) diangkat sithok-sithok teka-teka dhodhok sikute diutang keri ing sikil kaku tur jepiping kaku tur cempluk yen diungkurake banjur isi gulune gelo-gelo, sikile gedrug-gedrug jupuk amale wong sing ora eling diemna-eman meksa metu mara-mara ketemu tuwa ana sumber untub-untube sumber yen mepe buru ati yen pepara (lelungan) kudu wayah awan kasar lan keliru sejane ngarah (yen dina riyaya) sambi sedheku mlayu banter sabdane ampuh isine omah isih nom isine rah isine bulu bekti yen ngaso mampir (ing warung) saru yen nganti uwal yen kesusu bakal ketilap nata karo mundur tatane kaya wong papa ditata supaya katon murub ditata supaya katon guyup antebe kalbu titip napas untune wis rowa, ngenteni metune nyawa wani ditata
40 Pepak Basa Jawa wedang wedhus weteng dianggo gawe kadang suwe ora tau adus ruwet tur peteng Sengkalan Sengkalan yaiku cathetan angkaning taun kang wujude tetembungan utawa perlambang, utawa gambar sing ana tegese. Sengkalan a. Sengkalan lamba yaiku cathetan angkaning taun kang wujude tetembungan. b. Sengkalan memet yaiku cathetan angkaning taun kang wujude perlambang utawa gambar. Tuladha sengkalan lamba: • 1400 = sirna(0) ilang(0) kertaning(4) bumi(1) • 1825 = pusakaning(5) dwi(2) pujangga(8) nyawiji(1) • 2010 = suwung(0) uripmu(1) tanpa(0) manembah(2) • 2003 = geni(3) lunga(0) tanpa(0) swiwi(2) • 2020 = ilang(0) netrane(2) musna(0) lakune(2) Sengkalan lamba Watak Teges Siji Rupa, wulan, candra, sasi, lèk, nabi, wudel, sasa, lintang, dhara, weteng, bumi, lemah, buddha, luhung, ron, godhong, mèdi [silit], buntut, dara, manuk, janma, wong, awak, awan, bengi, temen, niyat, tunggal (sakabehing tembung kang asipat/ cacah siji) Loro Nétra, mripat, caksu, suluhan, nayana [ulat], sikara [tangan], dwi, buja [ bau], paksa [uwang], drasthi [alis], pasu, locana [rang-uranging mata] carana[athi-athi], karna [kuping], karni [sungu, ambaning kuping], talingan [pangrunguning kuping] tlapukan netra, mata, tangan, elar, swiwi, wulu, manembah, ngabekti, sikil, suku (sakabehing tembung kang asipat loro/nelakake cacah loro)
Pepak Basa Jawa 41 Telu Bahni, geni, pandhe, mpu, nyambut gawé, pawaka, nyremomong, panas, upet, dahana, paprangan, mimis, lintah, welut, cacing, lunyu, jatha siyung, untu, lampu teplok, weddha, serat pakem, panasing ati [jengkel, nesu, muntap, muring, serik] , obor, suluh, dian Papat Wedang, banyu panas, sagara, kali, sumur, padhasan, wudlu, samodra, rawa, belik, sendhang, bun, udaka [banyu kang ana pucuk gunung] , jalanidhi, jaladri, kedhung, waudadi, pancuran, dèrèn klapa/ arèn, sindu [banyu susu], pasisir, gisik, tasik, oyot, perang, keblat Lima Buta [wil, yaksa, drubiksa, siyung] pandhawa, getih, otot, ati, keketeg, pramana, awas, waspada, waskitha, mangsa, wisaya, indriya, bayu, panon, sara, landhep, angin, ngirit, ganda, wangi, lesus, prahara, gana, wanadri, angin, angin, warayang samirana [angin sumilir ngilangake kringet], wisikan, pitutur, gulawenthah ajar, gulingan Enem Rasa, winaya [mangsa kanem], sad, angganganggang [serangga] tawon, retu, awor , kumpul, unggas, sato iber-iberan, kayu, wit, wreksa, oyag, obah, krungu, glinggang,[rosa, kuwat], pangrasa, kayu [kayu taun], wreksa [kayu kang tinegor], prabatang [kayu kang rubuh gumuling malang dalan] kilat, thathit, bledheg, pedhes, kecut, pait. gurih, asin, manis. Pitu Rasa, winaya [mangsa kanem], sad, angganganggang [serangga] tawon, retu, awor , kumpul, unggas, sato iber-iberan, kayu, wit, wreksa, oyag, obah, krungu, glinggang,[rosa, kuwat], pangrasa, kayu [kayu taun], wreksa [kayu kang tinegor], prabatang [kayu kang rubuh gumuling malang dalan] kilat, thathit, bledheg, pedhes, kecut, pait. gurih, asin, manis.
42 Pepak Basa Jawa Wolu Ula, naga, salira, manyawak, basu, tekèk, araning mangsa, tanu, bunglon, murti, cecak, pakunjaran, kandhang gajah, liman, hesti, wantilan, dipangga, bujangga [ula lanang]brahmanastha, dwipara [gajah kang binekta ring pacangkraman, manggala [gajah prang], liman [gajah midhang] ratu, katong, adipati. Sanga Trustha, bolonganing bedhil, lèng, muka, rai gapura, lawang wiwara seketheng, dwara [lenging panti], nandha, kodhok, guwa [lèng patapan], wilasita [lèng kombang], samun, samar, alingaling, lodra [aluraning banyu], gatra [lènging gangsir], elèng [lènging semut], rong [lèng ula], song [lènging landhak]trusan [lawanging wonmg], bubutulan [angka wilangan], babahan [lèng maling], hawa sanga [lènging bolongan manungsa] Nol (dasa) Boma, suket, mati, sunya, sepi, gagana, langit, mendhung, barakan tan katon ing warni, adoh, ana nanging tankaton , windu, tumbuk taun, wiyat kalimput mendhung ngemu troh, widikwidik, katon gya ilang, kabeh kang sarwa ora ana, walang mesat, nggusah Rurabasa Rurabasa yaiku basa kang ajeg dienggo sanadyan salah kaprah Tuladha: Tembung Tegese adang sega jaga gerdhu mangan awan bathik jarik buntel tempe menek klapa mikul soto dhudhuk sumur jahit klambi gawe srundeng mbungkus lemper negor gedhang adang beras supaya dadi sega jaga keamanan mangan wayah awan bathik mori supaya dadi jarit buntel dhele menek wit klapa mikul kwali isi soto dhudhuk lemah kanggo gawe sumur jahit bahan digawe klambi klapa parut dibumboni digoreng mbungkus ketan isi abon negor wit gedhang
Pepak Basa Jawa 43 netel jadah netel puli ngekum landa ngenam klasa nggodhok wedang nulis laying netel ketan kanggo gawe jadah netel sega dibumboni digawe puli ngekum awu merang digawe landa ngenam mendhong digawe klasa nggodhok banyu digawe wedang nulis ing dluwang digawe layang Panyandraning Awak Perangan Awak Panyandra Perangan Awak Panyandra alise astane athi-athine awake bangkekane bathuke bokonge brengose brengose cahyane cahyane drijine godhege gulune gulune eseme eseme idepe irung irung irunge kempole kempole lakune lakune lambehane lambene lambene lengene mripate nanggal sepisan nggendewa pinenthang ngudhup turi ramping nawon kemit nyela cendhani manjang ngilang laler menclok nguler keket sumunu/sumunar ngalentrih mucuk eri simbar rumembun ngelung gadhung ngolan-olan kaya madu pinastika pait madu tumenga ing tawang kencana pinatar bangir ngudhup turi ngembang pundhak nyikil walang macan luwe mager timun blarak sempal gula satemplik manggis karengat gendhewa pinenthang blalak-blalak mripate netrane pakulitane pakulitane pamulune pamulune pawakane pawakane pipine polatane praene pundhake rambute rambute sinome sinome slirane solahe susune swarane tangane tungkake ulate untune untune wange wange watake wentise wentise damar kanginan liyep alindri ngulit langsep ireng manis bengkle kiris prada binabar gagah pidegsa lencir kuning duren sajuring ruruh jatmika sumunar nraju mas ngandhan-andhan ngembang bakung micis wuntah bibis mabur sedhet singset merak ati nyengkir gadhing ngombak banyu gendhewa pinentahang bunder lir janangka sumeh/sumunar miji timun ngelar kombang ngungkal Gerang nyangkal putung andhap asor mukang gangsir damen meteng
44 Pepak Basa Jawa Pepindhan Pepindhan yaiku unen-unen kang ngemu teges irih-irihan utawa saemper, meh padha Tuladha: • Abang kumpul abang kaya alas kobong (habra markata) • Abange kaya godhong katirah • Agunge kaya samudra rob • Akeh pepati kaya babadan pancing • Akeh pepati kaya sulung mlebu geni • Akeh lelara kaya kena pageblug • Ali-aline gunung sapikul • Aluse kaya sutra • Antenge kaya penganten ditemokake • Ayune kaya bethari Ratih • Baguse kaya bathara Kamajaya • Bantere kaya angina • Bebedane kaya kadhal menek • Bedane kaya bumi karo langit • Bejane kaya nemu mas segenthong • Bejane kaya nemu cepaka sewakul • Bungahe kaya ketiban daru • Cahyane binger kaya lintang johar • Cahyane nglentrih kaya rembulan krainan • Cep klakep kaya orong-orong kepidak • Cumlorot kaya lintang alihan • Dalane bathok mengkurep • Dawane barisan kaya sela blekithi • Dedege ngringin sungsang • Gagah prokasa kaya Raden Werkudara • Galake kaya asu manak • Gelungane ngadhal manak • Gelise kaya banyu sinaring • Gereng-gereng kaya singa antuk bayangan • Ireng-kumpul ireng kaya gagak areraton • Janggute pindha tawon gumantung • Jogede kaya merak kasimpir • Jogede mucang kanginan • Kagete kaya tinumbruk ing sima lepat • Kaku kaya kena kanggo pikulan • Kekejere kaya manuk branjangan
Pepak Basa Jawa 45 • Kenese kaya dewi Wara Srikandhi • Kesite kaya kadhal • Kepengine kaya nyidham cempaluk • Klular-klulur kaya tuma kathok • Kopat-kapit kaya buntut ula tapak-angin • Kuninge kaya emas sinangling • Kuning kumpul padha kuning kaya podhang pepasihan • Lakune nlusup-nlusup pindha ayam alas • Landhepe pitung penyukur • Lelewange milangoni • Lir sato munggwing rimbahan • Luruhe kaya dewi Wara Sembadra • Mendhak-mendhak kaya sato memeti • Mider-mider kaya undar • Miling-miling kaya jangkung • Mlakune mundur kaya mungkur gangsir • Mlakune mencolot kaya kodhok • Nangise ndenginging kaya rase • Nangise ngorong-ngorong • Nuturi wong pinter presasat ngajari bebek nglangi • Nyingeti kaya dhemit • Olehe kabegjan kaya nemu emas sagenthong • Omahe awangun glathik mungup • Omahe awangun gedhang selirang • Omahe awangun klabang nyander • Pandhange kaya rina (rahina) • Padha pleg pindha jambe sinigar • Panase kaya mecah-mecahna sirah • Penggalihe padha-pindha suruh lumah lan kurepe, yen dinulu seje rupane, yen ginigit padha rasane • Parine gumadhung • Parine ngemping • Parine nedheng gumadhung • Petenge ndumuk irung • Pintere kaya bisa njara langit • Pintere kaya bisa nyancang langit • Pipane rokok menyu • Pipine kaya tomat mateng • Polahe kaya ganah den-interi • Polahe kaya kuthuk kelangan babon • Polahe ngaru napung • Polatane mbrayak kaya Raden kakrasana / Samba