46 Pepak Basa Jawa • Putih kumpul padha putih kaya kuntul neba • Putih memplak kaya kapuk diwusoni • Rakete kaya sedulur sinarawedi • Ramene kaya prahara nempuh wukir • Ramene kaya pasar temawon • Ramene surak ambata rubuh • Rikate kaya angina • Rukune kaya mimi lan mintuna • Ruruhe (wong lanang) kaya raden Janaka • Ruruhe (wong wadon) kaya dewi Wara Sembadra • Rupane kembar pindha jambe sinigar • Salake wedhi (masir) • Sambate kaya granting • Sambate ngaru napung • Senenge kaya bubuk oleh leng • Sentosa banget kaya janget kinatelon • Sowane mendhak-mendhak kaya sato manggih krama • Sowane repepeh-repepeh kaya sato matarangan • Suguhane mbanyu mili • Sumbare kaya bisa mutung wesi gligen • Sumbare kaya wani ndilat wesi abang (mengangah) • Suweke nyangkem kodhok • Swarane kaya ngelap ing mangsa kapat • Swarane kaya gludhug mangsa kesanga • Swarane kaya mbelah-mbelahna bumi (jagad) • Tandange cukat kadya kilat, kesit kadya thathit • Tandange cepet kaya sikatan nyambar walang • Tandange mberug kaya bantheng ketaton • Tandange giras kaya jangkrik mambu kili • Tandange kekejer kaya manuk branjangan • Tandange kopat-kapit kaya ula tapak angina • Tapa ngalong; ngidang; nyanthoka • Tekade kaya geni lan uruhe • Tekade kaya madu lan manise • Tekade kaya kembang lan sarine • Tepunge kalis (olehe sesambungan) kaya banyu karo lenga • Thingak-thinguk kaya kethek ditulup • Tindake nlusup ngyam alas • Tulisane awangun ketumbar (aksara jawa) • Tulisane mbata sarimbang (aksara jawa) • Tulisane ngeri / kaya eri (aksara jawa) • Ulese ngembang asem (kucing)
Pepak Basa Jawa 47 • Ulese ngembang duren (jaran) • Untabe kaya samodra rob • Utange nyundhul empyak • Utange turut usuk • Utange turut wulu • Wangsulane saur manuk • Wangune omah kaya dara gepak • Wiragane nenangi branta • Wrangkane gayaman Neptu Dina lan Pasaran Hari Neptu Pasaran Neptu Minggu Senin Selasa Rabu Kamis Jumat Sabtu 5 4 3 7 8 6 9 Paing Pon Wage Kliwon Legi 5 9 7 4 8 Neptu Wulan lan Taun Wulan Neptu Taun Neptu Sura Sapar Mulud Bakda Mulud Jumadilawal Jumadilakir Rajap Ruwah Pasa Sawal Kaidah Besar 7 2 3 5 6 1 2 4 5 7 1 3 Alip Ehe Jimawal Je Dal Be Wawu Jimakhir 1 5 3 7 4 2 6 3 = Jenar = Palguna = Cemengan = Kasih = Manis = Dite = Soma = Anggara = Buda = Respati = Sukra = Tumpak
48 Pepak Basa Jawa Milang Angka Ngoko Krama Ngoko Krama siji loro telu papat lima enem pitu wolu sanga sepuluh sewelas rolas telulas patbelas limalas nembelas pitulas wolulas sangalas rongpuluh setunggal kalih tiga sekawan gangsal enem pitu wolu sanga sedasa sewelas kalihwelas tigawelas sekawanwelas gangsalwelas nembelas pitulas wolulas sangalas kalihdasa selikur rolikur telulikur patlikur selawe nemlikur telungpuluh telungpuluh siji patangpuluh patangpuluh nem seket seket lima seket sanga suwidak pitungpuluh wolungpuluh sangangpuluh satus rongatus sewu Selikur kalihlikur tigalikur sekawanlikur selangkung nemlikur tigangdasa tigangdasa setunggal sekawandasa sekawandasa nem seket seket gangsal seket sanga suwidak pitungdasa wolungdasa sangangdasa satus kalihatus sewu Jeneng Pagaweyan Pagaweyan Jeneng ajudan algojo apoteker arsitek bajak(laut) bakul batur begal blandhong blantik buruh cantrik carik pengawal pejabat/ presidhen tukang midana wong tumindak ala ahli ngracik obat ing apotik ahli ngrancang bangunan rampok, begal, durjana ing segara dodolan barang srana cilik-cilikan ngrewangi pakaryan rampok, durjana ing tengah dalan tukang negor wit/ kayu gedhe bakul kewan, rajakaya nyambut gawe golek upah abdi ngiras siswa brahmana/ pandhita juru tulis ing klurahan
Pepak Basa Jawa 49 dhalang dhokter emban empu gamel gandhek gemblak greji grema, tuwaburu guru jagal jlagra juragan juru basa juru dang juru kunci juru nujum juru mudhi jurut ambang juru satang juru silem juru terbang juru sungging juru turis juru miyasa mina juru wicara kemasan koki kondhektur kundhi kusir kyai madhaharan maklar malang mandhor masinis merbot molang montir mranggi tukang nglakokane/ nyritakake wayang nambani wong lara momong ing kraton gawe gaman (keris, tombak) ngopeni jaran nglantarake dhawuhe ratu, utusan ratu gawe barang saka kuningan njait sandhangan golek kewan ing alas mulang muruk murid mbeleh rajakaya gawe barang saka watu, ditatah sudagar, sing nguwasani pakaryan ahli medharake basa liya, manca tukang adang ngrawat lan jaga pasareyan tukang ngramal nglakokake kapal ing segara nglakokake prau nyabrang kali nyatangi prau (cilik lan rakit) tukang nyilem ing segara nglakokake motor mabur (pilot) tukang nglukis, nggambar nulis utawa ngetik ing kantor golek iwak (nelayan) makili omong gawe barang saka mas lan inten masak (olah-olah ing restoran) narik karcis bis utawa sepur gawe barang saka mas utawa inten nglakokake dhokar utawa kreta ahli agama Islam; sebutane pusaka tukang olah-olah nglantarake dol tinuku polisi desa ngawasi pakaryan tukang lan kuli nglakokake sepur punggawa masjid bakul rajakaya, blantik ndandani mesin gawe wrangka gaman
50 Pepak Basa Jawa niyaga pakatik palara-lara palayangan pandhe panegar panjak pangobeng para parekam pasindhen pawongan pecalang prajurit pramugari pramuwisma pujangga sarawedi sayang sekater sinoman srati sudhagar sopir tandhak/ tladhek tuwa buru undhagi/ kriya waranggana wiraswara wirapitaswara nabuh gamelan, panjak nuntun jaran para nyai cilik, isih nom ngeterake laying (pak pos) gawe barang saka wesi ngajari jaran kanggo balapan ngladeni pandhe, niyaga buruh mbathik utawa ngobeng bakul mas inten para nyai ing kraton/ sing ketengan nembang bareng gamelan, waranggana dadi batur utawa wadon parjurit sandi sing ngulatake musuh (mata-mata) labuh nagara ngladeni ing montor mabur ngrewangi gaweyan ing omah ahli sastra, ngarang buku adol nggosok intern berliyan gawe barang saka tembaga taksir rega ing pegadaian nom-noman sing gaweyane laden ngrumat gajah dagang ukuran gedhe nglakokake montor utawa mobil tukang njoget tukang golek kewan gawe bekakas saka kayu pesindhen tukang gerong tukang nyetel tape recorder Jeneng Godhong Godhong Jeneng Godhong Jeneng aren asem cocor bebek dhadhap gedhang nom gedhang tuwa gedhang garing gebang Dliring sinom tiba urip tawa pupus ujungan klaras kajang kluwih klapa nom klapa tuwa lempuyang lombok mlinjo pari pring kleyang janur blarak lirih sabrang eso damen elarmanyura
Pepak Basa Jawa 51 jambe jarak jarak kebo jati kacang brol kacang lanjaran kates kecipir kelor kemladheyan pracat, dhedhel bledheg lomah-lameh jompong rendeng lembayung gampleng cethethet limaran (sewu) kumuda randhu siwalan tales tebu teles tebu garing tela turi waluh widara putih wuni baladewa lontar lumbu momol rapak jlegor pethuk lomah-lameh trawes mojar Jenenge Kembang Kembang Arane Kembang Arane aren blimbing bestru (blutru) cengkeh cubung dhadhap duren ganyong garut gebang gedhang gembili jagung jambe jambu jarak jati jengkol kacang kanthil kapas kara kecipir kelor Dangu maya montro polong torong celung dlongop puspanyidra grameng krandhil ontong, tuntut seneng sinuwun (jeprak) mayang karuk juwis janggleng kecuwis besengut (bundhel) gadhing kadi kepek cethethet limaran kemlandhingan kencur tales, kimpul kluwih kopi krambil krokot lamtara lombok mlinjo/so nangka nipah pandhan pace pete pohung, tela pring randhu salak suruh tales (kimpul) tebu timun widara putih Jedhidhing sedhet pancal onthel blanggreng manggar naknik jedhidhing menik uceng (kroto) angkup dongong pudhak nyrewetah pendul ingklik krosak karuk ketheker drenges pancal glagah montro rejasa
52 Pepak Basa Jawa Jenenge Pentil Pentil Arane Pentil Arane asem jagung jembe jambu kacang krambil manggis Cempaluk janten bleber karuk besengut blubuk, cengkir, degan manggis nangka pelem randhu semangka so / mlinjo timun Blibar babl, gori pencil plencing plonco kroto serit Jenenge Wit Wit Arane Wit Arane aren gedhang jagung jambe kacang kapuk klapa Ruyung debog tebon pucang rending randhu glugu mlinjo pari bodin (pohong) pring nom pring tuwa siwalan tela so, bego damen bonggol bung bungkilan tal, bogor lung Jenenge Woh Woh Arane Woh Arane aren bengkowang cengkeh gebang gembili jati kanthil kelor kolang-kaling besusu polong krandhing katak janggleng gandhek klenthang kesambi kluwak pandhan eri so tal turi uwi widara putih kecacil pocung pandhaga mlinjo siwalan klenthang katak anyang
Pepak Basa Jawa 53 Jenenge Isi Isi Arane Isi Arane asem cipir duren jambe kapas kates kluwak kluwih Klungsu botor pongge jebug wuku trempos pocung bethem kesambi mlinjo nangka pelem randhu salak sawo semangka kecacil klathak beton pelok klentheng kenthos kecik kuwaci Jenenge Tali Tali Arane amben apus buntut, apus gulu dhadhung dhandhan elis (lis) goci godhi jala-jala janget, ulap-ulap jejet karset keluh kenur klamar klanthe koloran, usus-usus pluntur rante salang sawed sendheng setagen, sabuk, setut suh tali ing weteng jaran tali prabote abah-abah jaran tali kanggo nyancang sapi tali kanggo nggeret glondhongan tali kendhali jaran tali layangan tali gombal tali mbendneg kelir wayang tali mblebet pethel taline plipitan taline arloji tali ing irung sapi tali pancing tali lawang bekungkung taling caping tali kathok tali kanggo nggantung gong gelangan wesi direnteng; rante sepur, rante asu, lsp. tali pikulan tali pasangan sapi tali gandhewa utawa langkap tali weteng wong tali sapu
54 Pepak Basa Jawa tutus ulur upat-upat uwed irat-iratan pring utawa penjalin kanggo tali benang kanggo ngulukake layangan tali pecut tali kanggo ngibengke gangsingan Jenenge Pala Arane pala gumantung pala kependhem pala kesimpar pala kitri / kirna palawija woh-wohan sing gumantung ing wit sing umure cendhak (kates, gedhang, lsp.) woh-wohan sing kependhem ing lemah (tela, pohung, gembili, tales, uwi, lsp.) woh-wohan sing wite rumambat (timun, krai, waluh, besusu, semangka, lsp.) tetanduran ing pekarangan kang umure dawa (jeruk, nangka, pelem, duren, klapa, lsp.) tetanduran kang tinandur ing tegal/sawah saliyane pari (jagung, kacang, kedhele, lsp.) Jeneng Anak Wong Jeneng anak Arane ontang-anting unting-unting uger-uger lawang kembang sepasang cukit dulit gotong mayit saramba sarimpi pandhawa pancagati kedhini-kedhana kedhana-kedhini pancuran kaapit sendhang sendhang kaapit pancuran keblat papat sepasar ipil-ipil (pipilan) padangan pandhawa nyandhangi anak 1 – lanang anak 1 – wadon anak 2 – lanang kabeh anak 2 – wadon kabeh anak 3 – lanang kabeh anak 3 – wadon kabeh anak 4 – lanang kabeh anak 4 – wadon kabeh anak 5 – lanang kabeh anak 5 – wadon kabeh anak 2 – wadon, lanang anak 2 – lanang, wadon anak 3 – wadon, lanang, wadon anak 3 – lanang, wadon, lanang anak 4 – lanang, wadon anak 5 – lanang, wadon anak 5 – lanang siji anak 5 – wadone siji anak 6 – wadone siji
Pepak Basa Jawa 55 waruju kembar dhampit kembar grandhel gendhong pathok sumanak gilir kacang lompat kidang anggana pembarep panggulu pandhadha sumendhi wuragil, waruju panenggak panengah julung caplok julung kembang julung sarap / surup julung sungsang jempina margana wahana wuyungan konduran thok-thing sumala sungsang kalung usus yatim lola (yatim piatu) lola bapak / biyung anak 2 – lanang wadon, lair bareng anak luwih saka 1 – lanang wadon, lanang kabeh utawa wadon kabeh – sing laire bareng anak lanang pirang-pirang sing waruju wadon / suwalike anak pirang-pirang sing tengah wadon anak wadon pirang-pirang sing tengah lanang anak pirang-pirang sing lanang luwih akeh anak pirang-pirang giliran lanang wadon anak pirang-pirang ora giliran lanang wadon anak pirang-pirang sing urip kari siji anak sing nomer 1 anak sing nomer 2 anak sing nomer 3 kakange wuragil anak sing keri dhewe anak lima, sing nomer loro anak lima, sing nomer telu bocah laire mbarengi surupe srengenge bocah laire mbarengi pletheke srengenge bocah laire ngarepake surup srengenge bocah laire wayah bedhug awan bocah lair durung wayahe bocah laire pinuju ibune lelungan bocah laire pinuju ibune ing pasamuwan bocah laire pinuju ibune ing madya perang (geger) bocah lair, nanging ibune seda/mati bocah laire sing sirahe cilik bocah cacad wiwit lair bocah lair sikile dhisik bocah lair, taline puser nggubet gulu bocah laire ora menangi bapake bocah sing wis ora duwe bapak lan ibu bocah sing wis ora duwe bapak/ibu
56 Pepak Basa Jawa Prenahe Sedulur Jeneng Sedulur Arane sadulur misanan nak-ndulur midhoan keponakan putu putu keponakan paklik (paman) bulik (bibi) pakdhe/pakpuh/uwa budhe/bupuh/uwa besan maratuwa anak mantu putu mantu sadulur ipe pripean bapak kuwalon ibu kuwalon anak kuwalon sadulur kuwalon tunggal susu bapak/ibu angkat anak angkat tunggal banyu tunggal welat sadulur tunggal bapak-ibu sadulur tunggal embah buyut sadulur tunggal embah sadulur tunggal embah canggah anake sedulur tuwa / sedulur enom anake anak anake keponakan adhike lanang bapak / ibu adhike wadon bapak / ibu kangmase bapak / ibu mbakyune bapak / ibu wong tuwane (bapak ibune) mantu wong tuwane (bapak ibune) bojo bojone anak bojone putu sedulure bojo ipene sedulur bapak sambungan (dudu bapake dhewe) ibu sambungan (dudu bapake dhewe) anak gawane bojo sedulur seje bapak tunggal ibu / seje ibu tunggal bapak sedulur tunggal ibu seje bapak wong liya (lanang/wadon) sing ngakoni anak bocah liya sing diakoni anak sedulur tunggal guru sedulur tunggal bapak ibu
Pepak Basa Jawa 57 Jeneng Panggonan Jeneng Panggonan Papan kanggo alas alun-alun babadan balapan balemangu bango bangsal besalen beteng bong botekan bubat cakruk clunthang endhong epuk esong gadhen gayor gedhogan gedhong gerdu glodhogan gowok greja grobog gubug gudhang gupit mandragini hotel iyan jodhang jumbaleng jun kedhaton, kraton kandhang kanthong papan wit-witan, thethukulan plataran amba ing tengah kutha papan wis dibabadi adu balap ngadhili wong luput dodolan pasamuan mandha tembok kandel lan dhuwur kanggo nahan musuh kuburan cina wadhah bumbu, jamu adu samubarang jaga kampong wadhah jangkrik wadhah panah wadhah kinang growongan pinggire kali, papan landhak kanggo nggadhekake barang nyanthelake gong kandhang jaran omag gedhe kanggo pasamuan kanggo jaga kanggo omah tawon growongan ing wit, kanggo nyusuh manuk kanggo ibadah wong Kristen kanggo nyimpen barang omah cilik ing sawah kanggo nyimpen barang kanggo sare raja, ratu omah sewan penginepan wadha kanggo ngeler sega grobok sing dipikul wadhah panganan kakus wadhah banyu omah ratu, raja omah kanggo ngingu kewan sak klambi
58 Pepak Basa Jawa kanthongan, tas klentheng klenthing kombong koper krangkeng kranjang kuburan kuncung kurungan langgar lemari leng loji lumbung masjid pacrabakan padaringan padasan padhepokan paestren paga pagagan pagupon paidon pakunjaran pamulangan panepan pantisari/ beji papon pasanggrahan pasar pasetran pateman patapan pawon payudan pekarangan pelabuhan plataran pendhapa wadhah barang papan sembahyang cina wadhah banyu kandhang bebek, pitik wadhah klambi lelungan kandhang kewan galak wadhah saka pring kanggo ngubur wong mati omah cilik ngarep pendhapa kanggo ngingu manuk pasalatan wong islam nyimpen sandhangan omah semut, gangsir lsp omah tinggalan landa nyimpen pari pasalatan wong Islam papan Wiku wadhah kanggo nyimpan beras papan kanggo wudhu papan pamulangan, pertapan sawah pinggir kali kanggo nyimpen bekakas pawon sawah tegalan pari gaga omah dara papan kanggo idu papan kanggo ngukum wong luput papan kanggo mulang kanggo semedi omah cilik tengah taman wadhah njet papan palereman., mesanggarah kanggo dodolan kanggo buwang bangke tanduran kembang kanggo tapa kanggo olah-olah kanggo adu perang sakiwatengene utawa buri omah kanggo mandheg prau lemah ngarep omah perangan omah sisih ngarep
Pepak Basa Jawa 59 pesantren pesisir petarangan pinihan plangkan plangkan plegungan ploncon pluwang pomahan pondhok pranggen pranji, kranji pranggon rong sanatorium sanggar sawah segaran sekolahan selon senthong stasiun stren slepen sundhung susuh tala talon tambak tangki tangsi tas tegalan tobong tulang wadhuk warung wiraha wrangka kanggo mulang santri pinggir segara kanggo ngendhok babon lemah kanggo dhedher winih kanggo wadhah payung wengku kanggo masang gambar kanggo leren sapi kanggo tumbak teken luweng kanggo masang kewan pekarang didegi omah omah kanggo mondhok santri kanggo wadhah bumbu wadhah pitik gubug tengah alas leng omah tikus kanggo nambani wong TBC kanggo latihan semedi kanggo nandur pari teteron segara kanggo ngingu iwak papan kanggo golek ngelmu wadhah bumbu kanggo turu mandhege sepur sawah pinggir kali kanggo wadhah rokok tingwe grumbul omah celeng omah manuk omah tawon papan ing pegunungan papan ngingu iwak wadhah lenga papan tentara wadhah buku lemah ditanduri palawija kanggo ngobong gendheng, bata kothak cilik kanggo adu jangkrik blumbang gedhe gaweyan manungsa kanggo dodolan kanggo sembahyang Budha wadhah keris
60 Pepak Basa Jawa Jeneng Anak Kewan Kewan Arane Kewan Arane ampal angrang asu ayam (pitik) babi bandeng bantheng banyak baya bebek bethik blanak brati budheng bulus cacing cecak celeng coro dara dhorang emprit gagak gajah gangsir garangan garengpung gemak glathik gundhik iwak jangkrik jaran kadhal kakap kalajengking kancil kebo kecapung Embug kroto kirik kutuk gemblug nener wareng blengur rete meri menter sendha tongki kowe ketul lur sawiyah genjik mendhet piyik tamper indhil engkak bledug clondho rase drungkuk drigul cecrekan laron/rayap beyong gendholo belo tobil caplek ketupa kenthi gudel jenthit kodhok kombang konang kremi kucing kul/keyong kupu kura kutuk kwangwung aler lamuk lawa lele lemut lintah lisang lodan lutung luwak luwing macan manuk menjangan menthok merak nyambik pe pleting sapi sembilang singa tambra tawon tekek tikus tongkol tuma ula Precil engkuk endrak racek cemeng krikik uler laos kotesan/koncelan gendhot set/singgat jenthik kampret jabrisan uget-uget pacet beles jengkelong kenyung kuwuk gonggo gogor piyik kompreng minthi uncung slira genyong jaringan pedhet lenger dibal bokol gana celolo cindhil cengkik kor kisi/ucet
Pepak Basa Jawa 61 kemangga kepik kidang kimar kinjeng kinjeng dom kintel kethek ceriwi mreki kompreng kedah senggutru undur-undur kenthus munyuk/kenyung urang wader wagal walang warak wedhus welut yuyu grago sriwet jendhil dhogol plencing cempe udhet beyes Watak Manungsa Watak Tegese adigang adigung adiguna ambekdarma ambekpati ambeksiya ambeksura/ ambekwani alim amem andhap asor bandel bares bencirih berbudi blater blubud brangasan brekunung candhala cethil climut clingus cluthak cubluk cugetan culika (n)dablek/ tambeng dahwen ngendel-endelake kekuwatan ngendel-endelake kaluhuran ngendel-endelake kapinteran seneng tetutung/ welasan ora wedi mati seneng nganiaya liyan kendel banget anteng ora akeh guneme ora gumedhe, ora umuk ora ciwek, ora gembeng, ora nangisan ora goroh, lugu gampang kena lelara seneng weweh, loma pinter srawung nekad, ora duwe isin gampang nesu, gampang muring nggugu karepe dhewe ala pakartine, kelakuwane pelit, jedhis, wegah weweh seneng colong jupuk isinan, ora kendel srawung mangas, seneng mangan apa wae bodho, ora pinter mutungan, ora sabar licik, dhemen ngapusi nggugu karepe dhewe seneng nacad
62 Pepak Basa Jawa daksiya delap drengki dhendheng dhugal gathekan geleman gembeng, ciwek gemi getapan nggragas, mangas jail jirih/ jidhen julig kemproh kendel kesed kethul loma lonjo lugu melikan mentalan meren mopo murka muthakil ngebreh panasten parawadulan prasaja sabar saen satiti slingkuh srakah srei sumanak sumelangan sumongah taberi sawenang-wenang, seneng milara liyan seneng jaluk meri begjane liyan nggugu karepe dhewe ora duwe sopan santun pinter yen diwenehi pangerten manutan gampang nangis ngirit kagetan, gampang brangasan apa wae dipangan seneng gawe piala liyan wedi licik, seneng tumindak ala ora resikan wani ora seneng nyambut gawe ora pinter seneng weweh guneme sawiyah-wiyah prasaja penginan tegelan gampang meri ora gelem nglakoni pesimis srakah, kudu akeh sugih akal nggo kepentingane dhewe boros seneng manasi atine liyan seneng wadul/ tumbak cucukan lugu ora gampang nesu ora isinan sarwa ngati-ati ora beres kudu akeh kudu menang grapyak gampang kuwatir gampang umuk sregep, tlaten
Pepak Basa Jawa 63 tekad tegelan temen tumbak cucukan ugal-ugalan ugungan umpakan wangkot wasis wekel kuwat nahan rekasa ora mesakake liyan ora seneg goroh wadulan kurang ajar tansah dituruti panjaluke seneng dialem ora manutan pinter sregep nyambut gawe TATA KRAMA PADINAN 1. Tatacara ing Warung Sekolah Tata krama utawa unggah- ungguh kuwi kudu ditrapake ing sadhengah papan. Semono uga menawa para siswa padha jajan ing warung sekolah. Sanadyan ana ing warung sekolah, siswa uga kudu ngerti tata krama utawa unggah- ungguh. Ing ngisor iki tuladhane unggah- ungguh ing kantin sekolah, kayata: • Antri sing sopan aja dhisik- dhisikan. • Wijik dhisik sadurunge mangan jajan. • Aja gegojegan karo guyonan. • Menawa mbayar aja ngapusi, antarane sing dijupuk karo olehe mbayar kudu padha. • Migunakake basa sing sopan karo ibu kantin. • Yen wis mbayar banjur lungguh ing papan kang disedhiyakake. • Aja lali dedonga sakdurunge mangan manut agamane dhewe- dhewe. • Aja mangan karo mlaku- mlaku utawa karo ngadeg. • Sawise rampung olehe mangan, uwuh dibuwang ing papan kang wis sumadya. 2. Tatacara Guneman. Wong guneman prayogane migatekake: • Yen guneman karo wong liya, aja karo menga- mengo, aja nyingkur. • Rungokakna, gatekake guneme wong tuwa. • Aja kepengin selak sumela guneman wong liya. Entenana nganti ukarane rampung. • Guneman kanthi cetha, ora kesusu, ora keseron lan ora kelirihen. • Aja omong sesidheman ing ngarepe wong akeh. • Guneman aja karo angop, sisi, idu, ngentut, kurek- kurek kuping utawa irung. • Yen kepeksa wahing, watuk, kudu ditutupi.
64 Pepak Basa Jawa • Aja kleru nyebut jenenge wong liya. • Sanadyan cocog karo panemune dhewe, panemune wong liya kudu diurmati, lan digatekake. • Aja gampang nyacad wong liya. 3. Tatacara Mlebu Kelas Sing kudu digatekake nalika mlebu kelas yaiku: • Nothok lawang kanthi sopan lan uluk salam. • Menawa ana bapak/ ibu guru ing sajroning kelas kudu nyuwun idin marang bapak/ ibu guru. • Menawa ora ana gurune, lapor karo ketua kelase , apa wigatine. • Ora kena longok- longok jendhela lan bengak- bengok ngundang kancane. • Ing jero kelas omong saperlune wae lan ora seru- seru anggone caturan amarga ngganggu • Menawa wis rampung wigatine, matur nuwun lan nyuwun pamit marang guru utawa ketua kelas. 4. Tatacara Mertamu • Nganggo ageman sing sopan • Nothok lawing ngucap salam • Ora kena nginjen isining omah saka njaba • Kudu ngerti wayah (ora pas wektu dhahar, ora pas wayah ngaso, ora pas maghrib) • Aja kesuwen olehe mertamu kudu ngerti wayah yen wis rampung keperluane enggal mulih • Omong aja keseron mundhak ngganggu 5. Tatacara Nampa Tamu • Mangsuli salam • Mbukak lawang (kori) • Takon keperluwane apa • Praupan kudu sumeh • Yen tamune rada suwe prayogane digawekake ujukan 6. Tatacara WA Guru (wong tuwa) • Ngucap salam, matur keperluwane • Ngerti wayah ora kena sageleme dhewe • Basa sing sopan, ora kena migunakake basa kasar • Yen wis rampung ngucapake matur nuwun
Pepak Basa Jawa 65 BAB III KASUSASTRAN Paribasan-Bebasan Paribasan yaiku unen-unen ajeg panganggone tegese wantah ora ngemu surasa pepindhane. Bebasan yaiku unen-unen ajeg panggone ngemu surasa pepindan kang dipindahake sifate utawa kahanane wong. Tuladha: Bebasan, paribasan Teges A Adhang- adhang tetese ebun Adigang adigung adiguna Aji godhong garing Ana catur mungkur Ana dhaulate ora ana bejane Anak polah bapa kepradhah Anggenthong umos Angon mangsa Angon ulat ngumbar tangan Arep jamure emoh watange Ati bengkong oleh oncong B Baladewa ilang gapite Banyu pinerang ora bakal pedhot Bathang lelaku Bathok bolu isi madu Blaba muda Becik ketitik ala ketara Beras wutah arang bali menyang takere Bidhung api rowing Blilu tau pinter durung tau nglakoni (n)jagakake barang saolehe Ngendelake kekuwatan, kaluhuran, kapinteran Wong kang ora ana ajine babar pisan Ora gelem ngrungokake rerasan kang ala Arep nebu kabegjan ning ora sida Tingkah polah anak, wong tuwa kang nanggung Ora bisa nyimpen wadi Golek wektu prayoga kanggo tumindak Ngulatake kanggo menehi pambiyantu Gelem kepenake wegah rekasane Duwe niyat ala oleh kanca Wong kang wis ora duwe kekuwatan Pasulayan sedulur ora bakal medhotake paseduluran Lunga ijen ngambah papan kang mbebayani Ala rupane ananging sugih kapinteran Saking lomane nganti awake dhewe ora kumanan Sing becik lan sing ala bakal konangan tembe burine Barang kang wis owah ora bakal bali menyang asale Ethok-ethok nulung sejatine pengin ngrusuhi Wong bodho asring nglakoni luwih ngerti tinimbang wong pinter durung tau ngakoni
66 Pepak Basa Jawa Bubuk oleh leng Bung pring petung Buntel kadhut ora kinang ora udut Busuk ketekuk pinter keblinger C Carang canthel Car cor kurang janganan Cathok gawel Ciri wanci lilae ginawa mati Cincing-cincing meksa klebus Criwis cawis Cuplak andheng-andheng, yen dudu panggonane bakal disingkirake D Dadia banyu moh nyamuk, dadia godhong moh nyuwek, dadia suket moh nyenggut Dahwen ati open Desa mawa cara, Negara mawa tata Digarokake dilukokake didahunga medhot, dipalangana mlumpat Diwenehi ati ngrigoh rempela Dom sumurup ing banyu Dudu sanak dudu kadang yen mati melu kelangan Duka yayah sanipi jaja bang mawinga-winga Dudutan lan anculan Durung ilang pupuk lempuyange Durung becus keselak besus E Eman-eman ora keduman Emban cindhe emban siladan Embat-embat celarat Endhas gundhul dikepeti Wong duwe niyat ala oleh dalan Bocah kang gelis gedhe Wong nyambut gawe borongan ora olih mangan ora olih udud Sing bodho lan sing pinter padha cilaka Ora dijak guneman ning melu-melu Ngomong kang ora nganggo dipikir dhisik Seneng cawe-cawe sanajan ora dijak rasan Pakulinan ala ora bisa ilang yen durung mati Karepe ngirit ananging tetep ngorod Kakehan omong ananging gelem nglakoni Wong kang njalari ala prayogane disingkirake Wis ora gelem nyanak babar pisan Nyacad ananging sejatine melik Saben papan panggonan duwe tatacara dhewe-dhewe Dikongkon nyambut gawe abot Diwenehi sethithik njaluk akeh Laku sesidheman kanggo golek sisk melik Sanajan wong liya yen rekasa uga dibiyantu Nesu banget Padha kethikan sing siji ethok-ethok ora ngerti Wong dianggep cah cilik ora ngerti apa-apa Durung pinter nanging kakehan panjangka Karepe eman awake dhewe ora keduman Pilih kasih, ora adil Wong nyambut gawe ngati-ati banget Wong kepenak luwih dikepenakake
Pepak Basa Jawa 67 Endhas pethak ketiban empyak Entek amek kurang golek Entek jarake Esuk dhele, sore tempe G Garang garing Gawe luwangan, nutupi luwangan Gayuk gayuk tuna, gayuh-gayuh luput Gliyak-gliyak tumindak, sareh pikoleh Golek banyu bening Golek-golek ketemu wong luru-luru Gupak pulute ora mangan nangkane I Idu didilat maneh Jajah desa milang kori Jalma angkara mati murka (n)jalukan ora wewehan Jati ketlusuban ruyung Jarit lawas ing sampiran Jer basuki mawa beya Jujul muwul Junjung ngantebake K Kacang ora ninggal lanjaran Kadang konang Kalah cacak menang cacak Kandhang langit, bantal ombak kemul mega Katepang ngrangsang gunung Katon kaya cempaka sawakul Kaya banyu karo lenga Kakehan gludhuk kurang udan Kebanjiran segara madu Kebat kliwat, gamcang pincang Kegedhen empyak kurang cagak Kejugrugan gunung menyan Wong kang bola bali nemu cilaka Diunek-unekake samareme Wis entek kasugihane Wong kang mencla-mencle guneme Wong sumugih sejatine kekurangan Golek utang kanggo nutup utang liyane Samubarang kekarepane ora ana sing kelakon Sanadyan alon nanging kabeh kekarepane keturutan Golek ngelmu utawa kawruh Karepe golek utangan malah diutangi Melu rekasa ora melu kepenake Murungake janji kang wis diomongke Lelungan golek pengalaman Nemu cilaka amarga angkara murkane Seneng njaluk ora seneng menehi Kumpulan wong becik keslusuban wong ala Duwe kapinteran ananging ora digunakake Gegayuhan mbutuhake wragat Perkara sing nambahi rekasa Ngalembana ananging duwe niyat ngasorake Pakartine anak niru wong tuwane Gelem ngakoni sedulur sing sugih thok Samubarang pagaweyan dicoba luwih dhisik bisa lan orane Wong kang ora duwe papan paggonan Kegedhen kekarepan kang mokal kelakone Tansah disenengi wong akeh Wong sing ora bisa rukun Kakehan omong ora ana nyatane Nemu kabegjan kang gedhe banget Tumindak kesusu mesthi ora kebeneran Kakehan kekarepan kurang sembada Ketiban rejeki akeh
68 Pepak Basa Jawa Kekudhung walulang macan Kelacak kepathak Kencana katon wingka Kendel ngringkel, dhadhag ora godhak Kenes ora ethes Keplok ora tombok Kere munggah bale Kere nemoni malem Kerot tanpa untu Kerubuhan gunung Kesandhung ing wrata, kabentus ing tawang, ketula-tula katali Kleyang kabur kanginan, ora sanak ora kadang Klenthing wadhah masin Kongsi jambul wanen Krokot ing galeng Kriwikan dadi grojogan Kementhus ora becus Kurung munggah lumbung Kuncung nganti gelung L Ladak kecangklak Lahang karoban manis Lambe satumang kari samerang Lanang kemangi Legan golek momongan Lumpuh ngideri jagad M Maju tatu mundur ajur Matang tuna numbak luput (m)buwang tilas Meneng widara uleran Ngapusi kanthi kekudhung wong kang diwedeni Ora bisa mungkir amarga wis konangan kelakuwane Sanadyan apik nanging ora disenengi Ngakoni pinter nanging jebul jirih lan bodho Wong umuk nanging bodho Seneng maido nanging ora seneng cawecawe Asisten (batur) dipek bojo karo bendarane Wong kang bedigasan tur srakah Duwe pepenginan nanging ora duwe wragat Wong nemoni kesusuahan kang gedhe banget Oleh cilaka kang ora dinyana-nyana Wong kang ora duwe papan panggonan Angel ninggalake tumindak ala Nganti tuwa banget Wong sing mlarat banget Perkara cilik dadi gedhe Seneng umuk ananging ora sembada Wong asor didadekake wong gedhe Suwe banget anggone ngenteni Wong angkuh nemoni pakewuh merga tumindake dhewe Rupane bagus/ ayu tur luhur bebudene Dituturi bola-bali meksa ora nggugu Wong lanang sing jirih Wong kepenak malah golek rekasa Duwe kekarepan kang mokal kelakone Perkara kang sarwa ngewuhake Tansah luput kabeh gegayuhane Ethok-ethok ora ngerti marang tumindake kang ala Katone anteng ananging sejatine ala kelakuwane
Pepak Basa Jawa 69 Menthung koja kena sembagine Merangi tatal Mikul dhuwur mendhem jero Milih-milih tebu oleh boleng Mrojol selaning garu Mubra-mubru mblabar madu N Nabok nyilih tangan Nggagar metu kawul Ngalasake negara Ngalem legining gula Nglungguhi klasa gumelar Ngontrakake gunung Nguyahi segara Nucuk ngiberake Nututi layangan pedhot Nyangoni kawula minggat Nyolong pethek O Obah ngarep obet buri Ora ana banyu mili mandhuwur Ora ana kukus tanpa geni Ora ganja ora unus Ora mambu enthong irus Ora tembung ora srawung Ora uwur ora sembur Ora kinang ora udut Othak-athik didudut angel P Palang mangan tandur Pandengan karo srengenge Rumangsane ngapusi ananging malah kapusan dhewe Mancahi rembug wis dadi Bisa njunjung drajade wong tuwa Kakehan milih, wekasane oleh kang ora becik Wong kang luput saka bebaya Wong kang sarwa kecukupan Tumindak ala kanthi kongkonan wong liya Ngojok-ojoki supaya dadi pasulayan, nanging sing diojok-ojoki ora mempan Wong kang ora manut pranatane negara Ngalembana kapinterane wong kang pancen pinter utawa sugih Nindakake pagaweyan kang kepenak Wong cilik/asor bisa ngalahake wong luhur/ gedhe, nganti gawe kagete wong akeh Weweh marang wong sugih kang ora ana pituwase Wis disuguh mangan mulihe mbrekat Barang sepele kang wis ilang Ndandani barang kang tansah rusak Tansah mleset saka pambetheke Tumindake panggedhe dadi conto, panutane wong cilik Watake anak adate tinu wong tuwane Ora ana akibat tanpa sebab Wong kang ala rupane uga ala atine Dudu sanak dudu kadang Njupuk barange liyan tanpa kandha luwih dhisik Ora gelem cawe-cawe babar pisan Ora mangan apa-apa Guneme sajak ora kepenak, bareng ditenane jebule angel Diwenehi kepercayaan malah gawe kapitunan Mungsuh panguwasa
70 Pepak Basa Jawa Pandhitane antake Pecruk tunggu bara Pupur sadurunge benjut R Rawe-rawe rantas malangmalang putung Rebutan balung tanpa isi Rupa nggendhong rega Rukun agawe santosa, crah agawe bubrah S Sabar sareh mesthi bakal pikoleh Sabaya pati sabaya mukti Sadumuk bathuk sanyari bumi Satru mungguhing cangklakan Sedhakep ngawe-awe Sembur-sembur adas, siramsiram bayem Sepi ing pamrih rame ing gawe Sing salah seleh Sluman slumun slamet Sumur lumaku tinimba, gong lumaku tinabuh T Tebu tuwuh socane Tega larane ora tega patine Tembang rawat-rawat ujare bakul sinambiwara Timun jinara Timun mungsuh duren Timun wungkuk jaga imbuh Tinggal glanggang colong playu Tulung menthung Tumbak cucukan Tuna sathak bathi sanak Laire katone suci batine ala Dipasrahi barang kang dadi kasenengane Ngati-ati mumpung durung cilaka Samubarang kang ngalang-alangi bakal disingkirake Pasulayan barang kang sepele Merga barange apik mula regane larang Yen padha rukun mesthi kuwat lan sentosa, yen congkrah mesthi bakal bubrah, rusak Tumindak samubarang aja kesusu Kerukunan kang nganti tekan pati Pasulayan dilabuhi nganti pati Mungsuh kang isih sanak sedulur Wis ninggalake tumindak ala, nanging ing batin isih nglakoni maneh Bisa kaleksanan merga pandongane wong akeh Nindakake pagaweyan tanpa melik apa-apa Sing salah bakal konangan Sanajan kurang ngati-ati, nanging diparingi slamet Wong tuwa kang kumudu-kudu dijaluki piwulang utawa ditakoni Perkara kang wis apik, bubrah merga ana kang ngrusuhi Sanajan negakake rekasane nanging isih menehi pitulungan Kabar kang durung bener lan lupute Perkara kang gampang banget Wong cilik mungsuh panguwasa, mesthi kalahe Wong bodho kanggone mung yen kekurangan wae Ninggalake papan pasulayan Katone nulungi malah ngrusuhi Wong kang seneng adu-adu Rugi bandha bathi paseduluran
Pepak Basa Jawa 71 Tunggak jarak mrajak, tunggak jati mati U Ucul saka kudangan Ulat madhet ati karep Undhaking pawarta, sudaning kiriman Unggak-unggak pager arang W Welas tanpa lalis Wis kebak sundukane Wiwit kuncung nganti gelung Y Yitna yuwana lena kena Yiyidan mungguhing rampadan Yoga anyangga yogi Yuwana mati lena Yuyu rumpung amba ronge Perkara ala ngambra-ambra, perkara becik kari sethithik Ucul luput karo gegayuhane Wis manteb banget kekarepane Lumrahe pawarta beda karo kasunyatane Ngisin-isini Karepe welas malah gawe kapitunan Wis akeh banget kaluputane Wiwit cilik nganti tuwa Sing ngati-ati bakal slamet, sing sembrana bakal cilaka Biyen durjana /wong culika, saiki dadi wong alim Murid nirokake piwulange guru Wong becik oleh cilaka merga kurang ngatiati Omahe magrong-magrong, nanging sejatine mlarat SALOKA Saloka yaiku unen-unen ajeg panganggone ngemu surasa pepindhan kang dipindahake wonge. Tuladha: Asu belang kalung wang Asu gedhe menang kerahe Asu rebutan balung Asu marani gebug Ati bengkong oleh oncong Bebek mungsuh mliwis Belo melu seton Buru uceng kelangan deleg Wong ala (asor) ananging sugih bandha. Luwih dhuwur pangkate, luwih gedhe panguwasane. Rebutan barang sepele Marani bebaya Wong duwe niat ala, ana sing nyarujuki, oleh dalan. Wong pinter mungsuh pinter, sijine kalah ubed utawa kalah trampil. Manut grubyuk ora ngerti karepe Golek barang sepele, kelangan barang gedhe
72 Pepak Basa Jawa Cebol nggayuh lintang Cecak nguntal empyak/cagak Cedhak celeng boloten Cedhak kebo gupak Dhandhang diunekake kuntul, kuntul diunekake dhandhang Dhemit ora ndulit, setan ora doyan Dom sumuruping banyu Emprit abuntut bedhug Gagak nggangu lare merak Gajah kalingan suket teki (ng)gajah elar Gajah ngidak rapah Gajah perang karo gajah, kancil mati ing tengah (n)jagakake endhoke si blorok Iwak lumebu ing wuwu Jati ketlusuban ruyung Jaran kerubuhan empyak Jarit lawas ing sampiran Kacang ora ninggal lanjaran Kandhang langit bantal ombak, kemul mega Katepang ngrangsang gunung Katon kaya cempaka sewakul Kebo bule mati setra Kebo ilang tombok kandhang Kebo kabotan sungu Kebo nusu gudel Kethek seranggon Rampek-rampek kethek Kuthuk marani sunduk Kuthuk nggendhong kenari Nggon welut didoli udhet Gegayuhan kang mokal bisane kelakon. Gegayuhan kang ora timbang karo kekuwatane. Cedhak wong ala katut ala Cedhak wong ala katut ala Ala diunekake becik, becik diunek-ake ala. Tansah diparingi slamet. Laku sesidheman kanggo nyumurupi wewadi. Prekara sepele dadi gedhe. Wong asor tumindak kaya wong luhur Lair lan batine ora padha, mesthi konangan Sarwa gedhe dhuwur kekarepane Nrajang wewalere/aturan dhewe Wong gedhe pasulayan, wong cilik dadi kurban (n)jagakake barang kang durung mesthi ana lan orane Wong kena apus kanthi gampang Kumpulane wong becik kesusuban wong ala Wong wis kapok banget Duwe kapinteran ning ora digunakake Kebiasaane anak niru wong tuwa Wong kang ora duwe papan panggonan Kegedhen kekarepan mokal kelakone Tansah disenengi wong akeh wong pinter ning ora ana sing merlokake Kelangan gedhen-gedhen Rekasa merga kakehan anak Wong tuwa jaluk wuruk wong enom Wong ala bebarengan Nyedhak mung arep gawe kapitunan Wong marani bebaya Manganggo sarwa apik, liwat dalan mbebayani Wong pinter dipameri kepinteran sing ora sepira
Pepak Basa Jawa 73 Ngaturake kidang lumayu Opor bebek, mentas awake dhewe Pitik trondhol diumbar ing padaringan Rindhik asu digitik Tekek mati ing ulane Ngaturake barang kang wis ora ana Rampung saka pambudidayane dhewe Wong ala dipasrahi barang kang aji, wekasane malah ngentek-entekake Diwenehi pagaweyan kang cocok karo kekarepane Nemu cilaka merga omongane dhewe WANGSALAN Wangsalan yaiku rumpakan sing saemper cangkriman, ananging tebusan utawa ancase wis dikandhakake pisan. Tuladha: Wangsalan Teges Jenang gula kowe aja lali Ngembang garut, nggremeng ora karuwan Balung janur, gelema paring usada Ngembang kacang, mbesengut ora kalegan Sekar aren mas, sampun dangu boten kepanggih Kembang jambu, kemaruk duwe dolanan anyar Roning mlinjo, sampun sayah nyuwun ngaso Klapa mudha, yen kalegan paringana ngapura Kembang gembili, seneng-seneng oleh rejeki Witing klapa jawata ing ngarcapada, saluguning wong mudha gelem rekasa Kolik priya, priyagung anjani putra Tuhu eman wong anom wedi kangelan Jenang gula:= gulali Kembang garut = grameng Balung janur = sada kembang kacang = besengut Sekar aren = dangu Kembang jambu = karuk Roning mlinjo = so Klapa mudha = degan Kembang gembili = seneng Witing klapa = glugu jawata ing ngarcapada= wong Kolik priya = manuk tuhu Anjani putra = anoman PURWAKANTHI 1. Purwakanthi Swara yaiku tetembungan kang runtut aksara swarane Ana awan ana pangan Ana rina ana upa Becik ketitik , ala ketara Sapa weweh bakal pikoleh Adigang adigung adiguna Inggah inggih ora kepanggih Ciri wanci lelai ginawa mati Desa mawa cara Negara mawa tata
74 Pepak Basa Jawa Witing tresna jalaran saka kulina Giri lusi jalma tankena kinira Ana bungah ana susah Gelem obah, mamah Ora ngedan ora keduman Thenguk-thenguk nemu gethuk Tiwas sayah ora paedah 2. Purwakanthi Sastra yaiku unen-unen kang runtut aksara konsonan Tata titi tentrem Titi taberi ngati-ati Ruruh rereh ririh mrih reseping miyarsa Bobot bebet bebet Tindak tanduk tutur kang kelantur tamtu katula-tula Sluman slumun slamet Kala kula kelas kalih kalung kula kolang kaling Katulatula katali Laras lurus leres laris Tatag tutug tanggon 3. Purwakanthi Lumaksita (basa) yaiku unen-unen kang runtut tembung-tembunge Asung bekti, bektine marang Gusti Bayem arda ardane ngrasuk busana Lungguh dhingklik, dhingklike wong cilik-cilik Mangan ati, atine wong kelara-lara Nandhang lara, larane wong lara lapa Padhu suta, suta madyaning pandhawa Raja putra putra daleme Ngastina Rujak degan, degane krambil ijo Remuk rempu, rempu dadi awu Saking tresna, tresnane mung samudana Rujak dhondhong, rujake sisane kalong Witing tresna, tresnane mung sawetara PARIKAN Parikan yaiku unen-unen kang dumadi saka rong ukara. Ukara sepisanan kanggo narik kawigaten, lan ukara kapindho minangka isi. Parikan iku kaya pantun nanging mung rong larik, parikan migunakake purwakanthi guru swara. Tuladha: Bengi-bengi menyang kali Karo kanca aja lali Wiji pete wiji jengkol Mangan sate untu prothol
Pepak Basa Jawa 75 Menyang wangan dijepit yuyu Yen ketemu aja lali ngguyu Mangan es buah karo lemper Dadi bocah aja keminter Ana kewan nyungsep ing sawah Yen dolan aja lali omah Gawe bubur nganggo pathi Lunga bengi ngati-ngati Tuku pete karo jengkol Bocah gedhe aja ngompol Menyang sawah sangu rese ketan Mangkat sekolah kudu pamitan Awan-awan nape ketan Yen sowan kudu sing sopan Luru sawo ana ing pak Yono Karo wong tuwa aja sembrono Mlaku-mlaku tuku es puter Srgep sinau mesti dadi pinter Mangkat sekolah nunggang mikro Dadi bocah aja gampang nglokro Tuku permen regane sewu Aja klalen karo bu guru Mlaku-mlaku ing Borobudur Yen kekancan iku kudu akur Gatotkaca kukur-kukur Karo kanca padha akur Mangan tahu lungguh ing watu Yen mertamu kudu ngerti wektu Werkudara luru teri Awak lara diobati Angon kebo ana ing sawah Dadi wong bodho uripe susah Keceprut kaca neng pinggir kasur Ketemu kanca sing padha akur Ana ketan warnane biru Arep ujian ndang sinau Mangan tahu nganggo lombok Aja lali karo simbok Ana omah digawe saka watu Yen arep sekolah nyuwun pangestu Mangan tahu klambine daster Ayo sinau supaya pinter Cah gendhut mangan biscuit roma Raja dhangdhut haji Roma Irama Nggawe klemet nganggo godhong Bocah slamet aja sombong Wong dhondhonmg who manggis Aja ngomong karo nangis Tuku bubur ana Cilandak Wong Kalibeber gawe opak Nggoreng gembus pangan wedhus Awak prengus during adus Tuku peso nggon kang Kadud Bocah ciclik aja udud Wohe duren wohe rambutan Duda keren dadi rebutan Menyang Klewer numpaka becak Cah nakal dijewer pa dikethak Manuk merpati menclok ing ngomah Yen wong mati ora bisa obah
76 Pepak Basa Jawa Kupat dipangan Painten Yen lepat pangapunten Esuk-esuk gawe jangan Yen kepethuk ja kewirangan Wedang putih wedang susu SMP Mojotengah papane ngelmu Bakul bakpau ngiyup ing gubug Ana bocah bodho dadi mbejuk Tuku sepatu karo computer Ayo sianu supaya pinter Tuku rambutan cacahe lima Dadi prawan aja sembrana Krupuk gurih saka gurami Wong sugid aja gemi-gemi Yen udan aja mlayu-mlayu Meh ujian ayo sinau Tuku pilus karo tahu Pengin lulus ayo sinau Woh rambutan legi rasane Wong apikan resik atine Daleme eyang ana Singkir Bubar sembahyang ja lali dzikir Janur gunung jenenge aren Karo sedulur aja klalen Saka ngomah dina Jum’at Mangkat sekolah ja nganti telat Santen asale saka klapa Ja seneng ngapusi wong tuwa Mlaku-mlaku menyang Monas Ayo sinau nggo Ebtanas Tuku gethuk bunder-bunder Bocah ngantuk aja ngiler Sayah-sayah mangan duren Mojotengah lulus satus persen Gulali digawe mbak Nur Ja lali karo sedulur Nonton TV opera van java Aja lali karo basa jawa Wajik klethik, gula Jawa. luwih becik, sing prasaja CANGKRIMAN Cangkriman yaiku unen-unen kang kudu dibethek (dibatang) a. Cangkriman wancahan Yaiku cangkriman kang kedadeyan saka tembung-tembung kang diwancah utawa dicekak burnas kopen : bubur panas kokopen yu mae rong : yuyu omahe ngerong pakboletus : tepak kebo metu lelene satus pindhang kaleng : sapi neng kadhang kaki mentheleng
Pepak Basa Jawa 77 b. Cangkriman pepindhan Yaiku cangkriman kang kedadeyan saka pepindhan utawa irib-iriban barang Sega sekepel dirubung tinggi : salak Wit adhikih woh adhakah : semangka Tengah pasar ana apane : bakul s (P A S A R) Pitik walik saba meja : sulak Lawa lima kalong telu : wolu c. Cangkriman blenderan Yaiku cangkriman kang ngemu surasa blederan, batangane kudu luwih ngati-ati Wong dodol tempe ditaleni : sing ditaleni tempene Wong dodol sapi dicancang : sing dicancang sapine Wong dodol klapa dikepruki : sing dikepruki klapane d. Cangkriman ing tembang Yaiku cangkriman kang ana ing tembang Tembang macapat pucung Bapak pucung dudu watu dudu gunung sabamu ing alas ngon-ingone sang bupati prapteng marga si pucung lambehan grana (gajah) bapak pucung renteng-renteng kaya kalung dawa kaya ula pencokanmu wesi miring sing disaba si pucung mung turut kutha (sepur) PIDHATO Pidhato yaiku andharan ing ngarepe wong akeh kang nduweni ancas ing sawijining pahargyan. Kayata ing upacara dina Senin, upacara panggih manten lan liya-liyane. Urut-urutan pidhato: a. Pambuka (purawaka basa) • Salam pambuka • Mbagekake para tamu • Ngucapake syukur • Ngaturake panuwun • Nyebutake dhiri pribadi lan ayahane b. Isi (surasa basa) • Ngaturake wose pahargyan • Ngaturake kawilujengan • Ngaturake panuwun • Ngaturake kaluputan yen ana kekurangan anggone nampa rawuhe • Nyuwun dongane para tamu
78 Pepak Basa Jawa c. Panutup (wasana basa) • Pangarep-arep • Ngaturake dudutan • Ngaturake kaluputan anggone matur • Salam` Tuladha: 1. Salam pambuka Assalamu’alaikum wr. wb. 2. Pambuka (purwaka basa) Saderengipun sumangga sesarengan ngaturaken puja-puji dhumateng Allah SWT ingkang sampun paring berkah kawijungan, kasarasan saha kabagyan satemah ing wekdal punika kula panjenengan saged kempal manunggal kanthi karaharja. Shalawat saha salam tansah kaaturaken dhumateng junjungan kula panjenengan sedaya nabi Agung Muhammad SAW. 3. Isi (surasa basa) Ing wekdal punika kula minangka sesulih saking kanca-kanca kelas IX, sepisan badhe ngaturaken gunging panuwun dhumateng para dwija ingkang sampun nggulawenthah kula sakanca kanthi sihing tresna, wiwit mlebet pawiyatan ngantos titi wanci wekdal punika. Para dwija sampun paring maewu-ewu seserepan ingkang boten saged kaetang dhumateng kula sakanca. Kaping kalihipun, kula sakanca ugi nyuwun agunging pangaksama dhumateng para dwija ing salebeting kula sakanca ngangsu kawruh ing pawiyatan menika tansah damel suthiking manah para dwija. Salajengipun angka tiga kula nyuwun idi pangestu dhumateng para dwija, muga-mugi kula sakanca saged nggayuh gegayuhan ingkang kaidham-idhamaken. Pungkasan kula ugi nyuwun pangapunten dhumateng adhi-adhi kula kelas VII saha kelas VIII mbokbilih sadangunipun sesrawungan nate damel kalepatan. 4. Dudutan Sepisan malih kula ambali, kula sakanca ngaturaken gunging panuwun dhumateng para dwija ingkang sampun paring kawruh dhumateng kula sakanca, tuwin nyuwun agunging pangaksami sadangunipun kula ngudi kawruh ing pawiyatan menika. Ugi nyuwun idi pangestu mugi-mugi kula sakanca saged nggayuh gegayuhan ingkang sampun karantam. 5. Pangarep-arep Mugi-mugi bapak/ibu saha adhi-adhi kelas kula saged langkung monceraken pawiyatan menika sasampunipun kula sakanca purna anggenipun ngudi kawrhuh ing pawiyatan punika. 6. Panutup (wasana basa) Kula kinten kirang prayogi mbokbilih anggenkula matur sakalangkung kathah, kupat kecemplung santen sedaya lepat nyuwun agunging pangapunten. 7. Salam panutup Wassalamu’alaikum wr. wb.
Pepak Basa Jawa 79 PANYANDRA PANGANTEN Panyandra panganten adate diaturake pranatacara kanggo nggambarake kahanan lan swasana panganten marang para rawuh ing pahargyan upacara panggih penganten. Panyandra Rawuhe Panganten Putri Binarung swaraning pradangga munya hangrangin, hambabar ketawang sekar teja/puspawarna. Kaya ganda hangambar arum katiyuping samirana manda. Kawistara jengkaring temanten putri mijil saking panti busana. Panti ateges papan busana ageman,mijil saking panti busana ateges miyos saking papan ageman nedya sumarak wonten ngarsanipun para tamu manjing ing salebeting sasana pahargya. Penganten putri hangagem busana ingkang sarwa retna hangemba busananing garwa nata. Katon pating galebyar pating calorot ,lamun rinumpaka ing ukara yayah silih prenah. Hangagem puspita rinonce ingkang ukelira kasampiraken ing pamidhangan kanan, lamun katiyuping samirana kongas gandane hangebegi sajroning sasana pahargya..Endah edining busana hangimbuhi gandhes luwes solah bawane, lamun cinandra ical sipating jalma sawantah pan yayah Bathari Ratih ngeja wantah. Panyandra Rawuhe Panganten Kakung Geter pater kaya ana teja kang manther, horek sajawining sasana pahargyan bebasan sorak hambata rubuh swarane. awit kena pangaribawane risang temanten kakung ingkang ketingal agung, ageng lan wibawa.Temanten kakung lamun cinandra bebasan kurang candra luwih warna. dasar pekik ing warna, dedek pidheksa pangawak pradata. langkun-langkung sinasaban busana kang tinaretes benang kencana, sumunar agilar-gilar nanging datan hambelerengi. Saya malih hangagem dhestar hangemba nata tan ana kan kuciwa.Dampyak-dampyak para kadang saha warga wandana alur selur ndalidir tan ana pedhote ingkang samya kangayap hambayangkara tindakipun temanten priya. Panyandra Panggihing Panganten Rep tidhem premanem, datan ana sabawane walang salisik, bebasan gegodhongan tan ebah awit samiran tan lumampah, kang kapyarsa amung swaranya pradangga lokananta ingkang munya ing sasana wiwaha,senadyan hamung lumantar swaraning pita swara.Awit sedaya kalawau kena pangaribawane kang samya binoja krama.Tuhu wes pinesti ana titahing Gusti ingkang asipat jalu lan wanita ingkang nedya ngancik ing ngalam madya hanenggih sambut silaning akrama nulya kumlawe astane temanten putri sarwi hambalang gantal mring temanten priya kang winastan Gondhang Kasih. Datan saranta temanten kakung gya amales hambalang gantalmring temanten putri kang winastan Gondhang tutur. Midak Endhok Kawistara kanang antiga tinapak padha pecah sanalika dening temanten kakung, punika asung pralampita bilih temanten kakung calon dados lantaraning tuwuh/wiji ingkang suci, pratima bangkit tata jalma, putra kinarya tetalining akrama.
80 Pepak Basa Jawa Ngumbah Sikil Tanggap temanten putri gita-gita hanjengku mring pepadhaning keng raka,sarwi sumembah sarta hamiji pepadhaning ingkang garwa. Sinduran Titipurna adicara panggih, tumuli lumadi adicara sinduran,kawistara temanten kekalih sinengepan sindur ingkang kaaturaken dening ingkang Ibu.tanggapin sasmita ingkang Bapa gita-gita angasta poncoting sindur tumuli hanganthi putra temanten kekalih tumuju ing kursi palakrami. Kawuryaaan alon-alon tindhake lan banget pangati-atine ingkang Bapa tuwin Ibu hanganthi putra temanten sekaliyan tumuju unggyan kang tinuju.Punika asung pralampita dhumateng kang binoja krama,mugi -mugi anggenipun nepusi jangkaning agesang mangun brayat anyar,tansah kebak ing pangati-ati ,datan grusa-grusu mundhak kesluru, tan milik barang kang elok jalaran keselak muluk. Sungkeman (kairing ungeling Gendhing Ladrang Mugi Rahayu Slendro Manyura) Penganten kakung wus jengkar saking dhampar, anganthi ingkang garwa lumarap angabyantara mring para pinundhi. Esthining panggalih muhung sumedya sumungkem anguswa pepadaning ingkang eyang miwah ingkang rama ibu. Sigra tumungkul amarikelu yayah konjem ing bantala wadanane penganten sarimbit, tangkeping asta sumembah ing jengku kanan, sinartan aninging cipta rumasuk ing sanibari, anyenyadhang rumenthahing pangastawa saking ingkang eyang sarimbit, miwah rama ibu, mrih esthining driya denira mangun brayan hinaywan dening Gusti Ingkang Mahawelas tuwin Mahaasih. Lir sinendhal mayang jroning galih dupi ingkang rama ibu inguswa pepadanira dening ingkang putra. Sumedhoting wardaya tan bangkit sinyutan, sakala ingelus-elus pamindhangane penganten putri winiwirwiwir remane, kebak ing rasa asih sutresna. Tan kawawa anandhang duhkitaning galih, waspa mijil amarawayan. Tumetesing waspa tumiba pangkone ingkang rama ibu. Kirab Kanarendran ( Binarung ungeling Gendhing Ketawang Langen Gita Sri Narendra Pelog Barang) Rampak runtut swaranya anganyut-anyut, lah punika ta wau swaraning pradangga, ambabar Ketawang Langggeng Gita Sri Narendra, umiring tindakira sekaring pawiwahan, anenggih sang pinangantyan kekalih, ingkang arsa kirab, nulad adi endahing budaya.Penganten kakung angagem makutha awarna kresna pinalipit ing rukmi, asesumping sekar kanthil. Dhasi munggwing jangga lir ginupit, amimbuhi pekiking penganten kakung, dhahat adi luhung. Atela awarni langking sinulam benang kencana pinentha roning gadhung amalengkung, prabane ngenguwung. Sangsangan rukmi carup wor kalawan sangsangan sekar mlathi rinonce munggwing pamindhangan kanan miwah kering, angalewer tumibeng jaja cinandra kadya taksaka ngulet rumambat. Sinigeg gatnya kang winursita, kuwung-kuwung akekuwung
Pepak Basa Jawa 81 ambar teja manda maya, tejaning rising suryeng ratri, pranyata lamun tan kucuwa memanise. Meloking wadana sumunar agilar-gilar angelam-lami pindha kencana binabar. Kirab Kasatriyan (binarung ungeling Gendhing Ketawang Subakastawa Slendro 9) Wus tinarbuka wiwaraning sasana busana, kumenyar asung prabawa, kentar-kentar angambar kongas gandanira marbuk arum awangi, sumirat-sirat teja maya-maya. Sansaya dangu saya milangoni, saya celak sansaya angranuhi. Sanyata tejane sang pinanganten, mijil saking wisma wiwaha. Wus lukar busana katong angrasuk busana satriya, sansaya ngenguwung prabane, sansaya mencorong guwayane, sansaya manteb panggalihe, cinandra kadi Bagus Danang Sutawijaya atmajanira Ki Gedhe Pamanahan, akekanthen asta kalayan Rara Dewi Semangkin Atmajanira Sri Sultan Drawa ing Kalinyamat, lagya angenggar-enggar driya ameng-ameng aneng udyana, mriksani panjrahing sari puspita, ingkang nendheng mangudhar wewangi. TEMBANG Tembang Jawa kaperang dadi 3 yaiku: • Tembang Tedhe (Sekar Ageng) • Tembang Tengahan • Tembang Cilik (Macapat) a. Tembang Gedhe (Sekar Ageng) • Puspanjana • Sudirawarna • Langen asmara • Patra suratna • Suraretna • Citramengeng • Manggalagita • Sudirawicitra b. Tembang Tengahan • Balabak • Jurudemung • Girisa • Wirangrong • Kumudasmara • Langen kusuma • Palugangsa • Puspamadya • Kenya Kedhiri • Retna Mulya • Candra asmara
82 Pepak Basa Jawa c. Tembang Cilik (Macapat) Tembang Macapat Cacahing Gatra Guru lagu, guru wilangan Maskumambang Mijil Kinanthi Sinom Asmarandana Gambuh Dhandhanggula Pangkur Durma Megatruh Pucung 4 larik 6 larik 6 larik 9 larik 8 larik 5 larik 10 larik 7 larik 7 larik 5 larik 4 larik 12i, 6a, 8i, 8a 10i, 6o, 10e, 10i, 6i, 6u 8u, 8i, 8a, 8i, 8a,8i 8a, 8i, 8a, 8i, 7i, 8u, 7i, 8i,12a 8i, 8a, 8o, 7a, 8a, 8u, 8a 7u, 10u, 12i, 8u, 8o 10i, 10a, 8e, 7u, 6u, 8a, 12i. 7a 8a, 11i, 8u, 7a, 12u, 8a, 8i 12a, 7i, 6a, 7a, 8i, 5a, 7i 12u, 10i, 8u, 8i, 8o 12u, 6a, 8i, 12a Watak tembang macapat: Tembang macapat miturut filosofi jawa nduweni watak dhewe-dhewe. Sewelas tembang kasebut, minangka pralambang panguripane manungsa wiwit ana guwa garba nganti puputing nyawa. 1. Maskumambang Asale saka tembung mas kang ateges durung dimangerteeni lanang apa wadon. Kumambang, tegese isih gumantung marang ibune ing guwa garba. Tembang maskumambang minangka tetenger manungsa isih ing kandhutane ibune. Watak : sedhih, nelangsa, dhuhkita Tuladha : Kelek-kelek biyung sira ana ngendi Enggal tulungana Anakmu kecemplung warih Gulagepan wis meh pejah 2. Mijil Mijil tegese lair, metu. Minangka gegambarane manungsa lair ing alam donya isih arupa bayi kang durung duwe dosa. Watak : tinarbuka, pitutur, tresna Tuladha : Poma kaki padha dipuneling Ing pitutur ingong Sira uga satriya arane Kudu anteng jatmika ing budi Ruruh sarwa wasis samubarangipun Pindai QR swara tembang Pindai QR swara tembang
Pepak Basa Jawa 83 3. Kinanthi Saka tembun kanthi, digandheng. Bocah isih kudu dikanthi supaya anggone srawung ora luput. Watak : seneng, tresna, wicaksana Tuladha : anoman malumpat sampun Prapteng witing nagasari Mulat mangandhap katingal Wanodya yu kuru aking Gelung rusak wor lan kisma Ingkang iga-iga kaeksi 4. Sinom Nom-noman kudu luru ngelmu kanggo sangu urip. Ing kene akeh pitutur kang diperlokake kanggo dheweke. Watak :sabar, pitutur, grapyak semanak Tuladha : Nuladha laku utama Tumrape wong tanah jawi Wong agung ing ngeksi gandha Panembahan senopati Kapati amarsudi Sudaning haa lan nepsu Pinesu tapa brata Tanapi ing siyang ratri Amemangun karyenak tyasing sasama 5. Asmarandana Saka tembung kasmaran utawa gandrung. Pralambang manungsa kang wiwit seneng jalu lawan estri. Uga kudu tansah ngati-ati ing samubarange. Watak : tresna, kasmaran, sedhih, nelangsa Tuladha : Anjasmara ari mami Mas mirah kulaka warta Aneng kutha Probolingga Dasihmu tan purun layon Prang tandhing lan Wuru Bisma Wus kariya mukti wong ayu Pun kakang pamit palastra 6. Gambuh Ing kene manungsa wis nemu pasangan kanggo urip bebarengan. Watak : kekancan, sumeh Pindai QR swara tembang Pindai QR swara tembang
84 Pepak Basa Jawa Pindai QR swara tembang Tuladha: Sekar gambuh ping catur Kang cinatur polah kang kalantur Tanpa tutur katula-tula katali Kadaluwarsa kapatuh Katutupan dadi awon 7. Dhandhanggula Pralambang wong anom kang lagi kasmaran, gandrung ngalami kedadeyan kang endah. Sasmitane tembang yaiku manis, madu, gendhis apa wae kang manis. Watak : luwes, ngresepake, mathuk kanggo medharake piwulang, rasa kasmaran. Tuladha : Nanging yen sira nggeguru kaki Amiliha manungsa kang nyata Ingkang becik martabate Sarta kang wruh ing ukum Kang ngibadah lan kang ngirangi Sukur oleh wong tapa Ingkang wus amungkul Tan mikir pawewehing liyan Iku pantes sira guronana kaki Sartane kawruhana 8. Durma Wong urip kudu tansah rukun, padha-padha butuhe. Watak : nesu, makantar-kantar Tuladha : Dipunsami ambanting sariranira Cegah dhahar lawan guling Darapon sudaa Nepsu kang ngambra-ambra Rerema ing tyasireki Dadi sabarang Karsanira lestari 9. Pangkur Wis wiwit mungkurake kadonyan. Sing dipikir mung anggone arep sowan marang kang gawe urip. Watak : gagah prakosa, duwe ati kang tatag
Pepak Basa Jawa 85 Tuladha Mingkar mingkuring angkara Akarana karenan mardi siwi Sinawung resmining kidung Sinuba sinukarta Mrih kertarta pakartining ngelmu luhung Kang tumrap ing tanah Jawa Agama ageing aji 10.Megatruh Pralambang manungsa kang wis pedhot ruh. Tinimbalan dening kang Akarya Jagad. Watak : kelangan, muspra Tuladha : Sigra milir kang gethek sinangga bajul Kawan dasa gangsal kang njageni Ing ngarsa miwah ing pungkur Tanapi ing kanan kering Kang gethek lampahnya alon 11.Pocung Tembang pocung minangka pungkasan ing tembang macapat. Pralambang uripe manungsa kang wis dipocong, dikafani arep dikubur. Watak : mardika, sasenenge dhewe, lucu, uga pitutur Tuladha : Bapak pocung dudu watu dudu gunung Sabamu ing alas Ngon-ingone sang bupati Prapteng marga Si pocung lambehan grana d. Tembang Dolanan Ilir-ilir Ilir-ilir ilir-ilir tandure wus sumulir Takijo royo-royo daksengguh penganten anyar Cah angon cah angon penekna blimbing kuwi Lunyu-lunyu penekna kanggo masuh dododira Mumpung gedhe rembulane Mumpung jembar kalangane Taksuraka surak hore Pindai QR swara tembang Pindai QR swara tembang Pindai QR swara tembang Pindai QR swara tembang
86 Pepak Basa Jawa Pindai QR swara tembang Gambang Suling Gambang suling kumandhang swaran Thulat thulit kepenak unine Unine mung nrenyuhake bareng lan kentrung Ketipung suling Sigrak kendhangane Menthog Menthog Menthog-menthog dakkandhani Mung rupamu angisin-isini Mbok ya aja ngetok Ana kandhang wae Enak-enak ngorok Ora nyambut gawe Menthog menthog mung lakumu Megal megol gawe guyu Gamelan Miturut wujude: • Gamelan gedhe • Gamelan cilik Miturut swarane: • Pelog • Slendro Perangane gamelan: • Bonang • Gambang • Gong • Kendhang • Kethuk • Rebab • Siter • thimplung • Demung • Gender • Kempul • Kenong • Peking • Saron • Suwuk
Pepak Basa Jawa 87 Tembung tumrap gamelan: Jeneng Tegese dhalang waranggana niyaga gerong pathet wilet laras bawa buka buka celuk cakepan cengkok gendhing gerongan pelog plangkan pluntur rancakan sarancak senggakan slendro suluk pathetan suwuk wirama tukang nglakokake wayang tukang nembang gendhing ing pagelaran wayang tukang nabuh gamelan nabuh gamelan sinambi nembang jero cetheke utawa endhek dhuwure swara adate: sore pathet 6 bengi pathet 9 parak esuk pathet manyura sambunge swara runtute swara gamelan tembang kanggo bukane gendhing wiwitane nembang bukaning gendhing mung saperangan wae tetembungan ing tembang eluk-elukan ing lelagon tembang lelagoning gamelan tetembangan bareng unine gamelan larasing gamelan jagrag sanggan kendhang tali kanggo nyangga racikaning gamelan jagrag sanggan boning, kethuk, kenong saprangkat unen-unen ing tengahing tembang larasing gamelan kidungan arep ganti pathet leren, sirep tumrap gamelan kendho kencenging nabuh gamelan
88 Pepak Basa Jawa BAB IV AKSARA JAWA Aksara Jawa manut tembunge duwe teges: a n c r k ha na ca ra ka f t s w l da ta sa wa la p d j y v pa dha ja ya nya m g b q z ma ga ba tha nga ana utusan (sesulih) padha sulayane (padudon) padha digdayane (sekti) padha dadi bathange (mati kabeh) 1. Aksara Jawa lan pasangan a H nN cC rR kK fF tT sS wW lL pP dD jJ yY vV mM gG bB qQ zZ 2. Sandhangan Jinise sandhangan ing aksara Jawa yaiku: a. Sandhangan swara wulu (i) = i spi (sapi) mLqi (mlathi) taling (e) = [ s[t (sate) gu[l (gule) Pindai QR swara aksara
Pepak Basa Jawa 89 taling tarung (o) = […o sk[ro (karo) [so[to (soto) wulu (u) = u turu (turu) mLku (mlaku) pepet (é) = e ke[bo (kébo) pegel\ (pégél) Sandhangan é pepet kejaba aksara ré karo lé gantine yaiku: pa cerek (ré) = x xg (réga) xks (rékasa) nga lelet (lé) = X Xz (lénga) Xmu (lému) b. Sandhangan panyigeg layar (r) = / ps/ (pasar) sz/ (sangar) wignyan (h) = h syh (sayah) bub]h (bubrah) cecak (ng) = = pyu= (payung) l=su= (langsung) pangkon = \ tekn\ (tékan) ke[bon\ (kebon) 3. Lafal Aksara Swara Swara Pocapan jejeg Pocapan miring Pocapan pepet A apa, sapa, rana, mara, kanca, lunga, lila, suda, bandha, mata, lara, netra, gawa, sida, lsp. padhang, sandhang, kacang, jajan, pilang, kapang, tampah, kranjang, ilang, lsp.
90 Pepak Basa Jawa I iki, dina, siji, pitu, ijo, dadi, keri, mili, biji, ganti, driji, pira, lsp. pring, garing, aking, gering, mampir, mancing, guling, piring, kucing, lsp. U udhu, kuru, luru, putu, kayu, maru, garu, sangu, tebu, sungu, kudu, lemu, lunyu, ungu, lsp. karung, jagung, sarung, akur, alus, alum, lsp. E kene, sate, jare, rese, sale, dhewe, tempe, kere, rame, sare, lsp. oleh, ember, elek, ngemek,ceret, melu, akeh, lsp. kene, sepet, sega, kelas, keret, teles, sembah, telas, gelas, teges, lsp. O jodho, karo, soto, loro, ijo, bojo,coro, ngaso, teko, lsp kolor, mlompong, kosong, bolong, kolor, kebon, lsp. 4. Sandhangan Mandraswara cakra (r) = ] k]mBil\ (krambil) p]= (prang) cakra keret (re) = } k}teg\ (kreteg) k}m (krema) pengkal (y) = - k-ai (kyai) t-s\ (tyas) cakra la = L kLp (klapa) kLmBi (klambi) cakra wa = W kWli (kwali) kWci (kwaci)
Pepak Basa Jawa 91 5. Pada pada lingsa (,) : koma, mandheg sedhela pada lungsi (.) : ukarane wis rampung (titik) pada pangkat (:) : kanggo ngelet-eleti aksara lan angka pada adeg-adeg (?) : kanggo wimiti ukara pada guru (?0?): kanggo miwiti nulis layang pada pancak (.0.) : kanggo mungkasi layang 6. Aksara Swara (kanggo nulis jeneng wong, kutha, negara, sasi/wulan) A (A) Amerika A[mrikh Alfiyah AlP+iyh I (I) Indonesia I[nDo[nsiyh Indah InFh U (U) Usman UsMn\ Uganda UgnFh E (E) Eropa E[roph Endah EnFh O (O) Oktober O[kTobe/ Oksiana OkSian 7. Aksara Murda ! (N) Natasoma !#[$om @ (K) Kartanagara @/#!&r # (T) Tarumanagara #rum!&r $ (S) Semarang $emr= % (P) Pati %#i ^ (Ny) Cut Nya Din cut\^din\ & (G) Gajahmada &jhmf * (B) Bandung *nD|=
92 Pepak Basa Jawa 8. Aksara Rekan (kanggo nulis aksara saka Arab, Latin) k+ (kh) kholifah [k+olip+h khotib [k+otib\ g+ (gh) ghaib g+aib\ ghibah g+ibh f+ (dz) dzikir f+iki/ dzulhijah f+ulHijh p+ (f/v) fikir p+iki/ vitamin p+iymin\ j+ (z) zaman j+mn] 9. Angka Jawa 1 (1) 10 ewu :10:[awu 2 (2) 25 rupiyah :25:rupiyh 3 (3) 3 iji :3:aiji 4 (4) 40 dina :40:fin 5 (5) 5 sasi :5:ssi 6 (6) wong 6 [wo=:6: 7 (7) metu 7 metu:7: 8 (8) 8 windu :8:winF| 9 (9) sapi 9 spi:9: 0 (0) 1025 buku :1025:buku
Pepak Basa Jawa 93 BAB. V WAYANG A. Sejarah Wayang Wayang yaiku seni pertunjukan/pagelaran kang kawentar ing tlatah Jawa lan Bali. Kesenian iki akeh dipengaruhi kabudayan Jawa lan Hindu. Tanggal 7 November 2003 wayang ditetepake dening UNESCO dadi warisan budaya asli saka Indonesia (Masterpiece of Oral and Intangible Heritage of Humanity). Wayang mlebu ing Indonesia digawa dening pedagang saka India. Nanging wayang banjur nyawiji karo kabudayan lokal lan ngrembaka ing Indonesia. Tontonan wayang kapisan bisa dimangerteni ing Prasasti Balitung abad ke 4 sing unine si Galigi mawayang. Nalika agama Hindu mlebu ing Indonesia tontonan wayang dadi media kang efektif kanggo nyebarake agama Hindu. Babon crita wayang saka Kitab Ramayana dan Mahabara. Ramayana minangka anggitane Valmiki/Walmiki lan Mahabarata anggitane Viyasa/Wiyasa. Para Wali ing tanah Jawa mligine Sunan Kalijaga nyebarake agama Islam uga migunakake wayang. Wayang nalika iku migunakake kulit lan nalika dipentasake mung bayangane, mula banjur kawentar wayang kulit, sanajan melu ilining majuning jaman wayang banjur dipentasake dening paraga manungsa kang kawentar wayang wong. Wayang kulit dadi seni pertunjukan tutur amarga sing maragakake mung wong siji kang katelah dhalang. Wayang kulit digawe saka kulit sapi/kebo/wedhus kang diwenehi cat kang maneka warna miturut karakter paraga wayang. Cerita Ramayana nyritakake sejarah lelakon Rama, Shinta, Laksmana dan Dasamuka/Rahwana. Mahabharata anggitane Pujangga Wiyasa/Resi Abiyasa kang nyritakake sejarahe keturunan Bharata. Cerita iki saka India bahasa asli ditulis migunakake basa Sanksekerta, mlebu ing Indonesia ngalami akulturasi budaya ditrepkake karo budaya Jawa. Tuladhane cerita wayang versi Jawa ana punakawan. Irah-irahan cerita wayang ing Ramayana yaiku. Kidang Kencana, Resi Jathayu, Anoman Duta, Shinta Obong. Cerita Mahabharata yaiku: Gatotkaca lahir, Pandhawa Main Dadu, Bharatayuda, Parikesit. B. Paraga Wayang Ramayana 1. Prabu Dasarata Raja ing Ayodya, kagungang garwa telu Kosalya, Sumitra lan Kekayi. Putrane cacah papat yaiku Ramawijaya, Lesmana, Barata lan Satrugna. 2. Ramawijaya Putra Prabu Dasarata kang mijil saka garwa prameswari asma Dewi Ragu utawa Dewi Kosalya. Kagungan garwa aran Dewi Shinta. Nalika dibuwang suwene 13 taun, ing alas Dhandhaka Dewi Shinta dicidra dening Rahwana (Dasamuka). Banjur Ramawijaya dibyantu dening Sugriwa, Anoman lan sawadya wanara
94 Pepak Basa Jawa kasil ngajak ngasorake Prabu Rahwana lan kasil ngasta kondur Dewi Shinta ing Pancawati. Prabu Rama lan Dewi Shinta kagungan putra loro aran Kusa lan Lawa. 3. Dewi Shinta Putrine Prabu Janaka ing Mantili, digarwa dening Prabu Rama kanthi sayembara. Prabu Rama kasil menang sayembara menthang gendhewa pusaka Negara Mantili. 4. Laksmana Putrane Prabu Dasarata lan Dewi Sumitra. Laksmana adhi kang eman banget marang kadange yaiku Prabu Rama. Nalika Prabu Rama katundhung saja Ayodya piyambake melu ndherekake ukum buwang ing alas Dhandhaka lawase 13 taun. 5. Anoman Putrane Dewi Anjani kang duwe jiwa satriya sanajan wujude wanara seta (kethek putih). Seneng bela bebener lan nyingkirake angkara murka. Dadi senapati nalika perang karo Rahwana kang wis kumawani ndhusta Dewi Shinta. 6. Rahwana/Dasamuka Putrane Resi Wisrawa lan Dewi Sukesi, kagungan adhi yaiku: Kumbakarna lan Wibisana. Menawa crita versi Jawa adhine ana sing aran Sarpakenaka. Garwane Rahwana widodari asmane Dewi Tari lan kagungan putra Indrajit. 7. Resi Jathayu Kanca rakete Prabu Dasarata kang menehi pitulungan marang Dewi Shinta nalika dicidra dening Prabu Dasamuka/Rahwana. Dheweke kalindih nalika perang ing gegana swiwine nganti sengkleh kena pedhange Dasamuka. Gambar Paraga Ramayana: Dasarata Rama Dewi Sinta Laksmana
Pepak Basa Jawa 95 Anoman Sugriwa Resi Jathayu Subali Dasamuka Kumbakarna Wibisana Indrajit C. Paraga Wayang Mahabharata 1. Pandawa Prabu Pandu Dewanata kagungan garwa loro saka Dewi Kunti lan Dewi Madrim. Saka Dewi Kunti peputra : a. Puntadewa/Yudhistira b. Bima/Werkudara c. Arjuna/Janaka d. Saka Dewi Madrim peputra kembar aran: e. Nakula f. Sadewa Dewi Kunti sadurune nggarwa Prabu Pandu wis kagungan putra aran Karna. Karna peparingane Dewa Surya mula diarani Suryaputra. Amarga durung kagungan garwa nalika isih bayi Karna dikendangke ing kali banjur ditemu lan diopeni dening Adirata kusir ing Negara Astina. Mula nalika perang Baratayudha Karna mbelani Negara Astina tinimbang sedulure nunggal ibu yaiku Pandhawa.