150 Ilmiy tadqiqot metodi – bu muayyan bilish maqsadini hisobga olgan holda muayyan bilish vazifalarini hal etishga qaratilgan aqliy va (yoki) amaliy operatsiyalar (rusumqoidalar) tizimidir. Tadqiqot metodologiyasi (texnologiyasi) – tadqiqot usullarining bir tizimli majmui, tadqiqot metodlari, usullari, texnikalarini qoʻllanish va ular yordamida olingan natijalarni talqin qilish qoidalari tizimi. Metodik oʻrganiladigan obyekt xarakteriga, tadqiqot metodologiyasi, maqsadlariga, ishlab chiqilgan metodlar, tadqiqotchi malakasining umumiy darajasiga bogʻliq boʻladi. Metodologiya – bu ilmiy-tadqiqotchilik faoliyatining ilmiy tamoyillari va usullari tizimi haqidagi ta’limot. Modellashtirish – tadqiqotchilik modelining qurilishini nazarda tutadigan nazariy metodi. Monitoring – bu tadqiqot natijalarining doimiy nazorat qilinishi, muntazam kuzatib borilishi. Kuzatish – eng koʻp axborotli tadqiqot metodi boʻlib, u boʻlgan va oʻrganilayotgan jarayonlar va hodisalarni chetdan turib koʻrishga imkon beradi. Ilmiy muammo – bu ilmiy-tadqiqot ishining mavzusini belgilaydigan murakkab nazariy va (yoki) amaliy vazifalar majmuidir. Muammo tarmoq, tarmoqlararo, global boʻlishi mumkin. Ilmiy ish – boshqa har qanday ishdan oʻzining maqsadi yangi ilmiy bilimni olishi bilan farq qiladi. Ayni shu ish jarayonida voqelik haqidagi obyektiv bilimlar ishlab chiqiladi va bir tizimga solinadi. Ilmiy mavzu – bu yechimini talab qiladigan murakkab vazifadir. Ilmiy-tadqiqot ishining mavzusi mauyyan ilmiy yoʻnalishga yoki ilmiy muammoga tegishli boʻlishi mumkin. Ilmiy yoʻnalish – deganda tadqiqot oʻtkazish sohasidagi fan, fanlar yoki ilmiy muammolar majmui tushuniladi. Yangilik – fanning shu tarmog‘iga yoki umuman fanga ulush darajasi; natijalar har xil tusda boʻlishi mumkin – natijalar yoki ularning bir qismi yangi boʻlishi mumkin, shuningdek natijalarning katta qismi yangilik sifatida qayd qilinmasligi ham mumkin. Tekshirish – bu tadqiq qilinayotgan obyektning u yoki boshqa darajadagi teranlik va detallashtirish bilan oʻrganilishi boʻlib, bu tadqiqot maqsadlari va vazifalari bilan belgilanadi. Umumlashtirish – muhim fikriy operatsiyalardan biri boʻlib, uning natijasida obyektlar va ular munosabatlarining nisbatan barqaror xususiyatlari ajratiladi va qayd qilinadi.
151 Tadqiqot obyekti – bu muammoli vaziyatni yuzaga keltiradigan muayyan jarayon yoki hodisa, bu muammoning oʻziga xos tashuvchisi, tadqiqot faoliyati yoʻnaltirilgan narsa. Tadqiqotning obyektli sohasi – bu fan va amaliyotning tadqiqot obyekti joylashgan sohasi boʻlib, amaliyotda u masalan, matematika, biologiya, iqtisodiyotning u yoki boshqa ilmiy ixtisosligiga muvofiq boʻlishi mumkin. Mundarija – mavzu bayonining rejasi, kitobning koʻrsatkichi. Tajriba ishi – birmuncha yuksak natijalarni olishni koʻzlab jarayonga oldindan belgilangan oʻzgarishlar, innovatsiyalarni kiritish metodi. Reja – eng qisqa yozuv boʻlib, u fikr bayonining izchilligini aks ettiradi va umumlashtiradi; matnning mazmunini ochib beradi; manbaning mazmunini xotirada qayta tiklaydi; konspekt va tezislar oʻrnini bosadi; har xil yozuvlarni (ma’ruza, axborot, hisobot) tuzishga yordam beradi; bajarilgan yozuvni yaxshilaydi; oʻzini-oʻzi nazorat qilishni tezlashtiradi; e’tiborni jamlaydi; yaxshi tanish boʻlgan matnni xotirada jonlantirish uchun ishlatiladi. Ilmiy ish rejasi – jamuljam holida uning mohiyatini aks ettiradi. Bu muallif aytmoqchi boʻlgan narsaning sxemali ifodasidir. Amaliy ahamiyati (qimmati) – mazkur tadqiqotchilik ishi natijalaridan amaliyotda foydalanish tusi. Soʻz boshi – muallif qoʻygan vazifalar bayoni; nashr yoki qayta nashrning zaruratini asoslaydi. Tadqiqot predmeti – obyektning aniq bir qismi boʻlib, uning ichida izlanish olib boriladi. Hodisalar, ularning ayrim tomonlari tadqiqot predmeti boʻlishi mumkin. Tadqiqotchi ilmiy izlanishlar natijasida tadqiqot obyekti haqida oladigan yangi ilmiy bilim sifatida belgilash mumkin. Referatlar turlari – axborotchilik (referat – konspektlar), indikativ (referat – rezyume), monografik, tahliliy. Referatlash – qandaydir masalaning bir yoki bir necha manbalarnng tasniflanishi, umumlashtirilishi, tahlili va sintezi asosida bayon qilinishini nazarda tutadi. Sintez – fikriy operatsiya, uning jarayonida aniqlangan elementlar va faktlardan yaxlit manzara qayta tiklanadi. Bildirgichli apparat – tuchuntirilishi lozim boʻlgan tushunchalar, atamalar, faktlar va shu kabilarga izohlar. Qiyoslash – obyektlarning oʻxshashligi va farqlarini, umumiyligi va alohidaligini aniqlash maqsadida obyektlarning qiyoslanishini nazarda tutadi.
152 Maqola – bu mustaqil ilmiy tadqiqot boʻlib, u dolzarb ilmiy muammo boʻyicha oʻz fikrlarini bayon qilishdir. Tezislar – oʻqib chiqilgan (yoki ogʻzaki bayon qilingan) parchani takrorlaydi, loʻnda ifodalaydi va xulosalaydi; har doim dalillarga ega boʻladi, mazmun mohiyatini aniqlaydi; materialni umumlashtirish imkonini beradi; maqola, ma’ruza, dissertatsiyani tanqidiy tahlil etishda qimmatlidir. Tezislar turlari: oddiy – koʻpincha koʻchirmalardan iborat boʻladi, asosiy – odatda muallif tomonidan mustaqil ifodalanadi, murakkab – oʻzida ikki turdagi yozuvni chatishtiradi. Nazariy asos – mazkur tadqiqot tayanadigan konseptual qoidalar (gʻoyalar, tamoyillar). Muammoning ifodalanishi – bu, oʻz mohiyatiga koʻra, ilmiy tadqiqot mazmunining yoritilishidir. Shuning uchun muammoning toʻgʻri qoʻyilishi butun ish muvaffaqiyatining garovidir. Tadqiqot maqsadi – bu tadqiqotchi oʻz ishini yakunlashda erishishni xohlagan pirovard natijadir. Faraz asosida ifodalanadi. Mutolaa – bu nutqiy faoliyatning murakkab turi boʻlib, sof texnik jihati – mutolaa qilish va tez oʻqish malakalarini orttirish va ijodiy jihati – matndan zarur axborotlarni olishdan iborat. Oʻrganish uchun mutolaa – mutolaaning faol turi. Asarni diqqat bilan, ayrim joylari ustida biroz toʻxtalib va axborotlarni mushohadadan oʻtkazib oʻqish hollarida bunday tur ishlatiladi. Matn bilan tanishish (tanlangan joylarni oʻqish) – necha manbalardan ayrim masalalarni ajratib olish, shuningdek mazkur masala boʻyicha oʻzining nuqtayi nazarini hosil qilish maqsadida olingan axborotlarni qiyoslash va solishtirish uchun qoʻllaniladi. Koʻzdan kechirish uchun mutolaa – Matn bilan tanishib chiqish va oʻrganishdan oldin odatda kitobga koʻz yugurtirib chiqiladi. Kitobning mazmuni, boblar yoki paragraflar nomlari, asar muallifi bilan tanishib olish shunday qilinadi. Tajriba – umumiy empirik tadqiqot metodi boʻlib, u boshqariladigan sharoitda oʻrganilayotgan obyektlar ustidan qat’iy nazorat yuritilishiga asoslanadi. Esse – bu muallifning alohida individual pozitsiyasiga ega erkin shakldagi bayon boʻlib, qandaydir buyum yoki qandaydir sabab boʻyicha umumiy yoki oldindan bildirilgan fikr-mulohazalardan iboratdir.
153 ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________
154 ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________
155 ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________
F.G‘. RAHMATOVA MAKTABGACHA PEDAGOGIK TADQIQOTLARNI MODELLASHTIRISH (oʻquv qoʻllanma) Muharrir: Asadullo SHUKUROV Musahhih: Charos SLOMOVA Texnik muharrir: Zebo ISMATULLAYЕVA Tasdiqnoma № 033337 (27.07.2022) Nashrga ruxsat etildi: 31.10. 2023 y. “STAP-SEL” MChJ nashriyoti, Samarqand 2023 y. Terishga 2023 yil 23 noyabrda berildi. Bosishga 2024 yil 8 yanvarda ruxsat etildi. Bichimi 84x1081/16 «Times New Roman» garniturasida ofset bosma usulida ofset kog‘ozida bosildi. 9,75 shart. b.t. 9,5 hisob nashr tabog‘i. Adadi 50 nusxa 08/01-son buyurtma. «BUNYODKOR AVLOD MATBUOTI» MCHJ bosmaxonasida chop etildi. Samarqand shahri, Anhor kӯchasi, 33 uy.