D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |51 Haba ditukar antara permukaan Bumi, yang dipanaskan secara sinaran, dan lapisan terendah atmosfera melalui pengaliran pada peringkat molekul. Pemanasan udara menyebabkan perubahan ketumpatan dalam bendalir dan secara setempat udara mengembang. Ini menjadikan haba yang telah dipanaskan lebih bertenaga dan dengan sendirinya boleh menyebabkan haba itu campurkan melalui sebahagian besar udara di atas, satu proses yang dikenali sebagai perolakan bebas. Walau bagaimanapun, atmosfera sentiasa dikacau oleh angin berskala besar yang dihasilkan oleh kecerunan tekanan dan pergerakan di sekeliling dan di atas banjaran gunung dan akibatnya udara di atas menjadi bercampur. Proses ini memaksa udara yang dipanaskan dekat dengan tanah untuk bercampur melalui udara dan memanaskan seluruh jisim udara. Oleh itu, proses ini diketahui sebagai perolakan paksa. Perolakan 2: Perolakan kemudian mencampurkan udara panas dan sejuk bersama-sama dan seterusnya berubah suhu kedua-dua. Haba akan hilang apabila ia sejuk dan yang lebih sejuk mendapat haba apabila ia menjadi panas. Entalpi, atau haba tentu, dipindahkan sepanjang kecerunan suhu ini. Kandungan haba tentu bagi udara berjisim unit ditakrifkan sebagai CPT, di mana CP ialah haba tentu pada tekanan malar dan T ialah suhu bungkusan itu. Tenaga boleh dipindahkan secara tidak langsung, tanpa mengubah suhu udara, melalui perubahan fasa air di atmosfera, sebaliknya dikenali sebagai haba pendam. Jumlah haba yang besar diperlukan untuk menukar air cecair kepada wap air dan jumlah tenaga yang sama dibebaskan apabila wap air terpeluwap dan bentuk awan. Perolakan 3: Pembentukan awan membebaskan tenaga dan seterusnya akan memberi kesan pada suhu profil berbanding dengan suasana kering. Haba pendam pengewapan, L, ialah tenaga yang diperlukan untuk menukar 1 kg air cecair kepada wap air pada suhu yang sama: pada 0 °C L=2.5x106 J kg-1. Haba pendam peleburan ialah tenaga yang diperlukan untuk mencairkan 1 kg ais untuk terbentuk air cair. Pada 0 °C ini adalah sekitar 3.3x105 J kg-1. Sekarang kita akan melihat dengan lebih terperinci tentang kesan haba yang masuk akal dan terpendam struktur suhu troposfera.
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |52 Rajah 5.1 : Proses pemindahan haba
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |53 5.3 REFRIGERATION Kitaran penyejukan menggunakan empat elemen penting untuk menyejukkan, iaitu pemampat, pemeluwap, alat pemeteran dan penyejat. • Pada salur masuk pemampat, bahan pendingin di dalam sistem berada dalam tekanan rendah, suhu rendah, keadaan gas. Pemampat mengepam gas penyejuk sehingga tekanan tinggi dan suhu. • Dari situ ia memasuki penukar haba (kadangkala dipanggil gegelung pemeluwapan atau pemeluwap) di mana ia kehilangan haba ke luar, menyejukkan, dan terpeluwap menjadi fasa cecairnya. • Injap pengembangan (juga dipanggil peranti pemeteran) mengawal aliran cecair penyejuk kadar yang sepatutnya. • Bahan penyejuk cecair dikembalikan ke penukar haba lain di mana ia dibenarkan sejat, maka penukar haba sering dipanggil gegelung penyejat atau penyejat. Apabila cecair penyejuk tersejat ia menyerap haba dari udara dalam, kembali ke pemampat, dan mengulangi kitaran. Dalam proses itu, haba diserap dari dalam dan dipindahkan ke luar, mengakibatkan penyejukan bangunan. Rajah 5.2 : Proses kitaran penyejukan 5.4 FAN COIL UNITS (FCUs) Unit gegelung kipas (FCU), juga dikenali sebagai Vertical Fan Coil-Unit (VFC), ialah peranti yang terdiri daripada penukar haba (gegelung) dan kipas. FCU biasanya digunakan dalam sistem HVAC bangunan kediaman, komersil dan perindustrian yang menggunakan penghawa dingin belah bersalur atau dengan penyejukan loji pusat. FCU biasanya disambungkan kepada kerja saluran dan termostat untuk mengawal suhu satu atau lebih ruang dan untuk membantu unit pengendalian udara utama bagi setiap ruang jika digunakan dengan penyejuk. Termostat mengawal kelajuan kipas dan/atau aliran air atau penyejuk ke penukar haba menggunakan injap kawalan.
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |54 Rajah 5.3 : Contoh Unit gegelung kipas yang digunakan Disebabkan kesederhanaan, fleksibiliti dan penyelenggaraan yang mudah, unit gegelung kipas boleh menjadi lebih menjimatkan untuk dipasang daripada sistem udara segar (VAV) 100% bersalur atau sistem pemanasan pusat dengan unit pengendalian udara atau rasuk sejuk. FCU datang dalam pelbagai bentuk, termasuk mendatar (dipasang di siling) dan menegak (dipasang di lantai) dan boleh digunakan dalam pelbagai aplikasi daripada unit kediaman kecil kepada bangunan komersial dan perindustrian yang besar. Keluaran bunyi daripada FCU, seperti mana-mana bentuk penyaman udara lain, bergantung pada reka bentuk unit dan bahan binaan di sekelilingnya. Sesetengah FCU menawarkan paras hingar serendah NR25 atau NC25. Keluaran daripada FCU boleh diwujudkan dengan melihat suhu udara yang memasuki unit dan suhu udara yang meninggalkan unit, ditambah dengan isipadu udara yang digerakkan melalui unit. Ini adalah pernyataan yang ringkas, dan terdapat bacaan lanjut mengenai nisbah haba yang wajar dan kapasiti haba tentu udara, yang kedua-duanya mempunyai kesan ke atas prestasi terma. 5.4.1 Reka Bentuk Dan Operasi FCU Unit Gegelung Kipas merangkumi rangkaian produk dan akan membawa maksud yang berbeza kepada pengguna, penentu dan pemasang di negara dan wilayah yang berbeza, terutamanya berkaitan dengan saiz produk dan keupayaan output.
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |55 Unit Gegelung Kipas terbahagi dua : 1. Blow through - Kipas dipasang di belakang penukar haba, dan dalam jenis lain kipas dipasang di hadapan gegelung supaya ia menarik udara melaluinya. 2. Draw through - Unit dianggap lebih unggul dari segi terma, kerana biasanya mereka menggunakan penukar haba dengan lebih baik. - Ia lebih mahal, kerana ia memerlukan casis untuk memegang kipas manakala unit hembusan lazimnya terdiri daripada satu set kipas yang disambungkan terus ke gegelung. Unit gegelung kipas mungkin disembunyikan atau terdedah di dalam bilik atau kawasan yang berfungsi. Unit gegelung kipas terdedah mungkin dipasang di dinding, berdiri bebas atau dipasang di siling, dan lazimnya akan menyertakan kepungan yang sesuai untuk melindungi dan menyembunyikan unit gegelung kipas itu sendiri, dengan gril udara kembali dan penyebar udara bekalan ditetapkan ke dalam kepungan itu untuk mengedarkan udara. Unit gegelung kipas yang tersembunyi biasanya akan dipasang dalam lompang siling yang boleh diakses atau zon perkhidmatan. Jeriji udara kembali dan penyebar udara bekalan, biasanya dipasang siram ke siling, akan disalurkan ke dan dari unit gegelung kipas dan dengan itu membolehkan tahap fleksibiliti yang tinggi untuk mencari jeriji agar sesuai dengan susun atur siling dan/atau susun atur partition dalam ruang. Ia adalah perkara biasa untuk udara balik tidak disalurkan dan menggunakan lompang siling sebagai plenum udara balik. Gegelung menerima air panas atau sejuk dari loji pusat, dan mengeluarkan haba daripada atau menambah haba ke udara melalui pemindahan haba. Secara tradisinya, unit gegelung kipas boleh mengandungi termostat dalaman mereka sendiri, atau boleh berwayar untuk beroperasi dengan termostat jauh. Walau bagaimanapun, dan seperti biasa di kebanyakan bangunan moden dengan Sistem Pengurusan Tenaga Bangunan (BEMS), kawalan unit gegelung kipas akan dilakukan oleh pengawal digital tempatan atau stesen luar (bersama dengan penderia suhu bilik dan penggerak injap kawalan) yang dikaitkan dengan BEMS melalui rangkaian komunikasi, dan oleh itu boleh laras dan dikawal dari titik pusat, seperti komputer hujung kepala penyelia.
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |56 Unit gegelung kipas mengedarkan air panas atau sejuk melalui gegelung untuk keadaan ruang. Unit ini mendapat air panas atau sejuk daripada loji pusat, atau bilik mekanikal yang mengandungi peralatan untuk mengeluarkan haba daripada gelung tertutup bangunan pusat. Peralatan yang digunakan boleh terdiri daripada mesin yang digunakan untuk mengeluarkan haba seperti penyejuk atau menara penyejuk dan peralatan untuk menambah haba kepada air bangunan seperti dandang atau pemanas air komersial. Unit gegelung kipas hidronik terdapat dua jenis : 1. Unit gegelung kipas dua paip. - Mempunyai satu bekalan dan satu paip balik. - Paip bekalan membekalkan sama ada air sejuk atau panas kepada unit bergantung pada masa dalam setahun 2. Unit gegelung kipas empat paip. - Unit gegelung kipas empat paip mempunyai dua paip bekalan dan dua paip balik. Ini membolehkan sama ada air panas atau sejuk memasuki unit pada bila-bila masa. Memandangkan ia selalunya perlu untuk memanaskan dan menyejukkan kawasan berbeza bangunan pada masa yang sama, disebabkan oleh perbezaan kehilangan haba dalaman atau penambahan haba, unit gegelung kipas empat paip paling kerap digunakan. Bergantung pada suhu air sejuk yang dipilih dan kelembapan relatif ruang, kemungkinan gegelung penyejuk akan menyahlembapkan aliran udara yang masuk, dan sebagai hasil sampingan proses ini, ia kadangkala yang perlu dibawa ke longkang. Unit gegelung kipas akan mengandungi dulang titisan yang direka khas dengan sambungan saliran untuk tujuan ini. Cara paling mudah untuk mengalirkan kondensat daripada berbilang unit gegelung kipas adalah dengan rangkaian kerja paip yang diletakkan pada jatuh ke titik yang sesuai. Sebagai alternatif, pam kondensat boleh digunakan di mana ruang untuk kerja paip graviti sedemikian adalah terhad. Motor kipas dalam unit gegelung kipas bertanggungjawab untuk mengawal selia keluaran pemanasan dan penyejukan unit yang dikehendaki. Pengeluar yang berbeza menggunakan pelbagai kaedah untuk mengawal kelajuan motor. Sesetengah menggunakan pengubah AC, melaraskan pili untuk memodulasi kuasa yang dibekalkan kepada motor kipas. Pelarasan ini biasanya dilakukan semasa
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |57 peringkat pentauliahan pembinaan bangunan dan kekal tetap untuk jangka hayat unit. Sebagai alternatif, pengeluar tertentu menggunakan motor Permanent Split Capacitor (PSC) luka tersuai dengan pili laju dalam belitan. Pili ini ditetapkan pada tahap kelajuan yang diingini untuk reka bentuk khusus unit gegelung kipas. Untuk mendayakan kawalan setempat, suis pemilih kelajuan mudah (Off-High-SederhanaRendah) disediakan untuk penghuni bilik. Suis ini selalunya disepadukan ke dalam termostat bilik dan boleh ditetapkan secara manual atau dikawal secara automatik oleh termostat bilik digital. Untuk kawalan kelajuan dan suhu kipas automatik, Sistem Pengurusan Tenaga Bangunan digunakan. Motor kipas yang biasa digunakan dalam unit ini biasanya motor Tiang Berlorek AC atau Motor Kapasitor Pemisah Kekal. Kemajuan terkini termasuk penggunaan reka bentuk DC tanpa berus dengan pertukaran elektronik. Berbanding dengan unit yang dilengkapi dengan motor 3 kelajuan tak segerak, unit gegelung kipas yang menggunakan motor tanpa berus boleh mengurangkan penggunaan kuasa sehingga 70%. Unit gegelung kipas yang dipautkan kepada unit penghawa dingin berpecah bersalur menggunakan bahan penyejuk dalam gegelung penyejuk dan bukannya penyejuk sejuk dan dipautkan kepada unit pemeluwap besar dan bukannya penyejuk. Ia juga mungkin dikaitkan dengan unit pemeluwap penyejuk cecair yang menggunakan penyejuk perantaraan untuk menyejukkan pemeluwap menggunakan menara penyejuk. 5.5 AIR HANDLING UNITS (AHUs) Air Handling Unit (AHU) atau Unit Pengendalian Udara ialah peralatan yang digunakan untuk mengatur dan mengedarkan udara sistem pemanasan, pengudaraan dan penyejukan HVAC. Kebiasannya AHU merupakan sebuah kotak besar yang diperbuat daripada besi (framing system) dan panel single atau double skin insulated (insulated sandwich panel) yang mengandungi blower, elemen pemanasan atau penyejukan (heating/colling), rak penapis atau kebuk (chamber), penyerap bising dan dampers.
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |58 AHU akan disambungkan bersama sistem sesalur udara (duct) yang akan mengagihkan udara ke sesuatu ruang (supply) dan akan balik (return) semula ke AHU. Pengendali Udara yang kecil dikenali sebagai FCU (Fan Coil Unit) yang mempunyai penapis udara, gegelung dan blower. Rajah 5.4 : AHU Jenis Sistem Pemanasan Dan Penyejukan Secara Siri 5.5.1 Pengenalan Terdapat beberapa jenis AHU yang biasa digunakan seperti Compact, Modular, Residential, DX integrated, Low Profile (ceiling), Packaged, Rooftop mounted (diletakkan diatas bumbung bangunan yang lasak terhadap perubahan cuaca), dll. Kebiasaan rangka diperbuat daripada besi galvani, AluZink atau aluminium. Dinding luar kebiasaan diperbuat daripada besi galvani dan AluZink manakala bahagian dalam diperbuat daripada besi stainless atau AluZink dicat dengan cat khas. Bahan yang digunakan untuk insulate di antara dinding dalam dan luar diperbuat daripada 99% bahan mineral benang atau dikenali sebagai stone wool atau mineral fiber atau PU (Polyurethane). UNIT PENGENDALIAN UDARA(AHU) 1. Kotak logam besar yang mengandungi peniup, elemen pemanasan atau penyejukan, penapis dan bunyi attenuator. 2. Menyambung kepada kerja saluran yang mengedarkan udara berhawa dingin melalui bangunan dan mengembalikannya kepada AHU. 3. Saluran, plenum dan aci mengedarkan udara. Plenum di atas siling yang digantung adalah kerap digunakan untuk udara kembali. 4. Kemudahan berbilang tingkat yang besar sering menggunakan aci yang dibina ke dalam struktur untuk membekalkan udara kembali dan udara luar.
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |59 5. Unit terminal ialah peranti di hujung saluran atau paip yang memindahkan pemanasan yang dikehendaki atau menyejukkan ke ruang berhawa dingin. Beberapa jenis yang biasa digunakan dengan HVAC pusat sistem termasuk unit gegelung kipas, unit aruhan dan konvektor. 6. Kawalan digunakan untuk membuat komponen berfungsi dengan cekap. 7. Mereka menghidupkan/mematikan peralatan, melaraskan output tenaga (penyejuk, dandang), melaraskan kadar aliran (kipas, pam, gegelung), laraskan suhu (udara, air, termostat dalam ruang berhawa dingin), dan laraskan tekanan (saluran, paip, ruang berhawa dingin). 5.4.1 Perbezaan AHU dan FCU AHUs FCUs Sistem AHU lebih besar Sistem FCU lebih kecil AHU lebih kompleks dan kebiasaannya AHU digunakan diruang yang besar FCU lebih sukar dan digunakan pada ruang yang kecil Sistem AHU mengagihkan udara melalui sistem sesalur udara FCU tidak perlu sistem sesalur udara Sistem AHU menggunakan udara luar FCU menggunakan udara dalam (air recirculates) AHU lebih bising FCU bunyi lebih perlahan 5.6 HUMIDITY Istilah kelembapan biasanya digunakan dalam bahasa seharian untuk merujuk pada kelembapan bandingan. Kelembapan bandingan ditakrifkan sebagai jumlah wap air dalam satu sampel udara yang dibandingkan dengan jumlah maksimum wap air udara yang dapat dikandungkan pada sebarang suhu tertentu. Kelembapan juga dapat diungkapkan sebagai kelembapan mutlak dan kelembapan tentu. Kelembapan bandingan adalah metrik penting yang digunakan dalam ramalan cuaca. Kelembapan menunjukkan besar kemungkinan embun atau kabus.
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |60 Kelembapan tinggi membuatkan orang berasa lebih panas di luar pada musim panas kerana ia mengurangkan keberkesanan perpeluhan untuk menyejukkan tubuh badan dengan mencegah penyejatan peluh daripada kulit. Kesan ini dihitung dalam jadual indeks haba. Wap air yang panas mempunyai lebih tenaga haba berbanding wap air yang sejuk dan oleh itu lebih banyak wap air menyejat ke dalam udara panas berbanding udara sejuk dan suam. Kelembapan mutlak ialah kuantiti air dalam isipadu tertentu udara. Unit paling biasa adalah gram per meter padu, walaupun sebarang unit jisim dan unit isipadu dapat digunakan. Pound per kaki padu adalah biasa di AS, dan malahan kadang kala unitunit lain yang mencampur baurkan sistem British dan metrik digunakan. Jika semua air dalam satu meter padu udara dipemeluapkan ke dalam sebuah bekas, bekas itu dapat ditimbang untuk menentukan kelembapan mutlak. Jumlah wap dalam kubus udara itu adalah kelembapan mutlak bagi meter padu udara itu. Bagaimana pun, kelembapan mutlak berubah apabila tekanan udara berubah. Ini sangat menyukarkan pengiraan kejuruteraan kimia, misalnya bagi pengering pakaian yang suhu dapat sangat berubah-ubah. Akibatnya, kelembapan mutlak pada umumnya ditakrifkan dalam kejuruteraan kimia sebagai jisim wap air per seunit jisim udara kering, juga dikenali sebagai jisim nisbah campuran, yang lebih rapi bagi pengiraan keseimbangan haba dan jisim. Jadi jisim air per seunit isipadu seperti dalam persamaan di atas dapat ditakrifkan sebagai kelembapan isipadu metrik. Disebabkan kekeliruan yang mungkin, Standard British BS 1339 (semakan 2002) mencadangkan penghindaran istilah "kelembapan mutlak". Unit-unit seharusnya selalu diperiksa. Kebanyakan carta-carta kelembapan diberikan dalam g/kg atau kg/kg, tetapi sebarang unit jisim dapat digunakan.
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |61 LATIHAN PENGUKUHAN Tandakan / pada kenyataan yang betul dan X pada kenyataan yang salah. PENYATAAN BENAR/SALAH 1. Penyejukan ditakrifkan sebagai satu proses penambahan haba dari satu tempat atau keadaan atau mana-mana bahan untuk mengurangkan suhunya dan memindahkan haba itu ke tempat lain atau bahan lain. 2. Proses pengaliran, perolakan dan haba berlaku semasa pemindahan haba melalui atmosfera oleh proses sinaran. 3. Kitaran penyejukan menggunakan tiga elemen penting untuk menyejukkan, iaitu pemampat, alat pemeteran dan penyejat. 4. Unit gegelung kipas (FCU), juga dikenali sebagai Vertical Fan CoilUnit (VFC), ialah peranti yang terdiri daripada penukar haba (gegelung) dan kipas. 5. Air Handling Unit (AHU) atau Unit Pengendalian Udara ialah peralatan yang digunakan untuk mengatur dan mengedarkan udara sistem pemanasan, pengudaraan dan penyejukan HVAC. JAWAPAN : 1. SALAH 2. BENAR 3. SALAH 4. BENAR 5. BENAR
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |62 TOPIK 6 : GAS SUPPLY 6.1 PENGENALAN Bekalan gas di United Kingdom (UK) berasal daripada bahan organik yang mereput yang terdapat di kedalaman sehingga 3km di bawah Laut Utara. Ekstrak adalah dengan pelantar penggerudian dan saluran paip ke pantai. Di pantai ia bertekanan kepada kira-kira 5kPa sepanjang rangkaian paip nasional. Sifat-sifat gas asli : • Methane 89.5% • Ethane 4.5% • Propane 1.0% • Pentane 0.5% • Butane 0.5% • Nitrogen 3.5% • Carbon dioxide 0.5% Komposisi yang ditunjukkan akan berbeza sedikit mengikut sumber lokasi. Semua gas di atas mudah terbakar kecuali nitrogen. Gas asli bukan toksik, tetapi pembakaran yang tidak lengkap akan menghasilkan karbon monoksida. Oleh itu kepentingan pembakar dan serombong yang betul pemasangan. Bau yang tersendiri ditambah kepada gas, seperti di dalamnya keadaan semula jadi ia tidak mempunyai bau yang dapat dikesan. Gas asli lebih ringan daripada udara dengan graviti tentu kira-kira 0.6, berbanding 1.0 untuk udara. Ciri-ciri : Nilai kalori 36-40 MJ/m3 Graviti tentu 0.5†0.7 Wobbe No. lebih kurang 50% Sulfur lebih kurang 20mg/m3 Nota: No. Wobbe kadangkala digunakan untuk mewakili terma input perkakas untuk tekanan dan orifis pembakar tertentu. Ia adalah dikira daripada: Nilai kalori √Graviti tentu
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |63 Gas asli mempunyai banyak kelebihan berbanding bahan api lain, termasuk: bersih dan pembakaran yang cekap, tiada penyimpanan, kurang penyelenggaraan, secara relative ekonomi dan minimum sampingan. Jadual 6.1 : Jenis gas dan Wobbe indeks gas Bil Jenis Gas Wobbe No. 1 Dikilang contoh arang batu 22-30 2 Semulajadi 39-55 3 Cecair petroleum 73-87 Beberapa paip perkhidmatan bawah tanah telah disediakan untuk jangka masa yang agak lama. Ini dihasilkan daripada keluli dan walaupun dilindungi dengan bitumen, PVC atau pita gris (Denso), mereka sedang diganti secara beransur-ansur dengan uPVC kuning tidak menghakis untuk sesalur dan polietilena untuk bekalan cawangan ke bangunan. Pengekodan warna memperuntukkan pengiktirafan dan untuk mengelakkan kekeliruan dengan utiliti lain dalam kerja penggalian di masa hadapan. Tekanan gas sesalur adalah rendah berbanding dengan air sesalur. Ia tidak mungkin melebihi 75m bar (750mm tolok air atau 7.5kPa) dan ini adalah dikurangkan oleh tekanan yang telah ditetapkan pada meter pengguna untuk kira-kira 20 mbar. Paip servis dengan lubang nominal 25mm adalah mencukupi untuk normal pemasangan domestik. Untuk pemasangan berbilang seperti blok rumah pangsa, berikut boleh dijadikan panduan: Jadual 6.2 : Nilai kelebaran saiz nominal pengorekan Nominal bore (mm) No of flats 32 2-3 38 4-6 50 >6 Nota : Bekalan 50 mm pengorekan boleh disediakan dengan perkhidmatan injap selepas simpang utama. Di mana premis komersial dibekalkan dan risiko kebakaran lebih besar daripada biasa, cth. garaj, injap paip servis akan disediakan tanpa mengira paip saiz dan lokasinya akan ditunjukkan dengan jelas. Paip melebihi 50mm nominal mempunyai injap dipasang sebagai standard. Sesalur gas hendaklah dilindungi oleh sekurang-kurangnya 375mm penutup tanah (450mm di kawasan awam).
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |64 6.2 GAS DISTRIBUTION AND INSTALLATION Butiran yang ditunjukkan di bawah mewakili dua proses pemasangan gas yang berbeza. Sebahagian daripada ini mungkin masih ditemui, tetapi melainkan ada keadaan luar biasa, meter tidak lagi terletak dalam bangunan. Pengecualian mungkin lobi ke pejabat atau blok rumah pangsa. Lokasi meter perlu dipilih untuk kemudahan pembaca meter dan keselamatan penghuni bangunan berada di bahagian luar sebuah bangunan. Ini boleh berada di bahagian luar dinding atau dalam kotak plastik dengan penutup berengsel terbenam ke dalam tanah ditepi bangunan. Rajah 6.1 : Pemasangan gas di rumah biasa digunakan Sebelum penukaran kepada gas asli pada tahun 1960-an, penerima minyak mentah ialah digunakan untuk memerangkap kelembapan daripada bandar atau gas arang batu di mana ia adalah tidak praktikal untuk condong paip perkhidmatan kembali ke utama. Paip perkhidmatan ialah istilah yang diberikan kepada paip antara saluran utama gas dan kawalan meter utama. Paip polietilena digunakan bawah tanah dan paip keluli atau tembaga di mana ia terdedah. Paip perkhidmatan perlu memasuki bangunan di sebelah menghadap utama gas. Ini adalah untuk memudahkan penggalian dan mengelakkan paip perlu melalui bahagian substruktur yang boleh tertakluk kepada penyelesaian.
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |65 Rajah 6.2 : Sistem pemasangan gas Paip perkhidmatan gas tidak boleh: • Melalui di bawah dasar dinding atau asas ke bangunan. • Dipasang di dalam rongga dinding atau melaluinya kecuali oleh laluan terpendek. • Dipasang di ruang kosong yang tidak mempunyai pengudaraan digantung dan dinaikkan lantai dengan pengudaraan silang. • Mempunyai kabel elektrik yang dilekatkan padanya. • Berada berhampiran mana-mana sumber haba. Rajah 6.3 : Laluan kotak meter diluar bangunan Jika ruang tidak mencukupi atau kesukaran pembinaan menghalang penggunaan kotak meter luaran atau laluan luaran, paip perkhidmatan boleh dipasang di bawah
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |66 konkrit lantai atau melalui lantai yang digantung. Untuk lantai yang kukuh, saluran harus disediakan dan dibina dinding untuk memanjang ke lubang kira-kira 300mm mengikut pelan dimensi. Paip perkhidmatan disalurkan melalui saluran, ke dalam lubang dan ditamatkan pada kedudukan meter dengan injap kawalan. Saluran itu hendaklah sesingkat mungkin, sebaik-baiknya tidak melebihi 2m. Ruang antara saluran dan paip perkhidmatan dimeterai pada kedua-dua hujungnya dengan lubang diisi dengan pasir. Permukaan lantai dibuat bagus untuk dipadankan dengan kemasan lantai. Jika lantai terdedah konkrit seperti garaj, maka saluran itu perlu dibengkokkan dengan paip servis ke paras lantai. Rajah 6.4 : Laluan paip servis lantai bawah Apabila paip servis melalui dinding atau lantai konkrit, ia mesti disertakan dengan paip diameter lebih besar sedikit untuk menyediakan ruang untuk menampung sebarang penempatan atau pembezaan bangunan pergerakan. Bahagian luar paip hendaklah ditutup dengan simen mortar dan ruang antara lengan dan paip servis yang disediakan dengan sealant mastic intumescent (tahan api). Jika meter dalaman digunakan, ruang atau petak diperuntukkan untuk pemasangannya mestilah mempunyai pengudaraan yang baik. Kekosongan atau udara yang dibuat dengan
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |67 tujuan bata ke udara luar adalah mencukupi. Pembinaan sekeliling hendaklah mempunyai ketahanan api sekurang-kurangnya 30 minit. Dalam komersial dan bangunan awam tempoh tahan api akan bergantung kepada saiz bangunan dan kumpulan tujuan. Rajah 6.5 : Laluan paip bawah tanah dan bawah lantai Meter gas dan kawalan yang berkaitan adalah hak milik pihak berkuasa gas. Ia harus diletakkan sedekat mungkin dengan perkhidmatan paip masuk ke bangunan, sebaikbaiknya dalam meter yang dibuat khusus almari di dinding luar. Almari hendaklah diletakkan untuk menyediakan akses mudah untuk penyelenggaraan meter, membaca dan pemeriksaan. Kawasan terdekat di sekeliling meter mestilah baik pengudaraan dan meter mesti dilindungi daripada kerosakan, hakisan dan haba. Tekanan gas berterusan dipasang pada salur masuk kerja paip untuk mengawal tekanan pada kira-kira 20mbar (2kPa atau 200mm w.g.). Meter elektrik dan gas tidak boleh berkongsi petak yang sama. Jika ini tidak dapat dielakkan, penghadang tahan api mesti memisahkannya dan tiada konduit atau kabel elektrik dekat daripada 50mm ke meter gas dan kerja paip pemasangannya. Satu pengecualian ialah kabel ikatan sama potensi bumi. Ini mesti terletak di kerja paip sekunder dan dalam lingkungan 600mm dari meter gas.
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |68 Rajah 6.6 : Domestik meter Liquid Petroleum Gas (LPG) adalah hasil sampingan daripada proses penapisan minyak. Mereka juga ditemui secara semula jadi di laut utara dan medan minyak lain. Gas-gas ini adalah dicairkan dalam tempat kepada kira-kira 1/200 daripada isipadunya sebagai gas oleh penggunaan tekanan sederhana untuk kemudahan dalam pengangkutan dan penyimpanan. Mereka dipasarkan sebagai dua gred, propana dan butana, di bawah pelbagai jenama. Kedua-dua gred lebih berat daripada udara, oleh itu dinding tepi di sekeliling tempat penyimpanan adalah tidak boleh diterima. Sekiranya terdapat kebocoran, wap akan terperangkap pada tahap yang rendah dan tidak dapat keluar. Nilai kalori berbeza jauh daripada gas asli, oleh itu peralatan tidak boleh ditukar ganti. Kedudukan tempat penyimpanan hendaklah jauh dari bangunan, sempadan dan punca pencucuhan tetap sebagai langkah berjaga-jaga dalam peristiwa kebakaran. Rajah 6.7 : Penyimpanan LPG
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |69 LPG boleh disimpan di bawah atau di atas tanah dalam tangki dan ke atas tanah dalam silinder. Tangki disediakan dalam jumlah standard 2 atau 4m³ (2000 atau 4000liter kapasiti), terletak tidak lebih daripada 25m dari jalan atau jalan masuk untuk sambungan hos ke tangki pengisian semula. Lokasi silinder kurang kritikal, ini adalah dalam satu set 4 (47kg setiap satu) untuk kegunaan dua pada satu masa, dengan perubahan mudah atas kemudahan sebagai diperlukan. Tangki dan silinder tidak boleh menghalang laluan keluar. Di mana tangki terletak di dalam tanah, ia dipasang dengan anod korban untuk mencegah pereputan oleh aktiviti elektrolitik. Rajah 6.8 : Penyimpanan LPG bawah tanah Rajah 6.9 : Lokasi penyimpanan LPG
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |70 Rajah 6.10 : LPG jenis silinder 6.3 COMPONENT OF GAS SUPPLY Sistem gas berpaip lurus • Sistem lurus ialah bekalan LPG tanpa gangguan ke titik penggunaan melalui rangkaian saluran paip. • LPG diperoleh daripada Centralized Cylinder Bank atau kemudahan penyimpanan LPG pukal yang dipasang dalam premis. • Melukis bekalan paip LPG tanpa gangguan untuk dapur adalah trend terkini. Rajah 6.11 : Contoh gas yang disediakan
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |71 Jenis-jenis sistem gas : • Pemasangan sistem Vot (vapor off take). • Pemasangan sistem lot (liquid off take). • Pemasangan sistem pukal Sistem VOT ➢ Huruf 'N' daripada silinder disambungkan ke manifold & LPG Vapor disambungkan secara langsung diambil daripada silinder dengan Proses Pengewapan Semulajadi. ➢ Kemudahan LPG VOT ini biasanya disyorkan untuk penggunaan utiliti rendah setiap jam daripada LPG. ➢ Sistem VOT kebanyakannya digunakan di hotel, restoran, pusat membeli-belah. Sistem LOT ➢ Sistem LOT ialah konsep awal dalam pemasangan berbilang silinder yang mengatasi lot kekurangan sistem LPG Pukal & sistem manifold konvensional (VOT). ➢ Sistem ini digunakan secara meluas dalam aplikasi komersial & perindustrian sahaja di mana tinggi tekanan diperlukan & bukan untuk tujuan domestik. ➢ Sistem LOT mengeluarkan LPG cecair menggunakan injap LOT & ditukar kepada wap menggunakan penguap. Sistem Pukal ➢ Apabila permintaan bulanan lebih banyak adalah dinasihatkan untuk mempunyai kemudahan penyimpanan pukal. ➢ Kapal penyimpanan pukal dipanggil peluru. ➢ Terdapat tiga jenis pemasangan pukal – Di atas tanah, Berbumbung & Bawah Tanah. ➢ Industri berskala besar yang memerlukan penggunaan yang besar adalah pengguna utama pukal pemasangan. ➢ Saiz tangki yang diperlukan adalah berdasarkan penggunaan puncak. Untuk memastikan keselamatan lengkap dengan bekalan LPG berterusan kepada semua pengguna, perkara berikut peralatan digunakan dalam sistem retikulasi : 1. Pengawal Selia Tukar Ganti Auto dengan OPSO terbina (PRS - 1) (Auto Changeover Regulator with inbuilt)
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |72 Selain fungsinya menukar sumber bekalan secara automatik daripada LPG kosong bank kepada bank yang diisi LPG, pengawal selia tukar ganti automatik juga yang PERTAMA Peringkat pengurangan tekanan (PRS1) kerana ciri pengawalseliaan tekanan terbinanya. Di sini, ia mengurangkan tekanan LPG kepada 1.2bar. Ini juga akan mempunyai peranti OPSO dalam binaan kes kegagalan PRS 1. Bekalan gas dari manifold ke ring main akan terhenti. 2. PRS 2 : UPSO dan OPSO : Injap UPSO / OPSO dengan pengatur tekanan terbina dalam dan susunan bleeder digunakan untuk keselamatan tambahan selepas pengurangan tekanan peringkat pertama. Ini adalah PERINGKAT KEDUA MENGURANGKAN TEKANAN (PRS2). Ia secara automatik menghentikan bekalan LPG jika tekanan meningkat melebihi had set yang dikehendaki (1-1.2 bar) hiliran pengurangan tekanan peringkat kedua. Begitu juga sekiranya tekanan berkurangan di bawah had yang ditetapkan UPSO akan mematikan bekalan gas kepada riser. Sekiranya ini berlaku, pihak yang diberi kuasa kakitangan dari syarikat gas memulakan semula sistem selepas membuat perubahan yang diperlukan. 3. Injap Penutupan Di Bawah Tekanan PRS 3 (UPSO) (Under Pressure Shut Off Valve) : UPSO dengan pengatur tekanan terbina dipasang sebelum meter gas. Ia mengawal selia tekanan LPG kepada tekanan 28-mbar. Ini adalah PENGURANGANTEKANAN PERINGKAT KETIGA (PRS3). Ia juga secara automatik menghentikan bekalan gas jika hos fleksibel disambungkan ke perkakas pecah atau jika ia tidak disambungkan dengan betul. Bekalan LPG juga dihentikan UPSO jika paip kuprum selepas meter tercucuk. UPSO mempunyai tombol set semula di bahagian atas, yang ditekan untuk memulakan semula bekalan LPG selepas mengambil langkah pembetulan. BAHAN PAIP GAS : Paip hendaklah daripada besi tempa, keluli, kuprum atau besi tuang apabila tekanan gas kurang daripada 7kN/m2 dengan tekanan gas yang lebih tinggi menggunakan besi tuang hendaklah dilarang. Sistem Automasi Bangunan (Building Automation System) Sistem pengurusan bangunan Building Management System (BMS), atau dikenali sebagai sistem automasi bangunan (BAS), ialah sistem kawalan berasaskan komputer yang dipasang di bangunan yang mengawal dan memantau peralatan
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |73 mekanikal dan elektrik bangunan seperti pengudaraan, pencahayaan, sistem kuasa, sistem kebakaran, dan sistem keselamatan. BAS menyediakan antara pengguna bersemuka yang membolehkan pengguna akhir untuk melaraskan tetapan kawalan, melihat status sistem dan mengesan sebarang isu yang berpotensi berkaitan prestasi sistem pembinaan. Komponen utama sistem pengurusan bangunan dan fungsi asasnya adalah seperti berikut: • Kawalan dandang—kekalkan suhu malar dan hidupkan/matikan dandang pada masa tertentu. • HVAC—mengekalkan keadaan udara tertentu berkenaan dengan suhu dan kelembapan; kawalanmkipas dan peredam; mengawal unit pengendalian udara dan unit gegelung kipas. • Kawalan pencahayaan—hidupkan/matikan lampu mengikut jadual yang ditetapkan. • Kawalan kuasa elektrik—mengawal dan memantau peralatan elektrik dan mekanikal teras. • Pemanasan—jadualkan sistem hidup dan mati; mengekalkan titik suhu yang ditetapkan. • Pengudaraan—laraskan berdasarkan kawalan penghunian. • Keselamatan dan pemerhatian—kawalan capaian; pengawasan dan pengesanan pencerobohan. • Sistem penggera kebakaran—sistem kawalan asap; lokasi penggera aktif. • Lif—paparan video lif, sistem status. • Pemantauan paip dan air—mengesan aliran hidraulik, buka/tutup injap secara automatik, memantau/memerhati sisihan suhu. Komponen BAS • Pengawal (Controller) • Peranti Medan (Field Device) • Penggerak Mekanikal (Mechanical Actuators) • Sistem Ketersambungan (Connectivity System) • Antaramuka pengguna (User Interface)
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |74 Pengawal (Controller) ✓ Pengawal ialah komponen utama sistem automasi bangunan — keseluruhan kerja BAS bergantung padanya. Pengawal bertanggungjawab untuk mengumpul data daripada penderia untuk tujuan memantau parameter sebenar dan, berdasarkan algoritma yang diajar, ia melaksanakan tindakan yang perlu untuk memenuhi keperluan. Peranti Medan (Field Device) ✓ Peranti medan mengumpul maklumat yang diperlukan tentang kawasan atau bilik tertentu supaya bangunan itu sistem automasi menjalankan tindakan tertentu. Beberapa peranti ini termasuk pengukuran penderia untuk suhu, aliran udara, tahap kelembapan, tekanan pembezaan, tahap CO2 dan asap pengesan. Penggerak Mekanikal (Mechanical Actuators) ✓ Penggerak mekanikal termasuk penggerak peredam dan injap kawalan. Injap kawalan digunakan untuk mengawal aliran cecair yang berbeza, seperti air. Penggerak peredam digunakan untuk mengawal mekanisme buka/tutup peredam mekanikal yang dipasang pada pelbagai kedudukan saluran. Sistem Ketersambungan (Connectivity System) ✓ Sistem automasi bangunan tidak berguna jika fungsi tidak dapat dilaksanakan melalui sistem kawalan pusat. Untuk tujuan ini, sistem komunikasi adalah bahagian yang penting. Sistem komunikasi terdiri daripada protokol yang membolehkan komunikasi dan perkongsian data antara peranti yang berbeza di lokasi yang berbeza. Antaramuka pengguna (User Interface) ✓ Antara muka pengguna membolehkan interaksi dengan sistem automasi bangunan. Pengguna boleh memantau keadaan iklim sebenar keseluruhan kemudahan atau lokasi tertentu. Antara muka pengguna juga membolehkan pengguna memasukkan nilai yang dikehendaki bagi parameter iklim tertentu. Fungsi BMS 1. Kawalan sistem dan perkhidmatan bangunan 2. Pemantauan masa nyata operasi dan prestasi bangunan 3. Arah aliran dan pembalakan operasi dan prestasi bangunan 4. Penjadualan masa sistem pembinaan
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |75 5. Pengurusan kerosakan dan membimbangkan 6. Kawal pengaturcaraan aplikasi 7. Pengurusan acara pengguna 8. Pengurusan dan pelaporan tenaga Seni bina rangkaian Seni bina rangkaian sistem kawalan biasa, terdiri daripada beberapa peringkat rangkaian: • Peringkat Pengurusan • Pengawal Tahap Sistem atau Tahap Bangunan • Pengawal Peringkat Medan 1. Peringkat atasan (Peringkat Pengurusan). Penghantaran dan pentadbiran serta bekerja dengan pangkalan data dan fungsi statistik. Pada tahap ini kerjasama antara kakitangan, dan sistem adalah dilakukan, yang dilaksanakan melalui peranti komputer. 2. Peringkat pertengahan (System-Level). Pengurusan automatik proses berfungsi. Asas komponen tahap ini ialah: pengawal utama, unit input-output isyarat, dan pelbagai pensuisan peralatan. 3. Tahap rendah (Field Level). Tahap terminal dengan fungsi input/output. Tahap ini termasuk penderia, mekanisme penggerak, pengkabelan antara peranti dan tahap pertengahan rendah.
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |76 LATIHAN PENGUKUHAN 1. Berikan 3 perkara yang menyebabkan paip perkhidmatan gas tidak boleh dipasang pada sesuatu kawasan? (3 markah) ………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………… 2. Apakah yang dimaksudkan dengan LPG? (3 markah) ………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………….. 3. Komponen utama sistem pengurusan bangunan dan fungsi asasnya adalah seperti berikut. Terangkan setiap komponen utama tersebut : • Kawalan dandang ………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………… • HVAC ………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………… • Kawalan pencahayaan ………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………….. • Kawalan kuasa elektrik ………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………… • Pemanasan ………………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |77 JAWAPAN 1. Paip perkhidmatan gas tidak boleh: • Melalui di bawah dasar dinding atau asas ke bangunan. • Dipasang di dalam rongga dinding atau melaluinya kecuali oleh laluan terpendek. • Dipasang di ruang kosong yang tidak mempunyai pengudaraan digantung dan dinaikkan lantai dengan pengudaraan silang. • Mempunyai kabel elektrik yang dilekatkan padanya. • Berada berhampiran mana-mana sumber haba 2. Liquid Petroleum Gas (LPG) adalah hasil sampingan daripada proses penapisan minyak. Mereka juga ditemui secara semula jadi di laut utara dan medan minyak lain. Gas-gas ini adalah dicairkan dalam tempat kepada kira-kira 1/200 daripada isipadunya sebagai gas oleh penggunaan tekanan sederhana untuk kemudahan dalam pengangkutan dan penyimpanan. 3. Komponen utama sistem pengurusan bangunan dan fungsi asasnya adalah seperti berikut: • Kawalan dandang—kekalkan suhu malar dan hidupkan/matikan dandang pada masa tertentu. • HVAC—mengekalkan keadaan udara tertentu berkenaan dengan suhu dan kelembapan; kawalan kipas dan peredam; mengawal unit pengendalian udara dan unit gegelung kipas. • Kawalan pencahayaan—hidupkan/matikan lampu mengikut jadual yang ditetapkan. • Kawalan kuasa elektrik—mengawal dan memantau peralatan elektrik dan mekanikal teras. • Pemanasan—jadualkan sistem hidup dan mati; mengekalkan titik suhu yang ditetapkan.
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |78 TOPIK 7 : BEKALAN DAN PENGAGIHAN ELEKTRIK 7.1 PENJANAAN DAN PENGAGIHAN KUASA Penjanaan suatu pengeluaran tenaga elektrik dengan kadar yang banyak dan diperolehi daripada stesen janakuasa elektrik hasil daripada pergerakan oleh air, gas, stim dan sebagainya. Rajah 7.1 Rajah proses penghasilan tenaga elektrik Di dalam penjanaan elektrik terdapat pengalir. Apabila pengalir berpusing maka pemotongan uratdaya magnet akan berlaku. Hasil pemotongan uratdaya tersebut oleh pengalir yang menghasilkan daya gerak elektrik. Penjanaan elektrik terdiri daripada enam (6) jenis stesen janakuasa elektrik iaitu : i. Stesen janakuasa elektrik hidro Rajah 7.2 Stesen janakuasa elektrik hidro • Air ditakung pada suatu paras yang tinggi dan luas supaya dapat menghasilkan suatu tenaga yang kuat bagi menggerakkan kipas turbin Tenaga Air Tenaga Stim Tenaga Gas Tenaga Mekanikal Tenaga Elektrik
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |79 • Air disalurkan menerusi saluran masuk ke turbin dengan suatu tekanan yang kuat dan deras. • Injap air berfungsi mengawal kelajuan air. • Tekanan air yang kuat dan deras ini akan menggerakkan kipas turbin. • Apabila kipas turbin berputar maka pengalir dalam penjana akan bergerak dan uratdaya akan dipotong, seterusnya menghasilkan daya gerak elektrik. • Air yang keluar dari turbin akan disalurkan ke Sungai. ii. Stesen janakuasa elektrik stim Rajah 7.3 Stesen janakuasa elektrik stim • Arang batu dibakar sebagai bahan api supaya dapat memanaskan air yang disalurkan ke dandang. • Hasil pemanasan air akan mengeluarkan stim bertekanan tinggi. • Stim tersebut disalurkan ke turbin bagi memutarkan kipas turbin. • Pemotongan uratdaya berlaku dan menghasilkan daya elektrik menyebabkan tekanan stim yang keluar daripada turbin menjadi rendah dan disalurkan ke condenser supaya bertukar menjadi air. • Air tersebut akan disalurkan ke kawasan takungan air dan dipam semula ke dandang untuk mengulang proses.
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |80 iii. Stesen janakuasa elektrik gas Rajah 7.4 Stesen janakua elektrik gas • Udara disedut dan dimampatkan oleh pemampat dari luar dan disalurkan ke ruang pembakaran. • Bahan api dimasukkan ke dalam ruang pembakaran dan dibakar Bersama aliran udara. • Hasil daripada pembakaran, gas bertekanan tinggi dihasilkan. • Gas tersebut disalurkan ke turbin. Sebahagian gas tersebut akan berfungsi untuk menggerakkan kipas turbin dan sebahagian lagi menggeakkan pemampat. • Oleh kerana kipas turbin berputar, maka pengalir rotor juga berputar dan seterusnya menghasilkan bekalan elektrik • Gas yang keluar dari turbin disalurkan keluar melalui saluran gas lawas. iv. Stesen janakuasa elektrik disel Rajah 7.5 Stesen janakuasa elektrik disel • Penjana disambungkan kepada enjin diesel dengan menggunakan aci • Pergerakan enjin diesel memutarkan penjana untuk menghasilkan elektrik
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |81 v. Stesen janakuasa elektrik nuclear • Rod bahan api mengandungi bahan api nuclear seperti uranium dan plutonium digunakan dalam reactor • Tindak balas pelakuran dalam reactor menghasilkan tenaga yang digunakan untuk menghasilkan stim bertekanan tinggi yang memutarkan turbin stim • Turbin stim memutarkan penjana untuk menhasilkan elektrik vi. Stesen janakuasa lektrik solar Rajah 7.6 Stesen janakuasa elektrik solar • Mengurangkan kebergantungan kepada janaan bahan api fosil. • Antara projek solar di Malaysia ialah di Sepang yang boleh menyumbang 50Mwac tenaga menerusi 230,000 panel solar. Pengagihan Elektrik Penghantaran dan pengagihan tenaga elektrik dari stesen kuasa kepada pengguna. i. Dalam sebuah stesen janakuasa yang besar, penjana boleh menjana voltan ulang-alik sehingga 25kV. Voltan ini boleh dinaikkan selanjutnya sehingga 132 kV untuk penghantaran kuasa itu dipindahkan ke kabel dan dihantar kepada suatu rangkaian bekalan di seluruh negara yang dipanggil grid. ii. Menggunakan grid, stesen kuasa di kawasan yang permintaan adalah rendah boleh digunakan untuk membekalkan elektrik ke kawasan mana yang mempunyai permintaan tinggi. iii. Kuasa dari grid diagihkan oleh satu siri pencawang iv. Transformer pada pencawang menginjak voltan turun kemngikut peringkat ke tahap yang diperlukan pengguna.
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |82 Fungsi komponen dalam sistem pengagihan elektrik i. Altenator di stesen janakuasa dipacu oleh turbin besar untuk menjana arus ulang alik (AU) ii. Voltan AU boleh dinaikkan sehinggan 25kV iii. Stesen lapangan suis menyambungkan stesen kuasa kepada rangkaian grid nasional. iv. Rangkaian grid nasional merupakan rangkaian kabel dan transformer yang menyambungkan semua perumahan, sekolah, pejabat dan kilang kepada stesen kuasa utama. v. Apabila penghantaran dari grid ini sampai ke pencawang transformer utama yang besar. vi. Transformer injak turun mengubah voltan grid yang lebih rendah misalnya 132kV ke 33kV. vii. Voltan 33kV diagihkan ke industry berat manakala 11kV untuk industri kecil. viii. Pencawang transformer tempatan akhirkan menurukan voltan sehingga 450kV untuk kegunaan sekolah, pejabat dan 24kV untuk rumah kediaman. Bekalan elektrik dan sistem pendawaian rumah kediaman i. Arus elektrik yang terdapat dalam bateri ialah arus terus (AT) yang mengalir dalam satu arah Tunggal ii. Arus elektrik yang digunakan untuk kipas dan television ialah arus ulang alik (AU) yang mengalir berubah arah secara berulang alik. iii. Bekalan elektrik yang diperolehi daripada stesen janakuasa dibekalkan melalui dua kabel iaitu kabel hidup yang membekalkan voltan sebanyak 240V dan kabel neutral yang melengkapkan litar elektrik dari rumah kediaman ke stesen janakuasan. iv. Kedua-dua kabel disambungkan kepada suatu kotak meter yang mengandungi meter elektrik, suis utama dan pemutus litar. v. Dari kotak utama, kabel-kabel ini bercabang keluar kepada beberapa litar yang lain. vi. Litar-litar ini membawa arus elektrik kepada lampu, soket, dapur dan sistem pemanas air di rumah kediaman.
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |83 7.2 Transformer Transformer ialah suatu alat yang boleh menukar tenaga elektrik daripada satu voltan ke voltan yang lain. Arus ulang alik (AU) ialah arus elektrik yang arah alirannya berubah-ubah secara berterusan. Manakala arus terus (AT) ialah arus elektrik yang mengalir dalam satu arah sahaja. Rajah 7.7 Tansformer • Transformer terdiri daripada teras besi lembut berlamina yang dililit dengan gegelung dawai pada dua bahagian berlainan. • Gegelung di mana arus elektrik memasuki yang dipanggil gegelung primer dan voltan yang melalui gegelung primer dikenali voltan primer. • Gegelung di mana arus elektrik keluar dari transformer dikenali sebagai gegelung sekunder. Voltan arus elektrik di gegelung sekunder dikenali voltan sekunder. Perbezaan transformer : Transformer Injak Turun Transformer Injak Naik Kegunaan Untuk menurunkan voltan output Untuk menaikkan voltan output Voltan Output Voltan output adalah lebih rendah daripada voltan input Voltan output adalah lebih tinggi daripada voltan input Bilangan Lilitan Bagi Gegelung Bilangan lilitan dalam gegelung sekunder adalah lebih sedikit daripada bilangan lilitan dalam gegelung primer. Bilangan lilitan dalam gegelung sekunder adalah lebih besar daripada bilangan lilitan dalam gegelung primer.
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |84 Fungsi transformer dalam penggunaan elektrik di rumah kediaman i. Bekalan elektrik yang sampai dirumah mempunyai voltan kira-kira 240V ii. Kebanyakan peralatan elektrik dirumah beroperasi pada voltan yang lebih rendah iii. Sebagai contoh sebuah komputer riba beroprasi dengan voltan kira-kira 20V. Oleh yang demikian bekalan elektrik 240V perlu dikurangkan dengan transformer injak turun yang ada pada adapter yang disambungkan ke komputer riba. 7.3 Fius dan Pemutus Litar Fius ialah satu bentuk perlindungan yang biasa digunakan. Suatu suis automatic khas yang dikenali sebagai pemutus litar akan bertindak dan memutuskan arus sebaik Sahaja mengesan litar pintas berlaku atau mengesan arus terlalu besar dalam pendawaian. Jenis Fius Fius Pendawaian Semula Fius Kartrij • Apabila fius pendawaian semula terbakar, dawai fius digantikan dengan suatu dawai fius yang sama jenis dan saiz. • Fius ini biasanya dalam kotak pengagihan sistem pendawaian dirumah. • Fius ini biasa dinilai pada 5A,10A,15A dan 30A. • Jika fius kartrij terbakar, fius diganti dengan fius kartrij yang lain dengan nilai yang sama. • Fius ini biasa dipasang dalam plug 3pin dan beberapa alatan elektrik yang lain. • Fius kartrij terdiri daripada dawai fius dibalut dalam suatu tiub kaca atau seramik yang kecil. • Fius kartrij dibuat dengan nilai 1A,2A,5A, 10A dan 13A. Fungsi fius dalam sistem pendawaian elektrik i. Suatu fius terdiri daripada suatu dawai kuprum yang disadur dengan timah. ii. Apabila arus melebihi nilai fius, ia akan menjadi terlalu panas dan melebur. iii. Dalam suatu sistem pendawaian, fius dipasang pada dawai hidup dalam peralatan. iv. Apabila litar dibebankan dengan arus yang berlebihan, fius akan terbakar dan memutuskan litar. Ini akan melindungi dawai daripada kepanasan melampau dan menyebabkan kebakaran atau merosakkan peralatan tersebut.
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |85 v. Fius dengan nilai berbeza digunakan dalam peralatan yang berbeza, mengikut kuasa yang diperlukan. vi. Had nilai fius yang digunakan biasanya lebih besar sedikit daripada arus diperlukan oleh peralatan. Pemutus Litar Bertujuan melindungi litar elektrik, harta benda dan pengguna daripada kebakaran, kerosakan dan kecederaan yang membawa maut. Jenis pemutus litar i. Pemutus litar kenit (MCB – miniature circuit breaker) ii. Pemutus litar bekas beracuan (MCCB – molded case circuit breaker) iii. Pemutus litar udara (ACB- air circuit breaker) iv. Pemutus litar hampagas (OCB) 7.4 Pembumian dan Ikatan Pembumian ialah suatu sistem sambungan yang dibuat diantara logam dalam pepasangan elektrik dengan jisim bumi. Rajah 7.8 Ikatan dan pembumian (Sumber : OSHA) Pengikatan dan pembumian yang mencukupi memastikan bahawa semuanya berada pada titik sifar tanah yang sama dan membolehkan pelepasan elektrik ke bumi dengan selamat bagi menggelakkan percikan statik. Ia juga berlaku untuk membumikan setiap objek secara terpisah apabila kakisan, getaran atau aktiviti pemeliharaan dapat memutuskan sambungan ikatan. Tujuan pembumian keatas pepasang dan alat elektrik adalah untuk mengelakkan bahaya kejutan elektrik hasil daripada sentuhan antara bahagian beraliran terdedah
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |86 yang hidup akibat sesuatu kerosakan. Bahagian beraliran terdedah termasuklah logam bahagian luar alat elektrik, conduit, kabel dan alatambah. Peranan dawai bumi dalam sistem pendawaian elektrik i. Bumi (tanah) adalah konduktor yang baik. Elektrik akan sentiasa mengalir ke bumi jika boleh dan akan melalui laluan yang paling singkat. ii. Adalah amat berbahaya jika dawai hidup menyentuh mana-mana komponen logam peralatan elektrik yang terdedah kerana elektrik akan mengalir ke bumi melalui badan manusia. iii. Untuk mengelakkan ini berlaku, dawai ketiga dimasukkan dalam sistem pendawaian dan disambungkan ke bumi. Ia dikenali dawai bumi. iv. Dawai bumi menyambungkan komponen logan beberapa peralatan bumi. Jika dawai hidup dirosakkan dan menyentuh komponen logam peralatan, satu arus yang besar mengalir ke bumi dan membakar fius dalam dawai hidup. Jenis pembumian i. TT ii. TN-S iii. TN-C-S iv. TN-C v. IT – Tidak digunakan untuk perbekalan umum Maksud huruf pertama T Satu atau lebih punca bekalan disambung kebumi oleh pihak pembekal I Tiada punca bekalan disambung terus kebumi Maksud huruf kedua T Semua pengalir terdedah pada pepasangan pengguna disambung ke jisim bumi N Semua pengalir terdedah pada pepasangan pengguna disambung ke pengalir bumi yang disediakan pembekal Maksud huruf ketiga dan keempat S Pengasingan pengalir neutral dan bumi (separated) C Pengalir neutral dan bumi dicantum (combined)
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |87 Bahagian pembumian i. Pembumian sistem Tujuannya ialah untuk mengasingkan sistem yang rosak supaya ia tidak memberi kesan kepada perkakasan dan manusia. ii. Pembumian peralatan Tujuan pembumian kepada peralatan ialah untuk keselamatan manusia jika berlaku kegagalan penebat untuk berfungsi. Ia akan memberi laluan yang berintangan rendah untuk alektrik mengalir ke bumi sekiranya rintangan yang dibuat lebih rendah daripada rintangan badan manusia. Cara-cara mengelak kebocoran arus elektrik Oleh kerana bahaya elektrik boleh memudaratkan nyawa dan harta benda makai a perlu diuruskan sebaiknya. Antara kaedah yang boleh diamalkan bagi mengelak kebocoran arus elektrik ialah : i. Semua bahagian pengalir terdedah dan badan berlogam dibumikan ii. Pengalir yang digunakan hendaklah bertebat dua lapis iii. Mengasingkan bahagian logam agar tidak bersentuh dengan pengalir yang membawa arus Perkara-perkara yang memerlukan pembumian i. Semua struktur logam dalam sistem pendawaian yang bukan membawa arus seperti pelapik logam, conduit, salur dan sesalur. ii. Paip air utama iii. Paip pemasangan gas iv. Paip perkhidmatan lain dan penyaluran v. Sistem pemanasan dan penyamanan udara vi. Bahagian logam terdedah dalam struktur bangunan vii. Sistem perlindungan kilat
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |88 Rajah 7.9 Cara sambungan pengalir bumi Istilah pembumian elektrik i. Pengalir perlindungan • Konduktor yang menyambung semua point pembumian pada litar ke bumi • Laluan arus yang bocor pada bahagian yang terdedah dialirkan dengan selamat kebumi dan dialirkan semula pada sumber bekalan. ii. Pengalir bumi • Konduktor yang menyambung terminal bumi utama ke elektrod bumi iii. Terminal pembumian utama • Tempat tamat semua pengalir perlindungan dan pengalir bumi dalam atau diluar papan agihan. iv. Elektrod bumi • Logam yang ditanam kedalam bumi sebagai sambungan ke jisim bumi. Bahan yang digunakan ialah rod kuprum, paip galvani, besi tuangan dan jalur kuprum. • Logam aluminium tidak boleh digunakan sebagai elektrod bumi. • Nilai rintangan elektrod bumi bergantung pada jenis tanah,jenis elektrod dan panjang elektrod. v. Pengalir ikatan • Terdapat dua jenis utaman dan tambahan • Penlair aluminium atau aluminium pelapik kuprum tidak boleh digunakan. • Disambung seberapa dekat dengan terminal bumi uatama • Pengalir ikatan tambahan bagi perlindungan mekanikal.
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |89 LATIHAN PENGUKUHAN 1. Senaraikan enam (6) jenis stesen janakuasa elektrik. 2. Berikan tiga (3) fungsi transformer dalam penggunaan elektrik di rumah kediaman 3. Apakah kaedah yang boleh diamalkan bagi mengelakkan berlaku kebocoran arus elektrik di rumah kediaman. JAWAPAN Soalan 1 : Senaraikan enam (6) jenis stesen janakuasa elektrik i. Stesen janakuasa elektrik hidro ii. Stesen janakuasa elektrik stim iii. Stesen janakuasa elektrik gas iv. Stesen janakuasa elektrik diesel v. Stesen janakuasa elektriknuclear vi. Stesen janakuasa elektrik solar Soalan 2 : Berikan tiga (3) fungsi transformer dalam penggunaan elektrik di rumah kediaman i. Bekalan elektrik yang sampai dirumah mempunyai voltan kira-kira 240V ii. Kebanyakan peralatan elektrik dirumah beroperasi pada voltan yang lebih rendah iii. Sebagai contoh sebuah komputer riba beroprasi dengan voltan kira-kira 20V. Oleh yang demikian bekalan elektrik 240V perlu dikurangkan dengan transformer injak turun yang ada pada adapter yang disambungkan ke komputer riba. Soalan 3 : Apakah kaedah yang boleh diamalkan bagi mengelakkan berlaku kebocoran arus elektrik di rumah kediaman. i. Semua bahagian pengalir terdedah dan badan berlogam dibumikan ii. Pengalir yang digunakan hendaklah bertebat dua lapis iii. Mengasingkan bahagian logam agar tidak bersentuh dengan pengalir yang membawa arus
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |90 TOPIK 8 : PERPAIPAN DAN SISTEM SANITARI Perkhidmatan bangunan adalah kerja-kerja berkaitan dengan kemudahan bangunan yang mana ia bertujuan untuk menjamin kebersihan dan kesihatan penghuni serta menjaga daripada pencemaran alam sekitar. 8.1 Pemasangan paip dan system sanitari dalam bangunan System sanitari merupakan system yang merangkumi peralatan kebersihan dan system paip kebersihan didalam sesebuah bangunan. Mengikut peraturan bangunan 1985 sanitasi merupakan satu air basuhan dan bahan-bahan kotoran dan bangunan untuk tujuan penghapusan yang terdiri daripada kelengkapan seperti paip saluran, ruang pemeriksaan dan tangki penghapus. Kepentingan system sanitasi ialah : i. Mengumpul dan mengalirkan sisa domestic seperti pepejal dan air sisa ii. Menghalang pencemaran bau daripada sisa domestic iii. Menggelakkan penyakit berjangkit Kelengkapan sanitasi Kelengkapan sanitasi termasuklah kelengkapan untuk kemudahan membuang air besar serta air kecil ditandas, kelengkapan untuk kemudahan membasuh serta mandi dan sebagainya di dalam sesebuah rumah kediaman atau bangunan. Alat-alat kelengkapan ini biasanya dilengkapkan perangkap yang mengandungi adang air untuk menyekat udara kotor daripada masuk kedalam bangunan. Kelengkapan ini boleh didapati dalan berbagai jenis dan pilihan serta diperbuat daripada seramik, logam atau plastic. Ketika membuat pemilihan kelengkapan sanitasi, beberapa perkara perlu diambil kira bagi menjamin kebolehfungsian sesuatu system sanitasi : i. Kemudahan pembersih – mempunyai permukaan yang licin, tidak menyerap air, tidak berkarat dan mudah dibersihkan ii. Tahan lasak – tidak mudah pecah dan rosak iii. Rupabentuk menarik dan mudah dikendalikan iv. Mudah diperolehi v. Ekonomi dari segi kerja pemasangan, pembelian dan penyenggaraan. vi. Memberi keselesaan kepada pengguna
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |91 Sistem pembentungan System pembentungan merupakan satu system yang mempunyai tempat pengolahan, system pengepam, paip pembentung dan peralatan lain yang digunakan untuk membawa, mengepam dan mengolah air kumbahan sebelum dialirkan ke Sungai dan sebagainya. Jenis system pembentungan i. System pembentungan air atas tanah • Sumber yang dialirkan adalah dari punca air hujan, basin, sinki dan perangkap lantai. • Air yang dialirkan dari basin, dan perangkap lantai tidak berbau dan terlalu kotor. • Air hujan dari bumbung akan disalirkan ke gater dan ke paip turun seterusnya ke longkang. ii. System pembentungan air bawah tanah • Daripada saluran bahan buangan seperti tandas, tempat buang air kecil dan sinki. • Bahan buangan yang dialirkan melalui system ini adalah daripada bahan buangan berbau. • Ia akan dialirkan melalui saluran paip bawah tanah ke tangka septic untuk dicuci dan selepas itu disalurkan ke Sungai dan lainlain. Jenis system saliran air i. System saliran berasingan Rajah 8.1 Sistem saliran berasingan • Pembentungan berasingan adalah saluran air buangan dialirkan secara berasingan.
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |92 • Air hujan dan air Kawasan berturap akan dialirkan oleh saliran air permukaan ke pembentung air permukaan dan seterusnya ke Sungai. • Aliran air kotor dari alatan kebersihan dialirkan ke saliran air kotor menerusi saliran bawah atanah ke saliran pembentung Najis. • Saliran air hujan tidak memerlukan pemasangan perangkap kerana tiada bau manakala saliran air kotor memerlukan pemasangan perangkap bagi mengelakkan bau busuk. • System ini mahal kerana kos untuk membeli paip yang banyak tetapi dapat mengurangkan beban paip yang ditanggung oleh pembentungan. ii. Sistem gabungan Rajah 8.2 Sistem gabungan • System gabungan adalah sumber air kotor dari alatan kebersihan dan air permukaan dialirkan ke satu saliran pembentung gabungan. • System ini mudah dipasang dan kos pembelian paip dapat dijimatkan. • Air hujan yang dialirkan dapat membantu membersihkan saluran pembentungan. iii. Sistem separa berasingan • System ini bertujuan menjimatkan kos pembentungan atau pengaliran kumbahan. • Biasanya satu saliran air hujan berada dibelakang rumah akan digabungkan ke saliran air sisa.
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |93 Prinsip-prinsip rekabentuk sistem saliran untuk rumah kediaman. Perkara-perkara yang berikut mestilah dipertimbangkan dalam mereka bentuk sistem saliran: i. pelan sistem mestilah tepat dan bilangan bengkokan, perangkap dan lurang mestilah minimum. ii. Paip hendaklah diletakkan dalam keadaaan lurus dari satu titik ke satu titik yang lain. iii. Paip hendaklah tidak menyerap, tahan lasak, licin pada jaranya dan cukup kuat. iv. Paip mestilah disokong secukupnya tanpa menghadkan gerakannya. v. Saliran air kotor mestilah mempunyai peralihan udara dengan baik, untuk mengelakkan penumpuan gas kotor dan turun naik tekanan udara dalam paip yang boleh menyebabkan gegeluk tidak mengedap atau mangkuk tandas tersumbat. vi. Semua bahagian sistem saliran mestilah mudah dimasuki bagi tujuan pemeriksaan dan pembersihan. vii. Paip hendaklah tidak melalui bawah bangunan kecuali jika betul-betul terpaksa dan paip tidak boleh diletakkan berdekatan dengan tapak bangunan. viii. Paip tidak boleh diletakkan berdekatan dengan pokok kerana paip mungkin akan dirosakkan oleh akar pokok. 8.2 Pemasangan paip dan kelengkapan sanitasi Kelengkapan sanitasi terdiri daripada alat-alat tandas seperti tandas pam, besen, tempat buang air kecil di mana sumber air digunakan untuk membersih dan menyalurkan kotoran keluar. Tandas pam meliputi kelengkapan yang penting dalam sistem pembetungan. Ia diperbuat daripada bahan tembikar dan dibentuk mengikut kehendaknya. Tandas pam boleh didapati dalam dua jenis, iaitu : a. Tandas pam cangkung b. Tandas pam duduk Tandas pam cangkung biasanya mempunyai tangki air aras tinggi manakala tandas pam duduk mempunyai tangki air aras yang rendah.
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |94 Rajah 8.3 Kelengkapan tandas Tekanan air untuk membersihkan kumbahan oleh tandas pam aras tinggi adalah lebih kuat dan berkesan berbanding dengan tandas pam aras rendah. Tangki air mengeluarkan air melalui paip kumbah dengan menekan atau menarik tuil tangki. Ini akan akan menggerakkan sifon yang berada dalam tangki untuk mengeluarkan air. Muatan air di dalam tangki ialah 9 liter dan kaedah mengisi penuh semula tangki itu adalah dikawal oleh injap bebola. Tangki air ini dibuat daripada tembikar atau plastik. Rajah 8.4 Tangki Tandas pam duduk Ia mengandungi takung utama dan tangki air rendah. Takung utama adalah diperbuat daripada tembikar bergerlis dalam pelbagai warna. Ia mengandungi satu adang air untuk menahan air daripada paip betung supaya bau busuk tidak masuk ke dalam tandas. Hujung keluarnya mempunyai perangkap ‘S’ dan ‘P’ yang disambungkan kepada paip betung. Tandas pam duduk dipasang skru dan disimenkan kepada lantai.
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |95 Rajah 8.5 Kedudukan pemasangan tandas duduk Aksesori bagi system sanitasi Dalam system sanitasi, pengendaliannya melibatkan lekapan dan perbekalan air dimana kelengkapan utama tab mandi, besen dan tandas, perkaskasan seperti rak, bar atau gelang tuala, pemegang tisu dan bekas sabun merupakan aksesori. i. Injap penutup (Stop Corks) – injap penutip dikenali sebagai pili penutup digunakan bagi membolehkan aliran air dikawal. ii. Paip Mandian (Shower) – bagi tujuan mandian dibilik air yag dilengkapi paip pancuran dan pili. iii. Perangkap lantai – penyaring yang dipasang pada lantai bilik air bagi menhalang kemasukan objek-objek besar. iv. Penyaring sinki (strainer sink) – dipasang pada lubang outlet sinki bagi menhalang kemasukan objek besar.
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |96 Rajah 8.6 Contoh aksesori bilik mandi Perangkap Perangkap yang digunakan di dalam sistem pembetungan ini ialah sejenis paip yang dibentuk khas untuk menyimpan atau menakung air di dalamnya. Ia berfungsi untuk mencegah gas kumbahan terkeluar dari sistem pembetungan seterusnya memasuki bangunan. Gas kumbahan ini dihalang oleh air yang bertakung di dalam perangkap tersebut, yang dinamakan air adang. Dalamnya air adang ini berbeza-beza dari 25 mm hingga 75 mm dan untuk menjamin supaya tindakannya berkesan, air mestilah sentiasa ada di dalam perangkap tersebut. Didapati beberapa jenis perangkap yang boleh dikelaskan mengikut bentuk dan kegunaannya. Dia antaranya ialah perangkap ‘P’ dan perangkap ‘S’. Ia dinamakan demikian kerana bentuknya adalah sama seperti huruf-huruf tersebut. Ia diperbuat daripada besi tuangan, terdapat di bilik air, dapur dan lain-lain tempat di mana air kotor dikeluarkan melalui saluran air. Rajah 8.7 Perangkap
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |97 Jenis paip air Bahan-bahan yang digunakan untuk membuat kerja-kerja paip adalah terdiri daripada besi bergalvani, tembaga dan plastik. Paip induk biasanya diperbuat daripada konkrit yang berdiameter 100 mm – 150 mm. Kerja-kerja paip tempatan kebanyakannya menggunakan paip besi bergalvani atau plastik (PVC). kerana ia senang dikerjakan dan harganya pun berpatutan berbanding dengan tembaga Paip besi bergalvani Paip besi bergalvani digunakan dengan meluas sebagai paip bekalan air oleh kerana ia mempunyai beberapa kelebihan, iaitu dari segi kekuatan dan rintangan yang tinggi kepada tekanan air serta mempunyai sifat merintang hakisan yang berlaku di bahagian dalam paip itu. Saiz-saiz paip besi bergalvani yang sesuai untuk bekalan air rumah kediaman adalah dari 20, 28, 32 hingga 40 mm diameter. ia dibekalkan 6 meter panjang sebagai ukuran tetap. Sambungan antara paip besi bergalvani dilakukan dengan membuat alur-alur pada hujung paip dan disambungkan dengan siku, soket, tee, nat ‘coupling’ dan punat. Untuk mengelakkan kebocoran air pada sambungan, melekatkan dengan pengedap pada alur-alur paip sebelum ia disambungkan. Larian paip lurus dikehendaki disokong di antara jarak 2.5 hingga 3 meter dengan cangkuk tembok atau klip. Rajah 8.8 Penyambung paip Paip plastik Paip plastik jenis PVC (Polyvinyl Chloride) ialah sejenis plastik yang tidak boleh melentur. Ia adalan bahan yang ringan, kerana tidak berkarat dan senang dikerjakan kecuali mudah patah kerana sifatnya yang tidak boleh melentur. Oleh itu paip PVC biasanya digunakan sebagai paip bekalan air di atas tanah, terutama sebagai paip agih yang tersembunyi di dalam tembok. Untuk bekalan air panas, paip plastik tidak boleh digunakan selain daripada paip tembaga. Jenis paip plastik yang sesuai dipasangkan di dalam tanah ialah plastik yang boleh lentur (polythene). paip plastik
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |98 yang ada dalam pasaran ialah bersaiz 17 hingga 609 mm tetapi saiz yang banyak digunakan ialah 21, 26, 33, 42, 48 dan 60 mm diameter luar. Rajah 8.9 Fitting paip Kaedah menyambung paip plastik dapat dilakukan dengan menggunakan penyambung soket, siku dan tee yang diglukan kepada hujung paip dengan pengedap khas untuk PVC. Rajah 8.10 Penyambungan paip jenis soket Pili penutup dan tap Penggunaan pili penutup ialah membolehkan kawalan bekalan air melalui sepanjang paip yang tertentu. Dengan memusing kepala pili penutup itu, air yang mengalir dari paip dapat dibuka atau ditutup mengikut kehendaknya. Pili penutup didapati dalam dua jenis, iaitu : a. Pili penutup jenis injap bebola b. Pili penutup jenis injap pintu.
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |99 Pili penutup jenis injap bebaola adalah amat sesuai untuk tekanan air yang tinggi seperti paip servis, manakala jenis injap pintu lebih sesuai untuk tekanan air rendah terutama dipasangkan pada paip agih tangki simpan air. Pili penutup injap pintu tidak mempunyai sesendal getah dan tidak memberikan suatu penutup yang berkesan dalam tekanan air yang tinggi. Rajah 8.11 Pili penutup Tap merupakan suatu aksesori utama dalam sistem belakan air. ia membolehkan aliran air ditutup atau dibuka pada kelengkapan sanitasi seperti besen, tab mandi dan sinki dapur. untuk kegunaan biasa, jenis yang paling sesuai ialah tap bebibir dan tap tiang. Tap bebibir digunakan untuk memasang pada tembok manakala tap tiang digunakan untuk dipasang pada lubang kelengkapan sanitari LATIHAN PENGUKUHAN 1. Nyatakan dengan jelas, tiga (3) kepentingan utama system sanitasi di dalam sesebuah bangunan. 2. Senarai 3 jenis kelengkapan dan aksesori dalam system sanitasi. 3. Terangkan perbezaan system saliran yang terdapat dalam sesebuah bangunan.
D C A 4 0 1 4 B u i l d i n g S e r v i c e s |100 JAWAPAN : Soalan 1 : Kepentingan system sanitasi ialah : i. Mengumpul dan mengalirkan sisa domestic seperti pepejal dan air sisa ii. Menghalang pencemaran bau daripada sisa domestic iii. Menggelakkan penyakit berjangkit Soalan 2 : Kelengkapan i. Tandas duduk ii. Tandas cangkung iii. Tangki Pam iv. Sinki Aksesori i. Rak mandian ii. Bar penggantung tuala iii. gelang tuala iv. pemegang tisu v. bekas sabun Soalan 3 : Berasingan Gabungan Separa Berasingan Pembentungan berasingan adalah saluran air buangan dialirkan secara berasingan. Air hujan dan air Kawasan berturap akan dialirkan oleh saliran air permukaan ke pembentung air permukaan dan seterusnya ke Sungai. Aliran air kotor dari alatan kebersihan dialirkan ke saliran air kotor menerusi saliran bawah atanah ke saliran pembentung Najis. System gabungan adalah sumber air kotor dari alatan kebersihan dan air permukaan dialirkan ke satu saliran pembentung gabungan. System ini mudah dipasang dan kos pembelian paip dapat dijimatkan. Air hujan yang dialirkan dapat membantu membersihkan saluran pembentungan. System ini bertujuan menjimatkan kos pembentungan atau pengaliran kumbahan. Biasanya satu saliran air hujan berada dibelakang rumah akan digabungkan ke saliran air sisa.