BOOK 02 สมุดไทยและใบลาน

ภาพต่่อมาเป็็นภาพขนาด 4 หน้า้ สมุุดไทย แสดงเรื่่�องราว 2 ตอน
ตามตัวั อัักษรที่่�เขีียนไว้้ คืือ “เมื่่อ� โจนแทง” เมื่่อ� โจรแทง กัับ “ชํํมโคนเขา”
ชมโคนเขา จะสัังเกตว่า่ มีีเครื่อ่� งหมายนิิคหิติ อยู่�่เหนือื “ช” เพื่่อ� กำ�ำ กับั ว่่ามีี
“ม” เป็็นตััวสะกด ซึ่่�งอัักขรวิิธีีแบบนี้้�ต่่อมาจะหมดความนิิยมไปในช่่วง
ประมาณรัชั กาลที่่� 4
ภาพแรกแสดงรููปจันั ทโครบโดนหัวั หน้า้ โจรแทงด้ว้ ยพระขรรค์ข์ อง
ตนเอง หลัังจากที่่�จัันทโครบได้้ต่่อสู้้�กัับพวกโจรแล้้วพระขรรค์์หลุุดมืือไป
นางโมราเก็็บได้้แต่่กลัับยื่่�นให้้โจร เพราะนางเกิิดอยากได้้โจรเป็็นสามีีอีีก
คน ภาพนี้้�ถือื ได้้ว่่ามีกี ารแสดงออกที่่�พิเิ ศษมาก คืือ แสดงอาการของพวก
สมุนุ โจรที่่ถ� ููกจันั ทโครบแทงมีเี ลือื ดไหลสาดออกมาทั้้ง� ที่่ป� ากและที่่ท� ้อ้ งเป็น็
ริ้ว� ๆ และบางรููปมีกี ารวาดเส้น้ สีขี าวๆ แสดงอาการสั่่น� สะเทิ้้ม� หรืือพยายาม
ขยับั หนีี ซึ่่ง� การแสดงออกแบบนี้้ไ� ม่เ่ คยพบที่่ใ� ดมาก่อ่ น ส่ว่ นภาพของหัวั หน้า้
โจรจิิตรกรก็็ใช้้ผ้้านุ่่�งที่่�เป็็นผ้้าลายเป็็นเครื่่�องบ่่งชี้ �ไม่่ให้้สัับสนกัับโจรอื่่�นๆ
เมื่่อ� หัวั หน้า้ โจรได้ฆ้ ่า่ จันั ทโครบแล้ว้ ก็ไ็ ด้ช้ ักั ชวนนางโมราไปเที่่ย� วชมโคนเขา
ซึ่่�งนางก็็ตามไปแต่่โดยดีี

50 ระยอง เล่ม 2

สมดุ ไทยและใบลาน 2 — จติ รกรรมในสมดุ ไทย 51

ภาพสุุดท้้ายเป็็นภาพขนาด 4 หน้้าสมุุดไทยเล่่าเรื่�่องตอนตามตััว
อักั ษรที่่�เขีียนว่า่ “โจนสํํมพาส” จะเห็น็ ว่า่ มีีเครื่่�องหมายนิคิ หิติ อยู่บ�่ นอักั ษร
“ส” ที่่ม� ีี “ม” เป็น็ ตัวั สะกด ซึ่่�งเป็็นอักั ขรวิธิ ีแี บบเก่่าอีีกเช่่นกันั ข้อ้ ความนี้้�
หมายถึึงตอน โจรสมพาส คืือ เมื่่�อโจรได้้ชัักชวนนางโมรามาเที่่�ยวชม
โคนเขาก็ไ็ ด้เ้ กี้้ย� วพาราสีจี นนางโมรายอมเป็น็ ภรรยาของโจร ในภาพจิติ รกร
ได้ใ้ ส่ร่ ายละเอียี ดที่่น� ่า่ สนใจ คือื เปลี่่ย� นรายละเอียี ดของผ้า้ นุ่่�งของนางโมรา
จากที่่�แต่่ก่่อนเป็็นผ้้าลายดอกแบบนางกษััตริิย์์เป็็นผ้้าสีีเหลืืองทั้้�งผืืน
มีีลายลางๆ สะท้้อนให้้เห็็นว่่า เมื่่�อนางโมรามีีความประพฤติิที่่�ไม่่ดีีก็็
ไม่่สมควรที่่�จะมีีผ้้านุ่่�งแบบกษััตริิย์์ ควรใช้้ผ้้าอย่่างชาวบ้้านทั่่�วๆ ไป ถืือ
ได้ว้ ่่าเป็็นกุุศโลบายการสอนของจิติ รกรที่่�ชาญฉลาดมาก
ส่่วนตรงกลางภาพเป็็นภาพร่่างที่่�ยัังไม่่ได้้ลงสีีเป็็นรููปนางโมรา
นอนหลับั อยู่่� โดยมีภี าพร่า่ งของหััวหน้า้ โจรที่่�กำ�ำ ลังั จะหนีไี ป เพราะคิดิ ได้้ว่า่
ขนาดจัันทโครบดีีกัับนางขนาดนี้้� นางโมรายัังทำ�ำ ร้้ายได้้ ต่่อไปนางก็็คง
ทำ�ำ ร้้ายตนเช่่นเดียี วกััน เมื่่�อคิดิ ได้ด้ ัังนี้้� หััวหน้้าโจรจึึงทิ้้�งนางไว้ใ้ นป่่าเพียี ง
คนเดียี ว ภาพนี้้ถ� ึงึ แม้ย้ ังั วาดไม่เ่ สร็จ็ แต่ก่ ็เ็ ป็น็ หลักั ฐานกระบวนการขั้น� ตอน
ในการวาดของจิิตรกรได้้เป็็นอย่่างดีี โดยจิิตรกรจะวาดรููปฉากที่่�เป็็นภููเขา
หิินและต้้นไม้้ก่อ่ น จากนั้้�นจึึงร่่างรููปตัวั ละครต่า่ งๆ

52 ระยอง เลม่ 2

สมดุ ไทยและใบลาน 2 — จติ รกรรมในสมดุ ไทย 53

สมุุดพระมาลััยเล่่าเรื่�องเวสสัันดรชาดก : ศิิลป์์อยุุธยาชิ้�นเดีียวใน
แผ่น่ ดิินไทย

ความเป็็นมา

สมุดุ พระมาลัยั คือื เป็น็ สมุดุ ไทยขนาดใหญ่ก่ ว่า่ สมุดุ ไทยปกติิ นิยิ ม
เขีียนภาพเล่่าเรื่�่องที่่�สองข้้าง ส่่วนใหญ่่มีีเนื้้�อหาเป็็นพระมาลััยกลอนสวด
ที่่�วัดั โขดทิมิ ธารามแห่่งนี้้ไ� ด้ม้ ีกี ารค้น้ พบสมุดุ พระมาลััยทั้้�งหมด 4 เล่่ม แต่่
เล่่มที่่� 1 นี้้ม� ีีความพิิเศษกว่า่ เล่ม่ อื่่น� ๆ คือื มีเี นื้้อ� หาเป็็นภาษาบาลีีพรรณนา
พระพุทุ ธคุณุ โดยอธิบิ ายแจกแจงไปทีลี ะข้อ้ เรียี กว่า่ มหาพุทุ ธคุณุ ซึ่่ง� จัดั เป็น็
เนื้้อ� หาในรููปแบบเก่า่ ก่อ่ นที่่ส� มัยั ต่อ่ มาจะมีเี นื้้อ� หาเป็น็ เป็น็ พระมาลัยั กลอน
สวดเหมือื นกัันทั้้�งหมด
ความพิิเศษของภาพประกอบของสมุุดพระมาลััยเล่่มนี้้� คืือ เขีียน
เป็็นเรื่่�องมหาชาติิเล่่าเรื่่�องราวในเวสสัันดรชาดกซึ่่�ง น. ณ ปากน้ำ��ำ ได้้
สรรเสริิญว่่ามีีความงามเป็็นเลิิศ ซึ่่�งสอดคล้้องกัับนัักวิิชาการชาวญี่่�ปุ่่�น
ที่่ท� ำ�ำ การศึกึ ษาจิติ รกรรมจากสมุดุ ข่อ่ ยสมัยั อยุธุ ยา คือื ดร. คาสึโึ กะ ทานาเบะ
(Kazuko Tanabe) ที่่ร� ะบุุว่า่ จิิตรกรรมเล่า่ เรื่อ่� งมหาชาติใิ นสมุดุ ข่่อยสมัยั
อยุธุ ยาตอนปลาย มีเี พียี งสองเล่ม่ เท่า่ นั้้น� ในโลก คือื เล่ม่ ที่่ว� ัดั โขดทิมิ ธาราม
แห่ง่ นี้้� กับั อีกี เล่ม่ หนึ่่ง� ที่่เ� ก็บ็ ไว้ท้ี่่ป� ระเทศสวิสิ เซอร์แ์ ลนด์์ ดังั นั้้น� สมุดุ พระมาลัยั
เขีียนจิิตรกรรมเรื่่�องมหาชาติิฉบัับนี้้�จึึงเป็็นหนึ่่�งเดีียวของประเทศไทยที่่�มีี
ความสมบููรณ์์และความงามอย่า่ งครบถ้้วน

ต้้นฉบัับเอกสาร และผู้�ประพัันธ์์

สมุดุ พระมาลัยั เล่า่ เรื่อ่� งเวสสันั ดรชาดกเป็น็ สมุดุ ไทยขาวขนาดใหญ่่
กว้า้ ง 12.5 ซม. ยาว 60 ซม. หนา 5.5 ซม. เขียี นด้ว้ ยเส้น้ หมึกึ เป็น็ ตัวั อักั ษร
ขอมย่่อในตอนต้้น ซึ่่�งตััวอัักษรขอมย่่อนี้้�นิิยมในสมััยอยุุธยาตอนปลาย

54 ระยอง เลม่ 2

ส่ว่ นตั้้ง� แต่ต่ อนกลางเล่ม่ จนจบเขียี นด้ว้ ยอักั ษรขอมธรรมดา เนื้้อ� หาเริ่ม� ต้น้
ด้้วยข้อ้ ความภาษาบาลีีจากอภิิธรรม 7 คัมั ภีีร์์ จากนั้้น� เป็็นข้้อความย่่อจาก
พระอภิธิ รรม พระวินิ ัยั และพระสุตุ ตันั ตปิฎิ ก รวมเป็น็ พระไตรปิฎิ กย่อ่ จากนั้้น�
จึงึ เป็น็ มหาพุทุ ธคุณุ ภาษาบาลีี อาจารย์์ น. ณ ปากน้ำ��ำ (ประยููร อุลุ ุชุ าฎะ)
นำำ�มาตีพี ิิมพ์์เป็น็ ครั้ง� แรกในวารสารเมืืองโบราณใน พ.ศ. 2538

เรื่อ� งย่่อ

เวสสัันดรชาดกเป็็นชาดกเรื่่�องหนึ่่�งในมหานิิบาตชาดก ในพระ
สุุตตัันตปิิฎก กล่่าวถึึงพระชาติิสุุดท้้ายของพระโพธิิสััตว์์ในการบำำ�เพ็็ญ
ทานบารมีกี ่อ่ นที่่จ� ะทรงอุบุ ัตั ิเิ ป็น็ เจ้า้ ชายสิทิ ธัตั ถะแล้ว้ ได้ต้ รัสั รู้�เป็น็ พระสัมั มา
สััมพุทุ ธเจ้้า มีีชื่่อ� เรียี กอีกี อย่า่ งว่า่ “มหาชาติิ” เพราะเป็็นพระชาติิที่่�ยิ่่�งใหญ่่
เวสสันั ดรชาดกมีีเนื้้อ� หาโดยสรุปุ ดังั นี้้�
พระเวสสันั ดรเป็น็ พระราชโอรสของพระเจ้า้ สัญั ชัยั และพระนางผุสุ ดีี
แห่ง่ แคว้น้ สีพี ีี เมื่่�อแรกประสููติิพระกุุมารทููลขอทรััพย์์จากพระมารดาเพื่่อ� ให้้
ทานทันั ทีี ครั้น� ทรงเจริญิ วััยพระเวสสัันดรทรงสั่่ง� ให้้ตั้้ง� โรงทานทั่่�วพระนคร
ทรงสละทรััพย์์เพื่่�อบริิจาคทานทุุกวััน วัันหนึ่่�ง พระองค์์พระราชทานช้้าง
ปัจั จัยั นาเคนทร์ใ์ ห้แ้ ก่ค่ ณะปุโุ รหิติ จากแคว้น้ กาลิงิ คะเพื่่อ� ช่ว่ ยแก้ป้ ัญั หาภัยั แล้ง้
ในแคว้น้ นั้้น� เพราะช้า้ งปัจั จัยั นาเคนทร์น์ี้้ม� ีอี านุภุ าพสามารถบันั ดาลให้ฝ้ นตก
และทำำ�ให้ข้ ้า้ วปลาอาหารบริิบููรณ์์ ชาวเมือื งสีพี ีีโกรธพระองค์ท์ ี่่�พระราชทาน
ช้า้ งเผือื กแก่แ่ คว้น้ อื่น� จนท้า้ ยที่่ส� ุดุ พระราชบิดิ าต้อ้ งทรงเนรเทศพระเวสสันั ดร
ออกจากแว่น่ แคว้น้ พระเวสสันั ดรทรงพาพระนางมัทั รีี มเหสีี พร้อ้ มทั้้ง� พระโอรส
พระธิิดา คืือ พระชาลีี และพระกัณั หา เดิินทางไปสู่�่เขาวงกต ระหว่า่ งทาง
ทรงบริิจาคสิ่่�งของจนไม่่เหลืือ แต่่ด้้วยความช่่วยเหลืือของพระยาเจตราช
แห่ง่ แคว้น้ เจตรัฐั ทำำ�ให้ท้ ุกุ พระองค์เ์ ดินิ ทางถึงึ เขาวงกตอย่า่ งปลอดภัยั และ
ได้้ครองเพศนักั บวชอยู่�่ในป่่านั้้�น ต่อ่ มาพระเวสสันั ดรพระราชทาน พระชาลีี
และพระกัณั หาแก่พ่ ราหมณ์ช์ ููชกและพระราชทานพระนางมัทั รีแี ก่ท่ ้า้ วสักั กะ
ที่่แ� ปลงเป็็นพราหมณ์์มาทููลขอ

สมดุ ไทยและใบลาน 2 — จติ รกรรมในสมดุ ไทย 55

ต่อ่ มาเทวดาได้ด้ ลใจให้ช้ ููชกหลงทางมาถึงึ กรุงุ เชตุดุ ร ทำ�ำ ให้พ้ ระเจ้า้
สัญั ชัยั ทรงไถ่ต่ ัวั พระนัดั ดา (หลาน) ทั้้ง� สองไว้ไ้ ด้้ ขณะนั้้น� แคว้น้ กาลิงิ คะก็ส็ ่ง่
ช้า้ งปัจั จัยั นาคกลับั คืนื มา ทำ�ำ ให้ช้ าวสีพี ีรี ะลึกึ ถึงึ คุณุ ความดีขี องพระเวสสันั ดร
ต่่อมาพระเจ้้าสััญชััยทรงรัับสั่่�งให้้จััดขบวนอิิสริิยยศเสด็็จไปเขาวงกต เพื่่�อ
อััญเชิิญพระเวสสัันดรกลัับมา เมื่่�อได้พ้ บกััน กษััตริยิ ์ท์ ั้้�งหกและเหล่า่ ข้้าราช
บริพิ ารต่า่ งก็ห็ มดสติลิ ้ม้ ลง ด้ว้ ยความรู้้�สึกึ ตื้้น� ตันั อย่า่ งสุดุ ซึ้้ง� จนกระทั่่ง� โดน
หยาดฝนโบกขรพรรษาที่่�ท้้าวสัักกะทรงเนรมิิตขึ้�น ทั้้�งหมดจึึงฟื้้�นคืืนสติิ
จากนั้้�นพระเวสสัันดรเสด็็จกลัับไปครองราชย์์ที่่�กรุุงสีีพีี และทรงปกครอง
บ้้านเมือื งด้้วยความผาสุุกจนตลอดพระชนม์์ชีีพ

ความงามที่่เ� ป็็นเอกลัักษณ์์

เวสสันั ดรชาดกมีเี นื้้�อหาแบ่่งเป็็นทั้้ง� หมด 13 กััณฑ์์ ซึ่่�งสอดคล้้อง
กัับภาพประกอบในสมุดุ พระมาลัยั เล่่มนี้้ท� ี่่�มีีทั้้�งหมด 13 ภาพตรงกัับเนื้้�อหา
ในแต่่ละกััณฑ์ด์ ัังนี้้�

กััณฑ์์ทศพร

พระนางผุุสดีีซึ่่�งจะทรงเป็็นพระมารดาของพระเวสสัันดร ทรง
อธิิษฐานขอเป็็นมารดาของผู้้�มีีใจบุุญ จบลงตอนพระนางได้้รัับพร 10
ประการจากพระอินิ ทร์์ ดังั นี้้� 1. ขอให้้เกิดิ ในกรุงุ มัทั ทราช แคว้้นสีพี ีี 2. ขอ
ให้ม้ ีดี วงเนตรคมงามและดำำ�ขลับั ดั่่ง� ลููกเนื้้อ� ทราย 3. ขอให้ค้ ิ้้ว� คมขำำ�ดั่่ง� สร้อ้ ย
คอนกยููง 4. ขอให้้ได้้นาม “ผุุสดีี” ดัังภพเดิิม 5. ขอให้้มีีพระโอรสเกริิก
เกีียรติิที่่�สุุดในชมพููทวีีป 6. ขอให้้พระครรภ์์งาม ไม่่ป่่องนููนดั่่�งสตรีีสามััญ
7. ขอให้พ้ ระถัันเปล่่งปลั่่�งงดงามไม่่ยานคล้อ้ ยลง 8. ขอให้้เส้้นพระเกศาดำ�ำ
ขลัับตลอดชาติิ 9. ขอให้้ผิิวพรรณละเอีียดบริิสุุทธิ์�ดุุจทองคำำ�ธรรมชาติิ
10. ขอให้ไ้ ด้ป้ ลดปล่่อยนักั โทษที่่ต� ้อ้ งอาญาประหารได้้

56 ระยอง เลม่ 2

ในภาพจะเห็็นรููปนางผุสุ ดีีเขีียนไว้ท้ างด้้านซ้า้ ย อยู่�ใ่ นท่า่ ยกมืือขึ้�น
อธิษิ ฐานขอพร 10 ประการ โดยจิติ รกรได้ว้ าดเป็น็ ภาพสตรีีทรงเครื่อ�่ งทรง
อย่่างนางกษััตริิย์์ประทัับนั่่�งพัับเพีียบอยู่�่บนแท่่นเพื่่�อแสดงฐานะอัันสููงส่่ง
ด้า้ นล่า่ งวาดเป็็นนางเทพธิดิ ารัับใช้้อยู่�่ในท่า่ พนมมืือเช่่นกััน จิิตรกรได้้วาด
ฉากหลังั เป็น็ ผ้้าม่่านที่่�มีีลวดลายสวยงาม
รููปด้้านขวาวาดเป็็นรููปพระอิินทร์์ซึ่่�งมีีกายสีีเขีียวตามขนบของไทย
มืือหนึ่่�งถืือพระขรรค์์ อีีกมืือหนึ่่�งแสดงอาการประทานพร อยู่่�อากััปกิิริิยา
เหาะมา ด้้านล่่างวาดเป็็นเทวดาบริิวารมีีกายสีีขาวเหาะมาเช่่นเดีียวกััน
จิิตรกรได้้ใช้ส้ ีแี ดงจากดิินแดงเป็็นสีีพื้้น� ซึ่่ง� อาจารย์์ น. ณ ปากน้ำ�ำ� กล่า่ วว่า่
เป็็นรููปแบบของสกุุลช่่างเมืืองระยอง ข้้อความตรงกลางเขีียนด้้วยอัักษร
ขอมย่อ่ เป็็นเนื้้�อความย่่อจากคััมภีรี ์พ์ ระสังั คณีี

สมดุ ไทยและใบลาน 2 — จิตรกรรมในสมดุ ไทย 57

กััณฑ์์หิมิ พานต์์

พระเวสสัันดรทรงเป็็นพระราชโอรสของพระเจ้้าสััญชััยกัับพระนาง
ผุสุ ดีี แห่ง่ แคว้น้ สีพี ีปี ระสููติทิี่่ต� รอกพ่อ่ ค้า้ ทำ�ำ ให้ไ้ ด้น้ ามว่า่ เวสสันั ดร ที่่แ� ปลว่า่
ระหว่า่ งร้้านตลาด
ภาพด้้านซ้้ายเป็็นรููปของพระนางผุุสดีีกำำ�ลัังให้้ประสููติิการแก่่พระ
เวสสันั ดร โดยพระนางได้ใ้ ช้ม้ ือื เหนี่่ย� วกิ่่ง� ไม้แ้ วดล้อ้ มด้ว้ ยนางสนมกำ�ำ นัลั อยู่�่
ภายในผ้า้ ม่า่ นที่่ก� ันั เป็น็ ฉากบังั ไว้้ เพราะพระนางคลอดพระโอรสในระหว่า่ ง
ร้้านตลาด จิิตรกรจงใจที่่�จะให้้พระนางผุุสดีีแสดงอากััปกิิริิยาคล้้ายกัับ
พระนางสิิริิมหามายาเทวีีให้ป้ ระสููติกิ ารแก่เ่ จ้า้ ชายสิทิ ธัตั ถะ ซึ่่ง� เหตุกุ ารณ์น์ ี้้�
จะเกิดิ ขึ้น� ในพระชาติติ ่อ่ มาเมื่่อ� พระนางผุสุ ดีกี ลับั ชาติมิ าเกิดิ เป็น็ พระนางสิริ ิิ
มหามายาเทวีี และพระเวสสันั ดรกลับั ชาติมิ าเกิดิ เป็น็ เจ้า้ ชายสิทิ ธัตั ถะ จะเห็น็
ได้ว้ ่า่ ผ้า้ ม่า่ นที่่น� ำ�ำ มาขึงึ เป็น็ ฉากบังั ตามีคี วามวิจิ ิติ รสวยงามมาก ด้า้ นขวาเป็น็
รููปของพระเจ้า้ สัญั ชัยั ผู้้�เป็น็ พระบิดิ าอยู่ใ่� นท่า่ ประทับั นั่่ง� ชันั เข่า่ แบบมหาราช
ลีีลาสนะอยู่่�บนพระแท่่น ด้้านล่่างของภาพคนรัับใช้้ที่่�อยู่่�ในท่่าหมอบกราบ
เนื้้�อหาตรงกลางเป็็นคาถาภาษาบาลีีโดยย่่อจากคััมภีีร์์วิิภัังค์์เขีียนด้้วย
ตัวั อัักษรขอมย่่อ

58 ระยอง เล่ม 2

กัณั ฑ์ท์ านกัณั ฑ์์

เมื่่อ� พระเวสสันั ดรได้ร้ ับั เวนราชสมบัตั ิจิ ากพระบิดิ า ได้พ้ ระราชทาน
ช้้างปััจจััยนาเคนทร์์แก่่ปุุโรหิิตจากแคว้้นกลิิงคะ เป็็นเหตุุให้้ประชาชนไม่่
พอใจจนในที่่�สุุดพระเวสสัันดรถููกพระราชบิิดาเนรเทศไปอยู่�่ ป่่าหิิมพานต์์
ก่่อนเสด็จ็ ไปอยู่�่ ป่่า พระเวสสันั ดรได้้พระราชทานสัตั สดกมหาทานอีีกด้ว้ ย
ภาพด้้านซ้้ายเป็็นรููปของพราหมณ์์ปุุโรหิิตสี่่�คนจากแคว้้นกลิิงคะ
จิิตรกรวาดเป็็นรููปชายแก่่นุ่ �งผ้้าขาวอยู่่�ในท่่านั่่�งพัับเพีียบยื่่�นมืือออกมารัับ
น้ำำ�� พระราชทาน ภาพด้้านขวาเป็็นรููปพระเวสสัันดรประทัับอยู่่�บนหลัังช้้าง
เผืือกชื่่�อปััจจััยนาเคนทร์์ที่่�ทรงเครื่�่องสีีทองอย่่างสวยงาม ด้้านล่่างเป็็นรููป
ข้า้ ราชบริพิ ารอยู่ใ่� นอากัปั กิริ ิยิ าต่า่ งๆ ตรงกลางเป็น็ คาถาภาษาบาลียี ่อ่ จาก
คัมั ภีรี ์์ธาตุุกถาเขีียนด้้วยอัักษรขอมย่อ่

สมดุ ไทยและใบลาน 2 — จติ รกรรมในสมดุ ไทย 59

กััณฑ์ว์ นปเวสน์์

พระเวสสันั ดรทรงพาพระนางมัทั รีี (มเหสี)ี และพระชาลีี (พระโอรส)
พระกัณั หา (พระธิดิ า) เสด็จ็ จากเมือื งผ่า่ นแคว้น้ เจตรัฐั จนเสด็จ็ ถึงึ เขาวงกต
ในป่่าหิิมพานต์์
ภาพด้า้ นซ้า้ ยเป็น็ รููปอาศรมที่่พ� ระอินิ ทร์ส์ั่่ง� ให้ว้ ิสิ สุกุ รรมเทพบุตุ รมา
เนรมิิตไว้้ให้้ที่่�ป่่าหิิมพานต์์เพื่่�อเป็็นที่่�พัักอาศััยของพระเวสสัันดร พระนาง
มััทรีี และพระชาลีี พระกััณหา โดยจิิตรกรได้้วาดเป็็นรููปอาคารแบบไทย
ประเพณีี มีชี ่อ่ ฟ้า้ สวยงาม ส่ว่ นภาพด้า้ นขวาเป็น็ รููปพระเวสสันั ดร พระนาง
มัทั รีี กำ�ำ ลังั เดินิ ทางเข้า้ ไปในป่่าโดยอุ้้�มชาลีแี ละกัณั หาไว้ด้ ้ว้ ย ตรงกลางเป็น็
คาถาภาษาบาลียี ่อ่ จากคัมั ภีรี ์ป์ ุุคคลบัญั ญัตั ิิ เขีียนด้้วยอัักษรขอมย่อ่

60 ระยอง เลม่ 2

กััณฑ์ช์ ููชก

ชููชกพราหมณ์์ขอทานได้้นางอมิิตดาบุุตรสาวของเพื่่�อนเป็็นภรรยา
นางใช้ใ้ ห้ช้ ููชกไปขอสองกุมุ าร ภาพด้า้ นซ้า้ ยเป็น็ รููปตอนนางอมิติ ตดาไปตักั
น้ำ�ำ�แล้้วถููกหญิิงเพื่่�อนบ้้านช่่วยกัันรุุมด่่าพููดถากถางเยาะเย้้ยจนเป็็นเหตุุให้้
นางอมิิตดาเกิิดความน้้อยใจจนต้้องขอให้้ชููชกเดิินทางไปขอพระโอรสธิิดา
จากพระเวสสัันดรเพื่่อ� มาเป็็นคนรัับใช้้ของตน นางจะได้้ไม่ต่ ้อ้ งไปตักั น้ำำ��ให้้
ถููกเยาะเย้้ยถากถางอีีก ในรููปจิิตรกรแสดงรููปผู้�หญิิงยืืนสี่่�คน รููปของนาง
อมิิตดาคืือผู้�หญิิงคนที่่�สองจากด้้านขวา สัังเกตได้้จากการที่่�จิิตรกรวาดให้้
นางแตกต่่างจากผู้�หญิิงคนอื่่�นคืือ วาดเป็็นสตรีีมีีหน้้าอ่่อนวััยกว่่าคนอื่่�น
และมีถี ัันกลมอย่่างเด่น่ ชััด มือื แสดงอาการประคองหม้้อน้ำำ�� ส่่วนผู้�หญิงิ ที่่�
เหลือื อีกี สามคนจะเห็น็ ว่า่ มีหี น้า้ แก่ก่ ว่า่ และมีนี มยาน เครื่อ่� งแต่ง่ กายของผู้�
หญิิงทั้้�งหมดจะไม่่มีีสีีทองเลย เพื่่�อแสดงสถานะที่่�เป็็นสามััญชน ด้้านขวา
เป็น็ รููปของชููชกที่่ก� ำ�ำ ลังั นั่่ง� คอยภรรยากลับั จากการตักั น้ำำ�� โดยจิติ รกรวาดรููป
ชููชกเป็น็ ชายแก่ผ่ มขาว สีีผิวิ ดำำ� อยู่่ใ� นท่า่ ทางเฝ้า้ คอยอยู่ใ�่ นบ้้านฝาขััดแตะ
ธรรมดา ตรงกลางเป็็นคาถาภาษาบาลีีย่่อจากคััมภีีร์์กถาวััตถุุ เขีียนด้้วย
อัักษรขอมย่่อ

สมดุ ไทยและใบลาน 2 — จิตรกรรมในสมดุ ไทย 61

กัณั ฑ์จ์ ุลุ พน

ชููชกเดินิ ทางไปสืบื ข่า่ วในแคว้น้ สีพี ีี และสามารถหลบหลีกี การทำ�ำ ร้า้ ย
ของชาวเมือื งได้้ และออกเดินิ ทางไปจนพบพรานเจตบุตุ ร นายพรานเจตบุตุ ร
ตั้้ง� ใจยิงิ ชููชกๆ หลอกว่า่ ตนเป็็นราชทููตนำำ�สารมาถวายพระเวสสัันดร
ภาพด้า้ นซ้า้ ยเป็น็ รููปชููชกหนีพี รานเจตบุตุ รขึ้น� ต้น้ ไม้้ ยื่่น� มือื ข้า้ งหนึ่่ง�
ออกมาแสดงอาการบอกห้้ามไม่ใ่ ห้พ้ รานเจตบุุตรทำ�ำ ร้า้ ย ภาพด้า้ นขวาเป็น็
รููปพรานเจตบุตุ รผู้�ที่พ� ระเจ้า้ เจตราชสั่่ง� ไว้ใ้ ห้เ้ ป็น็ ผู้้�รักั ษาปากทางป้อ้ งกันั ไม่่
ให้้ใครเข้้าไปรบกวนพระเวสสัันดร ซึ่่�งจิิตรกรได้้วาดท่่าทางการวิ่�งไล่่ตาม
ชููชกได้้อย่่างน่่าอััศจรรย์์โดยให้้ตััวของพรานวิ่�งโน้้มไปข้้างหน้้า ตรงกลาง
เป็็นคาถาภาษาบาลียี ่อ่ จากคััมภีีร์์ยมก เขีียนด้้วยอัักษรขอมย่อ่

62 ระยอง เลม่ 2

กััณฑ์ม์ หาพน

ชููชกเดิินทางผ่่านป่่าตามเส้้นทางที่่�เจตบุุตรแนะจนถึึงที่่�อยู่่�ของ
อัจั จุตุ ฤๅษีี ชููชกลวงอัจั จุตุ ฤๅษีี ให้บ้ อกทางผ่า่ นป่่าไม้ใ้ หญ่ไ่ ปยังั ที่่ป� ระทับั ของ
พระเวสสันั ดร ด้า้ นซ้้ายเป็น็ รููปของอััจจุุตฤๅษีีแสดงท่า่ ทางชี้บ� อกทางให้้กัับ
ชููชก จิิตรกรได้แ้ สดงรููปอััจจุตุ ฤๅษีีโดยแสดงเป็็นรููปชายแก่ส่ วมชฎา นุ่�งห่่ม
หนัังเสืือสีีเหลืืองและสีีแดงทึึบ การห่่มหนัังเสืือของอััจจุุตฤๅษีีจะยัังเป็็น
รููปแบบเก่่าคืือ หนัังเสืือคลุุมบ่่าของฤๅษีีทั้้�งสองข้้าง ยัังไม่่เหลืือข้้างเดีียว
แบบเฉวีียงบ่่าเหมืือนในสมััยต่่อมาที่่�ได้้อิิทธิิพบการห่่มจีีวรเฉวีียงบ่่าของ
พระสงฆ์์ ส่ว่ นด้า้ นขวาเป็น็ รููปชููกชกไปนมัสั การพระอัจั จุตุ ฤๅษีี ถามทางที่่จ� ะ
ไปสำำ�นักั พระเวสสันั ดร จะเห็น็ ได้ว้ ่า่ ในหน้า้ นี้้ห� ากว่า่ ตามเนื้้อ� เรื่อ่� งเหตุกุ ารณ์์
ในภาพด้า้ นขวาจะเกิิดก่อ่ นภาพด้้านซ้า้ ย สันั นิิษฐานว่่า จิติ รกรน่า่ จะจงใจ
สลับั ลำำ�ดับั เพื่่�อให้เ้ ป็็นที่่ส� ัังเกต ดังั จะเห็น็ ว่า่ หน้า้ นี้้เ� ป็น็ หน้้าสุุดท้า้ ยของพระ
อภิิธรรม เพราะตรงกลางเป็็นคาถาภาษาบาลียี ่อ่ จากคัมั ภีรี ์ป์ ัฏั ฐานซึ่่�งเป็็น
คััมภีีร์์สุุดท้้ายของอภิิธรรมและหน้้านี้้�เขีียนด้้วยอัักษรขอมย่่อเป็็นหน้้า
สุุดท้า้ ยอีีกเช่่นกััน และต่อ่ ไปจากนี้้�เหตุกุ ารณ์์จะเริ่ม� ที่่ท� างด้้านขวาก่อ่ น

สมุดไทยและใบลาน 2 — จิตรกรรมในสมุดไทย 63

กัณั ฑ์์กุมุ าร

ชููชกทููลขอสองกุมุ ารกับั พระเวสสันั ดร ๆ ทรงเรียี กสองกุมุ ารขึ้น� จาก
สระเพื่่�อให้้เป็็นทานแก่่ชููชก ด้้านขวาเป็็นรููปตอนเรีียกกุุมารทั้้�งสองขึ้�นจาก
สระโบกขรณีี จะเห็น็ ได้้ว่า่ รููปพระเวสสัันดรมีกี ารนุ่�งห่ม่ หนังั เสือื ที่่�คลุมุ บ่่า
สองข้้างตามแบบเก่า่ มืือข้า้ งหนึ่่�งถือื ตาลปััตรซึ่่ง� ยังั มีลี ัักษณะเป็น็ พััดใบไม้้
มีีรููปทรงเหมืือนดอกบััวตููมซึ่่�งเป็็นรููปแบบดั้้�งเดิิม ยัังไม่่เปลี่่�ยนเป็็นรููปวงรีี
แบบพัดั หน้า้ นาง เหมืือนตาลปัตั รของพระสงฆ์ท์ ี่่ใ� ช้้ในปัจั จุุบันั ในรููปจะเห็น็
พระกุมุ ารองค์ห์ นึ่่ง� กำำ�ลัังก้้มกราบพระเวสสันั ดร คืือ พระชาลีี ส่ว่ นอีกี องค์์
หนึ่่ง� ยัังอยู่�่ในสระโบกขรณีี คือื พระกััณหา ซึ่่ง� พระกััณหาไม่่เต็ม็ ใจนัักที่่ย� อม
ถููกบริจิ าคเป็็นคนรัับใช้้ของชููชก ถึงึ ขนาดอธิษิ ฐานไม่ข่ อเกิดิ มาเป็น็ ลููกพระ
เวสสัันดรอีีก ดัังนั้้�น ในชาติิต่่อมาเจ้้าชายสิิทธััตถะจึึงมีีพระโอรสเพีียง
พระองค์์เดีียวคืือ ราหุุล ซึ่่�งก็็คืือพระชาลีีกลัับชาติิมาเกิิด ส่่วนพระกััณหา
กุุมารีีได้ก้ ลัับชาติิมาเกิดิ เป็น็ พระอุุบลวัณั ณาเถรีี ส่ว่ นภาพด้้านซ้า้ ยเป็็นรููป
ตอนพระเวสสันั ดรมอบกุมุ ารทั้้ง� สองแก่ช่ ููชก ตอนกลางเป็น็ คาถาภาษาบาลีี
ตอนต้้นของอภิิธรรมคือื กุสุ ลา ธมฺฺมา, อกุุสลา ธมฺมฺ า ฯ เขียี นด้ว้ ยอักั ษร
ขอมธรรมดา

กััณฑ์ม์ ัทั รีี

พระนางมััทรีีก็็เสด็็จเข้้าป่่าเพื่่�อหาผลไม้้มาปรนนิิบััติิพระเวสสัันดร
และสองกุมุ าร เมื่่�อพระนางเสด็จ็ กลับั ถึงึ อาศรมไม่พ่ บสองกุมุ ารก็โ็ ศกเศร้้า
เสีียพระทัยั พระเวสสัันดรทรงเล่า่ เหตุผุ ลที่่ไ� ด้ป้ ระทานกุมุ ารทั้้�งสองแก่ช่ ููชก
พระนางมััทรีีจึงึ ทรงอนุุโมทนาด้้วย
ภาพด้า้ นขวาเป็น็ ตอนพระนางมัทั รีกี ลับั จากการหาผลไม้ใ้ นป่่าแล้ว้
เจอเทวดาแปลงกายเป็็นสััตว์์ร้้ายขวางทางไม่่ให้้เสด็็จกลัับอาศรมได้้ตาม
เวลาปกติิ จิติ รกรวาดพระนางมัทั รีเี ป็น็ ดาบสินิ ีหี รืือนักั บวชหญิงิ นุ่�งห่ม่ หนังั
เสือื สีเี ดีียวกันั ไม่่แสดงถันั อยู่่�ในท่า่ ยกมือื ขึ้น� ไหว้้เทพยดาโดยมีีหาบผลไม้้

64 ระยอง เลม่ 2

บน อยู่บ่� นบ่่า ด้้านซ้้ายของภาพเป็็นรููปสััตว์์ร้า้ ย 3 ชนิิดคือื ราชสีหี ์์ เสือื โคร่่ง
กัณั ฑ์์กุุมาร และเสือื เหลือื ง รููปราชสีหี ์เ์ ป็น็ ราชสีหี ์ต์ ามแบบศิลิ ปะไทยประเพณีี ภาพด้า้ น
ล่่าง ซ้้ายเป็็นตอนที่่�พระนางมััทรีีทรงอนุุโมทนาในทานบารมีีของพระเวสสัันดร
กัณั ฑ์ม์ ััทรีี ทั้้ง� สองพระองค์น์ุ่�งห่ม่ หนังั เสือื ในแบบเก่า่ และรููปมีกี ารใช้ส้ ีที องที่่ข� ้อ้ มือื และ
เอว เพื่่�อแสดงสถานะที่่�สููงส่่ง ผิดิ กัับรููปของอัจั จุตุ ฤๅษีี ตอนกลางเป็็นคาถา
ภาษาบาลีีสหััสนััยสัังเขป เขีียนด้้วยอัักษรขอมธรรมดา บรรทััดล่่างสุุดมีี
ข้้อความแสดงวันั เดือื นปีที ี่่�เขียี น คืือ “เขียี นแล้ว้ วััน 5 เดือื น 11 ขึ้�น 8 ค่ำ��ำ
ปีีขาน ฉสก” ซึ่่ง� หมายถึงึ เขีียนแล้้วเสร็็จวันั พฤหัสั บดีี เดืือน 11 ขึ้น� 8 ค่ำ��ำ
ปีีขาล ฉศก ซึ่่�งวัันเดืือนปีีที่่ป� รากฏยัังเป็็นประเด็็นที่่�ต้อ้ งศึึกษาต่อ่ ไป

สมดุ ไทยและใบลาน 2 — จิตรกรรมในสมุดไทย 65

กััณฑ์์สัักกบรรพ

พระอินิ ทร์์เกรงว่่าจะมีีผู้�มาขอพระนางมััทรีี จึึงแปลงเป็น็ พราหมณ์์
ชรามาทููลขอพระนางมัทั รีีแล้ว้ ฝากไว้้กัับพระเวสสันั ดร
ภาพด้า้ นขวาเป็น็ รููปพระอินิ ทร์โ์ ดยเขียี นเป็น็ รููปเทวดามีกี ายสีเี ขียี ว
ทรงเครื่่�องประดัับสีีทอง มีีผ้้านุ่่�งเป็็นลวดลายสวยงามประกอบด้้วยสีี ดำ�ำ
แดง เหลือื ง และขาว มือื ข้า้ งหนึ่่ง� ถือื พระขรรค์์ อยู่�่ วงพื้้น� สีแี ดง แสดงอาการ
กำ�ำ ลังั เหาะมา ภาพด้า้ นซ้า้ ยแสดงตอนที่่พ� ระอินิ ทร์แ์ ปลงเป็น็ พราหมณ์์ โดย
จิติ รกรวาดให้พ้ ราหมณ์ช์ รามีกี ายสีเี ขียี วเพื่่อ� บอกเป็น็ นัยั ว่า่ คือื พระอินิ ทร์์ อยู่่�
ในอากััปกิิริิยาพนมมืือขอพระนางมััทรีีที่่�นั่่�งอยู่่�ด้้านหลัังของพระเวสสัันดร
พระนางมัทั รีอี ยู่ใ�่ นท่า่ พนมมือื รับั คำำ�พระเวสสันั ดร ตรงกลางเป็น็ คาถาภาษา
บาลีแี สดงเนื้้อ� ความตอนต้น้ ของพระวินิ ัยั ปิฎิ ก เขียี นด้ว้ ยอักั ษรขอมธรรมดา

66 ระยอง เล่ม 2

กัณั ฑ์ม์ หาราช

ชููชกเดินิ ทางเข้า้ ไปแคว้น้ สีพี ีี พระเจ้า้ สัญั ชัยั ทรงไถ่ส่ องกุมุ าร ต่อ่ นั้้น�
พระเจ้้ากรุุงสััญชััยได้้ถามสองกุุมารถึึงความยากลำำ�บากทั้้�งหมด และสอง
กุุมารก็็ได้้ขอให้้พระเจ้้าสญชััยไปรัับตััวพระเวสสัันดรและพระนางมััทรีีกลัับ
มาอยู่่�กัันเหมืือนเดิิม พระเจ้้าสััญชััยจึึงจััดยกทััพไปยัังป่่าที่่�พระเวสสัันดร
พำ�ำ นัักอยู่�่
ภาพด้า้ นซ้า้ ยและขวาแสดงเป็น็ รููปพระเจ้า้ กรุงุ สัญั ชัยั ทรงดำำ�เนินิ ทัพั
ไปตามระยะทางไม่่เร่่งร้้อนทรงอาศััยพระชาลีีกุุมารนำ�ำ ทางมาถึึงเขาวงกต
ใกล้้อาศรมพระเวสสัันดร ภาพด้้านซ้า้ ยเป็็นรููปพระชาลีปี ระทัับบนหลังั ช้้าง
ส่่วนภาพด้้านขวาเป็็นรููปพระเจ้้าสััญชััย ผู้�เป็็นพระอััยกา ทรงเครื่�่องทรง
สวยงามด้ว้ ยสีตี ่า่ งๆ ประทับั บนหลังั ช้า้ ง จิติ รกรสามารถจัดั วางภาพทั้้ง� สอง
ให้เ้ ห็น็ เป็น็ ฉากเดียี วกันั ได้อ้ ย่า่ งสวยงาม โดยคั่่น� ตรงกลางด้ว้ ยคาถาภาษา
บาลีีแสดงเนื้้�อความตอนต้้นของพระสุุตตัันตปิิฎกที่่�เขีียนด้้วยอัักษรขอม
ธรรมดา

สมดุ ไทยและใบลาน 2 — จิตรกรรมในสมุดไทย 67

กััณฑ์์ฉกษัตั ริิย์์

กษัตั ริยิ ์แ์ คว้น้ กลิงิ คะทรงถวายคืนื ช้า้ งปัจั จัยั นาเคนทร์์ พระเจ้า้ กรุงุ
สััญชััย พระนางผุุสดีี พระชาลีี พระกััณหา เสด็็จไปทููลเชิิญพระเวสสัันดร
พระนางมััทรีีกลัับพระนคร เมื่่�อกษััตริิย์์ทั้้�งหกพระองค์์ทรงพบกัันก็็ทรง
วิิสัญั ญีี ต่่อมาฝนโบกขรพรรษตกจึงึ ทรงฟื้้น� ขึ้�น
ภาพทั้้�งสองด้้านแสดงเหตุุการณ์์ต่่อเนื่่�องกัันคืือ ด้้านขวาเป็็น
รููปพระชาลีีกุุมารประทัับบนคอช้้างนำ�ำ ทัพั มาใกล้อ้ าศรมพระเวสสันั ดร ส่่วน
ด้า้ นซ้า้ ยเป็น็ รููปตอนพระเวสสันั ดรทรงสดับั เสียี งทหารบันั ลือื ลั่่น� ทรงคิดิ ว่า่
เป็็นข้้าศึึกยกมาตีีเมืืองสีีพีีได้้ จึึงตรััสชวนพระนางมััทรีีขึ้�นไปแอบดููทหาร
บนภููเขา จิติ รกรได้ส้ ร้า้ งสรรค์ฉ์ ากภููเขาหลังั อาศรมโดยใช้ส้ ีดี ำ�ำ อ่อ่ นแก่ท่ ำำ�ให้้
รููปของพระเวสสันั ดรกับั พระนางมัทั รีลี อยเด่น่ สวยงาม ตรงกลางเป็น็ คาถา
ภาษาบาลีีแสดงเนื้้อ� ความพระมหาพุทุ ธคุณุ เขีียนด้้วยอัักษรขอมธรรมดา

68 ระยอง เล่ม 2

นครกัณั ฑ์์

กษัตั ริยิ ์ห์ กพระองค์เ์ สด็จ็ กลับั พระนคร พระเวสสันั ดรได้ค้ รองราชย์์
ดังั เดิมิ บ้า้ นเมืืองสมบููรณ์์พููนสุขุ จนพระชนมายุุได้้ 120 พรรษา จึึงเสด็จ็
สวรรคาลััย
ภาพทั้้ง� สองด้า้ นแสดงกระบวนทัพั เสด็จ็ นิวิ ัตั ิพิ ระนครของพระเวสสันั ดร
ด้้านซ้้ายแสดงรููปกษััตริิย์์ของพระองค์์ประทัับบนคอช้้างเผืือกสองเชืือก
เคีียงกันั ซึ่่ง� ก็ค็ ือื พระเจ้้าสััญชััย พระราชบิดิ า กับั พระเวสสัันดร ด้้านล่า่ ง
เป็็นรููปขบวนทหาร ส่่วนภาพด้้านขวาแสดงเป็็นรููปช้้างมีีสีีดำำ�มีีกููบบนหลััง
ด้้านหน้้าและหลัังกููบช้้างมีีโขลน คืือ หญิิงนายประตููซึ่่�งรัับราชการอยู่่�ใน
พระราชวังั มีหี น้า้ ที่่ค� ล้า้ ยตำ�ำ รวจสำ�ำ หรับั ฝ่่ายในนั่่ง� อยู่�่ ด้ว้ ย จิติ รกรสามารถแสดง
ธรรมเนียี มโบราณได้อ้ ย่า่ งถููกต้อ้ งคือื ในขบวนช้า้ งเจ้า้ นายฝ่่ายใน ซึ่ง� ในที่่น�ี้้ค� ือื
พระนางมัทั รีแี ละพระกัณั หา กุมุ ารีี ต้อ้ งประทับั ภายในกููบช้า้ ง โดยมีโี ขลนทำ�ำ
หน้า้ ที่่บ� ังั คับั ช้า้ ง โดยจิติ รกรได้ว้ าดรููปโขลนเป็น็ รููปผู้�หญิงิ มีอี ายุุ ผมสั้น� แสดง
ท่า่ ทางทะมัดั ทะแมงจัดั เป็น็ รููปที่่ห� าชมได้ย้ าก ตรงกลางเป็น็ คาถาภาษาบาลีี
แสดงเนื้้อ� ความพระมหาพุทุ ธคุณุ เขียี นด้ว้ ยอักั ษรขอมธรรมดา

สมดุ ไทยและใบลาน 2 — จิตรกรรมในสมดุ ไทย 69

สมุุดพระมาลััยสมััยอยุธุ ยาตอนปลายของวััดโขดทิมิ ธาราม

ความเป็็นมา

นอกจากสมุุดพระมาลััยเล่่าเรื่�่องเวสสัันดรชาดกแล้้ว ที่่�วััดโขดทิิม
ธารามยัังมีีสมุุดพระมาลััยอีีก 3 เล่่ม ในจำำ�นวนนี้้�มีีสมุุดพระมาลััยสมััย
อยุุธยาตอนปลาย 2 เล่่ม คืือ สมุดุ พระมาลััยเล่ม่ ที่่� 2 และเล่่มที่่� 3 ซึ่่ง� มีี
ความสวยงามมากเช่่นกััน ทั้้�ง 2 เล่่มนี้้�มีีเนื้้�อหาเป็็นพระมาลััยกลอนสวด
เหมือื นกันั
ความพิิเศษของภาพประกอบของสมุุดพระมาลััยเล่่มที่่� 2 คืือ
ชายผ้้าและลายกนกที่่�ปรากฏจิิตรกรสามารถวาดได้้พลิ้้�วไหวมาก อีีกทั้้�ง
การวางท่า่ ทางของบุุคคลในรููปก็็อ่อ่ นช้อ้ ยงดงามเป็น็ พิเิ ศษ

ต้น้ ฉบัับเอกสาร และผู้�ประพัันธ์์

สมุุดพระมาลัยั เล่ม่ ที่่� 2 เป็น็ สมุุดไทยขาวขนาดใหญ่่ กว้้าง 13 ซม.
ยาว 68 ซม. หนา 6.5 ซม. เขียี นด้้วยเส้้นหมึึกเป็น็ ตัวั อักั ษรขอม ส่ว่ นสมุุด
พระมาลัยั เล่่มที่่� 3 เป็น็ สมุดุ ไทยขาวเช่่นกันั มีขี นาดกว้้าง 13.5 ซม. ยาว
67 ซม. หนา 7.5 ซม. เนื้้อ� หาเป็น็ พระมาลัยั กลอนสวดทั้้ง� 2 เล่่ม

70 ระยอง เล่ม 2

เรื่�องย่่อ

พระมาลััยกลอนสวดกล่่าวถึึงพระเถระผู้้�มีีอิิทธิิฤทธิ์�รููปหนึ่่�งชื่�่อว่่า
มาลัยั มีฤี ทธิ์เ� ดินิ ทางไปยังั เมือื งนรก พบสัตั ว์น์ รกถููกทรมานเพราะบาปกรรม
ของตนโดยประการต่า่ งๆ จากนั้้น� กล่า่ วถึงึ เปรตที่่ไ� ด้บ้ าปกรรมต่า่ งๆ ในสมัยั
เมื่่อ� ยังั มีชี ีวี ิติ เมื่่อ� สิ้้น� อายุขุ ัยั จึงึ มารับั กรรมเป็น็ เปรต เมื่่อ� สัตั ว์น์ รกและเปรต
เห็น็ พระมาลัยั จึงึ ขอให้พ้ ระมาลัยั ไปแจ้ง้ แก่ญ่ าติติ นให้ล้ ะเว้น้ บาปและทำ�ำ บุญุ
อุทุ ิศิ ส่่วนกุศุ ลมาให้ต้ น
มีีชายเข็็ญใจคนหนึ่่�งมีีอาชีีพเก็็บฝัักบััวขายเลี้้�ยงมารดา ครั้�นเห็็น
พระมาลัยั ก็็มีีศรััทธา นำ�ำ ดอกบัวั ที่่ต� นเก็บ็ ได้้มาถวายพระมาลัยั พระมาลััย
ต้อ้ งการสงเคราะห์ช์ ายเข็ญ็ ใจจึงึ นำ�ำ ดอกบัวั นั้้น� ไปไหว้พ้ ระเจดียี ์จ์ ุฬุ ามณีบี น
สวรรค์์ชั้น� ดาวดึึงส์์ บนสวรรค์พ์ ระมาลััยได้้พบกัับพระอิินทร์์ พร้อ้ มทั้้ง� เหล่า่
เทวดาที่่�เหาะมานมััสการพระเจดีีย์์จุุฬามณีี พระมาลััยจึึงถามถึึงอานิิสงส์์
ผลบุุญที่่�ทำำ�ให้้ได้้เกิิดเป็็นเทวดา ต่่อมาพระมาลััยได้้พบกัับพระศรีีอาริิย์์
พระศรีีอาริิย์์บอกถึึงบุุญต่่างๆ ที่่�พระองค์์ได้้กระทำ�ำ มา ทรงถามพระมาลััย
ถึงึ การทำ�ำ บุญุ ของชาวชมพููทวีปี พระศรีอี าริยิ ์ท์ รงกล่า่ วว่า่ เมื่่อ� จะสิ้น� ศาสนาพระ
โคดมพุทุ ธเจ้า้ แล้ว้ จะเกิดิ ทุกุ ข์เ์ ข็ญ็ ใหญ่เ่ พราะคนจะขาดศีลี ธรรม จะเกิดิ การ
ฆ่า่ ฟันั กันั ไปทั่่ว� คนที่่ม� ีศี ีลี ธรรมที่่ห� นีไี ปอยู่ใ่� นป่่าเขาจะรอดชีวี ิติ แล้ว้ ทรงฝาก
พระมาลัยั ให้ก้ ลับั ไปบอกแก่ป่ ระชาชนในชมพููทวีปี ถึงึ วิธิ ีที ี่่จ� ะได้เ้ กิดิ ในศาสนา
ของพระองค์์ ตอนท้า้ ยกล่า่ วถึงึ ชายเข็ญ็ ใจผู้�นั้น� ได้ไ้ ปเกิดิ บนสวรรค์ด์ ้ว้ ยกุศุ ล
ผลบุุญที่่�ได้้ถวายดอกบััวทำ�ำ ให้้มีีวิิมานที่่�มีีกลิ่่�นหอม ส่่วนพระมาลััยเมื่่�อสิ้้�น
อายุขุ ััยก็เ็ ข้้าสู่�พ่ ระนิพิ พาน

สมุดไทยและใบลาน 2 — จติ รกรรมในสมดุ ไทย 71

สมุดุ พระมาลััยวััดโขด เล่ม่ ที่่� 2

(ล่่าง) ภาพทิิวทััศน์์ต้้นไม้้ในเวลากลางคืืน ตรงกลางเป็็นข้้อความ
ภาษาบาลีีจากตอนต้้นของพระอภิิธรรม 7 คััมภีีร์์ เป็็นอัักษรขอมเขีียน
ด้้วยเส้้นรงทองบนพื้้�นดำำ� ทำำ�ให้้ตััวอัักษรลอยเด่่นสวยงามมากขึ้ �น

(หน้้าตรงข้้าม-บน) ภาพทิิวทััศน์์ต้้นไม้้ในเวลากลางวััน ตรงกลาง
เป็็นข้้อความภาษาบาลีีจากพระอภิิธรรม 7 คััมภีีร์์ เป็็นอัักษรขอมเขีียน
ด้้วยหมึึก

(หน้้าตรงข้้าม-ล่่าง) ภาพทิิวทััศน์์โขดหิินมีีราชสีีห์์สีีแดง จิิตรกร
เขีียนได้้พลิ้้�วไหวงดงามมาก มีีการใช้้สีีทองประกอบด้้วย ตรงกลางเป็็น
ข้้อความภาษาบาลีีจากพระอภิิธรรม 7 คััมภีีร์์ เป็็นอัักษรขอมเขีียนด้้วย
เส้้นรงทองบนพื้้�นดำ�ำ

72 ระยอง เลม่ 2

สมดุ ไทยและใบลาน 2 — จติ รกรรมในสมดุ ไทย 73

74 ระยอง เลม่ 2

(บน) ภาพทิิวทััศน์์โขดหิินมีีต้้นไม้้ขึ้ �นอยู่่�ด้้านบน จิิตรกรวาดโขด
หิินได้้สวยงาม พลิ้้ว� ไหวมีศี ิลิ ปะมาก การที่่จ� ิติ รกรจงใจวาดภาพโขดหินิ หลาย
ภาพ สัันนิิษฐานว่่า ต้้องการสื่่�อถึึงชื่่�อของวััดคืือวััดโขด แสดงว่่าสมุุดพระ
มาลััยเล่ม่ นี้้ส� ร้า้ งขึ้น� เพื่่อ� ถวายวัดั โขดโดยเฉพาะ ตรงกลางเป็น็ ข้อ้ ความภาษา
บาลีีจากพระอภิิธรรม 7 คััมภีีร์์ เป็็นอัักษรขอมเขีียนด้้วยเส้้นรงทองบน
พื้้�นดำำ�

(ล่่าง) ภาพด้้านซ้้ายเป็็นภาพตาเถนสวดคฤหััสถ์์ โดยจิิตรกรวาด
เป็น็ รููปตาเถน 2 คนนั่่ง� อยู่ใ่� นปะรำ�� คนด้า้ นขวาถือื ตาลปัตั รเป็น็ พัดั หน้า้ นาง
แบบแสดงอาการร้้องสวดโต้้ตอบกัับคนตรงข้้าม ทั้้�งสองอยู่่�ในท่่าทางนั่่�ง
ที่่ไ� ม่เ่ รียี บร้อ้ ยนักั การสวดคฤหัสั ถ์เ์ ป็น็ มหรสพอย่า่ งหนึ่่ง� ที่่ม� ีเี ล่น่ มานานอาจ
มีีมาตั้้�งแต่่ครั้�งสมััยกรุุงศรีีอยุุธยา แต่่ไม่่มีีหลัักฐานปรากฏแน่่ชััดนััก ภาพ
ด้า้ นขวาเป็น็ รููปตาเถน 2 คน คนหนึ่่�งกำำ�ลัังตำำ�หมาก ส่่วนอีีกคนหนึ่่ง� กำ�ำ ลััง
นัตั ถุ์์�ยา สมเด็จ็ เจ้า้ ฟ้า้ กรมพระยานริศิ รานุวุ ัดั ติวิ งศ์ท์ รงเคยสอบถามสมเด็จ็
พระสังั ฆราช (แพ ติิสฺสฺ เทโว) วััดสุุทััศนเทพวราราม ได้้ความว่่า “เถรเป็น็
พวกครึ่ง� พระครึ่�งเณร อาศัยั วัดั อยู่�ต่ ามศาลามุขุ หน้า้ โบสถ์์ หลังั โบสถ์์ พระ
ระเบีียงหรืือพะเพิิงอะไรตามแต่่จะหาได้้ โดยมากพึ่่�งพระสงฆ์์ ขอผ้้าและ
อาหารที่่เ� หลือื ไปบริโิ ภค ทำำ�การให้แ้ ต่พ่ ระสงฆ์ต์ ามสมัคั รใจ ศีลี นั้้น� ไม่ป่ รากฏ
ว่่าถืืออย่า่ งไร อาจเป็็นศีลี สิิบ ศีีลแปด ศีลี ห้้า หรืือไม่่ถืือศีลี เลยก็็ได้้ การนุ่�ง
ห่ม่ นั้้น� ใช้ผ้ ้า้ เหลือื งตามแต่จ่ ะหาได้้ ลางคนก็็นุ่�งแต่ผ่ ้้าอาบหรืือสบงเท่่านั้้�น
หรืือมีผี ้า้ ห่ม่ พาดบ่า่ อย่า่ งที่่เ� รียี กว่า่ พาดควายก็ม็ ีี และมีไี ตรจีวี รครองเหมือื น
พระสงฆ์ก์ ็็มีี ความประพฤติเิ อาแน่ไ่ ม่่ได้้ ที่่�ดีเี หมือื นพระภิิกษุุก็็มีีคนเคารพ
นัับถืือ ที่่�เลวถึึงสููบกััญชาก็็ไม่่มีีคนนัับถืือ แต่่ก่่อนมีีที่่�วััดสระเกศมากกว่่า
ที่่�อื่่�น” ลวดลายที่่�ปะรำ��และผ้้าม่่านที่่�เป็็นฉากของรููปมีีความวิิจิิตรบรรจง
สวยงามมาก ตรงกลางเป็น็ เนื้้อ� ความของพระมาลััยกลอนสวด เป็น็ อัักษร
ขอมไทย เขียี นด้้วยเส้น้ หมึกึ

สมดุ ไทยและใบลาน 2 — จติ รกรรมในสมุดไทย 75

(บน) ภาพแสดงการเกิิดทุุกข์์เข็็ญใหญ่่ ผู้�คนขาดศีีลธรรมเกิิดการ
รบราฆ่า่ ฟันั แย่ง่ ชิงิ กันั คนที่่ม� ีศี ีลี ธรรมต้อ้ งหนีไี ปหลบซ่อ่ นอยู่ต�่ ามป่่าเขาเพื่่อ�
รัักษาชีีวิิต จิิตรกรใช้้โทนสีีดำำ�เพื่่�อแสดงบรรยากาศที่่�เป็็นกลีียุุค ด้้านซ้้าย
เป็็นภาพคนชั่�วไร้้ศีีลธรรมฆ่่าฟัันกััน ส่่วนด้้านขวาเป็็นภาพคนดีีที่่�หลบอยู่่�
ตามโขดหินิ ตรงกลางเป็น็ เนื้้อ� ความของพระมาลัยั กลอนสวดเป็น็ อักั ษรขอม
ไทยเขียี นด้้วยเส้น้ สีีขาวบนพื้้�นดำ�ำ

(หน้้าตรงข้้าม-บน) ภาพการถวายผ้้าป่่า ด้้านซ้้ายจิิตรกรวาดเป็็น
บุคุ คลชายหญิงิ นั่่�งประนมมือื สันั นิษิ ฐานว่า่ เป็็นเจ้า้ ภาพผู้�ตั้�งใจถวายผ้้าป่่า
แก่พ่ ระสงฆ์์ ด้า้ นขวาเป็น็ รููปต้น้ ไม้ท้ ี่่ม� ีผี ้า้ วางพาดไว้้ ลวดลายของผ้า้ นุ่่�งของ
เจ้า้ ภาพและที่่�วางพาดบนต้้นไม้้มีีความสวยงามมาก เรื่�่องราวของผ้้าป่่านี้้�
มีีพรรณนาไว้้ในอรรถกถาธรรมบทว่่า กาลครั้�งหนึ่่�งพระอนุุรุุทธเถระมีีจีีวร
เก่า่ คร่ำ��คร่่าเที่่�ยวแสวงหาเศษผ้า้ จากกองหยากเยื่่�อเพื่่อ� เอาไปทำำ�จีีวร นาง
เทพธิดิ าชาลินิ ีที ี่่ใ� นอดีตี ชาติเิ คยเป็น็ ภรรยาของพระเถระรู้�เข้า้ จึงึ เกิดิ กุศุ ลจิติ
และคิิดได้้ว่่า ถ้้าถวายโดยตรง พระเถระก็็จะไม่่รัับ เนื่่�องจากพระสััมมา
สัมั พุทุ ธเจ้า้ ยังั ไม่ม่ ีพี ระบรมพุทุ ธานุญุ าต นางจึงึ วางผ้า้ ทิพิ ย์ไ์ ว้ใ้ นกองหยากเยื่อ�
ตรงที่่�พระเถระต้้องเดิินผ่่าน โดยวางให้้ชายผ้้าทิิพย์์โผล่่พ้้นกองหยากเยื่่�อ
ออกมาเพื่่อ� ให้เ้ ห็น็ ง่า่ ยๆ เมื่่อ� พระอนุรุ ุทุ ธเถระได้เ้ ห็น็ ผ้า้ นั้้น� จึงึ ได้น้ ำำ�ผ้า้ กลับั

76 ระยอง เลม่ 2

ไปทำ�ำ จีวี ร จึงึ เกิดิ เป็น็ ประเพณีกี ารถวายผ้า้ ป่่าจนถึงึ ปัจั จุบุ ันั ภาพแสดงการ
ถวายผ้้าป่่านี้้�พบเห็น็ ได้น้ ้้อยมาก

(ล่า่ ง) ภาพด้า้ นขวาแสดงรููปชายเข็ญ็ ใจที่่ม� ีอี าชีพี เก็บ็ ฝักั บัวั ขายเลี้้ย� ง
มารดา โดยจิิตรกรวาดเป็็นชายรููปร่่างกำ�ำ ยำำ�ลงเก็็บดอกบััวในสระ จิิตรกร
ได้ส้ อดแทรกอารมณ์ข์ ันั โดยให้ผ้ ้า้ นุ่่�งของชายเข็ญ็ ใจถกขึ้น� สููงจนเห็น็ ก้น้ ภาพ
โขดหิินที่่�ล้้อมรอบสระบััวมีีความสวยงามมากจิิตรกรสามารถเล่่นสีีอ่่อนแก่่
สร้า้ งเป็น็ มิติ ิใิ ห้แ้ ก่โ่ ขดหินิ ได้อ้ ย่า่ งน่า่ อัศั จรรย์์ ภาพด้า้ นซ้า้ ยเป็น็ ตอนที่่ช� าย
เข็ญ็ ใจถวายดอกบััวแด่่พระมาลััยเถระ

สมดุ ไทยและใบลาน 2 — จติ รกรรมในสมดุ ไทย 77

78 ระยอง เลม่ 2

(บน) ภาพด้้านขวาเป็็นตอนชายเข็็ญใจถวายดอกบััวแด่่พระเถระ
แล้้วก้้มกราบด้้วยความเคารพเลื่่�อมใส การวางท่่าทางของพระมาลััยและ
ชายเข็ญ็ ใจอ่อ่ นช้อ้ ยงดงาม ยิ่่ง� การจัดั องค์ป์ ระกอบกับั ภาพทิวิ ทัศั น์ท์ ี่่ป� รากฏ
ทำำ�ให้้ภาพยิ่่�งงามมากขึ้�น ภาพด้้านซ้้ายเป็็นตอนหลัังจากที่่�พระมาลััยเถระ
รัับดอกบััวจากชายเข็็ญใจแล้้วต้้องการสงเคราะห์์ชายเข็็ญใจจึึงเหอะขึ้ �นไป
บนท้้องฟ้้าเพื่่�อนำ�ำ ดอกบััวไปไหว้้พระเจดีีย์์จุุฬามณีีบนสวรรค์์ชั้�นดาวดึึงส์์
เมื่่�อชายเข็็ญใจเห็็นพระเถระเป็็นผู้้�มีีฤทธิ์ �มากสามารถเหาะไปในอากาศได้้
จึงึ ยกมืือขึ้น� ไหว้ด้ ้ว้ ยความศรััทธา

(กลาง) ภาพด้า้ นซ้า้ ยแสดงพระเจดียี ์จ์ ุฬุ ามณีบี นสวรรค์ช์ั้น� ดาวดึงึ ส์์
โดยจิิตรกรวาดเป็็นเจดียี ์์ย่่อมุุมทรงเครื่อ่� งประดิิษฐานอยู่�่ในกำ�ำ แพงแก้้ว มีี
เทวดาและเทพธิิดากำ�ำ ลัังกราบไหว้้อยู่่� ด้า้ นขวาเป็น็ รููปเทวดากำำ�ลัังเหาะมา
ไหว้พ้ ระเจดียี ์พ์ ร้อ้ มกับั นางเทพธิดิ า ท่า่ ทางการเหาะของเทวดาและเทพธิดิ า
อ่อ่ นช้อ้ ยมาก จิิตรกรสามารถวาดชายผ้า้ และธงได้้พลิ้้�วไหวมาก

(ล่่าง) ภาพด้้านขวาเป็็นรููปพระมาลััยเถระนั่่�งบนบััณฑุุกััมพลศิิลา
อาสน์์อัันเป็็นที่่�ประทัับของพระอิินทร์์ มีีพระอิินทร์์นั่่�งพนมมืืออยู่่�ด้้านล่่าง
พระมาลัยั แสดงท่า่ ชี้้น� ิ้้ว� ถามพระอินิ ทร์ถ์ ึงึ เทวดาที่่ก� ำ�ำ ลังั เหาะมาทางด้า้ นซ้า้ ย
พระอินิ ทร์จ์ ึงึ เฉลยตอบว่า่ เทวดาองค์น์ี้้ค� ือื พระศรีอี าริยิ ์์ ผู้�ที่จ� ะได้บ้ ังั เกิดิ เป็น็
พระพุทุ ธเจ้า้ องค์ต์ ่่อไป ภาพด้้านซ้า้ ยเป็็นรููปพระศรีอี าริยิ ์์กำ�ำ ลังั เหาะมาทาง
พระมาลััยเถระ ด้้านล่่างของภาพมีีเส้้นสิินเธาว์์โดยมีีนางเทพธิิดาโผล่่ขึ้�น
มา 4 นาง

สมดุ ไทยและใบลาน 2 — จติ รกรรมในสมดุ ไทย 79

(บน) ภาพด้้านขวาเป็็นรููปพระศรีีอาริิย์์กำำ�ลัังเหาะอยู่่�ในลายกนก
สีีขาว ดำ�ำ และแดง เป็น็ สัญั ลักั ษณ์์แทนรััศมีีที่่ส� ว่า่ งไสวเจิดิ จ้า้ ภาพกนกที่่�
ปรากฏจิติ รกรสามารถวาดได้พ้ ลิ้้ว� ไหวมาก ภาพด้า้ นซ้า้ ยเป็น็ รููปเทพธิดิ า 2
นางเหาะเชิิญธงมานำำ�หน้้าพระศรีีอาริิย์์ เครื่�่องแต่่งกายของพระศรีีอาริิย์์
และเทพธิิดามีีความวิจิ ิิตรบรรจงมาก

80 ระยอง เลม่ 2

(หน้า้ ตรงข้้าม-ล่่าง) ภาพสุดุ ท้้ายเป็น็ ตอนพระมาลัยั โปรดสัตั ว์์นรก
ภาพด้า้ นซ้า้ ยแสดงถึงึ คนที่่ก� ระทำำ�บาปกรรมเมื่่อ� ตายไปต้อ้ งตกนรกถููกนาย
นิิรยบาลทรมานเพราะบาปกรรมของตนโดยประการต่่างๆ ภาพด้้านขวา
แสดงตอนพระมาลัยั ช่ว่ ยสัตั ว์น์ รกด้ว้ ยการทุบุ หม้อ้ เหล็ก็ ในโลหกุมุ ภีนี รกให้้
แตกเพื่่�อช่่วยให้้สััตว์์นรกได้้พ้้นทุุกขเวทนาชั่่�วขณะหนึ่่�ง ดัังความตอนหนึ่่�ง
ในพระมาลััยกลอนสวดที่่�ว่่า

“๏ เจ้า้ ไทยทำ�ำ ผิิดกิิจ ตนไม่่ติดิ เอาใจปลง
สิ้้น� ชีวี ิิตไปตกลง ในหม้อ้ เหล็ก็ แปดหมื่่�นปีี
๏ พระมาลัยั เทพเถร ท่า่ นจึึงเสด็จ็ ไปทุบุ ตีี
หม้อ้ เหล็ก็ แหลกเป็็นธุลุ ีี สััตว์ผ์ู้�นั้�นก็ช็ ื่�่นบาน ฯ”

สมุุดพระมาลััยวััดโขด เล่ม่ ที่่� 3

(ล่า่ ง) ภาพด้า้ นซ้า้ ยแสดงรููปโกศทรงโถตั้้ง� อยู่บ�่ นแท่น่ ปะรำ��มีผี ้า้ ม่า่ น
ประกอบ ภาพด้้านขวาเป็็นรููปบุุคคลชายหญิิงทำำ�กิิริิยาท่่าทางนั่่�งพัับเพีียบ
เช็ด็ น้ำ��ำ ตาอยู่ใ�่ นปะรำ��มีผี ้า้ ม่า่ น ภาพนี้้แ� สดงถึงึ ความเกี่่ย� วเนื่่อ� งของสมุดุ พระ
มาลััยกัับพิิธีีศพ ลวดลายที่่�แท่่นปะรำ��และผ้้าม่่านมีีความสวยงามมาก
จิิตรกรสามารถสลัับสีีได้้อย่่างลงตััว ผ้้าม่่านมีีการให้้แสงเงาทำ�ำ ให้้เกิิดมิิติิ
เป็็นริ้ว� ผ้้า

สมดุ ไทยและใบลาน 2 — จิตรกรรมในสมดุ ไทย 81

82 ระยอง เลม่ 2

(บน) ภาพด้า้ นซ้้ายเป็น็ รููปพระพรหมกายสีีขาว ส่ว่ นภาพด้้านขวา
เป็็นรููปพระอิินทร์์กายสีีเขีียว เทวดาทั้้�งสององค์์นั่่�งอยู่่�บนแท่่นมีีลายกนก
เป็น็ ฉากหลังั ลวดลายที่่เ� ครื่อ่� งทรงของเทวดา แท่น่ ที่่น� ั่่ง� ของเทวดาและลาย
กนกมีีความอ่่อนช้อ้ ยสวยงามมาก

(กลาง) ภาพแสดงพระสงฆ์์ 4 รููปกำำ�ลัังสวดมนต์์ ภาพทั้้ง� ซ้้ายและ
ขวาเหมือื นกันั คือื จิติ รกรวาดเป็น็ พระสงฆ์ด์ ้า้ นละ 2 รููปนั่่ง� พับั เพียี บพนมมือื
อยู่บ�่ นแท่น่ ที่่ม� ีสี ีแี ละลวดลายสวยงามแปลกตา หันั หน้า้ เข้า้ หากันั มีผี ้า้ ม่า่ น
ประกอบภาพ

(ล่่าง) ตอนชายเข็็ญใจเก็็บดอกบััวถวายพระมาลััยเถระ ภาพด้้าน
ขวาเป็น็ รููปชายเข็ญ็ ใจกำำ�ลังั เก็บ็ ดอกบัวั ภาพด้า้ นซ้า้ ยเป็น็ รููปพระมาลัยั เถระ
กำำ�ลัังรัับดอกบััวจากชายเข็็ญใจ จุุดเด่่นของภาพนี้้�คืือ ภาพทิิวทััศน์์ที่่�เป็็น
ฉากหลังั ที่่จ� ิติ รกรใช้ส้ ีที องทำำ�ให้ภ้ าพดููสว่า่ งเรืืองรอง ภาพต้น้ ไม้แ้ ละโขดหินิ
มีกี ารเล่น่ สีที ำำ�ให้เ้ กิิดมิติ ิิ

สมดุ ไทยและใบลาน 2 — จติ รกรรมในสมดุ ไทย 83

84 ระยอง เลม่ 2

(บน) ภาพด้้านซ้า้ ยเป็น็ รููปพระมาลััยเหาะขึ้�นไหว้้พระเจดีีย์์จุฬุ ามณีี
บนสวรรค์์ชั้�นดาวดึงึ ส์แ์ ละได้พ้ บกับั พระอินิ ทร์แ์ ละเทพธิดิ า จิติ รกรวาดพระ
เจดียี ์จ์ ุฬุ ามณีเี ป็น็ เจดียี ์ท์ รงระฆังั ตั้้ง� อยู่บ�่ นฐานสิงิ ห์์ 3 ชั้น� มีธี งจระเข้ป้ ระกอบ
ซ้้ายขวา พระอิินทร์์มีีกายสีีเขีียว ส่่วนเทพธิิดามีีกายสีีทองคืือนางฟ้้าที่่�มา
ก่อ่ นพระศรีอี าริยิ ์์ เหมืือนบทกลอนในพระมาลัยั กลอนสวดที่่ว� ่า่

“๏ พระเถรเห็น็ ซึ่่ง� นางฟ้้า มาก่อ่ นหน้้าพระไมตรีี
จึึงถามท้้าวโกสียี ์ ์ เพื่่อ� จะแจ้้งซึ่่ง� อาการ”

ภาพด้้านขวาเป็็นรููปพระศรีีอาริิย์์เสด็็จมาไหว้้พระเจดีีย์์จุุฬามณีี
จิติ รกรวาดพระศรีอี าริยิ ์อ์ ยู่ใ�่ นท่า่ เหาะพนมมือื อยู่ใ�่ นรัศั มีสี ีแี ดงแวดล้อ้ มด้ว้ ย
นางฟ้้า 4 องค์์ 2 องค์ด์ ้้านบนมีกี ายสีที อง 2 องค์ด์ ้า้ นล่่างมีกี ายสีขี าว ฉาก
หลัังเป็็นสีีน้ำำ�� เงิินแทรกด้้วยลายดอกไม้้ ในภาพทั้้�งสองนี้้�มีีการใช้้สีีทอง
ในองค์ป์ ระกอบที่่ส� ำำ�คัญั ต่า่ ง ๆ เช่น่ ที่่เ� ครื่อ่� งทรงของพระศรีอี าริยิ ์์ พระอินิ ทร์์
และนางฟ้า้ ทำำ�ให้ภ้ าพรวมมีคี วามพิเิ ศษเหมืือนอยู่�บ่ นสวรรค์์

(ล่่าง) ภาพนี้้�คล้้ายกัับภาพก่อ่ นหน้้านี้้� แตกต่า่ งเพียี งองค์ป์ ระกอบ
เล็ก็ น้อ้ ย ภาพซ้า้ ยเป็น็ รููปพระมาลัยั เถระชี้น� ิ้้ว� ถามพระอินิ ทร์ถ์ ึงึ บุพุ กรรมของ
เทพธิดิ าที่่ก� ำำ�ลังั เหาะมาไหว้พ้ ระเจดียี ์จ์ ุฬุ ามณีี ภาพด้า้ นขวาเป็น็ รููปเทพธิดิ า
กายสีขี าวมีเี ครื่อ� งทรงสีที องเหาะมาในรัศั มีสี ีดี ำ�ำ แวดล้อ้ มด้ว้ ยเทพธิดิ าบริวิ าร
4 องค์์

สมุดไทยและใบลาน 2 — จิตรกรรมในสมดุ ไทย 85

สมุดุ พระมาลััยสมััยอยุธุ ยาตอนปลายของวััดทัับมา

ความเป็็นมา

วัดั ทัับมา เดิมิ มีีชื่่�อว่่า วัดั อััสดรคููหาคงคาล้้อม เดิิมตั้้�งอยู่บ่� ริเิ วณ
โขดกลางทุ่�งนามีธี ารน้ำ��ำ ไหลอ้อ้ มวัดั ภายในวัดั มีศี าลเจ้า้ พ่อ่ ถ้ำ��ำ ม้า้ ตั้้ง� อยู่�่ ต่อ่ มา
ได้ร้ กร้า้ งไป ชาวบ้า้ นจึงึ นิมิ นต์ห์ ลวงพ่อ่ หอม วัดั ป่่าเลไลย์แ์ ละหลวงพ่อ่ ชื่น�่ ร่ว่ ม
กันั สร้า้ งวัดั จัดั เป็น็ วัดั เก่า่ วัดั หนึ่่ง� ในจังั หวัดั ระยอง ดังั ปรากฏในนิริ าศเมือื ง
แกลงของสุนุ ทรภู่�่ ที่่ว� ่า่

“เป็น็ ทุ่�งแถวมีแี นวแม่น่ ้ำ��ำ อ้อ้ ม ระยะหย่อ่ มเคหาน่า่ สนาน
เป็น็ เนินิ สวนล้ว้ นเหล่า่ มะพร้า้ วตาล เข้า้ ลัดั บ้า้ น ทับั มาลีลี าไป”

ที่่�วััดทัับมาแห่่งนี้้�พบสมุุดพระมาลััยสมััยอยุุธยาตอนปลายจำ�ำ นวน
2 เล่่ม มีีภาพวาดประกอบสวยงาม และยัังไม่่เคยตีีพิิมพ์์เผยแพร่่ที่่�ใด
มาก่อ่ น

86 ระยอง เล่ม 2

ต้้นฉบัับเอกสาร และผู้�ประพัันธ์์

สมุดุ พระมาลัยั ของวัดั ทับั มาทั้้ง� 2 เล่ม่ เป็น็ สมุดุ ไทยขาวขนาดใหญ่่
มีขี นาดใกล้เ้ คีียงกัันคืือ กว้้าง 10 ซม. ยาว 70 ซม. หนา 5.5 ซม. สมุดุ
พระมาลััยวััดทับั มาทั้้�ง 2 เล่่ม มีคี วามพิิเศษคืือตอนต้น้ ของเล่ม่ ที่่� 1 และ
หน้า้ สุดุ ท้า้ ยของเล่ม่ ที่่� 2 มีอี ักั ษรขอมด้ว้ ยเส้้นหมึกึ ทอง ซึ่่�งพบเห็น็ ได้้ยาก
มาก ในจัังหวัดั ระยอง พบที่่�วัดั ทัับมาเพีียงแห่่งเดีียว สมุดุ พระมาลัยั วัดั ทับั
มาเล่่มที่่� 1 เนื้้�อหาเป็็นพระมาลััยกลอนสวด ส่่วนสมุุดพระมาลััยเล่่มที่่� 2
เนื้้�อเรื่�่องเป็็นมหาพุทุ ธคุุณและอภิธิ รรม 7 คััมภีรี ์ย์ ่อ่ มีีข้อ้ ความเขีียนไว้้ด้้วย
อัักษรไทยสมััยอยุุธยาตอนปลายที่่�หน้้าต้้นระบุุชื่�อ่ ผู้�สร้้างไว้้ดัังนี้้� “หนัังสืือ
ข้า้ พเจ้า้ นายคำ�ำ อำ�ำ แดงชูู สร้า้ งให้ไ้ ว้แ้ ก่ปู่่�พวน สำ�ำ หรับั ไว้ใ้ นพระศาสนา บุคุ คล
ผู้�ใดเห็น็ แก่พ่ ระศาสนาช่ว่ ยรักั ษาอย่า่ ให้ห้ มองให้ไ้ หม้้ ข้า้ พเจ้า้ อีตี กมต อย่า่ ให้้
น้ำ��ำ มันั หกรดได้เ้ ป็น็ อันั ขาดเห็น็ แก่ข่ ้า้ ผู้�สร้า้ งไว้พ้ ระศาสนานี้้เ� ทิดิ ”

เรื่�องย่อ่

พระมาลััยกลอนสวดกล่่าวถึึงพระเถระผู้้�มีีอิิทธิิฤทธิ์�รููปหนึ่่�งชื่่�อว่่า
พระมาลัยั อาศััยอยู่�่ที่โ� รหนะชนบท ในเกาะศรีีลังั กา พระมาลััยใช้ฤ้ ทธิ์�เดินิ
ทางไปยังั เมือื งนรกแล้ว้ กลับั มาสั่่ง� สอนผู้�คนถึงึ ผลบาปกรรมต่า่ ง ๆ วันั หนึ่่ง�
มีีชายเข็็ญใจมีีศรััทธานำำ�ดอกบััวที่่�ตนเก็็บได้้มาถวายพระมาลััย พระมาลััย
จึงึ นำ�ำ ดอกบัวั นั้้น� ไปไหว้พ้ ระเจดีีย์์จุุฬามณีีบนสวรรค์์ชั้�นดาวดึงึ ส์์ พระมาลััย
ได้้พบกับั พระอินิ ทร์์และเทวดาจึงึ ถามถึงึ อานิสิ งส์์ผลบุุญที่่ท� ำ�ำ ให้้ได้เ้ กิิดเป็็น
เทวดา พระมาลััยได้้พบกัับพระศรีีอาริิย์์ พระศรีีอาริิย์์กล่่าวว่่าเมื่่�อจะสิ้้�น
ศาสนาพระโคดมพุุทธเจ้้าแล้้วจะเกิิดทุุกข์์เข็็ญใหญ่่เพราะคนขาดศีีลธรรม
คนที่่�มีีศีีลธรรมต้้องหนีีไปอยู่�่ในป่่าในเขาเพื่่�อรัักษาชีีวิิต แล้้วทรงฝากพระ
มาลััยให้ก้ ลับั ไปบอกแก่ป่ ระชาชนถึงึ วิิธีีที่่�จะได้้เกิิดในศาสนาของพระองค์์

สมดุ ไทยและใบลาน 2 — จติ รกรรมในสมดุ ไทย 87

88 ระยอง เลม่ 2

สมุุดพระมาลััยวััดทัับมา เล่ม่ ที่่� 1

(บน) ภาพเทวดาและเทพธิิดาพนมมืือบููชาธรรม จิิตรกรวาดเป็็น
รููปบุคุ คลชายหญิงิ ทรงเครื่อ�่ งกษัตั ริยิ ์ท์ ี่่เ� น้น้ สีที องนั่่ง� พับั เพียี บอยู่บ่� นแท่น่ หันั
หน้า้ เข้้าหากััน ใช้ส้ ีีแดงเป็น็ สีีพื้้�นตามอย่่างที่่อ� าจารย์์ น. ณ ปากน้ำ��ำ ตั้้�งข้้อ
สังั เกตว่า่ เป็น็ รููปแบบของจิติ รกรรมเมืืองระยอง ตรงกลางเป็็นคาถาภาษา
บาลีจี ากอภิิธรรม 7 คัมั ภีรี ์์ เขีียนด้ว้ ยเส้น้ ทองบนพื้้�นดำำ� เส้น้ สีีทองนี้้�ได้ม้ า
จากทองคำ�ำ เปลว ซึ่่�งมีวี ิิธีีการเขีียนที่่�พิิเศษคืือ ต้้องเขีียนตัวั อัักษรด้ว้ ยกาว
ที่่ไ� ด้ม้ าจากยางไม้้ก่อ่ นแล้ว้ ใช้ท้ องคำำ�เปลวปิดิ ทัับบนกาวจึงึ จะได้อ้ ักั ษรเส้น้
ทองที่่ง� ดงาม ไม่ส่ ามารถผสมทองลงไปในกาวแล้ว้ นำำ�ไปเขียี นได้เ้ ลยเพราะ
เส้้นอัักษรจะขาดและไม่่ขึ้�นเงา สมุุดพระมาลััยเล่่มนี้้�เป็็นเอกสารเพีียงชิ้�น
เดีียวในจัังหวััดระยองที่่�เขีียนด้้วยเส้้นทอง ด้้วยความที่่�เส้้นทองนี้้�มีีราคา
แพง เอกสารที่่�เขีียนด้้วยเส้้นทองส่่วนใหญ่่มัักเป็็นฉบัับหลวงและหาได้้
ยากมาก

(กลาง) ภาพพระภิกิ ษุุกำ�ำ ลัังสวดมนต์์ จิิตรกรวาดเป็น็ รููปพระภิิกษุุ
ห่ม่ จีวี รเฉวียี งบ่า่ พับั เพียี บอยู่บ่� นแท่น่ ด้า้ นละ 2 รููป หันั หน้า้ เข้า้ หากันั ระหว่า่ ง
พระภิิกษุุมีีลายพุ่่�มข้้าวบิิณฑ์์คั่่�นอยู่�่ ตรงกลางเป็็นคาถาภาษาบาลีีจาก
อภิิธรรม 7 คััมภีีร์์ เขียี นด้้วยเส้้นทองบนพื้้น� ดำ�ำ

(ล่่าง) ภาพพระสงฆ์์ 4 รููปสวดอภิธิ รรม ภาพด้า้ นซ้า้ ยจิติ รกรวาด
เป็น็ รููปพระภิกิ ษุุ 2 รููป ห่ม่ จีีวรเฉวีียงบ่่าพัับเพีียบอยู่่�ในปะรำ��สวดมนต์ฐ์ าน
สิิงห์์ลัักษณะคล้้ายเตีียงสวดอภิิธรรม มีีที่่�กั้้�นมีีลวดลายและผ้้าม่่านสีีเขีียว
ด้้านล่่างเป็็นภาพพระสงฆ์์ 4 รููปกำ�ำ ลัังเล่่นหมากรุุกกัันอยู่�่โดยมีีตาเถนไว้้
หนวดนั่่�งอยู่่�ด้า้ นขวามืือสุุด ภาพด้า้ นขวาเป็็นรููปพระสงฆ์อ์ ีีก 2 รููปนั่่ง� อยู่�่ใน
ปะรำ��สวดมนต์เ์ ช่น่ กันั แต่ไ่ ม่ม่ ีรี ููปคนเล่น่ หมากรุกุ ทำำ�ให้เ้ ห็น็ รููปทรงของปะรำ��
สวดมนต์์ได้้อย่า่ งชััดเจน ซึ่่ง� รููปทรงของปะรำ��สวดมนต์น์ ี้้�น่า่ สนใจมาก

สมดุ ไทยและใบลาน 2 — จติ รกรรมในสมุดไทย 89

(บน) ภาพพระมาลัยั เดินิ ทางไปยังั เมือื งนรกพบสัตั ว์น์ รกถููกทรมาน
โดยประการต่า่ งๆ ภาพซ้า้ ยเป็น็ รููปนายนิริ ยบาลกำ�ำ ลังั ทรมานสัตั ว์น์ รกด้ว้ ย
การเอาโซ่่เหล็็กรััดภููเขาเพลิิงทั้้�งสองข้้างบีีบให้้สััตว์์นรกได้้รัับทุุกขเวทนา
ด้้านบนเป็็นรููปพระมาลััยถืือตาลปััตรกำำ�ลัังเหาะอยู่�่ในอากาศ การแสดง
ท่า่ ทางของพระมาลััยจิติ รกรวาดได้อ้ ่่อนช้้อยงดงามมาก ภาพขวาเป็็นภาพ
ชายหญิงิ ที่่ค� บชู้�สู่ช� ายเมื่่อ� ตายไปตกนรกต้อ้ งถููกนายนิริ ยบาลเอาหอกไล่แ่ ทง
ให้ข้ึ้น� ไปบนต้น้ งิ้�ว ด้า้ นบนมีอี ีีกาปากเหล็ก็ คอยไล่จ่ ิกิ อยู่่�ด้ว้ ย ด้้านขวาสุดุ มีี
รููปคนถููกจับั ห้้อยหััวทรมาน

90 ระยอง เลม่ 2

(หน้า้ ตรงข้า้ ม-ล่า่ ง) ภาพแสดงเรื่อ่� งสุวุ รรณสามชาดก ภาพด้า้ นซ้า้ ย
เป็น็ รููปของพระสุวุ รรณสามกุมุ ารออกจากอาศรมเพื่่อ� ไปตักั น้ำ�ำ�ในแม่น่ ้ำ�ำ�โดย
มีีกวางล้้อมรอบเป็็นบริิวาร ภาพด้้านขวาเป็็นรููปพระเจ้้าปิิลยัักขราชที่่�ทรง
ดัักซุ่�มรอล่่าเนื้้�ออยู่่�พอทรงเห็็นพระสุุวรรณสามมีีผิิวงามดั่่�งทอง แวดล้้อม
ด้้วยฝููงสััตว์์จึึงทรงยิิงลููกศรอาบยาพิิษเข้้าใส่่เพื่่�อยัับยั้้�งไว้้มิิให้้หนีี จิิตรกร
วาดเครื่่�องทรงแบบกษััตริิย์์ของตััวละครเอกทั้้�งสองโดยใช้้โทนสีีแดงและสีี
ทองทำ�ำ ให้ภ้ าพสวยเด่น่ แปลกตา

(ล่่าง) ภาพเทพธิิดาเหาะมาไหว้้พระเจดีีย์์จุุฬามณีีบนสวรรค์์ชั้�น
ดาวดึงึ ส์์ ด้า้ นซ้า้ ยมีรี ููปเทพธิดิ า 2 องค์์ องค์์หนึ่่�งมีีรัศั มีีเป็น็ พื้้�นสีีแดงแสดง
ให้เ้ ห็น็ ว่า่ เป็น็ บุคุ คลสำำ�คัญั กว่า่ คนอื่่น� ด้า้ นขวามีรี ููปเทพธิดิ า 4 องค์์ เทพธิดิ า
ทั้้ง� หมดนุ่�งผ้้าแดงขลิบิ เขีียวขาว

สมดุ ไทยและใบลาน 2 — จติ รกรรมในสมดุ ไทย 91

92 ระยอง เลม่ 2

(หน้้าตรงข้้าม-บน) ภาพนี้้�คล้้ายกัับภาพก่่อนคืือเป็็นรููปเทพธิิดา
อีีกกลุ่�มหนึ่่�งที่่�เหาะมาไหว้้พระเจดีีย์์จุุฬามณีีบนสวรรค์์ชั้ �นดาวดึึงส์์ ภาพ
ในหน้้านี้้�เน้้นการใช้้สีีทองมากกว่่าภาพก่่อนเพื่่�อแสดงนััยว่่า เทพธิิดากลุ่�ม
นี้้�ยิ่่�งใหญ่่กว่่าภาพก่่อนหน้้านี้้� ผ้้านุ่่�งของเทพธิิดากลุ่�มนี้้�เป็็นผ้้าลายทองที่่�
เป็็นเครื่่�องนุ่�งห่่มของชนชั้ �นสููง

(หน้้าตรงข้้าม-ล่่าง) ภาพด้้านซ้้ายเป็็นรููปพระมาลััยเถระมาไหว้้
พระเจดียี ์จ์ ุฬุ ามณีแี ล้ว้ พบกับั พระอินิ ทร์จ์ ึงึ ชี้ถ� ามถึงึ เทวดาผู้้�มียี ศใหญ่ท่ ี่่ก� ำำ�ลังั
จะมาไหว้้พระเจดีีย์์ จิิตรกรวาดรููปพระเจดีีย์์เป็็นเจดีีย์์ย่่อมุุมทรงเครื่�่อง
มีีเครื่่อ� งสููงคือื บัังสููรย์์ บังั แทรก และพััดโบก มีีธงตะขาบ ภาพด้า้ นขวาเป็็น
รููปพระศรีีอาริิย์์นั่่ง� พนมมืือพร้อ้ มกับั นางเทพธิดิ าบริวิ าร ด้้านบนมีธี งจระเข้้
จิติ รกรวาดกำ�ำ แพงแก้ว้ ล้อ้ มรอบภาพทั้้ง� ซ้า้ ยขวาทำ�ำ ให้ภ้ าพมีพี ื้้น� ที่่ใ� หญ่ข่ึ้น� ไม่่
อึดึ อัดั

(ล่า่ ง) ภาพนี้้�เป็็นตอนเกิิดทุกุ ข์เ์ ข็็ญใหญ่่ ผู้�คนขาดศีีลธรรมรบราฆ่่า
ฟันั กันั คนที่่ม� ีศี ีลี ธรรมที่่ห� นีไี ปอยู่ต�่ ามป่่าตามเขาเพื่่อ� รักั ษาชีวี ิติ ภาพหน้า้ นี้้�
ชำำ�รุุดมากทำำ�ให้เ้ ห็็นรายละเอียี ดได้ไ้ ม่ม่ าก

สมุดไทยและใบลาน 2 — จิตรกรรมในสมดุ ไทย 93

94 ระยอง เลม่ 2

สมุุดพระมาลััยวััดทัับมา เล่่มที่่� 2

(บน) ภาพชาวต่า่ งชาติิ ภาพด้า้ นซ้า้ ยเป็น็ รููปชาวตะวันั ตก ส่ว่ นภาพ
ด้้านขวาเป็น็ รููปชาวตะวันั ออกกลาง ภาพชาวต่า่ งชาติิทั้้�งสองนี้้เ� ทียี บได้ก้ ัับ
ภาพชาวตะวัันตกและตะวัันออกกลางศิิลปะแบบลายรดน้ำ�ำ� บนตู้�พระธรรม
สมัยั อยุธุ ยาที่่จ� ัดั แสดงอยู่ใ�่ นพิพิ ิธิ ภัณั ฑสถานแห่ง่ ชาติิ พระนคร นักั วิชิ าการ
ส่่วนใหญ่่สัันนิิษฐานว่่า รููปชาวตะวัันตกนั้้�นคืือ พระเจ้้าหลุุยส์์ที่่� 14 แห่่ง
ฝรั่่ง� เศส (Louis XIV พ.ศ. 2186 – 2258) ส่่วนรููปชาวตะวันั ออกกลางคือื
พระเจ้า้ ซาห์์ สุไุ ลมาน แห่ง่ ซาฟาวิิด แห่่งเปอร์์เซียี (Shah Sulaiman of
Safavid พ.ศ. 2209-2237) ภาพกษัตั ริยิ ์ท์ ั้้ง� สองนิยิ มเขียี นในศิลิ ปกรรมสมัยั
พระนารายณ์ม์ หาราชแห่ง่ กรุงุ ศรีอี ยุธุ ยา (พ.ศ. 2199 – 2231) เพราะกษัตั ริยิ ์์
ทั้้ง� สองพระองค์น์ี้้ไ� ด้ส้ ่ง่ ราชทููตมาเจริญิ สัมั พันั ธไมตรีซีึ่่ง� ถือื เป็น็ พระเกียี รติยิ ศ
พิเิ ศษของพระนารายณ์์มหาราช
ภาพชาวต่า่ งชาตินิ ี้้ส� ่ว่ นใหญ่เ่ ป็น็ ลายรดน้ำ�ำ�เขียี นประดับั ตู้�พระธรรม
หรืือหน้้าต่่างหอไตร ครั้ง� นี้้�เป็็นครั้ง� แรกที่่�พบเขีียนอยู่�่ในสมุุดพระมาลััย

(กลาง) ภาพซ้้ายเป็็นรููปษีีสอยผลไม้้ ภาพขวาเป็็นรููปพระ-นาง
กำำ�ลัังเกี้้�ยวกััน ภาพทั้้�งสองยัังไม่่ทราบว่่ามาจากเรื่่�องใด

(ล่า่ ง) ภาพแสดงเรื่อ่� งสุวุ รรณสามชาดก ภาพด้า้ นซ้้ายเป็็นรููปของ
พระสุวุ รรณสามกุมุ ารออกจากอาศรมเพื่่อ� ไปตักั น้ำ�ำ�ในแม่น่ ้ำำ��โดยมีกี วางเป็น็
บริวิ าร ภาพด้า้ นขวาเป็น็ รููปพระเจ้า้ ปิลิ ยักั ขราชยิงิ ลููกศร ดููเหมือื นว่า่ จิติ รกร
วาดภาพทั้้ง� สองยังั ไม่เ่ สร็จ็ เพราะพื้้น� หลังั เป็น็ สีแี ดง ไม่ม่ ีอี งค์ป์ ระกอบอื่่น� ๆ
เช่่น ท้อ้ งฟ้า้

สมดุ ไทยและใบลาน 2 — จติ รกรรมในสมดุ ไทย 95

(บน) ภาพด้า้ นซ้า้ ยเป็น็ เทวดาถือื พระขรรค์ท์ ั้้ง� สองมือื กำำ�ลังั เหาะอยู่�่
ในอากาศ พื้้น� หลังั สีคี ล้ำำ�� ภาพด้า้ นขวาเป็น็ เทวดาพนมมือื แสดงท่า่ ทางกำำ�ลังั
เหาะอยู่เ�่ ช่่นกันั พื้้�นหลังั สีีแดง ภาพทั้้ง� สองยัังไม่่ทราบว่า่ มาจากเรื่�่องใด

(ล่่าง) ภาพด้้านซ้้ายเป็็นรููปพระภิิกษุุยืืนสะพายบาตรถืือตาลปััตร
แสดงท่่าทางหัันมามอง ภาพด้้านซ้้ายเป็็นรููปสตรีีสููงศัักดิ์์�แสดงท่่าทาง
ร้้องไห้้เสีียใจโดยมีีหญิิงรัับใช้้กางฉััตรให้้ สัันนิิษฐานว่่าเป็็นภาพเล่่าเรื่�่อง

96 ระยอง เล่ม 2

พระนัันทเถระ ภาพเล่่าเรื่�่องพระนัันทเถระในสมุุดพระมาลััยพบครั้�งนี้้�เป็็น
ครั้ง� แรก
เรื่่อ� งย่อ่ มีอี ยู่่�ว่า่ นัันทกุมุ ารเป็น็ พระราชโอรสของพระเจ้า้ สุทุ โธทนะ
กับั พระนางมหาปชาบดีโี คตมีี วันั หนึ่่ง� ในงานอาวาหมงคลระหว่า่ งนันั ทกุมุ าร
กับั พระนางชนบทกัลั ยาณีี เมื่่อ� พระพุทุ ธองค์เ์ สด็จ็ ไปเสวยที่่พ� ระตำ�ำ หนักั ของ
นัันทกุุมารเสร็็จแล้้ว ทรงส่่งบาตรให้้นัันทกุุมารถืือไว้้แล้้ว นัันทกุุมารต้้อง
บวชเพราะความเคารพในพระพุทุ ธองค์์ ส่ว่ นพระนางชนบทกัลั ยาณีที ี่่เ� ตรียี ม
จะเป็็นเทวีีของนัันทกุุมาร ได้้เห็็นเช่่นนั้้�น จึึงเสีียพระทััยกรรแสงตาม
พระนัันทะทููลขอให้้พระองค์์รีบี เสด็จ็ กลัับมา ครั้�นบวชแล้้วพระนัันทะก็็หวน
ระลึึกถึึงแต่่นางชนบทกััลยาณีี พระบรมศาสดาจึึงได้้พาเที่่�ยวจาริิกไปในที่่�
ต่่างๆ เพื่่�อให้้พระนัันทะได้้พบเห็็นหญิิงสาวที่่�มีีรููปร่่างสวยงามกว่่า
นางชนบทกััลยาณีีนั้้�น ต่่อมาพระนัันทะได้้เบื่่�อหน่่ายเห็็นความไม่่ยั่่�งยืืน
ในความรักั กามราคะ จึึงตั้้ง� ใจบำ�ำ เพ็็ญสมณธรรมจนบรรลุุพระอรหััตผล

(ล่า่ ง) ภาพด้า้ นซ้้ายเป็็นรููปชายแก่่กำ�ำ ลัังล่ำ��ำ ลาหญิิงสาว สันั นิิษฐาน
ว่่าเป็็นเวสสัันดรชาดก ตอนชููชกลานางอมิิตดา ภาพด้้านขวาเป็็นรููปช้้าง
แอบอยู่ห่� ลัังภููเขา

สมุดไทยและใบลาน 2 — จติ รกรรมในสมุดไทย 97

98 ระยอง เลม่ 2

(หน้า้ ตรงข้้าม-บน) ภาพด้้านซ้้ายเป็น็ รููปพระสงฆ์์ 2 รููปกำ�ำ ลัังพนม
มือื สวดมนต์น์ ั่่ง� อยู่�่บนแท่่นมีผี ้้าม่่าน ภาพด้้านขวาเป็็นรููปพระสงฆ์อ์ ีกี 2 รููป
พนมมืือสวดมนต์์เช่่นกััน แต่่แท่่นปะรำ��สวยกว่่าด้้านซ้้าย ผ้้าม่่านก็็มีีลาย
ดอกไม้เ้ ป็น็ สีที องสวยงามกว่า่ ตรงกลางเป็น็ ภาษาบาลีจี ากคัมั ภีรี ์อ์ ภิธิ รรม
7 คำ�ำ ภีีร์์เขียี นด้้วยเส้น้ ทอง

(หน้า้ ตรงข้า้ ม-กลาง) ภาพซ้า้ ยขวาเป็น็ รููปกินิ นร 2 ตนเหนี่่ย� วกิ่่ง� ไม้้
หันั หน้า้ เข้า้ หากััน ภาพทั้้�งสองยังั ไม่ท่ ราบว่่ามาจากเรื่�่องใด

(หน้้าตรงข้า้ ม-ล่า่ ง) ภาพซ้้ายเป็็นรููปทิวิ ทัศั น์์นกและดอกบััว ภาพ
ขวาเป็น็ รููปบุคุ คลสีีดำ�ำ 3 คน สันั นิษิ ฐานว่่าเป็็นเวสสันั ดรชาดก ตอนชููชก
พาสองกุมุ ารคือื ชาลีแี ละกัณั หา เดินิ ทางผ่า่ นป่่าเขา ภาพทิวิ ทัศั น์ต์ ้น้ ไม้เ้ ป็น็
เหมือื นไม้ด้ ัดั

(ล่่าง) ภาพซ้้ายเป็็นรููปนางเทพธิิดานั่่�งอยู่่�บนแท่่น ด้้านหน้้ามีีเสา
หงส์์ ภาพขวาเป็็นรููปเทพบุุตรนั่่ง� บนแท่น่ พนมมืือ ด้า้ นหน้า้ มีีลายกนกซึ่่ง� มีี
หลายสีี ภาพทั้้�งสองยัังไม่ท่ ราบว่่ามาจากเรื่อ�่ งใด

สมุดไทยและใบลาน 2 — จิตรกรรมในสมดุ ไทย 99