BOOK 02 สมุดไทยและใบลาน

ตำ�ำ ราไสยศาสตร์์ เอกสารตำ�ำ ราไสยศาสตร์ฯ์ ไม่ไ่ ด้ร้ ะบุวุ ่า่ ส่ว่ นใดเป็น็ หน้า้ ต้น้ หรืือหน้า้
ฉบับั วัดั ราชบัลั ลังั ก์์ ปลาย แต่่มีเี นื้้�อหาครึ่�งหนึ่่�งเป็น็ เรื่่�องเกี่่�ยวกับั ไสยศาสตร์์ ส่ว่ นอีกี ครึ่�งหนึ่่�ง
ประดิิษฐาราม หน้้า 1 เป็น็ เรื่อ�่ งเกี่่ย� วกับั พระธรรมคาถา มีเี นื้้อ� หาแยกจากกันั โดยชัดั เจน โดยที่่ท� ั้้ง�
และหน้้า 2 สองส่ว่ นไม่ไ่ ด้เ้ ขียี นต่่อเนื่่อ� งกันั

เรื่อ� งย่อ่

คาถาที่่�พบในตำ�ำ ราไสยศาสตร์์ฉบัับวััดราชบััลลัังก์์ฯ ส่่วนใหญ่่เป็็น
หัวั ใจพระคาถา คือื อักั ษรย่อ่ หรืือคำ�ำ ที่่ย� ่อ่ มาจากข้อ้ ความในพระพุทุ ธศาสนา
หรืือข้้อความจากแหล่ง่ อื่่น� ๆ เพื่่�อนำ�ำ มาใช้ส้ ื่่อ� ความหมาย ที่่ม� า และสาระ
สำำ�คัญั ของหัวั ใจคาถานั้้�นๆ การย่อ่ อักั ษรดัังกล่า่ ว ส่่วนใหญ่่มีที ี่่�มาจากพระ
ไตรปิฎิ ก หัวั ข้อ้ หรืือหลักั การสำำ�คัญั ของพระพุทุ ธศาสนา เพื่่อ� ให้จ้ ำ�ำ ง่า่ ย และ
นำ�ำ ไปใช้้ได้ส้ ะดวกมากขึ้น�

150 ระยอง เลม่ 2

คาถาแต่ล่ ะคาถามักั มีีวิิธีอี ธิบิ าย ดัังนี้้�

1. ชื่่�อคาถา จะระบุุชื่อ่� คาถาซึ่่ง� มักั ปรากฏตามหลัังคาถานั้้น� ๆ
2.  บทคาถา คือื ใจความของคาถาทั้้�งที่่เ� ป็็นภาษาบาลีี และภาษา
ไทยที่่ป� รากฏในเอกสาร
3. คุุณวิเิ ศษของคาถา ระบุุตามที่่เ� อกสารกล่่าวไว้้ ซึ่่ง� บางคาถา
อาจไม่ม่ ีี
4. ของประกอบ ในที่่�นี้้�อาจเป็น็ สิ่่ง� ใดก็็ได้้ เช่น่ พืืช ชายผ้า้ น้ำำ�� มััน
หอม
5. วิิธีีใช้้คาถา สัังเกตจากที่่�ผู้�เขีียนบอกวิิธีีใช้้ เช่่น ให้้ท่่องตาม
จำ�ำ นวนครั้�ง หรืืออธิิบายขั้้น� ตอน เช่่น ให้้เขีียนยัันต์ท์ ี่่�มือื ก่่อนที่่จ� ะท่อ่ งคาถา
เป็็นต้้น

ตำำ�ราไสยศาสตร์์ฉบัับวััดราชบััลลัังก์ป์ ระดิิษฐาราม :
ศาสตร์เ์ ร้้นลัับที่่เ� สริมิ กำ�ำ ลัังใจ

เนื้้�อหาในตำำ�ราไสยศาสตร์์วััดราชบััลลัังก์์ฯ สามารถจััดหมวดหมู่่�
โดยเรียี งลำ�ำ ดับั จำำ�นวนจากมากไปหาน้้อยได้ด้ ัังนี้้�

1.  คาถาป้อ้ งกัันตััว และคาถาปลุกุ เสก พบ 31 คาถา
2.  คาถาเมตตามหานิิยม พบ 21 คาถา
3.  คาถารักั ษาโรค คาถานี้้�มัักใช้เ้ สก เป่่า ลงในสิ่่�งที่่�ประกอบการ
ใช้้รักั ษาโรค พบ 18 คาถา
4.  คาถาครอบจัักรวาล ในที่่�นี้้�หมายถึึง คาถาหนึ่่�งคาถาที่่�มีีคุุณ
วิิเศษมากกว่่าหนึ่่�งอย่่างขึ้�นไป ถ้้าบริิกรรมคาถาเดีียวกัันนั้้�นด้้วยวิิธีีต่่างๆ
ก็จ็ ะใช้ป้ ้้องกัันศััตรููได้ด้ ้้วย พบ 12 คาถา

สมดุ ไทยและใบลาน 4 — นานาสาระจากเอกสารโบราณเมอื งระยอง 151

5.  คาถาที่่�ใช้้สำ�ำ หรัับเรีียกคาถาอื่่�นๆ โดยการทำ�ำ ให้้คาถานั้้�นๆ
ศักั ดิ์์ส� ิทิ ธิ์ข�ึ้น� ซึ่ง� ใช้ค้ ำ�ำ หลายคำ�ำ ได้แ้ ก่่ คำ�ำ ว่า่ เรียี ก ปลุกุ และตรึงึ นอกจากนี้้�
ยัังพบคำำ�ว่่า “ดับั ” ซึ่่ง� น่่าจะมีคี วามหมายตรงกันั ข้้ามกับั การเรีียกคาถา คืือ
การระงับั ยับั ยั้้�งคาถา หรืือทำำ�ให้้คาถานั้้น� หมดฤทธิ์� พบ 11 คาถา
6.  คาถาคุณุ ไสย คืือ คาถาที่่ใ� ช้ท้ ำำ�ร้า้ ยศัตั รูู โดยเสกสิ่่ง� ใดสิ่่�งหนึ่่ง�
เข้า้ ในตัวั หรืือฝังั รููป ฝังั รอย เรีียกกันั ว่า่ กระทำำ�คุณุ ไสย ในที่่น� ี้้�จะรวมทั้้ง�
คาถาที่่�ใช้้ทำำ�ร้้ายผู้้�อื่่�น คาถาที่่�ใช้้แก้้คุุณไสย และคาถาที่่�ใช้้ป้้องกัันภููตผีี
ต่า่ งๆ พบ 6 คาถา
7.  คาถาเสริมิ สร้า้ งกำ�ำ ลังั ใจ และความเป็น็ สิริ ิมิ งคล พบ 6 คาถา
8.  คาถาสะเดาะ พบ 4 คาถา

เนื้้อ� หาที่่น� อกเหนือื จากเรื่�อ่ งเกี่่ย� วกัับไสยเวทย์แ์ ล้้ว ยัังพบว่่าคาถา
จำ�ำ นวนมากแฝงนัยั ทางพุทุ ธศาสนา คือื เป็น็ ธรรมคาถา คาถาที่่ใ� ห้ร้ ะลึกึ ถึงึ
พระพุทุ ธศาสนาหรืือคาถาที่่ม� าจากหลักั คำำ�สอนของพระพุทุ ธเจ้า้ ธรรมคาถา
ที่่�พบในตำ�ำ ราไสยศาสตร์์ฯ เช่่น คาถาพระศรีีอาริิย์์ ไตรลัักษณะญาณ
โพชฌังั คปริติ ร พระอริยิ อฏฺฺฺ�ฐํํคิกิ มฺคฺ ค หัวั ใจสัมั พุทุ เธ พระไตรสรณคมน์์ ยอด
พระกัณั ฑ์์ไตรปิฎิ ก คาถาพระพุุทธโกษา รัตั นมาลาสููตร เป็น็ ต้้น
คาถาหมวดอื่่�นๆ ในที่่�นี้้�หมายถึึง คาถาที่่�นอกเหนืือจากหมวด
ต่า่ งๆ ที่่ก� ล่่าวมาข้้างต้น้ ได้้แก่่ พระคาถาถอนโบสถ์์ โองการพระมหาเถร
ตำำ�แย คาถาถักั ไส้้หนุุมาน คาถาถัักกระบองเพชร คาถาจุุดเทียี นชััย ตำ�ำ รา
ขุนุ ศรีธี นญชัยั (บอกฤกษ์)์ กามจร (บอกฤกษ์)์ โองการเทพชุุมนุุม
ตัวั อย่า่ งคาถา เช่่น
“ เมตฺฺตา กรุณุ า มุทุ ุุตา อุเุ ปกฺฺขา๚ พระคาถานี้้ภ� าวนาให้พ้ รแก่่
สัตั ว์ท์ ั้้�งหลายอัันตนได้ก้ ระทำ�ำ มาแล๚๛”

152 ระยอง เลม่ 2

ซึ่่ง� คาถาข้า้ งต้้นมีที ี่่ม� าจากพรหมวิิหารธรรม 4
“อหํํ สุุกฺฺขีีโต โหมิิ นิิทุุกโข อเวโร อพฺฺยปชฺฺโช อนีีโฆ สุุขิิโต
ปริหิ รามิ๚ิ พระคาถานี้้ภ� าวนาให้พ้ รแก่บ่ ิดิ ามารดา แลอินิ ทร์พ์ รหมทั้้ง� หลาย
ทั่่�วอนัันตจักั รวาลแล”
คาถาภาษาบาลีีนี้้� แท้้จริงิ แล้้วเป็น็ บทแผ่่เมตตาที่่�ใช้ก้ ันั แพร่่หลาย
นั่่น� เอง
คาถาบางบทก็เ็ น้น้ การสร้า้ งกำำ�ลังั ใจในการประกอบอาชีพี เช่น่ หมอ
นวด ดัังคาถานี้้�
“สพฺฺพํํ สา อุปุ คฉฺฺฉติิ เทภิินฺฺนวา อหํํ รชานมาเรหิิ เสกมืือนวด
คนไข้้เป็็นเสน่่ห์์แก่ค่ นทั้้�งหลายแล๚ะ๛”
จากการแบ่ง่ หมวดคาถา แสดงให้เ้ ห็น็ ว่า่ คาถาทางไสยศาสตร์ส์ ่ว่ น
ใหญ่่สััมพัันธ์์กัับความต้้องการพื้้�นฐานในการดำำ�รงชีีวิิตประจำำ�วััน คืือ 1.)
ความต้้องการป้อ้ งกัันตััวจากภัยั อัันตรายต่่างๆ รวมไปถึงึ ความต้อ้ งการที่่�
จะคงกระพัันต่่ออาวุุธทั้้�งปวง 2.) ความต้้องการเป็็นที่่�รัักของคนทั้้�งหลาย
ไม่ว่ ่า่ จะเป็น็ ชายหรืือหญิงิ ที่่ห� มายปอง รวมไปถึงึ เจ้า้ นาย หรืือเพื่่อ� นร่ว่ มงาน
และ 3.) ความต้อ้ งการรักั ษาโรคภัยั ไข้เ้ จ็บ็ ซึ่่ง� ในอดีตี นอกจากการรักั ษาโรค
ด้้วยยาสมุุนไพรต่่างๆ แล้้วยัังพบการใช้้คาถาทางไสยศาสตร์์ประกอบ
พิธิ ีกี รรมในการรัักษาโรคด้้วย ซึ่่�งหมวดคาถาข้า้ งต้้นนี้้ส� ามารถเทียี บได้ก้ ัับ
ทฤษฎีลี ำ�ำ ดับั ขั้น� แห่่งความต้อ้ งการของมาสโลว์์ (Maslow’s Hierarchy of
Needs) ที่่�แบ่ง่ ออกเป็น็ 5 ขั้�น ได้แ้ ก่่ 1) ความต้อ้ งการทางร่่างกาย หรืือ
สรีรี ะ (Physiological Needs) 2) ความต้อ้ งการความมั่่น� คง และปลอดภัยั
(Safety Needs) 3) ความต้อ้ งการความรักั และความผููกพันั (Love and
Belonging Needs) 4) ความต้อ้ งการการยกย่อ่ ง (Esteem Needs) และ 5)
ความต้อ้ งการรู้�จักตนเองอย่า่ งแท้จ้ ริงิ และพัฒั นาตนเองให้ส้ มบููรณ์์ (Need
for self-actualization)

สมุดไทยและใบลาน 4 — นานาสาระจากเอกสารโบราณเมืองระยอง 153

ตำ�ำ ราไสยศาสตร์์ฉบัับวััดราชบััลลัังก์์ฯ สะท้้อนให้้เห็็นวิิถีีชีีวิิตของ
คนในอดีีตที่่�ผููกพัันกัับความเชื่�่อในเรื่�่องเหนืือธรรมชาติิและความเชื่่�อเรื่่�อง
ศาสนาโดยผสมผสานความเชื่�่อทางพระพุุทธศาสนากัับความเชื่่�อทาง
ไสยศาสตร์์ ดัังจะเห็็นได้้ว่า่ วิธิ ีีบริิกรรมคาถาต่า่ งๆ มักั แทรกความเชื่่อ� ด้้าน
ศาสนาเข้า้ ไปด้ว้ ย โดยเฉพาะคำำ�สวดที่่�เป็น็ ภาษาบาลีี เช่่น คาถาที่่�มาจาก
บทพระพุุทธคุุณ หลัักคำ�ำ สอนทางพระพุุทธศาสนา หรืือคาถาที่่�มาจากชื่�่อ
พระคััมภีีร์์ทางศาสนา หรืือคาถาบางบทมีีความเชื่่�ออื่่�นๆ เช่่นใช้้ชื่่�อของ
เทพเจ้้าต่่างๆ นอกจากนี้้เ� นื้้อ� หาในตำ�ำ ราไสยศาสตร์์ฯ ยังั มีสี ่่วนที่่ก� ล่า่ วถึึง
ฤกษ์์ยาม และการรักั ษาโรค การผสมผสานความเชื่่อ� หลากหลายดัังกล่า่ ว
แสดงให้้เห็็นภููมิิปััญญา และการสร้้างสรรค์์จนเกิิดเป็็นวััฒนธรรมที่่�สำ�ำ คััญ
ในวิิถีชี ีีวิติ คนไทย

154 ระยอง เลม่ 2

สมดุ ไทยและใบลาน 4 — นานาสาระจากเอกสารโบราณเมอื งระยอง 155

เชิงิ อรรถ

1โดยประติิรพ พรหมบุุตร ปรัับปรุุงจากวิิทยานิิพนธ์์ระดัับ
ปริิญญาโทเรื่�่อง “การศึึกษาวรรณกรรมเรื่่�องฉััททัันตชาดก
อัักษรไทยย่่อ ฉบัับวััดบ้้านแลง จัังหวััดระยอง” หลัักสููตร
จารึกึ ภาษาไทยและภาษาตะวัันออก คณะโบราณคดีี
2ปรัับปรุุงจากรายงานค้้นคว้้าส่่วนบุุคคลระดัับปริิญญาตรีี
เรื่�อ่ ง “คัมั ภีรี ์์อานิสิ งส์์ฉบับั วััดจุุฬามุุนีี อำำ�เภอเมือื ง จังั หวััด
ระยอง” ของ นางสาวอััครยา บุญุ วาสนา นัักศึกึ ษาสาขาวิิชา
ภาษาไทย ภาควิิชาภาษาตะวัันออก คณะโบราณคดีี
มหาวิทิ ยาลัยั ศิิลปากร
3ปรัับปรุุงจากรายงานค้้นคว้้าส่่วนบุุคคลระดัับปริิญญาตรีี
เรื่�อง “การศึึกษาตำ�ำ ราโรคนิิทานฉบัับวััดราชบััลลัังก์์ประดิิษ
ฐาราม อำำ�เภอแกลง จังั หวัดั ระยอง” ของ นริสิ รา เลิศิ ไพฑููรย์์
พันั ธ์์ นัักศึึกษาสาขาวิิชาภาษาไทย ภาควิิชาภาษาตะวัันออก
คณะโบราณคดีี มหาวิทิ ยาลัยั ศิลิ ปากร
4ปรัับปรุุงจากรายงานค้้นคว้้าส่่วนบุุคคลระดัับปริิญญาตรีี
เรื่อ� ง “การศึกึ ษาตำ�ำ ราไสยศาสตร์ฉ์ บับั วัดั ราชบัลั ลังั ก์ป์ ระดิษิ ฐา
ราม อำำ�เภอแกลง จังั หวััดระยอง” ของ นางสาวภัทั ธนันั ท์์
ลิ่ม� เชย นักั ศึกึ ษาสาขาวิชิ าภาษาไทย ภาควิชิ าภาษาตะวันั ออก
คณะโบราณคดีี มหาวิทิ ยาลััยศิลิ ปากร

156 ระยอง เลม่ 2

บรรณานุุกรม

กรรณิกิ าร์์ วิมิ ลเกษม. ตำ�ำ ราเรียี นอัักษรไทยโบราณ : อัักษร มููลนิธิ ิสิ มเด็จ็ พระเทพรัตั นราชสุดุ า. นามานุกุ รมวรรณคดีีไทย
ขอมไทย อัักษรธรรมล้า้ นนา อัักษรธรรมอีีสาน. ชุุดที่่� 1 : ชื่่�อวรรณคดีี. กรุุงเทพฯ : มููลนิธิ ิิสมเด็จ็
กรุุงเทพฯ : ภาควิชิ าภาษาตะวันั ออก คณะโบราณคดีี พระเทพรััตนราชสุดุ า, (2555).
มหาวิิทยาศิลิ ปากร, (2554).
ยอร์ช์ เซเดส์.์ ตำ�ำ นานอัักษรไทย ตำ�ำ นานพระพิมิ พ์์ การขุุด
กองวรรณกรรมและประวัตั ิศิ าสตร์.์ ประชุมุ พงศาวดารฉบัับ ค้น้ ที่พ�่ งตึกึ และศิลิ ปะไทย สมััยสุโุ ขทััย. กรุงุ เทพฯ:
กาญจนาภิิเษก เล่ม่ 2. กรุงุ เทพฯ : กรมศิลิ ปากร, องค์์การค้้าของคุรุ ุุสภา, (2526).
(2542).
วิิมล ดำ�ำ สรีี.  “บทบาทวรรณกรรมที่่�มีีต่่อสัังคมภาคใต้้ใน
ก่่องแก้้ว วีีระประจัักษ์์. สารนิิเทศจากคััมภีีร์์ใบลานสมััย ด้้านจริยิ ธรรมและการปกครอง” ใน การสััมมนาทาง
อยุุธยา. กรุุงเทพฯ : กรมศิลิ ปากร, (2545). วิิชาการเรื่ �องวรรณกรรมภาคใต้้จากหนัังสืือบุุด.
ม.ป.ท., (2528).
ดุุลยา ทัับถม.  “การศึึกษาเชิิงวิิเคราะห์์วรรณกรรมเรื่่�อง
สัังขปััตชาดก  ฉบัับจัังหวััดจัันทบุุรีี”. วิิทยานิิพนธ์์ สมมตอมรพัันธุ์�, กรมพระฯ. เรื่ �องตั้้�งเจ้้าพระยาในกรุงุ
ปริญิ ญามหาบัณั ฑิติ สาขาวิชิ าจารึกึ ภาษาไทย บัณั ฑิติ รััตนโกสินิ ทร์.์ พิมิ พ์ค์ รั้ง� ที่่� 5. กรุงุ เทพฯ: กรมศิลิ ปากร,
วิิทยาลัยั มหาวิทิ ยาลัยั ศิิลปากร, (2550). (2545).

เทศบาลเมือื งแกลง. เมืืองแกลงของเราเมืืองเก่า่ ของบรรพชน. สำ�ำ นัักงานพระพุทุ ธศาสนาแห่่งชาติ.ิ ทะเบีียนวััด. สืืบค้้น
ระยอง: เทศบาลเมือื งแกลง, (2546). จาก  http://www3.onab.go.th/wp-content/upl-
loads/2018/09/ryg_092561.pdf, (2561).
น. ณ ปากน้ำ��ำ [นามแฝง]. จิติ รกรรมสมััยอยุธุ ยาจากสมุดุ ข่อ่ ย.
กรุงุ เทพฯ: เมืืองโบราณ, (2528). สำำ�นัักหอสมุุดแห่่งชาติิ. คู่่�มืือปฏิิบััติิงานเกี่่�ยวกัับเอกสาร
โบราณ. กรุุงเทพฯ: กลุ่�มหนังั สือื ตัวั เขียี นและจารึึก
น. ณ ปากน้ำ��ำ [นามแฝง]. “จิติ รกรรมสมุดุ ข่อ่ ยเรื่อ� งมหาชาติวิ ัดั สำ�ำ นัักหอสมุุดแห่่งชาติิ กรมศิิลปากร, (2548).
ราชบััลลัังก์์ประดิิษฐาราม จัังหวััดระยอง”.  เมืือง
โบราณ. ปีทีี่่� 21, ฉบับั ที่่� 1-4 (ม.ค.-ธ.ค. 2538). สิทิ ธา พินิ ิจิ ภููวดล , และ คณะ. การเขียี น. กรุงุ เทพฯ : โรงพิมิ พ์์
มหาวิิทยาลัยั รามคำำ�แหง, (2516).
เบญจพร เรืืองเลิศิ บุญุ . “สินิ ไซฉบับั จังั หวัดั ปราจีนี บุรุ ีี : การ
ศึกึ ษาเชิงิ พิจิ ารณ์์”. วิิทยานิพิ นธ์์ปริญิ ญามหาบัณั ฑิติ สุุนทรภู่�่.  นิิทานคำ�ำ กลอนสุุนทรภู่�เรื่�อง  โคบุุตรและจัันท
สาขาวิชิ าจารึกึ ภาษาไทย บัณั ฑิติ วิทิ ยาลัยั มหาวิทิ ยาลัยั โครบ. กรุงุ เทพฯ: สำ�ำ นักั วรรณกรรมและประวัตั ิศิ าสตร์์
ศิิลปากร, (2530). กรมศิลิ ปากร. (2557).

ประคอง นิิมมานเหมิินท์.์ มองภาษา : มองภาษาถิ่่น� และ หรีีด เรืืองฤทธิ์�. สารานุกุ รมไทยฉบัับราชบััณฑิติ ยสถาน.
มองภาษาในวรรณกรรมท้อ้ งถิ่่น� . กรุงุ เทพฯ : บริษิ ััท
ชนนิิยม จำำ�กััด, (2547). กรุงุ เทพฯ: ราชบััณฑิิตยสถาน, (2499).
อนัันต์์ เหล่่าเลิิศวรกุุล. “รายงานการวิิจััยฉบัับสมบููรณ์์
เปลื้้�อง ณ นคร. ภาษาวรรณา. กรุุงเทพฯ: สำำ�นัักพิิมพ์์
ข้า้ วฟ่่าง, (2540). เรื่อ� ง การวิเิ คราะห์ค์ ัมั ภีรี ์ใ์ บลาน ของวัดั ต้น้ ตาล อำ�ำ เภอ
เสาไห้้ จัังหวััดสระบุุรีี”. กรุุงเทพฯ: จุุฬาลงกรณ์์ราช
วิทิ ยาลััย, (2553).

สมดุ ไทยและใบลาน บรรณานกุ รม 157





ชื่่�อหนัังสืือ
ระยอง : สมุุดไทยและใบลาน

สนัับสนุุนโดย
บริิษััท พีีทีีทีี โกลบอล เคมิิคอล จำำ�กััด (มหาชน)

จััดทำำ�โดย
คณะโบราณคดีี มหาวิิทยาลััยศิิลปากร

ที่่�มา
ชุุดโครงการวิิจััย “การสำำ�รวจด้้านเอกสารโบราณในจัังหวััดระยอง” ภายใต้้โครงการคลัังข้้อมููลสารสนเทศศิิลปวััฒนธรรมระยอง

ผู้ �เขีียน
อุุเทน วงศ์์สถิิตย์์อาจารย์์
ศิิริิสาร เหมืือนโพธิ์ �ทอง
ประติิรพ พรหมบุุตร
อรทััย แป่่มสููงเนิิน

คณะวิิจััย
1.  พระเทพสิิทธิิเวทีี (สมอิิง โชติิกโร) ที่่�ปรึึกษาโครงการ
2.  อาจารย์์ ดร.อุุเทน วงศ์์สถิิตย์์ หััวหน้้าโครงการ
3.  อาจารย์์ ดร.ศิิริิสาร เหมืือนโพธิ์ �ทอง ผู้้�ช่่วยวิิจััย
4.  อาจารย์์ พอพล สุุกใส ผู้้�ช่่วยวิิจััย
5.  อาจารย์์ ดร.จตุุพร โคตรกนก ผู้้�ช่่วยวิิจััย
6.  อาจารย์์ อาภาโสม ฉายแสงจัันทร์์ ผู้้�ช่่วยวิิจััย
7.  นายดอกรััก พยััคฆ์์ศรีี ผู้้�ช่่วยวิิจััย
8.  นายธนทััต ดำำ�คลองตััน ผู้้�ช่่วยเก็็บข้้อมููลภาคสนาม
9.  นายพุุฒิิพงศ์์ ฟางศรีีสุุนัันทา ผู้้�ช่่วยเก็็บข้้อมููลภาคสนาม
10.  นายประติิรพ พรหมบุุตร ผู้้�ช่่วยเก็็บข้้อมููลภาคสนาม
11.  นายภาณุุวิิชญ์์ หนููยิ้้�มซ้้าย ผู้้�ช่่วยเก็็บข้้อมููลภาคสนาม
12.  นางสาวหริิณโรจน์์ เหลืือหลาย ผู้้�ช่่วยเก็็บข้้อมููลภาคสนาม
13.  นางสาววรดีี วารีีผล ผู้้�ช่่วยเก็็บข้้อมููลภาคสนาม
14.  นายนรนท สุุขวณิิช ผู้้�ช่่วยเก็็บข้้อมููลภาคสนาม
15.  นางสาวอรทััย แป่่มสููงเนิิน เลขานุุการโครงการ

ออกแบบ บริิษััท อมริินทร์์พริ้ �นติ้้�ง แอนด์์ พัับลิิชชิ่ �ง จำำ�กััด (มหาชน)
พิิมพ์์ที่่� 978-974-641-770-9
ISBN

อุุเทน วงศ์์สถิิตย์์ และคนอื่่�นๆ. ระยอง : สมุุดไทยและใบลาน. กรุุงเทพฯ: คณะโบราณคดีี มหาวิิทยาลััยศิิลปากร, 2564.

“ ระยอง ”
สมุุดไทยและใบลาน

ISBN 978-974-641-770-9