BOOK 04 คนจีนโพ้นทะเล ผู้คนละวิถีชีวิต

เคร่ืองใช้ที่ท�ำจากพลาสติกและเสื้อผ้า เน่ืองจากจะมีรถขนส่งสินค้าจาก
กรงุ เทพฯ น�ำสงิ่ ของมาสง่ ทรี่ า้ นในยมจนิ ดาเทา่ นนั้ ยมจนิ ดาจงึ เปรยี บเสมอื น
กับศูนย์กลางในการกระจายสินค้าไปยังพื้นที่อื่นๆ ซึ่งหนึ่งในนั้นก็คือ
ตลาดไผ่ล้อม รวมไปถึงบ้านนาตาขวัญ บ้านแลง ส่วนสินค้าที่คนจาก
ตลาดไผล่ อ้ มมกั จะน�ำไปขายนนั้ จะเปน็ จ�ำพวกของปา่ ซง่ึ ไดแ้ ก่ หวาย ระก�ำ
และของจ�ำพวกสมุนไพรที่เป็นส่วนประกอบหลักในการท�ำอาหารและ
การปรงุ ยาสมนุ ไพร อกี ทงั้ ยงั มไี มไ้ ผซ่ ง่ึ เปน็ ทตี่ อ้ งการของชาวประมง เพราะ
เป็นวัสดุส�ำคัญในการสรา้ งโป๊ะดกั จบั ปลากลางทะเล หรือแม้กระท่งั ชุมชน
ปากน้ำ�ำ� ประแสที่่ถ� ึึงแม้้จะอยู่ไ่� กลจากเมืืองระยอง แต่ใ่ นอดีตี ก็ย็ ังั ไปมาหาสู่่�
ซื้อ� สินิ ค้า้ สำ�ำ หรับั อุปุ โภค และบริโิ ภคจากเมือื งระยองอยู่เ�่ สมอ ผ่า่ นการโดยสาร
เรือเมล์ท่ี ว่ิงมาจากกรุงเทพฯ ไปยังจังหวัดจันทบุรี ระบบเศรษฐกิจแบบ
เครือข่ายจึงถือเป็นโลกทัศน์ส�ำคัญท่ีช่วยสร้างความสัมพันธ์ทางสังคม
ระหว่างพน้ื ทใี่ นแตล่ ะลุ่มน�้ำ

ส่ิงส�ำคัญที่ก่อให้เกิดการเคลื่อนตัวทางเศรษฐกิจนั้นเกิดจากกลุ่ม
คนจีนท่ีเข้ามาท�ำการค้าขายซ่ึงสอดคล้องกับท่ีศรีศักร วัลลิโภดม ได้ให้
ความเหน็ ไวว้ า่ การทคี่ นจนี เขา้ มาตงั้ หลกั แหลง่ ในพนื้ ทใี่ ดพนื้ ทหี่ นง่ึ จะกอ่
ให้เกิดปฏิสัมพันธ์ทางเศรษฐกิจและสังคมระหว่างเมืองและหมู่บ้านใน
ชนบทอยา่ งแพรห่ ลาย เพราะคนจนี ทเี่ ปน็ พอ่ คา้ นน้ั จะท�ำหนา้ ทเี่ ปรยี บเสมือน
คนกลางท่นี �ำสนิ คา้ จากเมืองไปแลกเปล่ี ยนกับสินคา้ เกษตร และสินค้าปา่
จากชาวบ้านในพื้นที่ต่างๆ จึงท�ำให้เกิดเป็นตลาดและแหล่งซื้อขายสินค้า
ตามชมุ ชนในชนบทเปน็ จ�ำนวนมาก และในขณะเดยี วกนั กม็ คี นจนี บางส่วน
ที่แต่งงานปะปนไปกับชาวบ้าน (ศรีศักร วัลลิโภดม, 2545: 94) ซึ่งอาจ
เปรียบได้ว่าย่านการค้ายมจินดาและย่านการค้าปากน�้ำประแสนั้นเป็น
ศนู ยก์ ลางทางเศรษฐกจิ ขนาดใหญ่ และยา่ นการคา้ ตลาดไผล่ อ้ มเปน็ เครอื
ข่ายทางการค้าย่อยลงมา โดยมีกลุ่มคนจีนเปน็ ตวั ขับเคลอ่ื นก็คงจะไมผ่ ดิ
จากความเป็นจริงเทา่ ใดนัก

100 ระยอง เล่ม 4

การทำ�ำ ประมงในจังั หวัดั ระยอง

อาชีพประมงเป็นอาชีพที่สามารถพบเห็นได้ทั่วไปในพ้ืนท่ีชายฝั่ง
ทะเลของจงั หวัดระยอง ซงึ่ มีความยาวของชายฝง่ั ทะเลถงึ 100 กิโลเมตร
ดัังนั้้น� ประมงจึงึ เป็็นอาชีพี หลัักอีกี ประการหนึ่่�งของชาวระยองที่่�ตั้้ง� ถิ่่�นฐาน
อยู่�่ริมทะเล และสามารถจับั สัตั ว์น์ ้ำ�ำ� ได้ต้ ลอดทั้้ง� ปีี นอกจากนั้้น� ยังั มีอี าชีพี อื่่น� ๆ
ที่่�เกี่่�ยวข้้อง ได้้แก่่ การแปรรููปอาหารทะเล เช่่น กะปิิ น้ำ�ำ�ปลา กุ้�งแห้้ง
ปลาเคม็ เปน็ ตน้ จงึ ถอื ไดว้ า่ จงั หวดั ระยองเปน็ ผูจ้ �ำหนา่ ยอาหารทะเลเปน็
อนั ดบั ตน้ ๆ ของประเทศ จดุ เรม่ิ ตน้ ของการท�ำประมงในจงั หวดั ระยองนนั้
ไม่สามารถระบุได้อย่างแน่ชัด แต่จากค�ำบอกเล่าของชาวประมงแล้ว
สันนิษฐานว่าน่าจะเร่ิมต้นชัดเจนในช่วงท่ีมีกลุ่มคนจีนอพยพเข้ามาใน
ประเทศไทยราว 80 ปีที่ผ่านมา คุณพรศักดิ์ แย้มกลิ่น นายกสมาคม
ประมงจงั หวดั ระยอง พ.ศ. 2561 ไดใ้ หข้ อ้ มลู วา่ การท�ำประมงในจงั หวดั
ระยองในอดีตไม่มีการแบ่งเป็นประมงพื้นบ้านและประมงพาณิชย์ แต่เป็น
การท�ำประมงเพอื่ การยงั ชพี ใชเ้ รอื แจวออกไปจบั สตั วท์ ะเลทอ่ี ยูใ่ กลช้ ายฝง่ั
ส่วนการประมงที่มีการซื้อขายกันนั้น เร่ิมต้นจากเรือจับปลาหัวอ่อน
(ปลาทะเลขนาดเล็ก นิยมน�ำมาท�ำน�้ำปลา บางที่นิยมเรียกปลากะตักหรือ
ปลาไส้ตัน) และพฒั นามาเปน็ เรอื หลากหลายรปู แบบ ไดแ้ ก่
1.  เรืือใบ เป็น็ เรืือประมงยุคุ เริ่ม� ต้น้ เมื่่อ� ประมาณ 80 ปีที ี่่แ� ล้ว้ ขนาด
ไม่เ่ กินิ 6 วา มีเี สากระโดงเรืืออยู่ต�่ รงกลาง ใช้ใ้ บเรืือในการควบคุมุ ทิศิ ทาง
โดยจะออกไปไม่ไ่ กลมากอยู่ใ�่ นพื้้น� ที่่บ� ริเิ วณชายฝั่ง�่ และจะไม่ม่ ีกี ารออกไปค้า้ งคืนื
เมื่่อ� ได้ป้ ลาในปริมิ าณที่่ต� ้อ้ งการแล้ว้ ก็เ็ ดินิ ทางกลับั
2.  เรืือลากจููง เป็น็ เรืือไม้ท้ ี่่ไ� ม่ม่ ีใี บเรืือและไม่ม่ ีเี ครื่อ� งยนต์์ แต่จ่ ะใช้้
เรืือเครื่อ� งยนต์ข์ นาดเล็ก็ ในการลากจููงเรืือ สามารถบรรทุกุ คนงานได้ป้ ระมาณ
15 คน เริ่ม� เป็น็ ที่่แ� พร่ห่ ลายเมื่่อ� ประมาณ 60 ปีที ี่่ผ� ่า่ นมา

คนจนี โพ้นทะเล ผู้คนและวิถชี ีวติ 4 — วิถีชีวติ คนระยอง อาชพี และการทำ�มาหากนิ 101

3.  เรืือยนต์์ หลังั จากเป็น็ เรืือลากจููงได้ป้ ระมาณ 5-6 ปีี ก็ม็ ีกี ารพัฒั นา
เรืือที่่ต� ิดิ เครื่อ� งยนต์ข์ึ้น� มา เพื่่อ� ให้ส้ ามารถเดินิ ทางออกไปได้ไ้ กลขึ้น� และจับั
สััตว์น์ ้ำ�ำ� ได้ม้ ากขึ้�น ซึ่ง� เรืือยนต์เ์ ป็น็ ที่่น� ิยิ มมาจนถึงึ ปัจั จุุบันั แต่่จะมีกี ารปรับั
เปลี่่ย� นเครื่อ� งยนต์ใ์ ห้ม้ ีกี ำ�ำ ลังั สููงขึ้น�

เรืือใบในทะเลระยอง
ที่่�มาภาพ : เอนก นาวิกิ มููล
(2561): 208.

ปลาหััวอ่่อนถืือเป็็นทรััพยากรธรรมชาติิทางทะเลที่่�สำ�ำ คััญของ
จังหวัดระยอง เรือประมงในระยะแรก เร่ิมต้นจากการจับสัตว์น�้ำมาเพื่อ
ค้้าขาย แต่่ก็็ได้้เปลี่่�ยนมาทำำ�เรืือล้้อมจัับปลาหััวอ่่อนเพื่่�อส่่งโรงงานน้ำ�ำ�ปลา
จนช่ว่ งประมาณ พ.ศ. 2510 เริ่ม� มีกี ารทำ�ำ ประมงเรืืออวนลาก ซึ่ง� แพร่ห่ ลาย
กัันที่่�จัังหวัดั สมุุทรปราการ ต่่อมาจึงึ มีกี ารทำ�ำ อวนล้้อมซั้้�ง คือื การทิ้้�งซั้้ง� ให้้
ปลามาตอม แล้้วใช้้อวนล้้อมจัับ ซึ่่�งวิิธีีการดัังกล่่าวได้้รัับความนิิยมมา
จนถึึงปััจจุุบััน ในจัังหวััดระยองนั้้�นมีีชุุมชนประมงตั้้�งอยู่่�ทั่�วไปตามชายฝั่่�ง
ทะเล โดยส่่วนมากจะกระจายตััวอยู่่�ในพื้้�นที่่�ปากแม่่น้ำ�ำ� ซึ่่�งมีีทั้้�งบริิเวณ
ปากน้ำ��ำ ระยองและปากน้ำ��ำ ประแส

102 ระยอง เลม่ 4

จากบ้า้ นปากคลอง...ถึึงบ้า้ นปากน้ำำ�� ระยอง

บริิเวณปากคลองที่่�แม่่น้ำำ�� ปากน้ำำ��ระยองนั้้�นเป็็นปลายทางของแม่่น้ำ�ำ�ระยอง ซึ่่�งเป็็นแม่่น้ำ�ำ�
ระยองไหลออกสู่ท่� ะเล สายสำ�ำ คััญของจังั หวัดั ระยองมีีต้น้ กำ�ำ เนิดิ จากเทืือกเขาจันั ทบุรุ ีี และไหลลง
อ่่าวไทย มาทางทิศิ ใต้เ้ ข้้าเขตจัังหวัดั ระยอง ผ่า่ นอำ�ำ เภอปลวกแดง อำ�ำ เภอบ้้านค่า่ ย
และไหลลงสู่ท�่ ะเลอ่า่ วไทยที่่บ� ริเิ วณแหลมเจริญิ ตำ�ำ บลปากน้ำ��ำ จากคำ�ำ บอกเล่า่
ของคุุณอภิินััทธ์์  รััตนพรวารีีสกุุล  เจ้้าของกิิจการแพปลาพรวารีี ทำำ�ให้้
ทราบว่่าพื้้�นที่่�บริิเวณปากคลองนั้้�นเป็็นชุุมชนที่่เ� กิิดขึ้�นมาก่่อนชุุมชนปากน้ำ�ำ�
(อภนิ ทั ธ์ รตั นพรวารสี กลุ , สมั ภาษณ์ 30 กรกฎาคม 2561) เนอ่ื งจากพนื้ ที่
บรเิ วณปากคลองอยูฝ่ ง่ั ดา้ นในของแมน่ �้ำระยอง และสว่ นทเี่ ปน็ ชมุ ชนปากน�้ำ
นั้นเป็นพ้ืนที่ติดทะเล จึงเป็นสาเหตุท่ีท�ำให้กลุ่มคนที่เข้ามาตั้งถิ่นฐานนั้น
เลือกท่ีอาศัยอยู่บริเวณปากคลอง เพ่ือป้องกันอันตรายจากลมมรสุมหรือ
ภยั ธรรมชาตทิ เี่ กดิ จากทะเล และเมอ่ื พนื้ ทบี่ รเิ วณปากคลองเรม่ิ มคี นจับจอง
อยู่อาศัยกันมากขึ้น จึงขยายขอบเขตในการอยู่อาศัยมาจนถึงพื้นที่บริเวณ

คนจนี โพ้นทะเล ผู้คนและวถิ ีชีวิต 4 — วิถชี วี ิตคนระยอง อาชพี และการท�ำ มาหากิน 103

ปากน�้ำที่เป็นฝงั่ ตดิ ทะเล บรเิ วณทท่ี �ำการประมงจะอยูบ่ รเิ วณชุมชนปากน�้ำ
ปากคลอง และกน้ ปกึ ซงึ่ เปน็ พนื้ ทที่ อี่ ยูต่ ดิ กบั แมน่ �้ำระยองในสว่ นทจี่ ะไหล
ออกสทู่ ะเลอา่ วไทย เมอ่ื เราเขา้ ไปถงึ จะสามารถมองเหน็ เรอื ประมงจอดอยู่
เต็ม 2 ฝั่งของแม่น�้ำ การท�ำประมงในพื้นที่ดังกล่าวจะมีทั้งการท�ำประมง
พาณิชย์ และการท�ำประมงแบบพื้นบ้าน ส�ำหรับการท�ำประมงพาณิชย์นั้น
ส่วนใหญ่จะอยู่ในพ้ืนที่บริเวณปากคลอง ส่วนประมงพื้นบ้านจะอยู่บริเวณ
บ้านกน้ ปึกและปากน�้ำ

ความหมายของการท�ำประมงพ้ืนบ้านและประมงพาณิชย์ถูกระบุ
ในพระราชก�ำหนดการประมงทั้งนี้เพื่อให้ง่ายต่อการบังคับใช้กฎหมายใน
ควบคุมพฤติกรรมในการออกจับสัตว์น�้ำของการท�ำประมงในแต่ละ
รูปแบบ ซ่งึ กล่าวเอาไวอ้ ย่างชัดเจนว่า

“ประมงพื้นบ้าน” หมายความว่า การท�ำการประมงในเขตทะเล
ชายฝั่งไม่ว่าจะใช้เรือประมง หรือใช้เครื่องมือโดยไม่ใช้เรือประมง ท้ังนี้
ที่มิใช่เป็นประมงพาณิชย์

“ประมงพาณชิ ย”์ หมายความวา่ การท�ำการประมงโดยใชเ้ รอื ประมง
ท่ี มีขนาดตั้งแต่สิบตันกรอสข้ึนไป หรือเรือประมงที่ใช้เครื่องยนต์มีก�ำลัง
แรงม้้าถึึงขนาดที่�่รััฐมนตรีีประกาศกำำ�หนด หรืือใช้้เรืือประมงโดยมีีหรืือใช้้
เครื่อ่� งมือื ทำ�ำ การประมงตามประเภท วิธิ ีี จำ�ำ นวนแรงงานที่ใ�่ ช้้ หรืือลักั ษณะ
การทำำ�ประมงตามที่่�รััฐมนตรีีประกาศกำำ�หนด และให้้หมายความรวมถึึง
การใช้้เรืือประมงดังั กล่่าวทำ�ำ การแปรรูปู สัตั ว์น์ ้ำ��ำ ไม่ว่ ่่าจะมีีการทำ�ำ การประมง
ด้วยหรือไม่ก็ตาม (พระราชก�ำหนดการประมง พ.ศ. 2558 และฉบับท่ี 2
พ.ศ. 2560)

104 ระยอง เล่ม 4

ประมงพาณิิชย์ป์ ากน้ำำ��ระยอง

ประมงพาณิชย์ในปากน�้ำระยองส่วนมากอยู่บริเวณปากคลอง
ลัักษณะทั่่�วไปของบ้้านปากคลองนั้้�นจะเป็็นชุุมชนที่่�ประกอบอาชีีพประมง
พาณิิชย์์เป็็นหลััก บ้้านแทบทุุกหลัังจะมีีพื้้�นที่่�ติิดริิมน้ำ��ำ   โดยจะทำ�ำ เป็็น
แพปลาซื้้�อขายสััตว์์น้ำ�ำ�กัันในบริิเวณนี้้�  และใช้้เป็็นพื้้�นที่่�ในการขนถ่่าย
สินค้าทางทะเล สาเหตุท่ีจังหวัดระยองแทบจะไม่มีสะพานปลาท่ี ยื่นลงไป
ในทะเลน้ัน เน่ืองจากจังหวัดระยองไม่มีเกาะที่บังลม ดังนั้นหากจอดเรือ
ไว้บริเวณด้านหน้าหาดจะท�ำให้ลมตีเรือ และอาจท�ำให้เรือเสียหายได้
เรือที่จังหวัดระยองจึงมักจะเข้ามาจอดบริเวณแม่น�้ำที่เรียกกันติดปากว่า
คลอง แทน

“พรวารีี” แพปลาดั้้�งเดิมิ แห่่งบ้า้ นปากคลอง

แพปลา คอื ค�ำทใี่ ช้เรยี กสถานทใี่ นการประกอบกจิ กรรมของธุรกจิ
ประมงพาณิชย์ โดยมีลักษณะเป็นสถานที่เปิดโล่งมีหลังคาคลุม ใช้เป็น
สถานที่ในการขนถ่ายอาหารทะเลจากเรือสู่ผู้รับซ้ือ โดยจะมีการกิจกรรม
การคัดแยกปลา การประมูลสินค้า เกิดข้ึนในพื้นที่แห่งนี้ โดยแพปลา
บรเิ วณปากน�้ำระยองนนั้ สว่ นมากเปน็ กจิ การเกา่ แกท่ ดี่ �ำเนนิ การมาหลายรนุ่
อายุมากกว่า 60 ปีข้ึนไป โดยพฒั นาจากการท�ำเรอื ประมงขนาดเล็กมาจน
เปน็ เรือประมงพาณชิ ยด์ งั เช่นในปัจจบุ นั

แพปลาพรวารีีในยุุคเริ่�มต้้น คุุณปู่่�ของคุุณภาวิิดา รััตนพรวารีีสกุุล
เป็็นชาวจีนี ที่่�อพยพเข้า้ มาอาศััยอยู่ใ�่ นเมืืองระยอง และประกอบอาชีพี เป็น็
ชาวประมง โดยใช้้วิิธีีการทำำ�โป๊๊ะอยู่่�กลางทะเลและเปลี่่�ยนมาทำำ�ประมง
พาณิชิ ย์เ์ มื่่อ� ประมาณ 40 ปีที ี่่ผ� ่า่ นมา การทำ�ำ แพปลาแต่ล่ ะบ้า้ นจะมีเี รืือ
และจะมาขึ้้�นที่่�แพของตนเองเท่่านั้้�นไม่่สามารถไปขึ้�นที่่�แพอื่่�นได้้ นอกจาก
จะมีีการตกลงกัับเจ้้าของแพถึึงส่่วนแบ่่งที่่�จะได้้รัับ สำำ�หรัับในปััจจุุบััน
แพปลาพรวารีีจะทำ�ำ เฉพาะเรืืออวนดำ�ำ หรืืออวนซั้้�งเท่่านั้้น�

คนจีนโพ้นทะเล ผ้คู นและวิถชี วี ิต 4 — วิถชี ีวติ คนระยอง อาชีพ และการท�ำ มาหากิน 105

โป๊๊ะเรืือเก่่าในทะเลระยอง การท�ำประมงพาณิชย์นนั้ เปน็ เรือทีม่ ขี นาดใหญ่ จงึ ต้องใชแ้ รงงาน
ที่่�มาภาพ : เอนก นาวิกิ มููล จำำ�นวนมาก เรืือ 1 ลำำ�ต้้องใช้้คนงานประมาณ 50 คนรัับหน้า้ ที่่แ� ตกต่่างกันั
(2561): 130. ออกไป  โดยแรงงานส่่วนมากในปััจจุุบัันเป็็นชาวเขมร  สำ�ำ หรัับแพปลา
พรวารีนี ั้้น� มีเี รืือที่่อ� ยู่ใ�่ นการดููแลประมาณ 15 ลำ�ำ การออกเรืือแต่ล่ ะครั้ง� จะใช้้
เวลาประมาณ 1-2 เดือื น ขึ้�นอยู่่�กับั ความเหมาะสม

106 ระยอง เลม่ 4

เรืืออวนซั้้�ง ภููมิปิ ัญั ญาในประมงพาณิชิ ย์์

เรืออวนซ้ัง คือ ค�ำที่คนในพื้นที่ใช้เรียกเรือประมงขนาดใหญ่ที่ใช้
วิธีการทิ้งซ้ังลงไปในทะเล เพื่อให้ปลาเข้ามาตอม เรือใหญ่ 1 ล�ำจะมี
เรืือเล็็ก 3 ลำำ�คอยประกบไปเฝ้้าซั้้�งที่่�ถููกทิ้้�งไว้้ซึ่่�งตำำ�แหน่่งที่่�ทิ้้�งซั้้�ง โซนาร์์
จะทำ�ำ หน้้าที่่�ในการรัับคลื่่�นสััญญาณ  โดยฉายภาพมายัังจอที่่�อยู่�่บนเรืือ
เมื่่อ� สังั เกตเห็น็ ว่า่ ในบริเิ วณใดที่่ม� ีฝี ููงปลา ไต้ก้ ๋ง๋ ก็จ็ ะออกคำ�ำ สั่่ง� ให้ก้ ับั คนงาน
ประจำำ�เรืือเล็็กแต่่ละลำำ�นำำ�ซั้้�งไปปล่่อย “ซั้้�ง” คืือ ทางมะพร้้าวที่่�นำำ�มามััด
รวมกันั ในการออกเรืือแต่ล่ ะครั้ง� จะทิ้้ง� ซั้้ง� ด้ว้ ยกันั ประมาณ 100 ต้น้ หลังั จาก
ปล่่อยซั้้�งลงไปแล้้ว เรืือเล็็กที่่�อยู่่�เฝ้้าซั้้�งจะคอยปั่่�นไฟเพื่่�อช่่วยล่่อปลาอีีก
ทางหนึ่่�ง  เมื่่�อเห็็นว่่าซั้้�งที่่�เรืือของตนเฝ้้าไว้้เริ่�มมีีปลามาตอมจำ�ำ นวนมาก
ก็็จะแจ้้งไปยัังไต้้ก๋๋งที่่�คุุมเรืือลำำ�ใหญ่่ให้้ลงอวน โดยอวนที่่�ใช้้จะเป็็นอวนดำำ�
ทำำ�จากไนลอนจึึงมีีความแข็็งแรงทนทาน ซึ่่�งกรรมวิิธีีทั้้�งหมดที่่�เกิิดขึ้�นนั้้�น
จะทำำ�กัันตอนกลางคืืน ปลาที่่�จัับจะมีีทั้้�งปลาโอ ปลาทููน่่า ปลาสัันเขีียว
ปลาโม่่ง  ปลาเก๊๊ง  อาจมีีกุ้�งและปููบ้้าง  แต่่โดยหลัักแล้้วจะเน้้นไปที่่�ปลา
เมื่่�อนำำ�ขึ้�นมาที่่�แพจะมีีแม่่ค้้ามารอรัับ  และมีีบางส่่วนจะส่่งเข้้าโรงงาน
ปลากระป๋อ๋ ง ระยะเวลาในการออกเรือครั้ง� หนึ่่ง� ไม่ต่ ่ำ�ำ� กว่า่ 1 อาทิติ ย์์ และต้อ้ งได้้
ปริมิ าณปลาตั้้�งแต่่ 10,000 กิิโลกรัมั ขึ้�นไปเพื่่�อให้้คุ้�มกัับเงินิ ลงทุนุ (ภาวิดิ า
รัตั นพรวารีีสกุลุ , สัมั ภาษณ์์ 30 กรกฎาคม 2561)
ซั้้ง� 1 ต้น้ จะประกอบไปด้ว้ ย
1.  โฟมที่่�จะลอยอยู่�่เหนืือผิิวน้ำ�ำ� เพื่่�อเป็็นตััวดึึงไว้้ให้้ซั้้�งตั้้�งตรง
ในอดีตี จะใช้เ้ ป็น็ ไม้ไ้ ผ่แ่ ต่ป่ ัจั จุบุ ันั เปลี่่ย� นเป็น็ โฟมเนื่่อ� งจากหาได้ง้ ่า่ ยกว่า่
2.  คอนกรีตี ที่่ห� ล่อ่ เป็น็ ก้อ้ นเพื่่อ� ถ่ว่ งน้ำ��ำ หนักั ด้า้ นล่า่ ง
3.  ทางมะพร้า้ ว จำ�ำ นวนทางมะพร้า้ วจะขึ้น� อยู่�่ กับั ความยาวของซั้้ง�
โดยซั้้ง� 1 ต้น้ จะมีที างมะพร้า้ วประมาณ 30–40 ทาง เมื่่อ� ทิ้้ง� ซั้้ง� ลงไปในน้ำ�ำ�
แล้ว้ ทางมะพร้า้ วจะแผ่อ่ ยู่ใ�่ นน้ำ�ำ� ทำ�ำ หน้า้ ที่่ค� ล้า้ ยกับั ร่ม่ บังั แดด ปลาจึงึ ชอบที่่�
จะเข้า้ มาอยู่ใ�่ นซั้้ง�

คนจนี โพ้นทะเล ผู้คนและวถิ ีชวี ติ 4 — วถิ ชี วี ติ คนระยอง อาชีพ และการทำ�มาหากนิ 107

บน เล่ม 4
ทางมะพร้าวหรือซงั้
อปุ กรณท์ ใี่ ช้ในการล่อปลา
ล่าง
ภาพจ�ำลองลกั ษณะของซ้ัง
เมอ่ื อยใู่ ต้ทะเล

108 ระยอง

ตำ�ำ แหน่่งและหน้้าที่�บ่ นเรืือ

บนเรืือ 1 ลำำ� จะมีคี นที่่�ทำ�ำ งานอยู่่�ทั้�งหมด 4 ตำำ�แหน่่ง โดยชื่อ�่ แต่ล่ ะ
ต�ำแหนง่ จะมีท่ีมาจากภาษาจีน ต�ำแหน่งส�ำคญั บนเรือมีดังนี้
1.  “ไต้้ก๋ง๋ ”  ไต้้ก๋ง๋ ถือื เป็็นคนที่่�มีีอำ�ำ นาจมากที่่ส� ุุดในเรืือ ทำ�ำ หน้้าที่่�
ในการออกคำ�ำ สั่่ง� บังั คับั ทิศิ ทางเรืือ และตรวจดููโซนาร์เ์ พื่่อ� หาฝููงปลา แต่ใ่ น
อดีตี ไต้ก้ ๋ง๋ จำ�ำ เป็น็ ต้อ้ งอาศัยั ความชำ�ำ นาญในการดููทิศิ ทางลม ดููท้อ้ งฟ้า้ และ
จดจำ�ำ ฉาก (ทิวิ ทัศั น์ร์ อบด้า้ นที่่เ� ห็น็ ขณะอยู่บ�่ นเรืือ) ซึ่ง� ปัจั จัยั ดังั กล่า่ วจะเป็น็
ส่ว่ นช่ว่ ยในการตัดั สินิ ใจวางซั้้ง� ในแต่ล่ ะครั้ง�
2.  “ยี่่ช�ิ้ว� หรืือ ชิ้ว� ” คือื หัวั หน้า้ คนงานที่่เ� คยเป็น็ คนงานมาก่อ่ น และ
ได้ร้ ับั ความไว้ว้ างใจจากไต้ก้ ๋ง๋ ให้ท้ ำ�ำ หน้า้ ที่่น�ี้้ � ในอดีตี คนที่่ท� ำ�ำ หน้า้ เป็น็ ยี่่ช�ิ้ว� ก็จ็ ะ
เป็น็ คนไทย  แต่ใ่ นปัจั จุบุ ันั คนงานที่่ท� ำ�ำ งานอยู่บ�่ นเรืือเป็น็ แรงงานจากเขมร
แทบทั้้ง� สิ้้น�  ยี่่ช�ิ้ว� จึงึ ต้อ้ งเป็น็ คนเขมรเพื่่อ� ให้ง้ ่า่ ยต่อ่ การควบคุมุ และสื่่อ� สาร
3.  “จุุมโพ้้”  เปรีียบเสมืือนกัับพ่่อครััวบนเรืือ  จะทำ�ำ หน้้าที่่�หุุงหา
อาหารให้ก้ ับั ทุกุ คนบนเรืือ
4.  “คนงาน” ในเรืือ 1 ลำ�ำ จะมีคี นงานประมาณ 40–50 คน คนงาน
ในเรืือจะมีหี น้า้ ที่่แ� ตกต่า่ งออกไป ซึ่ง� สิ่่ง� ที่่ค� นงานต้อ้ งทำ�ำ คือื สาวอวน คัดั ปลา
โดยแยกขนาดและประเภท นำ�ำ ปลาเก็บ็ ใส่ใ่ ต้ท้ ้อ้ งเรืือ โดยในอดีตี คนงานจะ
เป็น็ คนไทย แต่ใ่ นช่ว่ ง 40 ปีหี ลังั มานี้้ก� ลายเป็น็ คนเขมรทั้้ง� หมด

อุุปกรณ์ส์ ำ�ำ คััญบนเรืือประมงอวนซั้้�ง

1.  โซนาร์ ์ เป็น็ เครื่อ� งมือื สำ�ำ หรับั ตรวจหาวัตั ถุใุ ต้น้ ้ำ��ำ สำ�ำ หรับั บนเรืือ
ประมงนั้้น� จะทำ�ำ หน้า้ ที่่ต� รวจจับั ฝููงปลา  และทดสอบความลึกึ ของท้อ้ งทะเล 
มีหี ลักั การทำ�ำ งานคล้า้ ยกับั เครื่อ� งเรดาร์ ์ แต่โ่ ซนาร์จ์ ะใช้ค้ ลื่่น� เสียี ง และต้อ้ ง
ใช้ใ้ นน้ำ��ำ โดยจะมีตี ัวั ที่่แ� ปลงสัญั ญาณเป็น็ ภาพขึ้น� บริเิ วณหน้า้ จอซึ่ง� ไต้ก้ ๋ง๋ จะ
เป็น็ คนคอยดูู เมื่่อ� เห็น็ ว่า่ มีฝี ููงปลาจะสั่่ง� ให้ค้ นงานลงอวน

คนจีนโพน้ ทะเล ผู้คนและวถิ ชี วี ติ 4 — วถิ ชี ีวิตคนระยอง อาชพี และการท�ำ มาหากนิ 109

2.  เข็็มทิิศ เป็็นเครื่่�องมืือสำำ�หรัับนำำ�ทางในการเดิินเรืือ
3. ซั้้ง� อุปุ กรณ์ส์ ำ�ำ หรับั ล่อ่ ปลาให้เ้ ข้า้ มาหลบภัยั
4.  อวน เป็น็ อุปุ กรณ์ส์ ำ�ำ หรับั ช้อ้ นปลาขึ้้น� มาจากทะเล อวนที่่ใ� ช้เ้ รียี กว่า่
อวนดำ�ำ มีขี นาดตาอวนประมาณ 1 นิ้้ว� ในอดีตี อวนที่่ใ� ช้จ้ ะเป็น็ อวนด้า้ ยโดย
จะต้อ้ งนำ�ำ มาย้อ้ มกับั เปลือื กต้น้ สีเี สียี ดจนได้ส้ ีนี ้ำ��ำ ตาลอมแดง ควรย้อ้ มอวนให้้
มีสี ีเี ข้ม้ เพื่่อ� ให้ก้ ลมกลืนื ไปกับั น้ำ��ำ ทะเล อวน 1 โจ๋๋ มีขี นาดยาว 100 เมตร และ
กว้า้ ง 15 เมตร ประกอบไปด้ว้ ยผืนื อวนที่่ด� ้า้ นบนจะร้อ้ ยโฟมไว้เ้ ป็น็ ทุ่�น ส่ว่ น
ด้า้ นล่า่ งจะถ่ว่ งลููกตะกั่่ว�   เพื่่อ� ให้อ้ วนตั้้ง� ฉากกับั พื้้น� ดินิ ในช่ว่ งแรกทุ่�นที่่ใ� ช้เ้ ป็น็
ลููกบอลแก้ว้ อวน 1 โจ๋จ๋ ะมีทีุ่�นลููกแก้ว้ เพียี ง 1 อันั เพื่่อ� บอกจุดุ สิ้้น� สุดุ ของอวน
แต่่ดููแลรัักษายาก จนกระทั่่�งพััฒนามาเป็็นท่่อนไม้้ แต่่ก็็มีีปััญหาผุุกร่่อน
จึึงเปลี่่�ยนมาเป็็นโฟมที่่�ใช้้กัันในปััจจุุบััน (พรศัักดิ์์� แย้้มกลิ่่�น, สััมภาษณ์์
1 กันั ยายน 2561)

คานเรือื อิิสรา อู่่�ซ่่อมเรืือประมงพาณิิชย์์

คานเรืออิสราเปิดท�ำการมากว่า 30 ปี คานเรือคือสถานที่บริการ
ส�ำหรับน�ำเรือข้ึน-ลงทะเล มีรางลากจากคานไปลงที่คลองด้านหลังซ่ึง
สามารถทะลุไุ ปยัังทะเลได้้ โดยเปิดิ พื้้�นที่่ใ� ห้้เช่า่ เพื่่�อซ่่อมเรืือ ซึ่่ง� ไม่เ่ กี่่�ยวกับั
ช่่างที่่�รัับต่่อหรืือซ่่อมเรืือ ช่่างเรืือที่่�เข้้ามาจะก็็ต้้องจ่่ายค่่าไฟ ค่่าน้ำำ��
ช่า่ งแต่ล่ ะคนก็ไ็ ม่ไ่ ด้ป้ ระจำ�ำ อยู่�่ที่ค� านใดขึ้น� อยู่�่ กับั ว่า่ ที่่ใ� ดมีคี นจ้า้ งงาน ค่า่ ใช้จ้ ่า่ ย
เวลาขึ้้น� คาน ขึ้น� อยู่�่ กัับขนาดของเรืือคิดิ เป็น็ วา วาละ 800-1,000 บาท
อาทิิ เรืือขนาด 8 วา ค่่าขึ้้�นคานก็็ 8,000 บาท ไม่่รวมกัับค่่านอนคาน
(ค่่าสถานที่่)� ปกติกิ ารขึ้�นคานเรืือจะใช้้เวลา 4-5 วันั ถ้า้ มากกว่า่ นั้้�นก็็ต้อ้ ง
เสียี ค่า่ สถานที่่� เรืือลำำ�หนึ่่ง� ค่า่ ใช้จ้ ่่ายเวลาขึ้้�นคานแต่ล่ ะครั้ง� หลายแสนบาท

โดยปกติแล้ว เรือประมงจะต้องมาข้ึนคานทุกปีเพ่ือตรวจสอบ
สภาพเรือ เม่ือใช้เรือเป็นระยะเวลานานบริเวณท้องเรือสีลอก เน่ืองจาก
เรือต้องอยู่กับน�้ำตลอดเวลา หรือเพรียงมาเจาะไม้จนพรุนก็ต้องมาซ่อม
บ�ำรุง หากเรือผุพังแล้วไม่มาซ่อมบ�ำรุงเจอคล่ืนลมกลางทะเลแล้วแตก

110 ระยอง เลม่ 4

สามารถสรา้ งความเสยี หายตอ่ ชวี ติ และกจิ การได้ หรอื แมก้ ระทง่ั เรอื ท่ี วง่ิ แล้ว
ไม่สมดุลเอียงไปข้างใดข้างหนึ่งก็อันตราย สามารถพลิกคว�่ำได้เช่นกัน
เรือจะมีอายุการใช้งานขึ้นอยู่กับเจ้าของเรือ หากเจ้าของเรือดูแลดีน�ำมา
ขนึ้ คานเรอื กส็ ามารถทจี่ ะใชง้ านไดถ้ งึ 50 ปี ไมท้ ใี่ ชใ้ นการท�ำเรอื จะมไี มเ้ ตง็
และไม้ประดู่ แตต่ อ้ งเปน็ ไม้เนอ้ื แข็ง

บน
คานเรืืออิศิ รา พื้้�นที่่�เช่่า
สำำ�หรับั สร้้างและซ่่อมเรืือ
ล่าง
เรืือที่่ซ� ่อ่ มเสร็จ็ แล้ว้ อยู่บ�่ นราง
เตรียี มเคลื่่อ� นย้า้ ยลงสู่ท�่ ะเล

คนจีนโพน้ ทะเล ผู้คนและวิถีชวี ิต 4 — วถิ ีชวี ิตคนระยอง อาชีพ และการทำ�มาหากิน 111

ประมงพื้้น� บ้้านปากน้ำำ�� ระยอง

การทำ�ำ ประมงพื้้น� บ้า้ นจะกำ�ำ หนดระยะการเดินิ เรือได้ไ้ ม่เ่ กินิ 3 ไมล์ท์ ะเล
นัับจากชายฝั่่�งตามพระราชกำำ�หนดการประมง  ประมงพื้้�นบ้้านในเขต
จัังหวััดระยองนั้้�นจะมีีการแบ่่งพื้้�นที่่�กัันอย่่างชััดเจน  บริิเวณที่่�ทำำ�เรืือจัับ
หมึึกหอมและหมึึกกล้้วยจะอยู่่�ที่�บริิเวณบ้้านก้้นปึึก ส่่วนบริิเวณที่่�ทำำ�เรืือ
ปููและกุ้�งนั้้น� จะอยู่บ�่ ริเิ วณหน้า้ หาด ได้แ้ ก่่ ชุมุ ชนเก้า้ ยอด และชุมุ ชนปากน้ำ��ำ

เรืือประมงพื้้น� บ้า้ นบริิเวณ
ทะเลระยอง

บ้้านก้้นปึึก ชุมุ ชนประมงเรือื ลากหมึึกแห่่งปากน้ำ��ำ ระยอง

ผู้คนท่ีอาศัยอยู่บริเวณบ้านก้นปึกล้วนแล้วแต่ท�ำประมงพ้ืนบ้าน
แทบทั้้�งสิ้้�น โดยผู้้�ชายจะรัับหน้้าที่่�ในการออกเรืือ ส่่วนผู้�หญิิงจะเตรีียม
สิ่่ง� ของที่่จ� ะนำ�ำ ลงเรืือ และนำ�ำ สัตั ว์น์ ้ำ��ำ ที่่ไ� ด้จ้ ากเรืือไปขายตามตลาด แต่ส่ ่ว่ นมาก
จะมีีแม่่ค้้ามารัับเลย ผู้้�คนที่่�อาศััยอยู่่�ภายในชุุมชนนี้้�รู้้�จัักมัักคุ้ �นกัันเป็็น
อย่างดี หากไม่ได้ออกเรือก็มักจะมาท�ำกิจกรรมร่วมกัน เช่น การหล่อ

112 ระยอง เลม่ 4

ลูกตะก่ั วที่ใช้ในการถ่วงเหย่ือที่คนที่นี่นิยมหล่อกันเอง หรือการตั้งวง
สังสรรค์กัน เป็นต้น ซึ่งความสัมพันธ์ที่เกิดข้ึนดังกล่าวเป็นตัวช่วยในการ
ออกเรืือได้้เป็็นอย่่างดีี เนื่่�องจากในการออกเรืือแต่่ละครั้�งจำำ�เป็็นต้้องไป
เป็็นกลุ่�ม  ความสััมพัันธ์์อัันดีีระหว่่างคนในกลุ่�มจะช่่วยให้้เกิิดการดููแล
และช่่วยเหลือื กันั หากเกิดิ อุุบัตั ิิเหตุขุึ้�นกลางทะเล

คุณอนุพงษ์ ชัยษิริสกุลวงศ์ ชาวประมงพื้นบ้านแห่งบ้านก้นปึก
เป็นคนไทยเช้ือสายจีน บ้านของเขาท�ำอาชีพการท�ำประมงมาตั้งแต่รุ่นพ่อ
และพน่ี อ้ งของเขากท็ �ำประมงกนั ทงั้ หมด แตพ่ อ่ ของเขาท�ำเรอื ประมงพาณชิ ย์
โดยเป็น็ ไต้ก้ ๋ง๋ เอง ดููแลคนเรืือมากกว่่า 40 คน ในรุ่�นพ่อ่ ของเขาทำ�ำ เป็น็ เรืือ
อวนล้้อมปลาทููน่่า ตััวเขาเองทำำ�หน้้าที่่�จัับอวน ดููแลคนงาน และช่่วยดััน
ปั๊�มลม จนกระทั่่�งตััดสิินใจปรัับเปลี่่�ยนมาทำำ�ประมงพื้้�นบ้้าน เนื่่�องจากทำำ�
รายได้้มากกว่่า  และไม่่ต้้องออกทะเลเป็็นระยะเวลานาน  ก่่อนจะออก
เรืือแต่่ละครั้�งคุุณอนุุพงษ์์ต้้องเตรีียมตััวให้้พร้้อมสำ�ำ หรัับการใช้้ชีีวิิตบนเรืือ
ซึ่ง� จะใช้เ้ วลาประมาณ  5-6 วันั  สิ่่ง� ของที่่เ� ตรียี มขึ้น� ไปต้อ้ งเพียี งพอต่อ่ ทั้้ง�

กุ้�งปลอมที่่�ใช้เ้ ป็น็ เหยื่่�อ
สำำ�หรัับล่่อหมึึก

คนจนี โพ้นทะเล ผูค้ นและวิถชี ีวติ 4 — วิถชี ีวิตคนระยอง อาชพี และการทำ�มาหากิน 113

ภาพจำ�ำ ลองการปล่่อยกุ้้�ง การดำ�ำ รงชีีวิิตและการดููแลสััตว์์ทะเลให้้สดอยู่�ต่ ลอดเวลา  ได้้แก่่ น้ำ��ำ ดื่่�ม
ปลอมเพื่่�อล่่อหมึึกลงไปใน ข้้าวสาร น้ำ�ำ�มัันพืืช เนื้้�อสััตว์์สำำ�หรัับประกอบอาหาร ยาประจำ�ำ ตัวั น้ำ�ำ� แข็ง็
ทะเล โม่ส่ ำ�ำ หรับั ดองหมึกึ (การเก็บ็ รักั ษาคุณุ ภาพหมึึก) น้ำำ��มัันเรืือ และเตรีียม
เหยื่่อ� ล่อ่ หมึกึ ด้ว้ ยการเกี่่ย� วกุ้้�งเข้า้ กับั เอ็น็ พร้อ้ มกับั ถ่ว่ งลููกตะกั่่ว� ให้เ้ รียี บร้อ้ ย

โดยปกตแิ ลว้ คณุ อนพุ งษจ์ ะออกเรอื เวลาประมาณตี 3 เมอ่ื ไปถึงท่ี
หมายก็จะใกล้สว่างพอดี ซึ่งช่วงนี้จะได้หมึกมากกว่า เน่ืองจากเป็นช่วง
เวลาออกหาอาหารของหมึึก โดยจะเริ่�มปล่่อยเหยื่่�อลงจากทั้้�ง 2 ข้้าง
ของเรืือ เหยื่่อ� ที่่ใ� ช้ค้ ือื “กุ้�งปลอม” ชาวเรืือแต่ล่ ะคนจะมีเี ทคนิคิ การใช้ส้ ีี
กุ้�งปลอม อาทิิ สีีชมพูู สีีกะถิิก (ตััวสีีเหลืืองมีีแถบข้้างสีีแดง) สีีนกกะลิิง
(ตััวสีีเหลืืองอ่่อนแถบข้้างสีีเขีียว)  เส้้นเอ็็น  1  เส้้น มีีความยาวประมาณ
700 –800 เมตร จะใช้กุ้้�งปลอมทั้้ง� หมด 160 ตัวั โดยทิ้้ง� ระยะในการเกี่่ย� วตะกั่่ว�
คือื กุ้�งปลอม 6 ตััว คั่่น� ด้้วยตะกั่่�ว 1 ลููก เพื่่อ� ถ่ว่ งให้เ้ อ็น็ ตั้้ง� ตรงสููงจากหน้้า
ดิินครึ่�งวา ซึ่่�งกรรมวิิธีีแบบนี้้�เป็็นสููตรที่่�มาจากประเทศเวีียดนามช่่วยให้้ได้้
หมึึกในปริิมาณครั้�งละมากๆ จากนั้้�นจะเดิินเรืือไปให้้กุ้�งปลอมเคลื่่�อนที่่�

114 ระยอง เล่ม 4

เหมืือนกุ้�งกำำ�ลัังว่่ายน้ำำ�� และจะทิ้้�งเหยื่่�อไว้้ประมาณ 35 นาทีี-1 ชั่�วโมง
โดยจะวิ่�งเรืือตีีโอบเป็็นวงกลม เมื่่�อครบเวลาแล้้วจะกลัับลำำ�เรืือแล้้วใช้้
มอเตอร์์ปั่่�นสายเอ็็นขึ้�นมา หมึึกจะติิดมากัับกุ้�งปลอม เนื่่�องจากบริิเวณ
ปลายกุ้้�งปลอมจะมีโี ยธกา มีลี ัักษณะเป็็นเงี่�ยงที่่ท� ำ�ำ จากโลหะ ซึ่่ง� จะติิดและ
ฝังั เข้า้ ไปในหนวดหมึกึ ทำ�ำ ให้ห้ มึกึ ไม่ส่ ามารถหลุดุ ออกไปได้้ โดยระหว่า่ งที่่�
ลากหมึกึ ก็จ็ ะตกปลาอินิ ทรีไี ปด้ว้ ย โดยหมึกึ หอมและหมึกึ กล้ว้ ยจะสามารถ
ออกจัับได้้ตลอดทั้้�งปีี แต่่มัักจะได้้หมึึกจำำ�นวนมากในช่่วงเดืือนตุุลาคม-
มกราคม เมื่่อ� แกะหมึกึ ออกจากกุ้�งปลอมแล้ว้ จะทำ�ำ การ “ดองหมึกึ ” โดยการ
ใส่่น้ำำ��แข็็งลงไปในถัังน้ำำ��แข็็งขนาด 300–400 ลิิตร นำำ�ถัังน้ำำ��ที่่�ใส่่น้ำ�ำ�เค็็ม
เตรียมไว้ลงไปแช่ เมื่อไดห้ มกึ มาก็น�ำหมึกใสล่ งในน�้ำเคม็ ท�ำเชน่ นแ้ี ลว้ จะ
ท�ำให้ได้หมึกที่สวย แต่ต้องระวังไม่ให้หมึกโดนน�้ำแข็งโดยตรงไม่เช่นนั้น
จะท�ำใหห้ มกึ ไมส่ วย และขายไมไ่ ดร้ าคา (อนพุ งศ์ ชยั ษริ สิ กลุ วงศ,์ สัมภาษณ์
1 สงิ หาคม 2561)

กลุ่่ม� ประมงเรือื อวนปููและเรือื อวนกุ้�ง

(ชุมุ ชนเก้้ายอด และชุุมชนปากน้ำำ��)

กลุ่�มประมงเรืือเล็็กที่่�ทำ�ำ เรืืออวนปููและเรืืออวนกุ้�งจะเป็็นชุุมชน
ประมงที่่�ตั้้�งอยู่�่บริิเวณหน้้าหาด  ได้้แก่่  กลุ่�มประมงเรืือเล็็กบ้้านเก้้ายอด
และกลุ่�มประมงเรืือเล็็กชุมุ ชนปากน้ำ�ำ�

กลุ่�มประมงเรืือเล็็กเก้า้ ยอด เดิิมเกิดิ จากการรวมตััวกัันของชุมุ ชน
ประมง 30 กว่่าแห่่ง ตั้้�งแต่่ช่่องแสมสาร อำำ�เภอสััตหีีบ จัังหวััดชลบุุรีี
ถึึงอำำ�เภอแกลง จัังหวััดระยอง  ภายหลัังแต่่ละกลุ่�มก็็แยกตััวและไปตั้้�ง
เป็น็ กลุ่�มของตัวั เอง จึงึ เกิดิ เป็น็ กลุ่�มประมงเรือเล็ก็ เก้า้ ยอดขึ้น� เมื่่อ�   พ.ศ. 2538
แต่เ่ ริ่ม� ดำ�ำ เนินิ งานอย่า่ งจริงิ จังั ใน  พ.ศ.  2557  ภายหลังั จากที่่เ� กิดิ เหตุกุ ารณ์์
น้ำ�ำ� มัันรั่�วที่่�นิิคมอุุตสาหกรรมมาบตาพุุด ผู้้�บริิโภคจึึงไม่่มั่่�นใจที่่�จะรัับ
ประทานอาหารทะเลจากจังั หวัดั ระยองด้ว้ ยเกรงว่า่ จะมีสี ารตกค้า้ ง  ทางกลุ่�ม
จึงึ มีกี ารรวมตัวั กันั ส่ง่ เรื่อ�่ งไปยังั ประมงอำ�ำ เภอเพื่่อ� ให้ม้ าช่ว่ ยดููแล ซึ่ง� เป็น็ จุดุ

คนจนี โพน้ ทะเล ผู้คนและวิถชี วี ติ 4 — วิถชี วี ิตคนระยอง อาชีพ และการทำ�มาหากิน 115

กลุ่�มประมงเรืือเล็ก็ เก้า้ ยอด เริ่ม� ต้น้ ของการรวมกลุ่�มที่่เ� หนียี วแน่น่ มาจนถึงึ ปัจั จุบุ ันั และในปัจั จุบุ ันั มีคี ุณุ ชัยั
อำ�ำ เภอเมือื ง จังั หวัดั ระยอง ยุทุ ธ เรืืองเอี่่ย� ม วัยั 57 ปีี ทำ�ำ หน้า้ ที่่เ� ป็น็ ประธานกลุ่�ม นับั เป็น็ ต้น้ แบบของการ
รวมกลุ่�มภายในชุมุ ชนประมงที่่ป� ระสบความสำ�ำ เร็จ็ ซึ่ง� การทำ�ำ ประมงในพื้้�นที่่�
แห่่งนี้้�จะเน้้นเป็็นการประมงในเชิิงอนุุรัักษ์์  กล่่าวคืือ  มีีการจััดกิิจกรรม
ที่่�เกี่่�ยวข้้องกัับการอนุุรัักษ์์โดยได้้รัับงบประมาณสนัับสนุุนจากเอกชน
มากมาย ทั้้ง� กิจิ กรรมบ้า้ นปลา ธนาคารปูู เพื่่อ� เป็น็ การอนุบุ าลพันั ธุ์์�สัตั ว์น์ ้ำ�ำ�
ให้ม้ ีคี วามอุุดมสมบููรณ์์ และเมื่่อ� ถึงึ สิ้้น� ปีจี ะจััดกิิจกรรมตกปลากินิ ปูู ให้ผู้้�ที่�
สนใจสามารถมาตกปลาในเขตอนุุรัักษ์ไ์ ด้้

116 ระยอง เลม่ 4

ธนาคารปูู

ก่่อนหน้้าที่่�จะมาเป็็นธนาคารปููเต็็มรููปแบบอย่่างที่่�เห็็นในปััจจุุบััน
ทางกลุ่�มเคยมีีการทำำ�ธนาคารปููมาแล้้ว  แต่่เป็็นการอนุุรัักษ์์ในกระชััง
ซึ่ง� ไม่ส่ ำ�ำ เร็จ็ เพราะคลื่่น� ซัดั กระชังั พังั จึงึ เริ่ม� ทำ�ำ จริงิ จังั อีกี ครั้ง� ใน พ.ศ. 2557
โดยกรมประมงทำำ�การขออนุุญาตจากเทศบาล เพื่่�อใช้้พื้้�นที่่�ทำำ�ธนาคารปูู
และได้้งบประมาณสนัับสนุุนจากบริิษััท พีีทีีทีี โกลบอล เคมิิคอล จำำ�กััด
(มหาชน) ในการจััดทำำ�พื้้�นที่่�สำำ�หรัับเป็็นธนาคารปูู และจััดนิิทรรศการ
ให้้ความรู้�เกี่่ย� วกัับการอนุรุ ัักษ์์ทรััพยากรทางทะเล

หลกั การท�ำงานของธนาคารปู คอื เมอ่ื ชาวประมงจบั ปขู นึ้ มาไดแ้ ล้ว
พบวา่ เป็นปูทม่ี ไี ข่นอกกระดอง โดยจะเป็นปูจากชุมชนประมงเกา้ ยอดหรอื
ปูท่ีรบั ซื้อจากแม่คา้ ท่อี ื่นกไ็ ด้ แต่จะรบั เฉพาะปทู มี่ ีไข่สดี �ำเทา่ นน้ั เนอ่ื งจาก
ใกล้จะสลัดแล้ว จะต้องน�ำมาปล่อยไว้ในบ่อที่เตรียมไว้ เพ่ือให้ปูสลัดไข่
จากนั้นรอให้ฟักให้เป็นตัวจึงปล่อยลงสู่ทะเล โดยจะมีก๊อกท่ีคอยเปิด-ปิด
อยู่ท่ีบ่อและมีท่อท่ีน�ำลูกปูปล่อยลงสู่ทะเล โดยจะต้องปล่อยช่วงกลางคืน
เนอ่ื งจากตอนกลางวนั ปลาจะกนิ ลกู ปู สว่ นแมป่ เู มอ่ื สลดั ไขแ่ ลว้ กน็ �ำมาขาย
เงินท่ีขายแม่ปูได้ก็น�ำมาเป็นทุนการศึกษาให้เด็กๆ และมอบถุงยังชีพให้
ผู้้�สููงอายุุ นอกจากนั้้�นแล้้วยัังมีีการจััดอัันดัับคนที่่�บริิจาคมากที่่�สุุดจะได้้รัับ
ของรางวััลเป็็นข้า้ วสาร

คนจนี โพ้นทะเล ผูค้ นและวถิ ชี วี ติ 4 — วิถชี วี ิตคนระยอง อาชพี และการท�ำ มาหากิน 117

บน
บ่่อพัักสำ�ำ หรัับให้ป้ ููสลััดไข่่
ล่่าง
ปููที่่ม� ีีไข่น่ อกกระดองสีีดำ�ำ
พร้อ้ มสลัดั ไข่ภ่ ายใน 1-2 วันั

118 ระยอง เลม่ 4

บ้า้ นปลา

บา้ นปลามีลกั ษณะใกล้เคียงกับการท�ำปะการงั เทยี ม โดยทางกลมุ่
มีีการขออนุุญาตจากทางกรมเจ้้าท่่าเพื่่�อประกาศพื้้�นที่่�เขตอนุุรัักษ์์ และทิ้้�ง
บ้้านปลาลงในบริิเวณเขตอนุุรัักษ์์ บ้้านปลาในช่่วงเริ่�มต้้นนั้้�นเป็็นบ้้านปลา
ที่่�ทำำ�กัันเอง ประกอบด้้วย 2 ส่่วน คืือ ซั้้�งกอ คืือ ไม้้ไผ่่ 3 ต้้นมััดรวมกััน
และ  ซั้้�งเชืือก  คืือ  เชืือกที่่�ผููกไว้้กัับทางมะพร้้าว  ปลายมีีทุ่�นถ่่วงลงน้ำ�ำ�
เป็น็ เสาปููนลููกละ 30-40 กิโิ ลกรัมั ปลายด้า้ นที่่เ� หนือื น้ำ��ำ ผูกู ธงผ้า้ แดง เขียี นว่า่
เขตอนุุรัักษ์์  เมื่่�อซั้้�งเหล่่านี้้�ลงไปอยู่่�ใต้้น้ำำ��ก็็จะมีีลัักษณะคล้้ายกัับร่่มไม้้
เป็น็ ที่่ห� ลบแดดและเป็น็ แหล่ง่ วางไข่ข่ องปลา ในปัจั จุบุ ันั ได้ม้ ีกี ารปรับั เปลี่่ย� น
รููปแบบบ้้านปลาที่่ท� ำ�ำ มาจากท่อ่ น้ำำ��ที่่�ไม่ไ่ ด้้มาตรฐาน ซึ่่ง� ได้ร้ ัับการสนัับสนุนุ
จากบริษิ ัทั ปููนซีีเมนต์์ไทย จำำ�กััด (มหาชน) มาทำ�ำ เป็็นบ้า้ นปลา ปััจจุบุ ัันมีี
บ้้านปลาจำ�ำ นวน 49 หลััง แล้ว้ ยัังเหลือื อีีกจำำ�นวน 40 หลัังที่่�ยังั ไม่่ได้้วางลง
ในน้ำำ��  จะต้้องรอช่่วงที่่�คลื่่�นลมสงบประมาณเดืือนตุุลาคม–กุุมภาพัันธ์์
ภายหลัังจากที่่�ทำำ�บ้้านปลาและพบว่่ามีีปริิมาณปลาเพิ่่�มมากขึ้�น และปลาที่่�
เคยหายไปหรืือหายากก็็สามารถพบได้้ที่่�นี่่� เนื่่�องจากว่่าภายในเขตอนุุรัักษ์์
จะมีปี ลาขนาดเล็ก็ จำ�ำ นวนมาก ซึ่ง� เป็น็ อาหารของปลาชนิดิ อื่่น� ๆ เช่น่ ปลาอินิ ทรีี
ปลาเก๋า๋ จึงึ ทำ�ำ ให้ท้ รััพยากรปลาที่่น� ี่่� มีีความอุดุ มสมบููรณ์แ์ ละหลากหลาย

“…ตอนแรกก็็มีีคนไปร้้องเรีียนว่่าคนพวกนี้้�เอาขยะไปทิ้้�งลงทะเล
แต่่พอมาตอนนี้้�กลายเป็็นใครๆ ก็็อยากมาตกปลาในเขตที่่�เราอนุุรัักษ์์ไว้้
เพราะปลามันั ชุมุ มาก…” (ชัยั ยุทุ ธ เรืืองเอี่่ย� ม, สัมั ภาษณ์์ 1 กันั ยายน 2561)

เรืืออวนปููและอวนกุ้�ง

เรือท่ีใช้ส�ำหรับวางอวนปูและอวนกุ้งเป็นเรือตะพง ไม่มีเก๋งเรือ
เน่ืองจากไม่ได้ออกไปค้างกลางทะเล บริเวณท้องเรือจะเป็นพ้ืนที่ส�ำหรับ
วางอวน โดยเรืือที่่จ� ับั ปููและจับั กุ้�งสามารถเป็น็ เรืือลำ�ำ เดียี วกันั ได้้ เพียี งเปลี่่�ยน
แค่่อุุปกรณ์์ในการจัับสััตว์์น้ำ�ำ�ชนิิดนั้้�นๆ เรืือจะมีีขนาดประมาณ 3 เมตร

คนจนี โพ้นทะเล ผ้คู นและวถิ ีชวี ิต 4 — วิถีชวี ิตคนระยอง อาชีพ และการท�ำ มาหากิน 119

แต่่ส่ว่ นมากจะไม่่เกินิ 7 เมตร เรืืออวนปููจะมีีไฟหััวเรืือเพราะต้อ้ งออกเรืือ
เวลาเช้้ามืืด ป้้องกันั ไม่่ให้้เรืือชนกััน เรืือ 1 ลำ�ำ จะมีีชาวประมงอยู่�่ไม่เ่ กินิ
2 คน เพื่่�อช่่วยกัันสาวอวน โดยจุดุ จอดเรืือจะมีอี ยู่่� 2 สถานที่่� คือื บริเิ วณ
หน้้าหาด จะจอดช่ว่ งที่่ค� ลื่่น� ราบ คือื ไม่ม่ ีีมรสุุม ส่ว่ นหน้้ามรสุมุ จะนำำ�เรืือเข้า้
มาจอดในคลอง (แม่่น้ำ�ำ�ระยอง) ซึ่่�งอยู่่�หลัังชุุมชน เพื่่�อป้้องกัันการเกิิด
เหตุุการณ์เ์ รืือเสีียหาย ภายในเรืือจะมีีอุุปกรณ์์ต่่างๆ ดัังนี้้�
1.  กระติกิ น้ำ��ำ แข็ง็   ใช้ใ้ นการรักั ษาความสดของกุ้�ง  หลังั จากที่่ส� าว
อวนกุ้�งขึ้น� มาแล้ว้ จะต้อ้ งปลดกุ้�งออก  และแช่ใ่ นกระติกิ ที่่ม� ีนี ้ำ�ำ� แข็ง็ และน้ำ��ำ เค็ม็
ทันั ทีี เพื่่อ� ไม่ใ่ ห้กุ้้�งช้ำ�ำ� หากกุ้�งช้ำ�ำ� บริเิ วณหัวั กุ้้�งจะกลายเป็น็ สีแี ดง ทำ�ำ ให้ข้ ายได้้
ราคาไม่ด่ ีี
2.  ตะขอ ถ้า้ หากว่า่ ธงที่่ผ� ูกู กับั หููอวนขาด ชาวประมงจะไม่ส่ ามารถ
สาวอวนขึ้น� มาได้้ ฉะนั้้น� จึงึ ต้อ้ งใช้ต้ ะขอเหล็ก็ ในการดึงึ อวนขึ้น� มา
3.  กว้า้ น (เครื่อ� งสาวอวน) ในปัจั จุบุ ันั ชาวประมงนิยิ มใช้ก้ ว้า้ นเป็น็
เครื่อ� งทุ่�นแรงในการสาวอวนขึ้น� มา มีลี ักั ษณะเป็น็ วงล้อ้ ยางติดิ มอเตอร์ ์ เมื่่อ�
จะเก็บ็ อวนขึ้น� ก็น็ ำ�ำ อวนพาดกับั ร่อ่ ง  แล้ว้ เปิดิ เครื่อ� ง ล้อ้ ยางจะเป็น็ ตัวั หมุนุ ดึงึ
อวนขึ้น� มา หากเจอปููที่่ต� ิดิ อวนจะต้อ้ งเหวี่ย� งปููออกแยกไว้อ้ ีกี ฝั่ง�่ หนึ่่ง�   แยกปูู
ไว้้เพื่่�อที่่�จะกลัับมาปลดออกจากอวนบนฝั่�ง่ ได้้ง่่าย  พอหมดปั้้�นก็็ห่่อเก็็บไว้้
แล้ว้ กลับั มาปลดปููและขยะที่่ต� ิดิ มา แต่ถ่ ้า้ เป็น็ อวนกุ้�งไม่ส่ ามารถใช้เ้ ครื่อ� งเก็บ็
อวนได้เ้ พราะจะทำ�ำ ให้ห้ ัวั กุ้้�งหลุดุ

ปููม้า้ จะมีตี ลอดทั้้ง� ปีแี ละมีจี ำ�ำ นวนมากในช่ว่ งมรสุมุ เนื่่อ� งจากพื้้น� น้ำ�ำ�
จะแกว่ง ท�ำให้ปูขึ้นมาอยู่บริเวณหน้าดิน ปูจึงติดอวนได้ง่าย อวนที่ใช้ใน
การจับปูม้าจะเป็นอวนเอ็นตาห่าง เน่ืองจากจะแข็งแรงกว่า สะดวกต่อ
การจับปูซ่ึงสัตว์ท่ีมีขาจ�ำนวนมาก ตาอวนจะมีขนาด 3 นิ้ว อวน 1 ปั้น
ใช้้อวนทั้้�งหมด 5 ผืนื ต่่อกััน ความยาวประมาณ 500 เมตร ในอวน 1 ชุุด
จะประกอบไปด้้วยส่ว่ นหัวั อวนและตีนี อวน หััวอวนคือื ด้้านเตี่่�ยวทุ่่�นที่่�ลอย
อยู่เ�่ หนือื น้ำ�ำ� ส่่วนตีีนอวน คืือ ส่่วนที่่�เตี่่�ยวตะกั่่�ว จะดึึงให้อ้ วนลอยอยู่บ�่ ริเิ วณ
หน้้าดิิน บริเิ วณหููอวนจะผููกเสาที่่ม� ีธี งหลากสีีไว้้ เพื่่อ� เป็น็ สััญลักั ษณ์์ของตน
วิิธีีวางอวน คืือ ทิ้้�งหิินที่่�ผููกกัับหููอวนลงไปก่่อน ให้้อวนลงไปอยู่่�หน้้าดิิน

120 ระยอง เล่ม 4

โฟมลอยน้ำ��ำ และมีธี งสีที ี่่ย� อด เพราะปููและกุ้�งจะอาศััยอยู่่�บริิเวณหน้้าดิิน เรืือลำำ�หนึ่่�งสามารถบรรทุุกอวน
เป็น็ จุุดสัังเกตเวลาวางอวน ได้้ 5 ปั้้น� เมื่่อ� ใช้ไ้ ปได้ป้ ระมาณ 1 เดือื นก็จ็ ะเปลี่่ย� นเนื้้อ� อวน เนื่่อ� งจากอาจ
และเก็บ็ อวนได้อ้ ย่า่ งถููกต้อ้ ง มีีบางจุุดที่่�ชำำ�รุุดจากการที่่�โดยก้้ามปููเกี่่�ยว โดยจะเปลี่่�ยนเฉพาะส่่วนที่่�เป็็น
อวนและสามารถนำำ�ไปขายได้้ ส่่วนที่่�เป็็นทุ่�นและตะกั่่�วนั้้�นสามารถเก็็บไว้้
ใช้้ได้น้ าน

การวางอวนปูนั้นชาวประมงจะออกเรือช่วงเวลาประมาณตี 3
จะเลอื กวางอวน ณ จดุ ใดจดุ หนง่ึ โดยจดุ ที่วางอวนนนั้ จะสมุ่ เอา และหาก
มปี จู �ำนวนมาก ครงั้ หนา้ กจ็ ะมาลงอวนซ�้ำทเี่ ดมิ อาศยั การจ�ำฉากวา่ นา่ จะอยู่
บรเิ วณใด เมือ่ วางอวนแลว้ ก็จะกลับเข้าฝั่งและไปกอู้ วนอีกคร้ังในวนั รุ่งข้นึ
หรือบางคนก็จะท้ิงไว้ 3-4 วัน เม่ือกู้อวนขึ้นมาได้จะรีบน�ำปูมาปลดที่ฝั่ง
เน่ืองจากปูนั้นปลดยาก ก้ามปูมักจะเก่ี ยวกับอวนต้องใช้ตะขอช่วยดึงปู

คนจีนโพน้ ทะเล ผู้คนและวถิ ชี วี ิต 4 — วิถีชีวติ คนระยอง อาชพี และการทำ�มาหากิน 121

ออกจากอวน หากได้ปูจ�ำนวนมาก ก็จะมีผู้ช่วยในการปลดปูออกจากอวน
หลายคน ส�ำหรบั ปูม้านน้ั สามารถจับได้ตลอดทัง้ ปี

กุ้งแชบ๊วย เป็นกุ้งทะเลท่ีหาได้ยาก แต่ที่จังหวัดระยองมีการน�ำ
ลูกกุ้งมาปล่อย จึงท�ำให้ทรัพยากรกุ้งแชบ๊วยที่ระยองมีความอุดมสมบูรณ์
เช่่นเดีียวกัับปููม้้า โดยจะมีปี ริิมาณมากในช่่วงฤดููมรสุุม คืือ ระหว่่างเดือื น
กรกฎาคม–กันั ยายน อวนที่่ใ� ช้้จัับกุ้�งแชบ๊ว๊ ยเป็็นอวนด้้าย เนื้้อ� อวน 3 ชั้�น
เนอ่ื งจากกงุ้ จะหลดุ ไดง้ า่ ยกวา่ ปตู าอวนขนาด 4-4.2 เซนตเิ มตร โดยเต่ี ยว
ตะก่ั วและเตี่ยวท่นุ เชน่ เดยี วกับอวนปู

การจัับกุ้�งแชบ๊๊วย ชาวประมงต้้องออกจากฝั่่�งตั้้�งแต่่ช่่วงประมาณ
ตีี 3 เพื่่อ� ให้ไ้ ปถึงึ บริเิ วณวางอวนกุ้�งก่อ่ น 7 โมงเช้า้ สำ�ำ หรับั การวางอวนกุ้�ง
นั้้น� จะแตกต่า่ งจากการวางอวนปูู  เนื่่อ� งจากสามารถเก็บ็ อวนได้เ้ ลย เมื่่อ� ทิ้้�ง
อวนครบ 5 ปั้้น� แล้ว้ จะกลับั ไปสาวอวนปั้้�นแรกที่่�ทิ้้ง� ไว้้ ซึ่่ง� ขณะที่่ส� าวอวนขึ้�น
ก็็ต้้องคอยปลดกุ้�งไปด้้วย เมื่่�อปลดออกมาแล้้วจะนำำ�กุ้�งใส่่ลงในกระติิก
น้ำ�ำ�แข็็งที่่�ใส่่น้ำ�ำ�เค็็มผสมน้ำ�ำ�แข็็งไว้้เป็็นการรัักษาสภาพกุ้�งให้้สด  และไม่่ช้ำำ��
หากไม่่ทำำ�เช่่นนี้้�หััวกุ้้�งจะเปลี่่�ยนเป็็นสีีแดงและขายได้้ราคาไม่่ดีี  เมื่่อ� มาถึงึ
ฝั่ง�่ ก็จ็ ะนำ�ำ กุ้�งที่่ไ� ด้ม้ าขายให้ก้ ับั แม่ค่ ้า้ ในชุมุ ชน สำ�ำ หรับั กุ้�งแชบ๊ว๊ ยนั้้น� จะมีจี ำ�ำ นวน
มากในช่ว่ งมรสุมุ   แต่บ่ างครั้ง� จะออกเรืือกันั ไม่ไ่ ด้ ้ เนื่่อ� งจากเป็น็ อันั ตราย

การเตี่่�ยวอวนเป็็นการนำ�ำ ตะกั่่�วและทุ่�นติิดเข้้ากัับอวนเมื่่�อซื้้�ออวน
มาใหม่ โดยน�ำเนื้ออวนและเชือกมาเย็บติดกันพร้อมท้ังติดตะก่ั วและทุ่น
เรียกว่า การเตี่ยวอวน เพ่ือไม่ให้ตะก่ั วและทุ่นท่ีติดไว้รูดไปรวมกันหมด
การเต่ี ยวอวนจะแบง่ ออกเป็นเตี่ยวตะกั่วและเต่ี ยวทนุ่ การเต่ี ยวตะก่ั วหรอื
เต่ี ยวตนี เปน็ การรอ้ ยลกู ตะก่ั วเขา้ ไปในเชอื กแลว้ ใชค้ อ้ นทบุ ใหต้ ะก่ั วตดิ กบั
เชือก อวน 1 ปั้นใช้ตะก่ั ว 100 ลูก น�้ำหนักลูกตะก่ั วทั้งหมดประมาณ
1 กิโลกรมั ตะกั่วหนึ่งเมด็ ติดหา่ งกันครง่ึ เมตร หรอื แลว้ แต่คนเตี่ยวจะกะ
ระยะ ลูกตะก่ั วสามารถหาซ้ือได้จากร้านค้า ส่วนเตี่ยวทุ่นเป็นการร้อยทุ่น
ไว้กบั เชือกอวน

122 ระยอง เลม่ 4

บน
อวนกุ้�ง 1 ปั้้น�
ล่่าง
ทุ่�นที่่ถ� ููกร้้อยอยู่่�ในอวน

คนจนี โพน้ ทะเล ผู้คนและวถิ ชี วี ติ 4 — วถิ ชี วี ิตคนระยอง อาชีพ และการท�ำ มาหากิน 123

หอยบ้า้ นหมึึก (อวนกุ๊�งกิ๊๊ง� )

นอกจากกุ้�งและปููที่่�เป็็นสััตว์์น้ำ��ำ หลัักที่่�ชาวประมงพื้้�นบ้้านแถบนี้้�
นิยิ มทำ�ำ กันั แล้ว้ ยังั มีกี ารทำ�ำ หอยบ้า้ นหมึกึ หรืือบางคนเรียี กกันั ว่า่ อวนกุ๊�งกิ๊�ง
ซึ่่�งเป็็นเทคนิิคจากประมงพื้้�นบ้้านที่่�มีีต้้นกำ�ำ เนิิดจากจัังหวััดตราด  และ
แพร่ห่ ลายไปยังั พื้้น� ที่่อ� ่า่ วไทยฝั่ง�่ ตะวันั ออกและอ่า่ วไทยตอนล่า่ ง (ธีรี ยุทุ ธ ศรีคีุ้�ม,
2554: 3) โดยจะใช้้เปลืือกหอยจุุกพราหมณ์์ที่่�ตััดปลายแหลมออกร้้อยเป็็น
พวงยาว เป็น็ ตัวั ล่อ่ ให้ห้ มึกึ สายหรืือหมึกึ กระเป๋า๋ เข้า้ มาอยู่ใ�่ นหอย ซึ่ง� สามารถ
วางหอยชนิิดนี้้�ได้้ตลอดทั้้�งปีี  แต่่ต้้องหมั่่�นดููแลรัักษาและทำ�ำ ความสะอาด
โดยด้้านในต้อ้ งขัดั ให้้เรีียบเพราะถ้า้ ภายในเปลือื กหอยมีเี พรียี งอยู่�่ หมึึกจะ
ไม่่เข้้าไปอยู่่� หากไม่่มีีหอยโข่่งก็็สามารถใช้้ท่่อพีีวีีซีีขนาด 1 นิ้้�ว ใส่่ปููนให้้มีี
น้ำ�ำ� หนักั เจาะรููร้อ้ ยเป็น็ พวงใช้ท้ ดแทนได้้ แต่ไ่ ม่ด่ ีเี ท่า่ อวนกุ๊�งกิ๊�งเพราะหมึกึ
จะหนีีออกไปก่่อน

หอยบ้้านหมึึกจะจมลงไปอยู่่�บริิเวณหน้้าดิิน สามารถทิ้้�งไว้้ระยะ
เวลา 3-4 คืนื เมื่่�อสาวอวนขึ้น� มาใส่ห่ ลััว หมึึกจะไต่่ออกมาเอง โดยส่ว่ น
มากแลว้ เวลาทีไ่ ปวางอวนกุง้ กม็ ักจะเอาหอยบา้ นหมึกออกไปวางควบคูไ่ ป
ด้วยเป็นการสร้างรายได้เพิ่มขึ้นอีกทาง เน่ืองจากการท�ำประมงไม่จ�ำเป็น
ต้องจับสัตว์ชนิดเดียว เรือ 1 ล�ำสามารถจับสัตว์ทะเลได้หลายอย่าง
อปุ กรณท์ ่ใี ช้ก็จะหมุนเวียนกันไปตามสตั ว์ทะเลทจ่ี บั ได้

“ท�ำแล้วแต่ช่วงฤดูเวียนไป กุ้ง ปูวางได้ทั้งปี วันนี้ไม่ได้อวนกุ้ง
เมียไล่ไปลงอวนปูแทน บางคนวันเดียววาง 3 อย่างก็มี…ทะเลเด๋ียวนี้
ฤดูกู าลไม่แ่ น่น่ อน เมื่่อ� ก่อ่ นรู้�แล้ว้ ว่า่ หน้า้ นี้้จ� ะวางอะไร จะเตรียี มของไว้เ้ ลย
แต่เ่ ดี่่ย� วนี้้ก� ะเกณฑ์ไ์ ม่ไ่ ด้…้ ” (ชัยั ยุทุ ธ เรืืองเอี่่ย� ม, สัมั ภาษณ์์ 1 กันั ยายน 2561)

124 ระยอง เล่ม 4

บน
หอยบ้า้ นหมึึก
ล่าง
หมึึกสายที่่�เข้า้ มาอาศััยอยู่�่
ในหอยบ้้านหมึึก

คนจนี โพ้นทะเล ผ้คู นและวิถชี ีวติ 4 — วถิ ชี วี ิตคนระยอง อาชพี และการทำ�มาหากนิ 125

ฤดููกาลในการจับั สัตั ว์์ทะเล

ช่ว่ งเดือื นตุลุ าคม–กุมุ ภาพันั ธ์์ คุณุ ชัยั ยุทุ ธเรียี กว่า่ “หน้า้ ลมโอกาลง”
บางคนเรยี ก หนา้ ลมวา่ วหรอื ทรี่ จู้ กั กนั ดวี า่ หนา้ ลมหนาว เปน็ ชว่ งทสี่ ามารถ
วางอวนได้ เพราะมีสัตว์ทะเลจ�ำนวนมาก

ช่ว่ งเดือื นมกราคม–กันั ยายน เป็น็ ช่ว่ งที่่ค� ลื่่น� ราบ น้ำ�ำ� นิ่่ง� คุณุ ชัยั ยุทุ ธ
เรียกว่า “หน้าอดอยาก” เน่ืองจากจะไม่ค่อยได้สัตว์ทะเลมากนักทั้งกุ้ง
และปู จะมีแต่เคยแต่ก็หายไปนาน เพราะเรือประมงพาณิชย์แทบจะจับ
เอาไปหมด “…เคยยงั ไมท่ นั เขา้ ฝั่งเลยวางแลว้ ปกตจิ ะมาถงึ ฝั่ง…” แตป่ ที ี่
แลว้ มเี คยเขา้ มา มองบนฝง่ั จะเหน็ สแี ดงเรอ่ื ๆ ชาวประมงดรู เู้ ลยวา่ เปน็ เคย
วธิ ใี นการจับเคยคือ เดินลงน�้ำ ความลึกประมาณหวั เข่าถงึ เอวจะรสู้ ึกได้ว่า
เคยว่ายมาชนขา จากนั้นจะใช้ผ้าบางหรือ ชิบไสเคยตามริมฝั่ง (ชัยยุทธ
เรอื งเอี่ยม, สัมภาษณ์ 1 กนั ยายน 2561)

ชิิบไส เป็็นไม้ไ้ ผ่่ท่่อนไขว้้กััน
และมีีอวนขึึงตรงกลาง
ใช้สำ�หรบั จบั เคย
ตามริมฝง่ั ทะเล

126 ระยอง เล่ม 4

ช่่วงเดืือนกรกฎาคม–กัันยายน เป็็นฤดููกาลของกุ้�ง แต่่อาจจะมีี
ปริิมาณมาก-น้้อยบ้้าง ช่่วงที่่�เป็็นฤดููมรสุุมจะมีีปููจำำ�นวนมากเพราะน้ำ�ำ�
จะแกวง่ ท�ำใหป้ ูท่ีอาศยั อยูห่ น้าดนิ ข้นึ มาติดอวน แต่ไม่สามารถออกเรอื ได้
ทกุ วนั เนอ่ื งจากลมแรง ปนู นั้ สามารถจบั ไดต้ ลอดทงั้ ปขี นึ้ อยูก่ บั สภาพอากาศ
และลมท่จี ะท�ำใหไ้ มส่ ามารถออกเรอื ได้

ชนดิ ของสตั ว์น�ำ้ ช่วงเวลา อปุ กรณ์ที่ใช้ ช่วงเวลาที่มีปรมิ าณ
ออกเรอื สตั วน์ �้ำ จำ�นวนมาก
ปมู ้า อวนเอน็ ขนาดตาอวน 3 นิ้ว
กุ้งแชบว๊ ย ตี 3 อวนดา้ ย 3 ช้ัน ตลอดทงั้ ปี
ตี 3 กรกฎาคม–กันยายน
หมกึ หอม/หมกึ กล้วย ตาอวน 4-4.2 ซม.
ตี 3 ก้งุ ปลอมร้อยเอน็ ตลุ าคม–มกราคม

ปลาอนิ ทรี ตี 3 เบด็ (ตกระหว่างลากหมกึ ) ตลอดท้ังปี
ตลอดทั้งปี
ปลาเบญพรรณ ตลอดเวลา อวนซงั้
(ปลารวมกนั หลายชนดิ )

ปลาหวั อ่อน กลางคนื อวนตาถี่ ตลุ าคม–กุมภาพันธ์
เคย เช้า ชบิ ไส/อวนตาละเอียด มกราคม–กมุ ภาพันธ์

หมกึ สาย ตลอดเวลา หอยบา้ นหมึก ตลอดทั้งปี

ประมงปากน้ำ��ำ ...บ้้านประแส

ด้้วยลัักษณะทางสภาพภููมิิศาสตร์์ของชุุมชนปากน้ำ��ำ ประแสที่่�อยู่่�
ติิดแหล่่งน้ำำ�� และสภาพของระบบนิิเวศที่่�มีีความอุุดมสมบููรณ์์ กล่่าวคืือ
มีีลัักษณะเป็็นป่่าชายเลน  สิ่่�งนี้้�ทำ�ำ ให้้ทรััพยากรสััตว์์น้ำ�ำ� ของปากน้ำ��ำ ประแส
มีีความหลากหลายและเฉพาะตััว ทำำ�ให้้คนในชุุมชนบางส่่วนเลืือกอาชีีพ
ประมงเป็็นช่่องทางในการสร้้างรายได้้ การทำำ�ประมงในยุุคเริ่�มต้้นนั้้�น

คนจนี โพ้นทะเล ผคู้ นและวิถชี วี ิต 4 — วถิ ีชวี ิตคนระยอง อาชพี และการท�ำ มาหากนิ 127

เป็็นการทำำ�ประมงชายฝั่่�ง และมีีบางส่่วนที่่�พััฒนาจนกลายเป็็นประมง
พาณิิชย์์ รููปแบบการทำำ�ประมงที่่�ปากน้ำ�ำ�ประแสนั้้�นมีีวิิธีีการ และทรััพยากร
ทางทะเลที่่�คล้้ายคลึึงกัันปากแม่่น้ำ�ำ�ระยอง อาทิิ แพปลาพรสมจิิต ประมง
พาณิิชย์์บริเิ วณปากแม่น่ ้ำ��ำ ประแสที่่ก� ่่อตั้้ง� มาตั้้�งแต่ก่ ่อ่ น พ.ศ. 2535 ซึ่ง� เป็น็
แพสำ�ำ หรับั รับั ขึ้น� ปลาและใช้ซ้ ่อ่ มเรืือ โดยแพปลาพรสมจิติ มีสี าขาอยู่�่ที่จ� ังั หวัดั
สงขลาอีีกแห่่งหนึ่่�ง  ในปััจจุุบัันแพปลาพรสมจิิตที่่�ปากน้ำำ��ประแสนั้้�นจะใช้้
สำำ�หรัับเป็็นที่่�ซ่่อมเรืือเป็็นหลััก เนื่่�องจากมีีช่่างไม้้ ช่่างหมััน ช่่างสีี และ
ช่่างเครื่�่องที่่�คุ้�นเคยและประจำำ�อยู่่�ที่�นี่่� (อนุุสรณ์์ ชััยชล, สััมภาษณ์์ 21
พฤษภาคม 2562)

การซ่่อมเรืือประมงที่่�
แพปลาพรสมจิิต
ปากแม่น่ ้ำ�ำ� ประแส

ส่วนรูปแบบการท�ำประมงพืน้ บ้านบริเวณปากน�้ำประแสนนั้ จะออก
เรอื บรเิ วณชายฝง่ั ทะเล คลา้ ยคลงึ กนั กบั ปากแมน่ �้ำระยอง แตจ่ ะมที รพั ยากร
สัตว์น�้ำเฉพาะที่แตกต่างออกไป นับเป็นสัตว์น�้ำเฉพาะถิ่นที่แสดงให้เห็น
ถึงความอุดมสมบูรณข์ องทอ้ งทะเลระยองอกี ดว้ ย สตั วน์ �้ำทีเ่ ปน็ ทรพั ยากร
ส�ำคัญที่สร้างรายได้ให้แก่ชาวปากน�้ำประแส ได้แก่ เคย ปูม้า และหอย
นางรม

128 ระยอง เล่ม 4

ชนิดของสตั ว์น�ำ้ อุปกรณ์ที่ใช้ ช่วงเวลาที่มปี รมิ าณสตั ว์น้ำ�จ�ำ นวนมาก

เคย ยอ/ชบิ ไส ฤดหู นาว
ระหว่างเดือนพฤศจกิ ายน–กมุ ภาพันธ์
ปูมา้ ลอบดกั ป/ู อวนจมปู
ฤดูฝน
หอยนางรม มีดปลายแหลม ระหวา่ งเดอื นมถิ นุ ายน–กนั ยายน

ตั้งแต่เดอื นสงิ หาคม-ตุลาคม

เรืือประมงในอดีตี
บริเิ วณปากน้ำำ��ประแส
ที่่ม� าภาพ : หอจดหมายเหตุุ
แห่ง่ ชาติิ

คนจนี โพ้นทะเล ผ้คู นและวถิ ชี วี ติ 4 — วถิ ชี วี ิตคนระยอง อาชีพ และการทำ�มาหากิน 129

เคย

คุุณไชยรััตน์์ เอื้้�อตระกููล นายกเทศมนตรีีตำำ�บลปากน้ำ�ำ�ประแส
ได้ก้ ล่า่ วว่า่ “…ไม่ม่ ีเี คยที่ไ่� หนวิ่ง� เข้า้ คลอง มีแี ต่เ่ คยที่ป่� ระแสเท่า่ นั้้น� แหละที่ว�่ิ่ง�
เข้้าคลอง เพราะที่�่นี่่�มัันอุุดมสมบููรณ์์…” (ไชยรััตน์์ เอื้้�อตระกููล, สััมภาษณ์์
19 พฤษภาคม 2562) ความอุดุ มสมบููรณ์ข์ องเคยที่่�นี่่แ� สดงให้เ้ ห็น็ ผ่่านการ
ติิดตั้้�งยอไว้้หลัังบ้้านของแทบทุุกบ้้าน เพื่่�อใช้้ดัักเคยมารัับประทานกัันใน
ครััวเรืือน และนำ�ำ ไปแปรรููปเป็็นผลิติ ภััณฑ์อ์ ื่่�นๆ

เคยเป็น็ สัตั ว์ท์ ี่่ม� ีลี ักั ษณะคล้า้ ยกุ้้�ง จัดั อยู่ใ�่ นกลุ่�มกุ้�ง–กั้้ง� –ปูู  แต่ไ่ ม่ม่ ีี
กรีีแหลมด้้านบนอย่่างกุ้�ง ตััวสีีขาวใส ตาสีีดำำ� ลำำ�ตััวยาวประมาณ 1.5
เซนติิเมตร มีีเปลืือกบางและนิ่่�ม  โดยเคยมีีอยู่่�หลากหลายสายพัันธุ์�
สำำ�หรัับเคยที่่�ปากน้ำำ��ประแสนั้้�นชาวบ้้านเรีียกกัันว่่า “เคยส้้มโอ” เนื่่�องจาก
ตััวมีีความใส ลัักษณะคล้้ายคลึึงกับั กลีีบส้้มโอ เคยนั้้น� มัักจะอาศััยอยู่�่ตาม
รากไม้้ที่่�ขึ้�นตามป่่าชายเลน เช่่น ต้้นโกงกาง ต้้นลำำ�พูู เป็็นต้้น ดัังนั้้�นที่่�
ปากน้ำ��ำ ประแส จึงึ มีเี คยจำ�ำ นวนมาก เนื่่อ� งจากมีรี ะบบนิเิ วศแบบป่า่ ชายเลน

ยอหลัังบ้า้ น อุปุ กรณ์จ์ ับั
สััตว์น์ ้ำำ��ประจำำ�บ้้าน
ของชาวปากน้ำำ�� ประแส

130 ระยอง เล่ม 4

เคยที่่�เพิ่่�งถููกยกขึ้�นมาจาก เคยเป็น็ สัตั ว์น์ ้ำ��ำ ที่่ม� ีตี ลอดทั้้ง� ปีี แต่ใ่ นช่ว่ งฤดููหนาวเคยจะวิ่ง� เข้า้ คลองมากขึ้น�
แม่น่ ้ำ��ำ ประแส โดยจะมีสี ัตั ว์น์ ้ำ�ำ� เนื่่�องจากมีีลมหนาวพััดให้้เคยเข้้าคลอง และเคยยัังถืือเป็็นสััตว์์ที่่�สามารถ
ชนิิดอื่่น� ๆ ปะปนขึ้น� มาด้ว้ ย ชี้้�วััดความอุุดมสมบููรณ์์ของทรััพยากรในพื้้�นที่่�ได้้ เนื่่�องจากเป็็นสััตว์์ที่่�

อ่่อนไหวต่่อสภาพแวดล้้อม เช่่น ปากน้ำ�ำ�ประแสในช่่วงที่่�มีีปััญหามลพิิษ
ทางสิ่่�งแวดล้้อม เคยก็็มีีปริิมาณน้้อยลง แต่่ในปััจจุุบัันที่่�มีีการอนุุรัักษ์์และ
ฟื้น�้ ฟููทรัพั ยากรทางธรรมชาติิ ก็ท็ ำ�ำ ให้เ้ คยรวมถึงึ สัตั ว์น์ ้ำ�ำ� ชนิดิ อื่่น� ๆ ที่่ห� ายไป
เริ่�มกลัับคืนื มา

คนจีนโพน้ ทะเล ผคู้ นและวิถีชวี ติ 4 — วิถีชีวิตคนระยอง อาชีพ และการท�ำ มาหากิน 131

ยอ อุปุ กรณ์ท์ ี่่�ใช้้ดัักเคย อุุปกรณ์ท์ ี่ใ�่ ช้้ในการจัับเคย

1. ยอ เป็น็ อุปุ กรณ์ด์ ักั เคยที่่ม� ีอี ยู่ใ�่ นบ้า้ นริมิ น้ำ�ำ� แทบทุกุ หลังั ของปากน้ำ��ำ
ประแส มีีลัักษณะเป็็นไม้้ไผ่่ขััดกัันเป็็นกากบาท  และนำำ�อวนเขียี วที่่ม� ีขี นาด
ตาเล็็กๆ  ผููกติิดไว้้ด้้านล่่าง วิิธีีการใช้้งานคืือ ทิ้้�งยอลงไปในแม่่น้ำำ��  โดย
ส่ว่ นมากแล้ว้ จะทิ้้ง� ไว้ข้ ้า้ มคืนื พอเช้า้ ก็ย็ กยอขึ้น� เคยจะติดิ ขึ้น� มากับั อวนที่่ข� ึงึ
เอาไว้้ เคยที่่ไ� ด้จ้ ะนำ�ำ มาประกอบอาหาร หรืือหากมีจี ำ�ำ นวนมาก จะนำ�ำ ไปแปรรููป
เป็็นผลิิตภััณฑ์์อื่่น� ๆ เช่่น เคยแห้้ง กะปิิ เป็็นต้้น เป็็นอีกี หนึ่่ง� ช่่องทางในการ
สร้้างรายได้้ให้ก้ ับั คนในชุุมชน
2. ชิบิ ไส ลักั ษณะเป็็นไม้้ 2 ท่อ่ น และมีีอวนติิดอยู่�่ ปลายไม้้ การ
ใช้ช้ ิิบไสเคยนี้้�นิยิ มใช้ใ้ นช่ว่ งเช้้า เนื่่อ� งจากจะมองเห็็นตัวั เคย เป็็นวิธิ ีีการจับั
เคยบริิเวณหน้า้ หาด วิิธีีการใช้้ คืือ ถืือไม้ท้ ั้้�ง 2 ท่่อนไว้แ้ ละไสไปตามฝููงเคย
ที่่�ลอยอยู่่�บนผิวิ น้ำ��ำ

132 ระยอง เลม่ 4

หอยนางรม

บริเวณริมคลองแสมผู้ซึ่งเป็นล�ำน�้ำสาขาของแม่น�้ำประแสมีการ
ท�ำฟาร์มแผงหอยนางรมตลอดแนวคลองเป็นระยะเวลานานแล้วก่อนที่จะ
มีีการอนุุรัักษ์์ป่่าชายเลน หอยนางรมที่่�เข้้ามาเกาะกัับแผงนั้้�นถููกพััดเข้้ามา
พร้อ้ มกับั กระแสน้ำ��ำ โดยมีทีั้้ง� ส่ว่ นที่่ต� ิดิ อยู่ต�่ ามรากของต้น้ โกงกาง และติดิ อยู่�่
กัับแผงที่่ม� ีีการสร้า้ งขึ้�น ฤดููหอยนางรมประมาณราวเดือื นสิิงหาคม ไข่่ของ
หอยนางรมจะลอยมากับั น้ำ�ำ� และติดิ เข้า้ กับั แผงที่่ท� ำ�ำ ไว้้ ระยะเวลาประมาณ
ไม่่เกิิน 1 ปีี หอยจะเจริิญเติิบโตเต็็มที่่� ชาวประมงจะออกเรืือมาเก็็บเนื้้�อ
เพื่่�อนำำ�ไปขายโดยใช้้มีีดปลายแหลมเป็็นอุุปกรณ์์ในการแกะหอยออกจาก
แผงหอยนางรม หอยนางรมบริิเวณปากน้ำ�ำ�ประแสนั้้�นจะเป็็นหอยนางรม
พัันธุ์�เล็็ก ส่ว่ นประกอบของแผงหอยนางรม ได้้แก่่
1.  หลักั ไม้ไ้ ผ่่ ไว้ส้ ำ�ำ หรับั นำ�ำ เชืือกที่่ต� ิดิ เม็ด็ ปููนแล้ว้ มาพาดเข้า้ กับั หลักั
2.  เชืือกติดิ เม็ด็ ปููน เป็น็ เชืือกไนล่อ่ นสีเี ขียี ว ผูกู กับั หลักั ระหว่า่ ง
เชืือกจะมีเี ม็ด็ ปููนที่่ท� ำ�ำ จากปููนซีเี มนต์แ์ ละสายติดิ เอาไว้โ้ ดยเว้น้ ระยะห่า่ งระหว่า่ ง
กันั ประมาณ 3 นิ้้ว� เชืือก 1 เส้น้ จะมีเี ม็ด็ ปููนติดิ อยู่ป�่ ระมาณ 10 เม็ด็

ทั้้ง� นี้้จ� ะเห็น็ ได้ว้ ่า่ การทำ�ำ ประมงพื้้น� บ้า้ นนั้้น� ถือื เป็น็ อาชีพี ที่่ส� ามารถ
ช้ี วัดความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากรภายในท้องถิ่นได้ เช่นเดียวกับพ้ืนที่
ปากน�้ำประแส ถงึ แมว้ า่ จะเคยประสบกบั ปญั หาทางดา้ นสงิ่ แวดลอ้ ม แตใ่ น
ปัจจุบันได้มีความพยายามที่จะฟื้นฟูธรรมชาติท่ีเส่ือมโทรมลงไปให้กลับ
มาสมบูรณ์เหมือนเดิม ซ่ึงปริมาณของสัตว์น�้ำที่มีนั้นเป็นตัวช้ี วัดที่ส�ำคัญ
ได้อย่างชัดเจน อีกทั้งระบบนิเวศที่มีลักษณะเฉพาะก็ท�ำให้สัตว์น�้ำท้องถิ่น
ของพื้นท่ีนี้แตกต่างจากพื้นท่ีอื่น อาทิ เคย ซ่ึงไม่สามารถพบได้โดยทั่วไป
แต่ก็สามารถหาได้ในคลองหลังบ้านของชาวปากน�้ำประแส สิ่งนี้เป็นผล
มาจากการมีป่าชายเลน ซึ่งเป็นแหล่งอาหารที่ส�ำคัญของบรรดาสัตว์น�้ำ
ดังน้ันแล้วการท�ำประมงพ้ืนบ้านจึงสามารถแสดงให้เห็นถึงลักษณะเฉพาะ
ของพ้ืนทนี่ ้ันๆ ได้เปน็ อยา่ งดี

คนจนี โพน้ ทะเล ผ้คู นและวิถชี วี ิต 4 — วถิ ีชีวิตคนระยอง อาชีพ และการท�ำ มาหากนิ 133

บน เล่ม 4
หลักั ไม้้ไผ่่ก่อ่ นที่่จ� ะนำ�ำ เชืือก
มาพาดเป็น็ แผง
ล่าง
เม็็ดปููนที่่ต� ิิดไว้ก้ ัับเชืือก
เพื่่�อให้้หอยนางรมมาเกาะ

134 ระยอง

การถนอมอาหารและแปรรููปทรััพยากรจากทะเลระยอง

ผลิิตภััณฑ์์แปรรููปจากอาหารทะเลที่่�เป็็นของขึ้ �นชื่่�อของจัังหวััด
ระยอง คงหนีีไม่่พ้้น กะปิิและน้ำำ��ปลา รวมไปถึึงอาหารทะเลแดดเดีียว
หรืออาหารทะเลอบแห้งในรูปแบบต่างๆ โดยเป็นกรรมวิธีพื้นบ้านในการ
แปรสภาพอาหารที่มีอยู่จ�ำนวนมากให้สามารถเก็บไว้กินได้ตลอดทั้งปี
ส่ิงท่ีท�ำให้กะปิและน�้ำปลาของจังหวัดระยองเป็นท่ีโด่งดัง เนื่องจากเคย
และปลาหวั อ่อนทเี่ ป็นวตั ถุดิบในการท�ำนัน้ ไมม่ กี ล่ินโคลน จึงท�ำใหท้ ้งั กะปิ
และน�้ำปลามกี ลิน่ หอมแตกตา่ งจากทอ่ี ืน่

โรงงานน้ำ�ำ�ปลาที่่�ปากแม่น่ ้ำ��ำ
ระยอง พ.ศ. 2490
ที่่�มาภาพ : เอนก นาวิิกมููล
(2561): 133.

คนจนี โพน้ ทะเล ผูค้ นและวิถชี วี ิต 4 — วิถีชีวิตคนระยอง อาชพี และการทำ�มาหากิน 135

น้ำ��ำ ปลา

ในอดีตผู้คนในจังหวัดระยองนิยมท�ำน�้ำปลากินกันเอง เน่ืองจาก
ท�ำไดง้ า่ ยและมีขั้นตอนทไี่ มซ่ บั ซ้อน ดงั นี้
1. นำำ�ปลาหััวอ่่อนคลุุกเคล้้ากัับเกลืือในปริิมาณที่่�เหมาะสม ซึ่่�ง
สััดส่่วนดัังกล่า่ วแล้ว้ แต่ส่ ููตรของแต่ล่ ะคน
2. นำำ�ปลาหััวอ่่อนที่่�คลุุกเข้้ากัันดีีกัับเกลืือแล้้วบรรจุุลงภาชนะ
หากทำำ�กิินในครัวั เรืือนส่่วนมากจะบรรจุใุ ส่ตุ่่�ม
3.  ใส่เ่ กลือื ด้า้ นบนอีกี 1 ชั้น� เพื่่อ� ป้อ้ งกันั ไม่ใ่ ห้แ้ มลงวันั มาวางไข่่
4. นำ�ำ ผ้า้ อวนไนล่อ่ นหรืือผ้้าขาวบางปิดิ อีีก 1 ชั้น�
5. ปิิดฝาให้ด้ ีที ิ้้�งไว้้ 6–7 เดืือน เนื้้อ� ปลาจะยุบุ ลงไป ก็็จะได้น้ ้ำ��ำ ปลา
สีีแดงใสสามารถรับั ประทานได้้เลย

กะปิิ

ชาวจังหวัดระยองก็นิยมท�ำกะปิไว้กินเอง เน่ืองจากแต่ละบ้านมี
รสชาติที่ชอบและกรรมวิธีที่ท�ำแตกต่างกันออกไป วัตถุดิบหลักในการท�ำ
กะปิน้ันคือ เคย โดยส่วนมากจะเลือกใช้เคยน�้ำลึก เนื่องจากไม่ติดทราย
ตัวขาวสะอาด เม่ือน�ำมาท�ำเป็นเคยแล้วจะมีรสชาติอร่อย และเน้ือกะปิจะ
เนยี นไมเ่ ปน็ ทราย (สมจติ ร ทองสใี ส, สมั ภาษณ์ 19 ตุลาคม 2561) โดยมี
ขน้ั ตอนการท�ำดังนี้
1. นำ�ำ เคยกับั เกลือื ตามสัดั ส่ว่ นของแต่ล่ ะคน คลุกุ เคล้า้ ให้เ้ ข้า้ กันั แล้ว้
หมักั ทิ้้ง� ไว้้ 2 คืนื
2. นำ�ำ ไปผึ่่�งแดดจนแห้้ง และมาตำ�ำ จนละเอีียด เมื่่�อถึึงขั้�นตอนนี้้�
สามารถรับั ประทานได้เ้ ลย  แต่ก่ ะปิจิ ะยังั มีกี ลิ่่น� เหม็น็ คาวอยู่�่ จะต้อ้ งนำ�ำ ไปทำ�ำ
ในขั้น� ตอนถัดั ไปก่อ่ น

136 ระยอง เล่ม 4

3. นำ�ำ เคยที่่ต� ำ�ำ ละเอียี ดแล้ว้ เข้า้ ไปอัดั ในไห จะต้อ้ งอัดั ให้แ้ น่น่ ห้า้ มมีี
ช่อ่ งว่า่ ง  ไม่เ่ ช่น่ นั้้น� จะมีกี ลิ่่น� เหม็น็ เน่า่   พออัดั จนเต็ม็ ก็น็ ำ�ำ เอาก้า้ นมะพร้า้ วมา
ปิดิ ไว้้ แล้ว้ นำ�ำ เกลือื มากองไว้บ้ นก้า้ นมะพร้า้ วอีกี 1 ชั้น� แล้ว้ ก็เ็ อาน้ำ��ำ ปลาหยด
ไปบนเกลือื เล็ก็ น้อ้ ย ทิ้้ง� ไว้ส้ ักั 1-2 เดือื นน้ำ�ำ� ปลากับั เกลือื ก็จ็ ะละลาย เรียี กว่า่
ขัดั ให้ม้ ันั ขึ้น� น้ำ�ำ� ทำ�ำ ให้ก้ ะปิมิ ีกี ลิ่่น� หอม

บน
เคยที่่�ผ่า่ นการหมัักและอยู่�่
ในระหว่า่ งการผึ่่�งแดด
ล่าง
ภายหลังั จากการบดเคย
จะนำำ�เคยไปลงตุ่ �มและ
หมักั ไว้้ระยะเวลาประมาณ
6 เดืือน ก่่อนจะนำำ�ไป
รับั ประทาน

คนจนี โพ้นทะเล ผูค้ นและวิถชี วี ติ 4 — วิถีชีวิตคนระยอง อาชพี และการทำ�มาหากิน 137

ถ้้าหมัักแล้้วกะปิิยัังไม่่ทัันขึ้�นน้ำำ�� หากนำำ�ไปกิินจะมีีกลิ่่�นเหม็็นคาว
และถา้ ท�ำกะปทิ มี่ รี สชาตไิ มเ่ คม็ มาก เมอื่ เกบ็ เอาไวน้ านแลว้ จะมกี ลน่ิ เหมน็
แต่ถ้าหากท�ำไว้เค็มมากจะสามารถเก็บได้ถึง 5-6 ปี (สมจิตร ทองสีใส,
สมั ภาษณ์ 19 ตุลาคม 2561)

ลักษณะการท�ำน�้ำปลาและกะปิเช่นนี้เป็นวิธีการท�ำไว้รับประทาน
กันภายในครัวเรือน ซึ่งในปัจจุบันไม่มีการท�ำกินเองกันแล้ว เน่ืองจาก
สามารถหาซื้อได้ง่าย และในจังหวัดระยองเองก็มีโรงงานน�้ำปลาตั้งอยู่
หลายแหง่ ซง่ึ กระบวนการผลติ น�้ำปลาในระดบั อตุ สาหกรรมกม็ ขี นั้ ตอนและ
กระบวนการที่่แ� ตกต่า่ งกันั ออกไป โดยโรงงานน้ำ��ำ ปลาที่่ใ� ห้ค้ วามอนุเุ คราะห์์
ข้้อมููลในการศึึกษา  ได้้แก่่  โรงงานน้ำ�ำ�ปลาตั้้�งไถ่่เชีียง  (ตราชููตราชั่่�ง)
และโรงงานน้ำ�ำ� ปลาโง้ว้ หยููไถ่ ่ ซึ่่ง� โรงงานทั้้ง� สองแห่ง่ นี้้ต� ั้้ง� อยู่บ�่ ริเิ วณปากน้ำ��ำ
ระยอง ซึ่่�งในอดีีตพื้้�นที่่�บริิเวณปากคลองเป็็นที่่�ตั้้�งของโรงงานน้ำำ��ปลา
ประมาณมากกว่า่ 10 แห่ง่ แต่ป่ ัจั จุบุ ันั ได้ท้ ยอยปิดิ ตัวั ลงไป เนื่่อ� งจากปัญั หา
การขาดแคลนวััตถุดุ ิิบ และปััญหาค่า่ ใช้้จ่่ายซึ่่ง� ไม่เ่ พียี งพอกับั รายได้้

โรงงานน้ำำ��ปลาตั้้�งไถ่่เชีียง (ตราชููตราชั่ง� )

คณุ อนชุ ติ ตนั ตเิ วชวฒุ กิ ลุ ทายาทโรงงานน�้ำปลาตงั้ ไถเ่ ชยี ง (ตราชู
ตราชั่ง) ได้กล่าวถึงจุดเริ่มต้นของโรงงานน�้ำปลาตราชูตราชั่ง เริ่มมาจาก
ทวดของคุณอนุชิตอพยพมาจากเมืองจีน มาตั้งถิ่นฐานอยู่ท่ีปากน�้ำระยอง
เร่ิมแรกรับจ้างท�ำงานทั่วไปและท�ำซีอิ๊ว เต้าเจ้ี ยว ซึ่งเป็นวิชาความรู้เดิมท่ี
ติดตัวมาจากเมืองจีนแต่กลับไม่ประสบความส�ำเร็จ ต่อมาก็พยายามปรับ
เปลี่่�ยนว่่าจะขายอะไรจนได้้มาเรีียนรู้้�กัับคนในพื้้�นที่่�เกี่่�ยวกัับวิิธีีการทำ�ำ กะปิิ
และน้ำ��ำ ปลา ภายหลังั จึงึ ได้เ้ ริ่ม� ทำ�ำ กิจิ การโรงน้ำ��ำ ปลาอย่า่ งจริงิ จังั และเริ่ม� มา
จดทะเบีียนเป็น็ บริิษััทได้้ประมาณ 60 ปีแี ล้ว้ โดยในรุ่�นปู่่� โรงงานน้ำ�ำ�ปลา
แห่ง่ นี้้�มีีบ่อ่ หมักั น้ำำ��ปลาทั้้ง� สิ้้�น 1,000 บ่่อ สำำ�หรับั หมุนุ เวีียนหมักั น้ำ��ำ ปลา

138 ระยอง เล่ม 4

โรงงานน้ำ��ำ ปลาตั้้ง� ไถ่่เชีียง
(ตราชููตราชั่่ง� )

น้ำ��ำ ปลาตราชููตราชั่�ง

ปลาหัวอ่อนถือเป็นวัตถุดิบหลักในการท�ำน�้ำปลา ส�ำหรับโรงงาน
น�้ำปลาตั้งไถ่เชียง ในอดีตมีเรือประมงเป็นของตนเอง เม่ือได้ปลาหัวอ่อน
มาก็จะคัดไว้ท�ำน�้ำปลา ส่วนปลาชนิดอื่นก็จะส่งขายให้กับแม่ค้า ซึ่งปลา
จากเรอื ของตนเองนน้ั ไมเ่ พยี งพอส�ำหรบั การท�ำน�้ำปลา จงึ ใชว้ ธิ กี ารเกย๊ี วเรอื
คอื โรงงานเปรยี บเสมอื นกบั นายทนุ ทอี่ อกเงนิ ใหก้ บั เรอื เมอ่ื ไดป้ ลามาขาย
ก็จะหักเงินท่ีลงทุนให้ในตอนต้น โดยเรือประมงจะเข้ามาข้ึนที่แพปลาของ
โรงงานน�้ำปลา ซ่ึงมีบ่อหมักน�้ำปลาอยู่ เม่ือน�ำปลาขึ้นมาก็สามารถน�ำลง
บอ่ หมกั น�้ำปลาไดเ้ ลย ใชร้ ะยะเวลาไมเ่ กนิ ครงึ่ ชั่วโมง เพอื่ คงความสดของ
ปลาและท�ำให้ไดน้ �้ำปลาที่มคี ณุ ภาพดี

คนจีนโพ้นทะเล ผคู้ นและวถิ ีชีวิต 4 — วิถีชวี ิตคนระยอง อาชพี และการทำ�มาหากนิ 139

การท�ำน�้ำปลาเรมิ่ ตน้ จากน�ำปลา 3 สว่ นคลกุ เคลา้ กบั เกลอื 2 สว่ น
ซ่ึงเกลือท่ีใช้ต้องเป็นเกลือสมุทรเท่าน้ัน โดยรุ่นพ่อเคยทดลองใช้เกลือ
สินิ เธาว์ใ์ นการหมักั แต่ก่ ลิ่่น� ไม่ห่ อมเท่า่ การใช้เ้ กลือื สมุทุ ร หลังั จากคลุกุ เคล้้า
ให้้เข้้ากัันแล้้วจะหมัักทิ้้�งไว้้ 1 ปีีในบ่่อหมัักขนาด 2 x 2 x 2 เมตร
จนกระทั่่ง� เนื้้อ� ปลายุ่่�ยและจมลงไปอยู่�่ที่ก� ้น้ บ่อ่ น้ำ�ำ� ที่่ล� อยอยู่�่ ด้า้ นบนคือื ส่ว่ นที่่�
เป็น็ หัวั น้ำำ��ปลา

“…ยกตัวอย่างคือ ถ้า 1 บ่อจะมีปลาประมาณ 7,000 กิโลกรัม
ซึ่งจะไดน้ �้ำปลาประมาณ 3,000 ลิตร พอถึง 1 ปี ปลาทห่ี มกั ไว้ในบ่อจะยุบ
ตัวลง ด้านบนจะเป็นน�้ำปลา ส่วนด้านล่างจะเป็นกากปลา ก็จะมีเน้ือที่
ย่อยไม่หมด กระดูก เกลือท่ี ละลายไม่หมดกองอยู่ข้างล่าง….” (อนุชิต
ตันตเิ วชวฒุ กิ ุล, สมั ภาษณ์ 12 กนั ยายน 2561)

น�้ำปลาทไี่ ดจ้ ากกระบวนการดงั กลา่ วจะเรยี กกนั วา่ “หวั น�้ำปลา” คอื
น�้ำปลาน�้ำแรกทไี่ ดจ้ ากการหมกั ปลากบั เกลอื น�้ำปลาในสว่ นนจี้ ะมคี ณุ ภาพดี
รสชาตอิ รอ่ ยและมกี ลนิ่ หอม ในการหมกั น�้ำปลา 1 บอ่ จะไดห้ วั น�้ำปลาทงั้ สนิ้
3,000 ขวด หลังจากได้หัวน�้ำปลาส่วนนี้แล้วจะย้ายจากบ่อหมักเข้าสู่โรง
บรรจุ ซง่ึ ในปจั จบุ นั จ�ำเปน็ ตอ้ งแตง่ รสเพอื่ ใหถ้ กู ปากผูบ้ รโิ ภค โดยการเตมิ
น�้ำตาลทรายแท้ลงไปในปริมาณเล็กน้อย แต่การเติมน�้ำตาลก็มีข้อเสียคือ
ท�ำให้น�้ำปลามีสีคล�้ำเร็วขึ้น หลังจากนั้นจึงสามารถบรรจุใส่ขวดและพร้อม
สง่ จ�ำหนา่ ยยงั ทตี่ า่ งๆ ซงึ่ หวั น�้ำปลาจะมดี ว้ ยกนั 2 ยหี่ อ้ คอื น�้ำปลาตราชงั่
ฉลากทองซงึ่ หมกั เกนิ 2 ปี จะมกี ลน่ิ ทหี่ อมนมุ่ และน�้ำปลาตราชงั่ ฉลากแดง
เป็นหัวน�้ำปลาหมัก 1 ปี ปลาท่ีใช้ในการท�ำน�้ำปลานั้นในอดีตจะใช้ปลา
หัวอ่อนเพียงอย่างเดียว เนื่องจากท�ำให้ได้น�้ำปลาที่มีคุณภาพดีกว่าปลา
ชนดิ อน่ื แต่ปจั จุบนั เรือทสี่ ามารถจับปลาหวั ออ่ นไดน้ นั้ มอี ยูน่ ้อย เนอ่ื งจาก
พระราชก�ำหนดการประมงมีข้อจ�ำกัดในการท�ำประมง ท�ำให้ต้องใช้ปลา
ชนิิดอื่่�นมาผสมบ้้าง ดัังนั้้�นเมื่่�อน้ำำ��ปลาจากบ่่อที่่�ใช้้ปลาเบญจพรรณ (ปลา
จำ�ำ นวนหลายชนิิด)  หมัักจนได้้ที่่�แล้้วก็็จะสููบน้ำ��ำ ปลาให้้มาผ่่านบ่่อที่่�เป็็น
ปลากะตักั บ้้างเพื่่�อให้ผ้ สมกัันไป

140 ระยอง เลม่ 4

บน
บริเิ วณบ่่อหมัักน้ำ��ำ ปลา
ขนาด 2 x 2 x 2 เมตร
กลาง
ปลาเบญจพรรณผสม
เกลือื สมุุทร
ล่่าง
หััวน้ำ�ำ� ปลาที่่�เกิดิ จาก
การหมักั

คนจีนโพ้นทะเล ผคู้ นและวถิ ีชวี ติ 4 — วิถีชวี ิตคนระยอง อาชีพ และการท�ำ มาหากนิ 141

กะปิิตราชููตราชั่ง�

กะปิตราชูตราชั่งถือเป็นการเพ่ิมสายการผลิตใหม่ โดยเริ่มท�ำเม่ือ
ประมาณ 30 ปีท่ี ผ่านมา เนื่องจากน�้ำปลากลายเป็นผลิตภัณฑ์ที่ได้รับ
ความนิยม พ่อของคุณอนุชิตจึงคิดพัฒนาผลิตภัณฑ์ขึ้นใหม่ จึงหันมาท�ำ
กะปซิ งึ่ เป็นของคู่ครัวของชาวไทยแทบทกุ ครัวเรอื น

ส่่วนผสมในการทำำ�กะปิิ คืือ เคย 100 กิิโลกรััม ต่่อเกลืือสมุุทร
15 กิโิ ลกรัมั คลุกุ เคล้า้ ให้เ้ ข้า้ กันั แล้ว้ หมักั ทิ้้ง� ไว้้ 2 คืนื หลังั จากนั้้น� จะเอาเคยที่่�
หมัักออกมาตากประมาณ 6–8 ชั่�วโมงจนแห้้ง พอแห้้งแล้้วก็็จะนำำ�ไปโม่่
ครั้�งที่่� 1 เมื่่�อโม่่เสร็็จจะกลายเป็็นเนื้้�อกะปิิแต่่จะมีีกลิ่่�นคาว จะต้้องนำำ�เอา
กะปิิที่่�โม่่เสร็็จครั้�งที่่� 1 มาหมัักต่่อในบ่่อ 2 เดืือน หลัังจากนั้้�นจะนำำ�มาโม่่
ต่่อเป็็นครั้�งที่่� 2 แล้้วนำำ�ไปบรรจุุขาย ระหว่่างการบรรจุุกะปิิ พนัักงานจะ
คอยใช้้ฟองน้ำ�ำ�ชุุบน้ำ�ำ�เกลืือเช็็ดขอบกระปุุกเพื่่�อทำำ�ความสะอาด สาเหตุุที่่�
ต้้องใช้้น้ำ�ำ�เกลืือก็็เนื่่�องจากว่่ากะปิินั้้�นจะเสีียหากโดนน้ำำ��จืืด เพราะจะทำำ�ให้้
ความเค็ม็ ตก ดังั นั้้น� หากจะเก็บ็ รักั ษากะปิใิ ห้ส้ ามารถใช้ไ้ ด้น้ านต้อ้ งรักั ษาไว้ใ้ ห้้
พ้น้ จากน้ำ�ำ� จืืด  ซึ่ง� วิธิ ีกี ารในการสังั เกตว่า่ กะปิเิ สียี แล้ว้ ให้ด้ มกลิ่่น� หากมีกี ลิ่่น� แรง
ขึ้น� ผิดิ ปกติิ หรือมีกี ลิ่่น� เหม็น็ เน่า่ จะไม่ส่ ามารถรับั ประทานได้แ้ ล้ว้

“…กะปิิอย่่าให้้โดนน้ำ�ำ�จืืดเป็็นพอ อยู่�ได้้นานเลย ถ้้าโดยเข้้าไป
นิิดหน่อ่ ยก็็จบ…” (อนุุชิติ ตัันติิเวชวุฒุ ิิกุุล, สัมั ภาษณ์์ 12 กันั ยายน 2561)

142 ระยอง เล่ม 4

บน
กะปิหิ ลังั จากการโม่ร่ อบที่่� 1
จะนำ�ำ มาหมักั ต่อ่ ใช้ร้ ะยะ
เวลา 2 เดืือน
ล่าง
ห้อ้ งบรรจุภุ ัณั ฑ์์กะปิิ

คนจนี โพ้นทะเล ผู้คนและวถิ ชี วี ติ 4 — วิถีชีวิตคนระยอง อาชีพ และการท�ำ มาหากนิ 143

โรงงานน้ำำ�� ปลาโง้้วหยููไถ่่

โรงงานน�้ำปลาโง้วหยูไถ่เป็นอีกหน่ึงโรงงานน�้ำปลาที่มีประวัติ
ยาวนาน โรงงานน�้ำปลาแห่งนี้เป็นเจ้าของผลิตภัณฑ์น�้ำปลาตราทองค�ำที่
เปน็ ทรี่ ู้จกั ในทอ้ งตลาด จุดเริ่มต้นของโรงงานน�้ำปลาโงว้ หยูไถเ่ กดิ ขึ้นจาก
รุ่�นพ่่อของคุุณวิิชััยเมื่่�อประมาณ 70 ปีีที่่�ผ่่านมา ในช่่วงแรกโรงงานแห่่งนี้้�
หมัักน้ำำ��ปลาในถัังไม้้ ซึ่่�งจะทำำ�จากไม้้เนื้้�ออ่่อน เช่่น ไม้้สััก ไม้้กระท้้อน
เพื่่อ� ให้ส้ ามารถดัดั โค้ง้ ได้้ แต่ม่ ีขี ้อ้ เสียี คือื เมื่่อ� ใช้ง้ านไประยะหนึ่่ง� จะมีรี อยแตก
ทำ�ำ ให้น้ ้ำ��ำ ปลารั่่ว� ซึมึ จึงึ เปลี่่ย� นมาเป็น็ บ่อ่ ปููนเมื่่อ� ประมาณ พ.ศ. 2508 โรงงาน
แห่ง่ นี้้ม� ีบี ่อ่ หมัักน้ำำ�� ปลาอยู่่�ทั้ง� สิ้้�น 200 บ่อ่ สาเหตุทุ ี่่�ทำ�ำ ให้้พ่อ่ ของเขาเลือื กที่่�
จะทำำ�โรงงานน้ำ��ำ ปลาเนื่่�องจากปลาหััวอ่่อนเป็็นทรััพยากรที่่�มีีอยู่�่ จำำ�นวน
มากในจังั หวััดระยอง สามารถหาได้้ง่า่ ย และไม่เ่ หม็น็ กลิ่่น� โคลน เนื่่อ� งจาก
ทะเลระยองเป็น็ ทราย เมื่่อ� ทำ�ำ เป็น็ น้ำ�ำ� ปลาก็ม็ ีคี ุณุ ภาพที่่ด� ีี จึงึ ทำ�ำ ให้ใ้ นขณะนั้้น�
จังั หวัดั ระยองมีีโรงงานน้ำ�ำ� ปลามากกว่่า 30 แห่ง่ แต่ป่ ััจจุุบัันเหลืือไม่่เกิิน
10 แห่ง่ เนื่่อ� งจากคุณุ วิชิ ัยั กล่า่ วว่า่ การทำ�ำ น้ำ��ำ ปลานั้้น� เป็น็ ธุรุ กิจิ ที่่� “กินิ จนแก่่
แต่่ไม่่โต” เนื่่�องจากได้้กำำ�ไรน้้อยจึึงแทบจะไม่่มีีคนสืืบทอดกิิจการโรงงาน
น้ำ�ำ�ปลา (วิชิ ัยั พรสมุุทรสิินธุ์�, สััมภาษณ์์ 13 กัันยายน 2561)

อนาคตโรงงานน�้ำปลาในจังหวัดระยองนั้น ทั้งคุณอนุชิตและ
คุณวชิ ยั ตา่ งกม็ คี วามเหน็ ไปในทศิ ทางเดยี วกนั วา่ อกี ไมน่ านธรุ กจิ โรงงาน
น�้ำปลาอาจจะเหลืออยู่ไม่เกิน 5 แห่ง ซ่ึงเป็นปัญหาจากทั้งภายในและ
ภายนอก กล่า่ วคืือ ลููกหลานกิิจการโรงงานน้ำ��ำ ปลาไม่่อยากสืืบทอดกิจิ การ
เนื่่อ� งจากทำ�ำ กำ�ำ ไรได้ไ้ ม่ม่ าก และกว่า่ จะคืนื ทุนุ ต้อ้ งใช้เ้ วลานาน “…ทำ�ำ โรงงาน
น้ำ��ำ ปลาก็เ็ หมือื นเราเอาเงินิ ไปทิ้้ง� ลงบ่อ่ ต้อ้ งรอให้ค้ รบปีกี ว่า่ จะได้เ้ งินิ คืนื …”
(อนุุชิิต ตัันติิเวชวุุฒิิกุุล, สััมภาษณ์์ 1 กัันยายน 2561) นอกจากนั้้�นยัังมีี
ปัจั จัยั ภายนอกที่่เ� กิดิ จากการควบคุมุ การทำ�ำ ประมงซึ่ง� มีคี วามเข้ม้ งวดมากขึ้น�
ทำำ�ให้้การออกเรืือแต่่ละครั้�งเป็็นไปได้้ยาก แต่่การทำำ�ประมงนั้้�นสิ่่�งสำำ�คััญ
คือื ความคล่อ่ งตััว เพราะสัตั ว์์น้ำ��ำ นั้้น� เคลื่่�อนที่่�อยู่�ต่ ลอดเวลา เมื่่�อเป็น็ เช่่นนี้้�

144 ระยอง เล่ม 4

จึงึ ทำำ�ให้้โรงงานน้ำ��ำ ปลาประสบปัญั หาขาดแคลนวัตั ถุุดิิบหลักั “…หัวั ใจของ
การทำำ�ประมงคืือความคล่่องตััว เพราะของในทะเลมัันไม่่เคยรอเรา แต่่นี่่�
ก่อ่ นออกกว่า่ จะรายงานตัวั เสร็จ็ ปลาก็ห็ ายไปหมดแล้ว้ …” (พรศักั ดิ์์� แย้ม้ กลิ่่น� ,
สััมภาษณ์์ 12 กัันยายน 2561) ด้้วยปััจจััยดัังกล่่าวจึึงทำำ�ให้้ธุุรกิิจโรงงาน
น้ำำ�� ปลาในจังั หวัดั ระยองค่อ่ ยๆ ทยอยปิิดตััวกัันไปตามลำำ�ดัับ “…ไม่่แน่่นะ
อนาคตคนไทยอาจจะต้้องไปกิินน้ำ�ำ�ปลาจากเวีียดนามกััน ตอนนี้้�ก็็เริ่�มเข้้า
มาแล้ว้ …” (วิชิ ััย พรสมุุทรสินิ ธุ์�, สััมภาษณ์์ 13 กัันยายน 2561)

ปลาแดดเดีียว

ปลาแดดเดยี วเปน็ กรรมวิธีในการถนอมและแปรรูปอาหารทะเลใน
อีีกรููปแบบหนึ่่�ง โดยจะนำำ�ปลาที่่�ได้้มาล้้างทำำ�ความสะอาดให้้เรีียบร้้อย
ก่่อนที่่�จะนำำ�ลงไปหมัักในน้ำำ��ปรุุงที่่�มีีส่่วนผสมของเกลืือ ซอสปรุุงรส
และซีีอิ๊๊�ว  โดยสััดส่่วนนั้้�นไม่่มีีสููตรเฉพาะ  ขึ้�นอยู่�่ กัับความพอใจของผู้�ปรุุง
เมื่่อ� แช่ท่ ิ้้ง� ไว้ป้ ระมาณ 1 ชั่ว� โมงก็จ็ ะนำ�ำ ขึ้น� มาผึ่่ง� แดด หากแดดแรงมากก็ใ็ ช้้
ระยะเวลาประมาณ 1-2 ชั่�วโมงเท่่านั้้�น โดยไม่่ต้้องผึ่่�งแดดให้้แห้้งมาก
เนื่่�องจากถ้า้ แห้้งมากแล้ว้ เมื่่อ� นำำ�ปลาไปทอดจะมีลี ัักษณะแข็็ง

ปลาแต่่ละชนิิดนั้้�นจะมีีขั้�นตอนการทำำ�ที่่�แตกต่่างกััน โดยจะแบ่่ง
เป็็นปลาที่่�เหมาะกัับการแล่่ และปลาที่่�เหมาะกัับการทำำ�กลม การแล่่ปลา
เพื่่อ� ทำ�ำ ปลาแดดเดียี วนั้้น� จะแล่โ่ ดยใช้ม้ ีดี แล่จ่ ากข้า้ งลำ�ำ ตัวั แต่ไ่ ม่ใ่ ห้เ้ นื้้อ� ปลา
ขาดออกจากกันั เมื่่อ� นำ�ำ ไปผึ่่ง� แดดจะแผ่เ่ นื้้อ� ปลาเพื่่อ� ให้โ้ ดนแดดอย่า่ งทั่่ว� ถึงึ
การตากปลาแล่่นั้้�นสามารถนำำ�ไปวางบนแผงตากได้้เลย แต่่หากเป็็นการ
ทำำ�กลมจะไม่่มีีการแล่่เนื้้�อปลา เมื่่�อทำำ�ความสะอาดตััวปลาและนำำ�ไปแช่่น้ำำ��
ปรุงุ รสให้เ้ รียี บร้อ้ ย จะสามารถนำ�ำ ขึ้น� มาตากได้เ้ ลย โดยจะต้อ้ งผูกู หางปลา
แขวนไว้้กัับไม้้ ขณะที่่�นำำ�ไปผึ่่�งแดดเพื่่�อให้้น้ำำ��หยดลงมา ปลาที่่�เหมาะกัับ
การนำ�ำ มาแล่่ ได้แ้ ก่่ ปลาอินิ ทรีี ปลาลังั ปลาตาโต ส่ว่ นปลาที่่เ� หมาะกับั การ
ทำำ�กลม ได้แ้ ก่่ ปลาแดงหรืือปลาทราย

คนจนี โพน้ ทะเล ผู้คนและวิถีชวี ติ 4 — วถิ ชี วี ิตคนระยอง อาชพี และการทำ�มาหากิน 145

หมึึกแห้ง้

หมึกแห้ง คือ การน�ำหมึกที่ไม่ค่อยสดมาแปรรูป เน่ืองจากหมึก
ดังกลา่ วไมเ่ หมาะสมหากน�ำไปปรงุ อาหารรบั ประทาน โดยทีร่ า้ นตากะยาย
ของฝากในบริเิ วณปากแม่น่ ้ำ��ำ ระยองนั้้น� ทำ�ำ หมึกึ แห้ง้ ทั้้ง� สิ้้น� 3 ประเภท ได้แ้ ก่่
หมึึกกะตอยแห้้ง  หมึึกเจาะตา  และหมึึกแก้้ว  ซึ่่�งทำ�ำ มาจากหมึึกกล้้วย
โดยนำำ�วัตั ถุดุ ิิบจะนำำ�มาจากจังั หวัดั ชลบุรุ ีแี ละจังั หวัดั ระยอง
1.  หมึกึ กระตอยแห้ง้ คือื หมึกึ กล้ว้ ยที่่ม� ีขี นาดเล็ก็ มาก ไม่ส่ ามารถ
เจาะตาและนำ�ำ ไส้ห้ มึกึ ออกได้้ ต้อ้ งนำ�ำ ไปผึ่่ง� แดดทั้้ง� ตัวั
2.  หมึกึ แก้ว้ คือื หมึกึ กล้ว้ ยที่่ไ� ส้ห้ มึกึ เลอะ ตัวั จะเป็น็ สีดี ำ�ำ ไม่น่ ่า่ รับั
ประทาน จึงึ ต้อ้ งลอกหนังั ออกทั้้ง� หมด แล้ว้ ผ่า่ ให้แ้ บนออกเป็น็ วงกลม  หมึกึ
แก้ว้ จะเหมาะสำ�ำ หรับั การส่ง่ ให้โ้ รงงานแปรรููป เพราะมีสี ีขี าว เมื่่อ� นำ�ำ ไปปรุงุ รส
และแปรรููปแล้ว้ มีสี ีสี วย

หมึกึ เจาะตาที่่จ� ััดเรียี ง
เรีียบร้อ้ ยแล้ว้ พร้้อมนำ�ำ ไป
ผึ่่ง� แดด

146 ระยอง เล่ม 4

3.  หมึกึ เจาะตา คือื   หมึกึ กล้ว้ ยเจาะลููกตาและนำ�ำ ไส้ห้ มึกึ ออกแล้ว้
ไม่เ่ ลอะ แบ่ง่ ขนาดออกเป็น็
•  หมึกึ เจาะตาเล็ก็ เป็น็ หมึกึ ขนาดเล็ก็ มีขี นาดประมาณ 2–3 นิ้้ว�
•  หมึกึ เจาะตาใหญ่่ มีขี นาดใหญ่ข่ึ้น� มาเล็ก็ น้อ้ ย แต่ไ่ ม่เ่ กินิ 4 นิ้้ว�
•  หมึกึ เจาะตาแพ เป็น็ หมึกึ ขนาดใหญ่่ ขนาดตั้้ง� แต่ป่ ระมาณ 4–5 นิ้้ว�
ขึ้น� ไป จะต้อ้ งผึ่่ง� เรียี งเป็น็ แถวเอาหนวดป้า้ ยติดิ กันั ไว้้

บน
หมึกึ แก้ว้ ที่่ผ� ่า่ นการลอกหนังั
เรียี บร้้อยแล้้วจะมีสี ีีขาว
ล่าง
หมึึกเจาะตาแพขณะ
กำ�ำ ลังั ผึ่่ง� แดด

คนจีนโพน้ ทะเล ผู้คนและวถิ ชี วี ติ 4 — วถิ ีชวี ิตคนระยอง อาชีพ และการทำ�มาหากิน 147

วิธิ ีที ำ�ำ หมึึกแห้ง้

ภายหลังจากรับหมกึ มาแล้ว จะน�ำหมึกมาล้างท�ำความสะอาดโดย
ใชน้ �้ำเคม็ และน�ำไปแยกวา่ จะท�ำหมกึ แห้งแบบใด จากนน้ั วางเรียงใสแ่ ผง
หากแดดดีก็จะน�ำออกผงึ่ แดดเลย แตถ่ ้าไม่มแี ดดหรอื วา่ ฝนตกก็จะน�ำเขา้
ห้้องอบเลย โดยระยะเวลาในการผึ่่�งแดดนั้้�นจะเริ่�มตั้้�งแต่่ช่่วงสายถึึงเย็็น
เมื่่อ� แดดร่ม่ แล้ว้ จากนั้้น� จะยกเข้า้ มาไว้ใ้ นห้อ้ งอบ โดยห้อ้ งอบจะใช้ค้ วามร้้อน
จากแก๊๊สและใช้้พััดลมเป่่า  ระยะเวลาในการอบจะใช้้เวลาทั้้�งคืืน  จึึงจะ
สามารถส่่งขายได้้ แต่่ถ้้าหากยัังไม่่นำำ�ไปขายก็็สามารถเก็็บเข้้าช่่องแช่่แข็็ง
ไว้้ได้้ การวางหมึึกในห้้องอบมีี 2 ลัักษณะ ได้้แก่่ หมึึกที่่�ผึ่่�งแดดจนแห้้ง
ติดแผงแล้ววางจะเป็นแผงแนวตั้ง ส่วนหมึกที่ยังไม่ได้ผ่ึงแดดหรือยัง
ไม่แห้งดี จะวางแผงเป็นแนวนอน เม่ือหมึกแห้งแล้วก็สามารถใช้มือ
ลอกหมกึ ออกมาจากแผงไดเ้ ลย (วลิ าสนิ ี ดอกจนั ทร,์ สมั ภาษณ์ 1 กนั ยายน
2561)

การเรียี งหมึึกลงบนแผง

148 ระยอง เลม่ 4

บน
ห้้องอบหมึกึ
ล่าง
หมึึกแห้ง้ เมื่่�อผ่่านการ
แปรรููปเป็น็ หมึึกบดปรุงุ รส

คนจีนโพ้นทะเล ผู้คนและวถิ ีชวี ิต 4 — วถิ ชี วี ิตคนระยอง อาชพี และการทำ�มาหากนิ 149