«Древние тюрки» Көне түркілер Л.Н.Гумилев

IF nee Гумилев К ВНЕ ТУР1КТЕР

Аудармашылар: Э. Жумабаев, П. Бейсе нов Гумилев Л. Н. Кене тур!ктер: копшипк окырман кдуымга арналган. Алматы. “Биим”, 1994—480 бет. ISBN 5-7404-0093-7 Be.irlni галым-тарихшы, этнофаф, тарих гылммынын докторы Л. Н. Гумилев кггабында ежелп тур1ктерд!ц куатты мемлекетй — rypiKкаганатыныц туу, даму жэне кулау жолын зерттеп, тарихи проблемалардык кен келемд! мэселелерше; тур!ктерд!к саяси OMiptHe, турмысы мен дпмне, мэдениетше жене Орталык, Азия кешпел1лер1чщ eid дэу1р — ежелп заман, орта гасыр заманы тогысар ксздеп геофафиялык, К0ныс-взгер1стерше кеп конин белген. >505000000 - 037 412(05) - 94 014 — 93 поз. “Ana тЫ” JN 5-7404-0093-7 © Гумилев Л. Н., 1994

Бул кЬтап 1935 ж. 5 желток,сан ында басталеан. edL Содан 6epi ол 6ipneuie рет к,айта вцдеМп, толыцтырылды. Алайда ол квне mypiicmep тарихына байланысты мол материалдын, бэрЫ сарк,ып, барша проблемаларды. цамти алмады. Сондыцтан да зерттеуд1 жалгай беру кур тЫек к,ана емес, к,ажетт1 де ic болып огцыр. КезШде осынау жумысты жасауеа маган квмектескен жэне арамыздан баягыда кеткен к1с1лер — менЩ тамаша жолашарым Г. 3. Грумм-Гржимайло, устаздарым Н. В. Конер, А. Ю. Якубовский мен акад. В. В. Струвелерд1 вм1р бойы есШде сацтаймын. Осындай pemi келЬп турганда ок,ытушым М. И. Артамонову, бул Ki/папты басып шыеаруеа усынган профессорлар С. Л. Тихвинский мен С. В. Калесникке, достарым Л. А. Вознесенскийге, Д. Б. Алшибайга ризалыгымды. 61лд1рем1н. Сол сияк,ты ак,ыл-кен,ес1 мен сын айтцаны ушЫ барша рецензенттер1м: И. П. Петрушевскийге, В. В. Мавродинге, М. А. Гуковскийге, А. П. Окладниковке, М. В. Воробьевке, А. Ф. Анисимовна, Б. И. Кузнецовой, С. И. Руденкога, Т. А. Крюковке алгыс айтамын. Ен, сон,ынан вз1м тарихшыныц бШк' кэс1б1н ок,ып уйренген бер1м1зге ортак, alma mater — Ленинград университетШе ыстык, ык,ыласымды б1лд1ремШ. Бул кШапты эз агайынымыз — Кецес Одагынын, ' (бурынгы-ауд.) mypiK халык,тарына арнаймын. А В Т О Р Д А Н

К I Р I С П Е Та^ырып жэне онын, ман,ызы. Адамзат тарихы тштще б|ркелк! зерттелк ген. Европа мен Таяу Шыгыстагы окигалар мен когамдык формациялар аль суыныц жуйелЫп кепке тусМкт! жинама ецбектерде, Tinri XIX г. сон ксзшде баяндалып, Унд1стан мен Кытай XX г. бас кезйнде сипатталган бол вразия даласыныц улангайыр жер! зерттеуилсЫ ani кутт жатыр. Бул acip< Орталык зия далаларында гамаша ек1 халык, ез атын и1ыгарып улгерме) баска халыктар курылып барып, курып кеткен кезекге, тарих сахнасы Шыцгысхан шыкканга дейшп кезецге жатады. Олардыц ешнрнгпк тзсш — кешпел1 шаруашылыктм шынында жеттдд1руге келмсйтш енбф туракты Typi болганымен, солардмц 6epi 6ip-6i| тек кайталай беред! деп есептсу кателж бол ар ед). Хундар1 мен турктер, тагдыр-талайы кандай аркилы болса, олардыц турмыс Typi де, мекемелер'1 , саясаты мен элем тарихынан алатын орны да эркилы болган. Элем тарихыныц аясынан алып ка раса к., кене TypiK халкы мен он езйпц, ол курган мемлекегпн тарихы: турштер нел!ктен пайда болып, сос TiiiTi де ез журагаттары болып табылмайтын кептеген халыктарга атын бер неге курып кетт1?— деген сауалга келш к, у яды. Осынау мэселеш тек саяси • рихты немссе элеуметтж кярым-мтынасты талдау аркылы шешу жолында • лай-тала й талпыныстар жасалса да, одан eui6ip нэтиже шы клады. Адам: тарихынан алатын орнынын орасан зор манызына карамастан, кене турштер ( ны аз болган сол себепт1 де Кытай мен И ранга коныстас керил болуы олард ic-эрекеттерше эсер етпей тура алмады. Демек осынау елдердЗн элеумегпк же саяси тарихы 6ipre epLniu, байланысып кеткен, сондыктан да окигалар жург калпына келт1ру уш!н, 613 олардыц эркайсысыныц тарихын назардан т калдырмауыммз керек. Экономикалык коньюнктураныч e3repyi де, онын iiiim, мэселен, кытай тауарларын алу децгейшш ecin, не кемш отыруына жзне Ир ук1метш»ц бегет жасау шараларына байланысты шаралар да одан кем рс аткармаган. VI f. аяк кезшде TypiK каганатыныц шекарасы батыста Византиям< туспкте Персиямен, Timi Унд!станмен, ал шыгыста Кытаймен туйыкталган ; сек, осы 6ip елдер тарихыныц кысыл-таяц жэйттер!, 6i3 сез с Tin отырган i зецде TypiK мемлекегшщ тагдырымен байланысты болканы езшен-ез1 тусМк TypiK мемлекетшЫ курылуы бук1и адамзат тарихында белгЫ дэрежеде бетбур кезен болды, ейткеш сол кезге дейш Ортатешз моденисл мен киыршыг мэдениет!, 6ip-6ipi»iH, дуниеде бар екенж 6uice де, басы косылмаган ед). Шетс шекс13 далалар мен зангар таулар Шыгыс пен Батыстыц карым-катынасына » дерг! жасады. Тек кейМрск барып, TCMip узенгМ жасау жэне арба орны тецдеу эбзелдерш ойлап табу керуендердщ шелдер мен асулардан к киналмай, оцайырак етулерте жаедай жасады. Сол себсп-ri де VI г. бает кытайлар Константинополь базарыныц наркымен санасуына, ал византк лыцтардык кытай патшасы найзагерлерЫщ санын есептеп отыруына тура келд 1 Л. Н. Гумилев. Хундар. 4

М1не осындай хал-акуалга ушыраган турктер тек арадагы дэнекер ролш аткарып кана коймай, сонымен 6ipre ез мэдениетш де дамытып, оны Кытай, Иран, Византия, Унд1стан мэдениетше карсы кокнга болады деп есептеген. Осынау езгеше дала мэдениетшщ суйекацд! дэстурлер1 мен терец тамырлары бартугын, 6ipaK, 6i3 онымен, отырыкшы халыктар мэдениетше Караганда, болмашы дэрежеде га на таныспыз. Муныц ce6e6i, элбетте, турштердщ, баска да кешпел! халыктардын, керш!лер1мен салыстырганда, дарын-кабылетшщ кемдшнде емес, олардык материалдык мздениетп жад1герлершщ — ки!з, Tepi, агаш пен улпан — тастан rapi на шар сакталатынында, мже сон-дыктанда батыс европалык галымдар арасында кешпелйпер “адамзагтык арамтамагы” (Виолле ле-Дюк) деген пшр пайда болган. Kd3ipri тацда Онтуспк Об1рде, Монголия мен Орта Аз и яда жург1зЫп жаткан археологиялык жумыстар бул niKipfli жылмажыл жокка шыгарып келед1, енд! кеп узамай-ак квне турктердщ квркем enepi жвншде эцгЫе козгайтын да кун туады ani. BipaK зерттеуцпш материалдык мэдениетшен repi, тур1ктерд!ц когамдык Т1рлт мен элеумегпк институттарынын курдел! турлер! кайран калдырады: ел, еншшк-таспиктык жуйес!, тендер иерархиясы, эскери тэртт, елшинк ypflici, сол сиякты керип елдердщ идеологиялык жуйелер!не карсы коятын, мукият эз!рленген дуниетанымнын болгандыгы так калдырады. Жогарыда айтылган жойттерге карамастан, квне турктер когамы тускен жол — курып б!тудщ жолы болатын, вйткеш даланын взшде жэне оныц шекараларында туган кайшылыктар икемге, nrepin алуга келмейтш кайшылыктар ед1. Сын — сына к сагаггарында туз халкыныц басым xenuiLniri хандарын колдап-костамай койган, м'ше бул 604 ж. каганаттын Батыс жэне Шыгыс каганаттары болып бвЛ1нуше, 630 жэне 659 ж. оныц дербесттн жоюга (6ipa к. ол 679 ж. кайта орнатылды) ал, 745 ж. халыктыц курып кетуше экелт сокты. Эрине, бул сол халыкты к ураган адамдардыц бэр! тугелдей кырылып калды деген свз емес. Олардыц б*р бвлеп даладагы вшмегп билеп калган уйгырларга багынса, квпшшп шекарадагы кытай эскерлершщ арасына барып бой тасалады. 756 ж. осынау соцгылары Тан эулетшщ императорына карсы квтерЫске шыкты. Турпстердщ калган-кутканы, езге кетерипсш1лер1мен 6ipre оган белсене катысты да, кейж борша-борша етийп, кырып салынды. Бул халыктыц да, сол дэу1рдщ де (демек, б^здщ такырыптыц да) шын мэнждеп акыры, б>ткен жер1 болды. Дегенмен “турне” аты ешпедк Кайта ол epiuin, Азиянын жартысына тарады. Араптар Согдиананын. терккейшен dpi карай жаткан калыц жауынгер кешпел1лерд! тур!ктер деп атап кетп де, олар осынау атты шын квц1лден кабылдап алды, вйткен! оныц эуелп иелер1 жер бетжен курып кеткеннен кейж, дала тургындары ушш ержурект!к пен батырлыктыц ешпес улпсже айналды. Журе келе бул термин тагы 6ip кубылып, tui уясыныц атауына айналды. Свйтш VI— VII ff. улы каганат курамына ешкашанда мрмеген кептеген халыктар “турне” болып Kerri. Олардыц кейб1реулер1, мэселенки, турюпендер, османдар, азербайжандар сиякты, Tinii монголтектйперден емесп. Ал, баскалары: якуттардыц а рты атасы — курыкандар, хакастардыц а рты атасы — кыргыздар каганаттыц хас жауы болды. YimniijLnepi квне тур1ктердщ ездержен де бурын курылган еди олар, мэселен, балкарлар мен шуваштар болатын. Kd3ipri к езде “турис” терминжщ ец кеп таралган лингвистик тусжтнщ езжщ бел гига 6ip непз! бар: квне Typiicrep сонау Хундар дэу1р1нде кэмелетке жетш толысып, Ш—V «т. кысылтаяц киьш заманда анабиоз жагдайында болтан дала мэдениетЫц i3ri бастауларын жаркын дамытып, eMip-TipmuiiKTiK иплтне айналдырды. Хош, сонымен, квне тур1ктерд!ц адамзат тарихындагы мацызы орасан зор, б!рак бу халыктыц тарихы эл! кунге дейш жазылмаган. Ол жол-жвнекей, уст1рт бзяндалып келген, бул бастаутану, ономастикалык, этнонимд1к, топономикалык сыпаттагы киындыктарды айналып втуге жагдай жасады. Бул киындыктардыц квптН сондай, осынау жумыс оган т1л гылымы тургысынан TyciHiK беруден именед1. Автор тек бул мэселеш шешу icme жакындататын 6ip баскыш болады деп сенед1. К1тап тарихи анализ бен синтез — талдау мен корытындылау эд*1стерш уйлест1рш, б|р1кт*1руд1ц тэжрибес1 ретшде 5

ойластырылган. Кене турютер мен оларга байланысты бол га к немесе оларданбурын еткен халык,тар тарихыныц кейб!р жеке кубылыстары ыктиятпен талданды. Бастаухатты жэне ономастика мен этногенез мэселелерш сынау да осыганжатады. Тур1ктерд|ц2, как тур«ктер3 мен уйгырлардын4 тарихын, кезец-кезецгебелу аспект^! нэтижесЫде лайда болган тугае дуние ретшде б!рынгай процесс деп туешу жэне сыпатталган кубылысты бук1лэлемдш тарих арнасына Tycipy синтез болып табылады. 2 BipiHiiii каганат rypiKTepi (546—658 жж.) 3 Квк тур!ктер — екшил каганат Typ'iKTepi (678—747 жж.) 4 Тек квшпел! уйгырлар хандыгы гана евз болып отыр (747—847 жж.), кейшп кеипрек кезеннщ отырыкшы уйгырлары каралмайды.

Б i p i н ш i б e л i м Y J I b l T Y P I K К А Г А Н А Т Ы

I mapay К.АРСАНДА (420—546 жж.) Сары озендеп озгергстер. Европа халыктарыныц картайып калжыраган Римда V г. курт сындырган улы кешпендинп Шыгыс Азияда жуз жыл бурын болган едь Кытай тарихында “бес тагы тайпанъщ flayipi” (304—399 жж.) деп аталатын заманда Солтуспк К,ытайды Хундар мен сэнбилер жаулап алып багындырып, сол жерде готтардьщ, бургундыктар мен вандалдардыц жабайы королджтер1 тэр1здц б1ркатар баянсыз мемлекеттердщ непзш салады. Европанын Балкан тубегшде Шыгыс Рим империясы калай каскайып турып калса, К,ытайдагы улы дария Янцзыдыч жагасында Хан империясыныц Myparepi — дербес К,ытай империясы сакталып калады. Ертедеп Византия — гулдену floyipiHfleri Римге калай уксайтын болса, ол да езшш бурын еткен улы патпгалыгына тап солай уксайтын ед1, сол сиякты бул да терккей мен батыстан кысым жасагаи тагылардан щдэбайлап коргануга гана куш-кайрат тауып, жшжш алмасып жаткан эулеттердщ' дэрменаз де дарынсыз императорлары тагылар квсемдершщ курбаны eTin “юндй жазыктын” кальщ кытайын тастап кетед1 — ол кезде Хуанх: алкабы солай делшетш — алайда, жатжерлжтердщ катал езисше жэне езара удайы кырыкпышак болып кыркысып, как Torin жатканына карамастан, Солтуспк К,ытайдагы кытайлыктар ездерш басып алган халыктардан сан жагынан басым болатын, бул VI г. Кытайдын, кайта врлеуше жол ашады. вздершщ барша бэсекелестерш2 жецш шыккан Тоба тайпась кытай мэдениет1шц ыкпалына тусш кетедь 420 ж. тобала{ курган ерте феодалдык мемлекет букш Солтуспк К,ытайды 6i{ империяга 6ipiKTipefli, ол кытайша, Вэй атын алады (386 ж.) Бул тоба ханыныц бодандарынын басым xenniLniri болып табылатын кытай халкымен мэмлеге келу жолындагы алгашкь кадамы едь Копшелшерд1 ассимиляциялау эрекет! басталыг Kerri де, V г. аяккы кез1нде тобалардын урпактары бурымдарьп 1 420 ж. Изинь империясы, 502 ж.— Лю-Сун, 502 ж.— ОнтусНк Ци, 55' ж.— Лян империясы кулайды. 2 XYWiap, мойындар, дилер, уйвендер (татаптардын аргытеп), кидандар.

кесед! де, ал ездерше багыныштылармен удайы коян-колтык араласу олардыц куш jidrepi мен салт-дэстурлерш жойып ж|беред1. Олар Timi туган тшнде сейлеуд! койып, кытайша сейлей бастайды. Жогалткан типмен, кшм-кешепмен 6ipre, олар б1ркезде ездерш жещске жетк1зген жаужурек батылдыгы мен ынтымак-б1рлтн де жогалтады, дегенмен де олар, ездершщ менппкт1 мемлекетш кайта куру ушш касарысып алга умтылган кытай журтына cinicin кете алмады. Сарай TOHKepicrepi мен онын i3iH ала журепн жазалау эрекеттер1 Вэй эулетшщ екшетш ancipeTyi муд екен, сэнби императорларыныц кызметшдеп кытай колбасшылары ез билеушшермен кайра тты да ж1герл1 болып шыга келдь 531 ж. юлтуспк-шыгыстан Гао Хуань кетершсп бастап шыгады да, тоба эскерлерш талкандап, ел астанасы — Лоянды басып алады. Ол эуелп кезде аулет муддеа ушш эрекет жасаган больш кершш, канзадаларыньщ 6ipeyiH император деп жариялайды, 6ipaK ал ез кдлбасшысынан коркып, батыска, Чаньанга кашып барып, екшхш 5ip сардардан, кытай болып кеткен сэнбшпк Юйвынь Тайдан колдау табады. Гао-Хуань сол Вэй эулетшщ екшпй 6ip ханзадасын гакка отыргызады. Сейтш, империя Батые Вэй, Шыгыс Вэй ботып еюге белшедь сэнби императорларын уакытша бетперде хебшде пайдалана тын кытай колбасшылары едь Бул жэйт узакка юзылмаса херек-ri. Сэнбилердщ ракымсыз катал билшне еипккен ды тайл ар, куш ез колдарына тигеннен кешн, женьпгендердщ беткузше ка pan жатпайды. Юйвынь Тай колжаулык императорларцлн 6ipHemeyiH улап штредц ал онын бал асы куш-куд^рет! голыккасын, 557 ж. жексурын эулегп таратып, ез эулетг^ВэйЧжоудщ3 непзш салады. Солтуст1к-Шыгыс Кытайда сэнбилер будан да катал жазага (Тлырады. Гао-Хуаньнщ Myparepi Гао-Ян сонгы императорды ез тайдасына таж-тактан бас тарткызып, оган у береди Император1ьщ туган-туыскандары — узын саны 721 адам — тугелдей xnTipuiefli де, оларды жерлемеу ушш, денелерш су га агызып Ki6epefli. Жана аулет Вэй-Ци деген атка ие болады. Осынау терккей хандыгыньщ eKeyi де экономикалык жэне яяси жагынан кэд1мгщей куатты болатын. Teri баскалардын жтемд1гшен кутылган кытай журты ез мэдениетш калпына селт1ру ушш жанталаса жумыс icrece керек. Алайда Вэй-Чжоу лен Бэй-Ци арасында туган бакталастык олардын куш-ж1герш гусаулап, белсенд! саясат журпзу мумк1нд1пнен айырады. Онтуспктеи Лян эулетшщ сонгы императорлары ездер1 5шик курып турган кездер1 зорлык-зомбылык пен кылмысты туяндатады да, онын орнын баскан Чэнь эулет1 осы 6ip сумдыкты калгастыра туседк 557 ж. сарай TeHKepici мен Ляньнщ сонгы 4мператорыныц кезш курту, кулаган аулет жактастарынын <арулы карсылыгын тугызады. Котершсшшер Чэнь эскершщ 3 Бул СолтусНк-Чжоу эулет! деген сез (Вой-солтуспк). 9

шабуылын тойтарып, Кытайдыц дэл ортасынан шагын гана ХоуЛян мемлекетш курады. Кытай езара жауласып жаткан терт мемлекетке белшш кетедь Кытайдьщ куш-куатын байлап-матап тастаган imKi шиёлешс, езгелерден элйз к^шкене гана eici кешпел! мемлекет: Жужан ордасы мен Тогон (Ту-ю-Хунь) хандыгыныц амаи калуына жагдай жасайды. Тускейден жасалатын кысымнын элареуше байланысты олар Шыгыс Азиядагы жетекий мемлекеттер арасынан орын алады. IV г. орта шешнде курылган дала хандыгы Жужан VI г. бас кезшде 03i курып кетерлж катть дагдарысты басынан етюзедь BipaK бул жвншдеп эцпме ani алда. Тогон хандыгы Цайдамныц далалык кыркаларында кесийг жататын. Tiirri сонау 312 ж. Мойын тегшен шыккан бектер бар, сэнбидщ шагын гана 6ip тайпасы Оцтуспк Манъчжурияда* батыска карай удере кошш, Кокшор келйиц касынан коныс тебедь Бул арада олар бытырап жаткан тибет руларына карсь сэгп согыс журпзед1 де, тобаларга карсы куресте сэтазд!кк< ушырай бередь Сокыц салдарынан Тогон хандыгы Вэй империя сынын xipinTap вассалына айналады, б>рак империя белшг ыдырап кеткесш, ол кайтадан бостандыкка ие болады. V г еюнгш ширегшде султан Куалуй 03iH хан деп жариялап, 540 ж Гао-Хуакьге елпи жвнелтедь сейтш, Ювынь Тайдын жауын; айналады. Бул факт! Тогонныц будан былайгы сырткы саясатьп аныктай тусед1, 6i3 онымен кейш кез боламыз. “Калалары” (бул 6eKiHicri кыстактар шыгар) теп, тобалардан алынган уйымдык баскару TeriKTepi болганымен, esi аса кеч жерд камтып жатканымен, Тогон кушт1 мемлекет болмаган. Кар; кушше кулдык урган тибет рулары душпанынан кегш кайтарып бостандыкка жетуд1 арман етедЬ оныц экономикасы мимырт Maj шаруашылыгына непзделген ед1; мэдени дэрежеа томен бола тын, ал хандардын зорлык-зомбылыгы удайы купия каску немджтер мен опасыздыктарды, жазалау шараларын туындатты бул ешпендЫк отына май куяды. Mine осындай киын тушнде] Тогонныц мумкшд1ктерш шектеп, кейш оныц азып-тозып, курьи кетуше апарып сокты. Жужандар мен телеу1ттер. Жужандар халкынык шыкка] теп туралы мэселе талай рет койылганымен, тупкшкт! шешуй тапкан емес. Бул арада мэселеш осылай коюдыц 03i дурыс еме екешн айту керек, ейткеш оныц шыгу тепн емес, кала! курылганын соз еткен жен. Жужандардыц халык ретщд б1рыцгай этникалык тамыры болмаган. Жужан халкыныц пайд, болуыныц 03iHfliK езгешел^п бар. Заман азып, ел бузылган кез дер1 жаман ат тагылып халык катарынан шыгып, кацгып ке тетшдер удайы болып отырган. IV г. орта кезшде де ондайла] аз болмаган. Тоба ханыныц ордасында немесе хун шаныошщ ас танасында тура алмайгын юсшер иен далага безш кеткен 4 Иакинф Бичурин, Тибет тарихы..., 84-6. 10

Ракымсыз кожаларынан кеткен кулдар, эскерден кашкан кашактар, жут соккан ауылдардын кайыршы кедеклер! сонда барып паналаган. Олардьщ бэрше б1рдей ортак нарсе — шыккан теп де, тЫ де, дши ceniMi де емес, ездерш кайыршы халше жетк1зген тагдыр-талайы гана болган; ал оларды билеп-тастеп уйымдастыруга мэжбур еткен де сол катал тагдыры. IV г. 50-mi жылда рында санбилердщ атты эскершде кызмет еткен бурынгы кул вгыей деген 6ipey ел1м жазасына кестедк Ол ебш тауып тау iuiiHe кашып кетед!, сосын онын тещрегше e3i сиякты жуз каралы кашкын жиналады. Кашкындар иш] келгенде керпи кешпелЬлермен tltc табысып, солармен 6ipre тура бередь бплейдщ мираскоры Гуйлекей тоба хандарымен карымкатынас орнатып, оган жылма-жыл шуркыратып аттарын аттай, сусар, булгын тершерш терщей 6epin, алым-салык телеп турады. Онын ордасы Жужан атагын алады. Жужандар кулл1 Халка аймагын басып, Хинганга дейш epKiH кошш-конып журген, ал олардьщ ханыньщ ордасы Хангайдын етепн коныс еткен. Жужандардын турмысы мен уйымдасу T y p i тым жабайы болган жэне рулык кауымнан мулде шалгай жатады. Эскери жэне эымшшк 6ел1м1 мын, адамдык полк болып есептелген. Полк хан тагайындайтын колбасыга багынган. Онда ap6ip жузджке 6ip тудан, он ту болган; эр тудын ез кожасы болады. Жужандардын жазу-сызуы мулде жок; есеп-кисапка койдын кумалагы немесе KepTiKTepi бар таякша пайдаланылган, зан зэкундер1 согыс пен талау-тонау муктажына сэйкес келген: батырлары олжанын кебш алган, ал коркактарын дурелеп5 отырган. 200 жыл ©Mip кешкен жужан ордасы Kepi кетпесе, uirepi баспаган — ейткеш олардын бар куш-куаты кершшерш талауга жумсалган. Жужандар езара кай тшде сейлескен? Кытайдыч басгау хаттары 6i3re эpтYpлi малймет бередь “Вэйшу” жужандары дунхудын 6ip бутагы деп бшедь “Суншу”, “Ляншу” мен, “Наньшу”6— оларды хундарга ту^с тайпа деп есептещц жэне акырында, Бэй-ши (?) бгшей гао-гуй тегшен шыккдн7 деп жорамалдайды. Оцтуспк К,ытай тарихшыларынын мэл1меттер1 шала~шариы деректер ал 0г1лейдщ езшщ шыккан тегш казбалаудын eni6ip мэш жок, ейткеш онын айналасына топтаскандардын рулас емес екещйп айдан анык нарсе. Бэршен де дурысы жужандар сэнбише ягни монгол ть?шщ 6ip диалектюнде сейлескен болуга THic, ейткеш кытай тарнхшысы олардын хандарынын атак-дарежесш кытай т1лше аударганда, ол туп нускасында — Вэй мемлеке™ типнде, ягни сэнбише сейлейтшш 5 Н. Я. Бичурин. Ерте заманда..., 1 т. 209-6. 6 К. Shiratori, iiber die sprache der Hiung-nu..., s. 18-19. H. Я. Бичурин. (Иакинф), Монголия туралы жазбалар, 101-6. Г. Е. Грумм-Гржимайло, Батые Монголия..., 174—175-об. Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 209-6. II

атап етедь Жужандардыц ездер1 де ататегш тобалармен9 6ip деп есептеген, алайда олардыц булай деуше беймэл1м теп10 емес, тьлдершщ уксас болуы дэйек-п дэлел берген тэр1здь Жужан хандыгыныц Heri3ri купл теле тайпаларын карауына багындырып устай бшгеншде болса керек. 9з тарихыныц тац сэргсщде ягни б. з. д. III г. телелер Ордостыц батыс жагындагы даланы мекендеген. 338 ж. олар тобалар ханына бас Hin, тергскейге, Жоцгарияга кешш барады да, Батыс Моцголияны каптап, сонау Селенгага дейш жайылып кетедь Бытырап жаткан ел болгандыктан да, телелер жужандарга карсы тура алмайды, сейтш оларга алым-салык телеуге лажсыздан кенедь Теле тайпалары жужандарга аса кажет болады, ал жужан ордасыныц телелерге мулде кажет} жоктугын. Жалпы, жужандар бейнет1 квп енбект1 суканы суймейтш адамдардан куралган едь ал олардыц балалары ецбектщ орнына алым-салык жинап, олжа табуды артык санайды. Телелер мал шаруашылыгымеи шугылданатын, олар тек малый багып, ешюмге ештецеш телемей, еркш журиа келетш. Осындай ыцгай-бей1м1не орайлас етшп, кос халыктыц саяси жуйелер1 калыптаскан ед1: эскери кушт1ц кемепмен кершыертщ есеб1нен кун керу ушш жужандар 6ip ордага бас косады; телелер байланысы нашар тайпалардыц элс1з б1рлеспп болып кала берд1, 6ipaK барша куш-ж1гер1мен ездерЬйц Tayejici3fliriH сактап калуга тырысады. Телелер жужандармен катарласа OMip cypin жатты, 6ipaK оларга уксас eni6ip белпс1 болмайтын. Олар хундар империясы курамынан ерте шыгып, карапайым аксакалдык кауым мен кешпел1 турмысын сактап калады. Ку мекиен мецреу тузд1 мекен еткен жарлы-жакыбай кешпелшер кытайландыру iciHeH де калыс калады, ейткеш кытайлар шелдаланыц несше кызыгады. Телелерд1ц жалпыга ортак уйымы болмаган, эрб!р 12 рудыц эркайсысын ру басы аксакалдар баскарган жэне “агайын туыскандар ынтымактасып турган”. 1 Телелер улкен доцгалакты арбаларымен сайын дал ада xeminконып журген, ездер1 уйымшылдык атаулыны мойындайтын жэне epKiHfliKTi жаксы керетш жауынгер халык болган. Олардыц MeHmiKTi аты “теле”. Ол осы уакытка дейш Алтайда “телеу!т” деген атпен 6enrLni болып келедь Якуттар, телецпттер мен уйгырлар, жэне баскалары со телелердщ урпактары. Олардыц xe6i б1зд1ц заманга дейш сакталмаган. Жужан хандыгы. V г. бас кезшде Хинганнан бастап, Алтайга дейшп кец дал ада “шауып к еле жатып куралайды садакпен кезшен ататын”, жужандардыц журт Дэудей деп атап кеткен ханы Шелун бшпгш жург1зш турады. Теле жайылымдарын багындырып алганнан кейш, ол 1ле езешшц бойынан коныс 9 Сонда, 226-6. 10 Г. Е. Грум-Гржимайло, Батыс Монголия..., 174—175- б.; С. П. Толстое, Абруйдьщ жауыэдыгы. 11 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда, I т., 215-6. 12

тапкан ортазиялык хундармен кактыгысып кал ад ы. Олардыц басшысы Жибайеп деген 6ipey болатын. Онгин взеш жагасында болган киын шайкаста Жибайеп Шелуншц тас талканын шыгарады, 6ipaK тутасып жаткан жужан мемлекетше аш жетпейд1 де, оларга “мойынсунып, тыныштыкты сатып алады”12. Шелуншц непзп максаты Тоба-Вэй империясыныц кушешп кетуше жол бермеу ед1, ейткеш олар. жужан хандыгынан элдекайда купт болатын. Кытайдыц оцтуспгшде узд!каз журпзш жаткан согыстары Тоба-Вэй императорынын белшш-жарылып кеткен бодандарын жазалауына бегет ж а сады, сол себегт де Шелун Тобаныц барша жауларын колдап отырды. 410 ж. Шелун елш, орнына imci Хули хан болады. Хули тобаларга тшспей, солтустжке кез салып, о жактагы енесей кыргыздары (иегу) мен Хевейд1 (Слб1рдеп 6ip тайпа) ба*ъшдырады. 414 ж. ол каскунемдж курбанына шалынады, 6ipaK касыгейлердщ кесеш Белилженнщ ез1 де со жылы ка за табады. Шелуншц немере imci Датан хан болады. Ол ез бшигш Кытайга карсы согыс ашудан бастайды, 6ipaK жужандар жортуылы нэтижеаз аякталады, соныц i3iHine жасалган жазалау шапкыншылыгы да жемк бермейдь Хал-жагдай езгерказ кала береди 418—419 жж. жужандардыц орта азиялык хундар мен юэчжилермен13 согысы кайта жацгырады. Жужандар Тарбагатайга баса-кектеп юрт, олардыц зэресш ушырганы сондай, юэчжэй тобыныц кесем1 Цидоло (Кддара) жужандарга корпи болудан ipreciH аулак салып, оцтусйкке шыгандап барып. Карты14 кегалды аймагындагы Боло‘ каласын жаулап алады. Бул арада ол парсылармен, эфталиттермен соктыгысады. Кидараныц журты — кидарлыктар тарихта ездершщ этностык атымен емес, кесемшщ атымен белгш. II тарау АРГЫ АТАЛАРЫ Жужан хандыгынын, Вэй империясымен согысы. 420 ж. жужандар кудыреттщ шыркау шеине жеткен жыл болды. Терккей жэне батыс тайпаларын оп-оцай жецгеннен кейш, жу12 Сонда, 249-6. 13 Бул сорыстыц датасы былай есептелген: Юэбаньмен согыск.ан Датан танка 414 ж. отырды, 415 ж. ол Кытайга жортуыл жасады-демек ол шыгыста болган. Кытайга карсы к елее! согыс 424 ж. болды. Ягни Юэбаньмен согыс осы аралыкта болган. Муны дэлелдеу нумизматиканы полдаку аркылы журпз1лд1. 417 ж. Кидара атымен тенге шьн-арылды, ал С. К. Кабанов кидар хандмг. Heri3i 420 ж. салынды дейд! (Кар.: Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 189*6., II т. 259-6. С. К. Кабанов. Астана туралы..., 172-6.) 14 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., II т. 264-6. 13 С. К. Кабанов. Астана туралы..., 201—207-66. Кидарлардын астанасы Балхта болган дейт>н Г. М. Гиршманныц болжамы дэлелденбеген. (R. М. Ghirsman, Lee Chionites Hephtalites p.p. 79-80.) 13

жан улы Даланыч жетеюшсше айналады, 6ipaK бул осынау хандыктыч тыныштыгын да, ecin еркендеуш де камтамасыз ете алмады. Жужандардыч басты жауы Тоба-Вэй империясы болады, сондыктанда жужан ханы Датан езшщ табиги бесекелеа кушейт xeraeyi ушш кдлынан келгешшч барш жасайды. 424 ж. Датан 60 мын, салтатты сарбазбен Кдтайга басып Kipin, астанага дейш жетед1 де, императордын кала сыртындагы сарайын талайды. Тобалар эскерш жаппай жинап карсы шыккасын жэке жужандар арасында тэртт мулде болмагасьш, хан согыстан жалтарып, кайтып кетуге мэжбур болады. 425 ж. тобалар жужандарды ГобщЦч ар жагына куып тастайды. 430 ж. император Тай-У-ди (Тоба Дао) Оцтуспк К,ытаймен алачсыз айналысу ушш, эуел! жужандардыч козш куртуга бел байлайды. Жер кайыскан кдльщ кол далага каптап кетед1 де, жужандар бытырап, басы ауган жакка кашады. Датан батыс жакка безген куй! хабарсыз жогалып кетедь Телелер онын, адамдарын кыра бастайды. Датанныч баласы Уди согысты журпзуден бастартып, Вэй империясына салык телеп турады. Алайда 437 ж. Уди шапкыншылык жасап, 6rriMfli ез1 бузады. Эсии, жужандар б!реуд1 талап тонамаса тура алмайтьш болуга тик. 439 ж. жауап рет1нде жасалган жортуыл император Тобага ешб»р олжа туармедк тау шаткалдарына тыгылып калган жужандарды кездест1ре алмай, олардын кара басып, кешн кайтуына тура келдь Тобаныч Хэсиге карсы согысып жатканын пайдаланып, Уди 440 ж. тагы да К,ытай шекарасына шабуыл жасады, 6ipaK шекарада тоскауылда турган кол олардын алгы топтагы эскерш туткынга алады. Жужандар кайтадан кейш кашады. Осындай окига 445 ж. кайталанады, будан кешн тэж-такты баласы Тухэчженге (445—464) тапсырып Уди кайтыс болады. _Енд1 булардыч рол! езгередп Тоба-Вэй империясы шарыктау шегше жетед1, оныч калыч aacepi далага кимелей Kipin, жужандарды тау койнауларына куып тыгады. Бул шын мэшндеп согыс емес, тек жай жазалау жорыгы гана болатын. Тухэчженшч баласы api Myparepi Юйчеч (464—485) куресп жалгастыра беруге тырысады, 6ipaK 470 ж. талкандалып, 475 ж. 6iTiMre келуд! сурап, алым-салык телейдь Жужан элареп, К,ытайга шапкыншылык жасау колынан келмейтш арманга айналады. EHfli олар талау KG3i eTin, аналардан repi кедей, api алаз Батыс ел кеш тандап алады. 460 ж. жужандар Турфан алкабын басып алады да, ол арага жен1мпаз тобалардан кашып барып коныстанган, ездерЬич бурынгы одактастары хундардын ойпачтойпачын шыгарады. 470 ж. жужандар Хотачды ту-талапайга салады, 6ipaK кайраттанып алган эфталиттер мемлекет1 жужандар баскы1лпылыгын шектеп тастайды. Тянь-Шань Жужандар шекарасы болып калады. Жужанныч жача ханы Доулун (485—492) “xici елтсрудеч тайынбайтын катыгез”1 болатын. Ол e3iHin такка отыруын 6ip 1 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 195-6. 14

бекзаданы букш ур1м-бутагамен тугеддей кырып салумен атап етедь Бул барша елдщ ашу-ызасык тугызады. Ханныц Кытайга шабуыл жасагысы келетш ниеп елге одан да бетер унамайды. Tiuri carri жасалган шапкыншылыктыц i3imue Кытай аскерлершщ жортуылы басталатыны, ал оган тойтарыс беру iciH TinTi ойга алмауга да болатыны жалпы журттыц барже де аян едь Телелердщ ага-аксакалы Афучжило, Кытайга карсы сотые ашпагын деп ханга кадалып, кайта-кайта кенес береди 6ipaK оныц далелд1 сезше кулак аЬпайтынына кез1 жеткеннен кейш, кулл1 теле халкьш бастап котерипске шыгады. Ол кезде телелер саны аз болмайтын (Кытай мэл1мет1 бойынша, 100 мыц шанырак). Сосын Афучжило батыска, EpTic алкабына кош in кетедь Сол арада ол “Тэнршщ улы перзентГ’2 атагын алады да, жужан ханымен иык тецеспре бастайды, сейтш согыс кайтадан бурк ете туседь 490 ж. кытай аскер! далага шыгыстан басып юред! де, телелермен 6ipirin, жужандарды кыспакка алады. Жужан бекзадалары кулл1 жауапкершШкт1 киянпурыс хан мойнына артады да, оны ел^ре салады (492 ж.). Телелердщ батыска кешш келу1 аса манызды тетенше окига ед1; батыста осынау шашырацды кошпелшер ез мемлекетш уйымдастырады3. Азияда кайтадан этногенез процеа басталады. Тап сол кездер! Алтай тауларында TypiK халкы, Брахмапутра алкабында — тибеттер курылып, ал Кытайда Суй мен Тан аулеттершщ орта гасырлык гажайып мадениетш берген жангыру дэуреш басталады. Шыгыс Азия тарихыныц ежелп flayipi аякталуга жакындап, оныц Kecnipci3 саркыншагы — Жужан — курып кетуге тшс болатын. Телеугг хандыгы — Гаогюй. Телеуптердщ белш>ч мен 492 ж. мемлекегпк тецкерк: Жужан тарихыныц курт езгерю кезещ едь Олар Орталык Азиядагы жетекшшк рол!йен айрылып, енд1 еюмет ушш емес, eMip суру ушш куресуге мэжбур болады. 9лт1р1лген Доулуншц орнын баскан Нагай елд1 6ip-aK жыл баскарады. Ол e3i баскаратын уакытка уран erin: “Тып-тыныш” сезш алады, я гни езшен бурынгы ханныц жаугерлш ойларынан бастартады. Нагайдыц баласы Футу мумкш болганынша акесшщ саясатын жалгастыра бередг4. Бул кездер1 телеуптер жаца конысын жаксылап игерт, хун дау!ршщ соцгы калдыгы Юэбаньдардыц кезш жояды. Жаца жерде телеу!ттер ез мемлекетш куруга тырысады. Бул ушш олар халыкты еюге боледк солтустж билеуипа —"Мурагер хан"3 2 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 217-6. 3 Батыс телелерд! телеу'|т деген дурыс та колайлы, вйткеж Алтай телеу1ттер! солардын урпагы, ал шыгыс тел chi к шашыранды руларын тарих гылымында телестер деп атайды. 4 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 196- б. 3 Сонда, 217-6. 15

Юнд1к Азия тур1к м

мемлекетж куру карсанында

атын алады. Олардыц ез мемлекетш не деп атаганы беймэл1м, ал кытайлар оны Гаогюй деп атайды, ол “бшк арба” деген сез. Ол осы атпенен тарихка енген. Саяси тургыдан ал ганда Гаогюй кытай багытына карай бешмделш, кшм-кешек уш1н олардыц ж1бегш алмакшы болады, 6ipaK бул ж1бек оларга ein6ip пайдасын типзбейдь 494 ж. эфталиттер Иранды жэукемдеп тастап, артын тиянактап алып, солтустжке карай бет тузейдь Гаогюй мемлекетшщ оцтустж бел1п каскагымда талкандалады, “Мурагер хан” влт1р1лт, уй imi туткынд алады, ал халык шартарапка бытырай кашады; олардыц 6ip белей жужандар коластына карайды да, екшпй бел1г1 кытай карауына eTin кетедь Келеа, 496 ж. сол сиякты солтустж мемлекет1 де каурыт жаулап алынады. Эфталиттер туткындардыц iniiHeH Мивоту деген бекзаданы кал ап алып, калган телеуггтерге бастык ет1п кояды. Свйтш, Гаогюй эфталиттердщ багынушы вассалына, жужандардыц душпанына, ал кытайлардыц одактасына айналады, одактас болганы ушш кытайлар оларга 60 бума ж1бек матасын телейд1б. Шамасы сол кезде (497 ж.) эфталиттер К,арашарды басып алса керек, ал Турфан кегалды аймагындагы Гаочан кнэздтнщ 6mieyniici Жу деген кытайлык кытай уюметшен езшщ бодандарын кабылдап, кытай жерше Keniipin акетуд1 сурайды. Жужан айналасын тем ip коршаумен курсап тастайды. BipaK гаочандыктар бауыр баскан жерш тастап KeTKici келмей, ез билеупйсш елт1рш, Жужанга косылады. Бул жэйт зкономикалык жагынан шиелешскен жагдайды бэсецатед!, ейткеш егш егетш Гаочан Жужанды астыкпен, жемкпен жэне матамен жабдыктай алатын ед1; 6ipaK бул саяси шиелешсп кушейтш, кытай императоры Сюань-удидщ шамына тиедь Футу ханныц бтм сураган усынысына, император: езшщ терккеймен айналыса ал май жатканыныц 6ip ce6e6i Оцтустж К,ытайды багындыру iciHeH колы тимей жатканы, эйтпесе, Футу мен жужандарды булжшш бодандар деп есептейтшш айтып, жар салады7. Бул кезде Гаочанда кытайшылдар салтанат курады да, Жужанмен арадагы одакты мансук етед! (500 ж.)8. Батыс елкедей кытай муддесш сактап калу уш‘н оган туракты эскер катарынан Мын-Вэй бастаган уш мыц колы бар отряд™ женелтедь Хамиге тселш орналаскан отряд жужандарды тыксырып тастайды. Футудыц К,ытайга ж1берген елшшерше жауап кайтарылмайды. Жужандарга карсы телеуптер кетершедь олар баягы 60 тец ж1бектщ кунын канымен кайтаруы керек болады. Пулэй келшщ мацында Мивоту жужандарды кул-талкан етедь Олар оцтустжке карай кашады, 6ipaK Бэйшан тауыныц бектер1нде Мын Вэйдщ кытайлык колына кездеседь Уреш ушкан жужандар ещц кейш карай кашканда жолай телеу1ттерге тап болып, тагы да жещлед1 (508 ж.). Осынау кыргында 6 Сонда. 7 Сонда, 196-6. 8 Сонда, II т. 251-6.

TypKiT мемлек

кет1 VI f . аягында

кырсык шалган хан Футу каза табады. Мивоту онын бас TepiciH Мын Вэйге ж1бередь Бул ушш • оган музыкалык асбалтар турлер1 толайымен, 80 музыкант, он тец кызыл ж^бек, 60 тен эртусп ж!бек маталар сыйлык рет1нде жвнелтитедь Опат болган Футудын Myparepi Чеуну Кытаймен eKi рет тш тауып, келкуге талаптанады, 6ipaK езш тек куш-кайрат кана аман сактап калатынына K63i жетедь 516 ж. ол Гаогюйге шабуыл жасап, Мивоту эскерш талкандайды, онын езш туткындап, айрыкша эдкпен азаптап елт1редк Оны жур1а жайсыз 6ip мэстекке MiHri3in, eKi аягын тас кып байлап, Мивоту зыкы кетш елгенге дейш, мэстект! камшылап айдай бередь Сосын Мивотудьщ ку басын сырлап, зеренге айналдырады. Жужандардан кашып кутылган телеуггтер эфталиттерге барып косылады9. Осыдан кейш гана жужан халкыныц елшихерш Вэй императоры Сяо-минди (518 ж.) кабылдайды. Оларга багыныштылык м1ндетш дэл орындамаганы ушш eerie жарияланады10. Мундай рэамнен кейш, кандай мамлеге де болса, келуге болатын ед1, сейтш Жужан умггаз жагдайдан кутылгандай болады. Жужандагы жанжалдар. Жужанды аман сактап калу ymiH Чеуни колынан келгеннщ бэрш жасады. Телеуггтерд! талкандагансоц, ол батыстагы согысты соза бермей, эфталиттермен бгам шартын жасады. Бул одак жужан ханшалары мен эфталитет бекзаттарыкыц некелесу!мен бек^тшед!11. Шыгыс жакта жужандар б1рлесе отырып, Маньчжурия тайпаларыньщ 6ipi дидэугащц талкандап, Вэй уйшщ Маньчжуриядагы позициясын эларету ушш Кореямек (Гао-Гюйли) байланые жасайды.12 Сол сиякты Турфан мэселеа де ойдагыдай шеплледк 518 ж. Кытай \тамет1 Турфан кегалжайынын халкын IuiKi Кытайга кеииру жешндеп ниетшен ресми турде бастартады да, Гаочан кшэзд1гш таниды.13 Сонда теп турфандыктардын жужандармен арадагы сауда-саттыгы узшп калмаганга уксайды, жужандар астыкпен, маталармен уздшс5з камтамасыз етшт отырылады. Темф буйымдарын жужандарга олардыц алтайлык багыныштылары турюттер (TypiK-токюлар) жеткгзгп турады. BipaK ордадагы б1рл1к бузылады. Жужанга будда Д1н» енед1. Эдеттепше, будда миссионерлер1 ец эуел1 дшге ханды юрпзедк Хан косыныцда, “шамандар”— будда молдалары мен “нилер”— сопы эйелдер пайда болады. Жаца жагдайда будда д1ш гажайып турге енедк мэселен, сопы эйелдердщ зацды ерлер! болады, 6ipaK хан бутан, теп, куджтенбесе керек. Ал айда, мэл1ме/1тердщ тым аздыгына карамастан, будда д1ш журттыц бэрше б1рдей 9 Сонда, I т. 218-6. 10 Сонда, 197-6. 11 Жужан-эфгалит одагын жасау, теп, эфталиг ханды»ы мен Вэй ймпериясынык достык, катынасын тастаса керек. 516—520 жоне 526 жж. зфталит ejiiulnepi енд! Онгуаж Кытайга, Лян империясына барады, осы ке/йссездер барысында олар тобага карсы б1рлеспк уйымдастыруга тырысты деп ойлауга боМды. 12 Н. Я. Бичурин, Ерте. заманда..., Ill т. 74-6. 13 Сонда, I т. 252-6. 19

унады деп кесш айтуга болмайды. Оган карсылар ханнын ез уш iiniime де, эскер арасында да пайда болады. Жужан енд1 бурынгыдан да зэру болып отырган б1рлжтен айрылды. 513 ж. Кытайдагм жужан елшингшщ басында баксы-шаман Хунсан турады, ол “шжумен кемкер^лген идолды”14 экеледь Бул дши ккшщ пенделж кызмет аткаруынын квшпелшер тарихындагы туцгыш мысалы болса керек. Будан да еткен ерескел тагы 6ip жайт бар. Жужан косынында Дэу-Хунь дузна атты жас сопье эйел турады. Мунда кезге уратын 6ip нарсе — онын “дуана” аты парсыша “кушнаш” деген соз. Ол балгерлж, баксылыкпен журтты емдеген жэне Чеуну оган эрдайым кезаз сенген.15 К,ытай шеж1реа оны алдамшы-суркия деп атап, онын мекерлшн сез етед1, 6ipaK 6i3re Keperi бул емес. “Чеуну оны катты курметтеп, жанындай жаксы керген, сонын акылымен ic-эрекет жасап мемлекетьк баскару icifi шатыстырып ж1берген”16. Ордада ханнын наксуйерше карсылык кушейедь сейтш, 520 ж. хан жорыкта журген кезде кушнаш катынды, ханым ананыц эм1р1мен, буындырып елт1ред1, Чеуну кайтып келгеннен кейш, бекзадалармен ауыз жаласкан анасы онын да кезш куртады, ал тэж-такты баска баласы — Анахуанга 6epeAi. Арада он кун отпей жатып, Чеунудын кеп кайтарылады. Ханнын, туысканы Шифа деген Kiri орда га шабуыл жасап, оны култалкан етедь Анахуан К,ытайга кашып кетед1 де, онын шеnieci мен ara-muiepi жусатып салынады. Анахуан К,ытанда эрюмге 6ip жаутандап, кайыссы жарылкайды деп жургенде, онын Поломын деген агасы жактастарын жинап алып, Шифанын аягын аспаинан келт1редь Шифа Маньчжуриядагы дидэуган17 тайпасына кашып барып, сонда каза табады. Поломын хан атына ие болады. 521 ж. оны котерииске шыккан телеу1ттер женед1 де, 03i калган бодандарын epTin, К,ытайга кошт кетедь Жужан тагы ажал аузына жакындайды. Акарында К,ытай кездеген максатына жетедк жужанныц кос ханы да онын колына ездер1 келт бершед!. Терккей жактан катынаган юсшер: “Мемлекет аласапыран болып жатыр. 0p6ip тайпа ез бет1мен белек турып, 6ip-6ipiH алма-кезек тонап жатыр”18— деп айтып келедь Алауыздыкты телеу1ттер вз муддесше пайдаланады: азаптан елген Мивотудын inici Ифу Гаогюй мемлекетш калпына Tycipin, 521 ж. Поломьшнын жужандарын ойсырата жен1п, оларды К,ытайга куып тыгады15. Со жылдын куз1нде гаогийлардан Анахуаннын орнын басып калган imci Синиф К,ытайга кашып бара14 Сонда, 196-6. 15 Сонда, 197-6. 16 Сонда. 17 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., 11 т. 79-6. 18 Сонда, I т. 202-6. 19 Сонда, I т. 219-6. 20

ды. К,ытай уюмет1 осынау табысын тиянактай туспекпй болады. Жактастарымен 6ipre Полымынды К,ытайдыц imiHe, Кекшор келшщ жагасына коныстандырады да, ceHiMre ие болган Анахуанды шекара сыртына — Дунъхуанныц терккешне орналастырады. Поломын а дегеннен эфталиттерге кашып кетпекпй болады, ейткеш оныц у111 карындасы эфталит ханына турмыска шыккан едь BipaK оны устап алады да, турмеде кез жумады. Анахуан одан устамды екен. 552 ж. ол тукым себем1з деп он мыц кап тары сурап алады, жужандар оны жеп койганга уксайды, соныц салдарынан келес1 жылы олар ашаршылыкка ушырайды да, кытай журтын талап-тонай бастайды. IcriH ман-жайын тексеруге келген К,ытай шенеушпн Анахуан устап кал ад ы да, жакын жерде колга шккен нэрсешц бэрш талапайлап алып, букш халкымен солтуспкке кеппп кетедь Онда баргасьш кытай шенеyHiriH босатып ж!бередк Оныц соцынан куалауга Ж1бери1ген кол жер сипап, кайтып келед120. Осынау басты ел1мге байлаган кезжумбайлык эрекет жужандарды зор бэледен куткарады. Вэй империясы Kici кез алдында тац каларлык жылдамдыкпен азып-тозып бара жатты, онда жыл сайын жаца саяси акуал туа бередь 496 ж. хилар (татаптар) бурк eTin кетершед1 де, К,ытай Батыс Маньчжуриядан айрылып калады21. Оцтуспк К,ытайда Лян империясы белсешп шыгады, акырында 524 ж. елдщ теркжей тукшр1ндеп Во-йе бекЫанде гу eTin кетерЫс оты тутанады да, тез жанып, жайылып кетедь Анахуан со кетер1пйси басамын деп бас кетерш, 525 ж. кектем1нде булжшшерд! жаныштайды. Бул ецбеп ушш ол “эралуан заттан” тарту-таралгы алып,кун aci кепйршедй Ещй Гаогюйдщ кезеп келедь Телеуггтермен жеке калган жужандар олардыц тасталканын шыгарады. Ифу iHici Юегюйдщ колынан каза табады, ол согысты жалгастыра 6eprici келгешмен, 534—537 жж. агасы сиякты жецийп калады. Ифудщ баласы Биди ез агасын елт1рш, жауга карсы куресп бастайды. 540 ж. жужандар Б ид ид i б1ржолата жецед1 де, Гаогюй мемлекет! eMip суруден калады. Бул кезде Кытайдагы Вэй империясы шыгыс жэне батыс болып, еюге белшш езара кыркыса бастайды. Осы арада Анахуан басты куш ретвде алга шыгады да, eKi жак та муныц алдында мелтецдеп турады. Бул кандыбалак Жужан данкыныц соцгы сэулеа едь Каншык, к,аск,ырдын, урпак/гары. Ататепн быу жэне оларды эдеш жаттап алу ортаазиялык халыктардыц22 езгеше сипаты. Сондагы ец 6ip кызыкты жер!, олардыц KemuLniri эуелп тепн эртурл! ацнан бастайды. Мысалы, тибеттер ездершщ аргы тепн маймылдыц еркеп мен раушастыц (орман-аруак) ургашысынан шыккан, моцголдар — кекбер1 мен акмаралдан, телестер — 6epi мен хун шаньюшщ кызынан, туржтер — хун 20 Сонда, 204-6. 21 Сонда, II т. 73-6. 22 Рашид-ад-Дин, Шеж. жинагы, 153-6. 21

ханзадасы мен каншык каскырдан тараган деп есептейд1. Соцгы exi аныз баягыда, осынау кос халык улан Ш0л — Гобидщ онтусйк шетщдеп аймакты мекендеген кезде шыккан болуга тшс, ейткеш ацыздын 03i белплг дэрежеде саяси тарих пен этногенезд1ч фактшер1мен эр1ленш, женделт отырады. Тобалар солтуспк К,ытайды багындырган кезде, олардан женшген тайпалардын iiniHfle “Бес жуз шанырак Ашин руы да” бар едР. “Осынау бес жуз шанырак”, Хундар мен сэнбилер24 IV г. кытайлардан жаулап алган Шэньсидщ батыс белегш мекен еткен “эртурл1 рулардын косындысынан”25 шыккан болатын. Ашин ХэсиД! (Ордостын батысындагы Хуанхэ шыганагы мен Наныпаншн арасындагы облыс) оилеген Хун кшэз1 Муганга багынып турган. 439 ж. хундарды женш, Хэсид! Вэй империясына косып алган кезде, “Ашин бес жуз уймен жужандарга кашып барады да, Алтай тауынын кунгей бетше коныстанып, жужандарга TeMip eHAipin 6epin турады”26. Бул кепте коне туржтер халкынын шыккан теп тугел камтылмайды, тек оларды билеуий эулеттщ Teri гана айтылады. Кене туржтерд!н шыгуы жешндеи бул нускада аныз деуге турарлык ештене жок. Эсий, Ашин, элде 6ip себептермен толып жаткан хун мен сэнби кшэзд{ктерше сиыспаган, журекжутты ерлердщ шагын гана жасагынын KeceMi болса керек. Мемлекет деп атауга турмайтын бул сиякты уак эскери кауымдар III—V гг. бул1кт1 дэу1ршде удайы пайда болып, артына i3 калдырмай курып кетш жаткан. К,ытайлар Ашин ханныц бодандарын — Ту-кю деп атаган. Бул сезд! П. Пельо “турк ют” ягни турштер деп сэтт1 аударган, 6ipaK ондагы кептж жалгауы тур1кше емес, моцголша. Кене T ypiK тшшде саяси терминдерд1ч бэрше кепт1к жалгауынын монголшасы косылатын болган. Бул жэйттен онын T yp iK Т1лше шеттен косылганын б1лем1з. “TypiK” сезшщ e3i “купт , мыкты” дегендд б1лд|'редь А. Н. Кононовтын niKipbnne, ол — жинактауыш ат, кейш тайпалар б1рлесппнщ этникалык атына айналган. Бул б1рлеспктщ эуелп тип кандай болса — ондай болсын, airreyip олар тарих сахнасына шыккан кезде, онын кулл1 екихдерше сол заманнын тайпааралык ортак Tuii-сэнби ягни кене монгол тин TyciHiKTi болган. Бул буйрык-жарлыктын, базардын, елшшктщ тш екен. Осы тымен 439 ж. Ашин Гобидщ солтуспк шет аймагына кешедь “Ашин — Каскыр, 6opi” деген сез. Ол монголша “шоно-чино”. 23 “Бес жуз шанырак,”—"аздыкты” бицйретЫ бейнел! сез (Л. Н. Гумилев, Курып кеткен уш халык,, 105-6.) 24 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 221-6. 25 Кытай тариххатында ол дэу^р У-ху ягни “бес тагы тайна” flayipi делЫед!. Кытай жершде кешпел!лер курган мемлекеттер Ti3tMiH кар.: Л. Н. Гумилев, Н. Я. Бич. енбектершдеп к,ытай куннамалых, терминологиясы буки элемдЫ тарих аясында,— Н. Я. Бич. Шыгыс жэне Батыс Азияныц..., 658— 662-66. 26 Н. Я. Бичурин. Ерте заманда..., I т., 221-6. 22

“А”— кытай тышде курметтеу префикса Демек, “Amim”—”дегдар 6epi"27. Бул еамнщ кытайша мэнерленбеген Typi — Шанем арап жазбасында сакталган. Ашин хандарын тотем истер деп атауга бола ма, бол май ма — б1здщ 61шм1 1здщ кэз!рп жагдайында оны шешу мумкш емес29, ал айда “6epi” ce3i VI г. туржтер ушш аса мэщц сез болганы айдан анык. Кытай авторлары “TypiK ханы” мен “6epi” угымын магыналас деп есептейд1, сонда теп TypiK хандарыньщ кезкарасынд суйенетш болса керек. Сэнби ханшасынын куйеу1 Шаболио хан жошнде: “езшщ касиет1 жагынан хан нагыз каскыр”30— деп айтканы тегш болмаска керек; туржтерге шабуыл жасаган кезде: “мынадай шаралар колдану керек: квшпендиерш куып, бершерше бассалу кажет”31— деп тшта нускау кзгаздыц езшде де айтылган. TypiK байрактарына 6epiHin басы3 алтынмен эшекейлешп салынган, акырында, тур1ктердщ шыккан теп женщдег» exi анызында ец эуелп ана — каншык каскыр33 делшедь 5ip-6ipmeH сэл гана айырмасы бар аныздын, екеущде де нагыз тарихи окиганын Ammi ордасынын Ганьсудан кешушщ i3i де жок- Сондыктан да ацыздар Алтайда туган деп ойлаган жен, бэлшм, бул аныздар келгендердщ айрыкша хукын дэлелдеу ушш эдеш шыгарылган да шыгар, к»м бы ген. Eipimm аныздын 6ip кызык жер1 — бул аныз “хундар уйшщ 6ip тармагынык Батыс елкеден батыска карай кеткенш” я гни Аттила мемлекетш бшедк Бул тармакты Kopmuiepi туптукиянымен кырып салганды; тек 6ip тогыз жасар бала гана аман калады, ал жаулар онын да кол-аягын шауып, саздакка лактыра салады. Сол арада одан 6ip 6epiHiH каншыгы урыктанады. Дегенменде баланы душ панда ры влтipeдi де, каншык каскыр Алтайга кашып барып, сонда он бала табады. Бул аулет 6ipTe-6ipre эсш-енш кебешп, “арада б1рнеше буын еткесш, Эсешпе деген 6ipey букш улысымен уцпрден шыгады да, ездерш жужан ханьшыц багынушы боданымыз деп мойындайды”. Хош, с оны мен, бул анызга жупнсек, алтайлык туржтукюлер (турк1ттер) батыс гундардан шыккан, 6ipaK тжелей емес, мнстикалык жолмен, каншык каскырдын араласуымен шыгады, ал егер 6i3 батыс гундардьщ 468 ж. кез! жойылып KeTin, туржтердщ халык ретшде 545 ж. ексе кетергенш ескерсек, онда олардыц жедел кебешп, пэлен буыннын, ауысып улиргенше тан, калмаска болмайды! 27 Л. Н. Гумилев, Курып кеткен у ш халык,, 104-105-66. Эдебиет келлр1лген. 28 Macoudi, Les prairies dor, p. 289. 29 G. Clauson, Turks and wolves, pp. 1—22 (жеке дана), 30 H. Я. Бичурин, Ерте заманда..., 1 т. 237-6. 31 Сонда, 290-6. Е. Chavahnes, Documents..., p. 61. 32 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 229-6. 33 Сонда, 220-6. SJulien, Documents..., pp. 327-328; Liu Mau-tsai, Die Chinesischen Nachrichten.., s. 5. 23

Екшпй ацыз туржтердщ жергшктг Со руынак жане оны да каншык каскырдыц кемепмен шыгарады. Ацызга Караганда, Со руыныц барша ад а мы “ездершщ есерлшнен каза табады” (оныц не екеш айтылмаган), тек каншык каскырдын торт немереа гана Tipi калады. Олардыц 6ipiinuici аккуга айналады, eKitmiici Цигу деген атпен Абу жэне Гянь езендершщ арасына барып мекендешц, ал yinimiiici мен тертшийа — оцтуспк Алтайдагы Чуса (Шу) езею жагасына коныстанады. Бул ацызды Н. А. Аристов жаксылап туащцред!, ол ацыздагы Со руын coлтYCтiк Алтайдагы Би езеш бойын мекендейтш куман тайпасьшыц Со руымен салыстырады, Cipimni яемереш Ky-Kici Ку-кижи тайиасымен, екшппст Абакан (Абу) жэне Енесаймен (Гэк — Кем) арасыцда туратын кыргыздармен байланыстырады. Bipimni ацыздагы Эсенше улкен уддын немересй К,ос ацыз келш осы арада тогысады.34 К,ашкындар келш шыккан Монгол Алтайыныц сшемдерш Хуннан тарап, TypiK тшшде сейлейтш тайпалар мекендейд! екеи. Кшэз Ашиннщ некерлер1 осындагы байыргы журтка cwicin кетед1 де, оларга “ TypiK ” яки “туркпг” деген ат бередь Б1здщ такырыбымыз ушш осы 6ip сез тагдырыныц танымалы да мацызды екеш сондай, оган айрыкша назар аудару керек. 1500 жыл нпшде “’rypiK” ce3i ез мэнш Фрнеше рет езгертедь Жогарыда кергешм1здешн, V г. кшэз Ашиншц айналасында топталган орда, сосын VI—VIII гг. туржше сейлеген шагын халык TypiKTep деп аталган. Ал 6ipaK осы тище сейлеген Kepmi халыктар мулде T ypiK T ep деп аталмаган. Орта жэне Орталык Азияныц барша кешпел1лерш араптар, тшдерше карамастан, TypiK Tep деп атап кеткен. Рашит-ад-Дин туржтер мен монголдарды, шамасы т1лше ка раса керек, айыра бастаган, ал K33ipri заманда “TypiK”— тек лингвистикалык угым, мунда этнография да, Timi шыккан теп де есептелмецщ, ейткеш Ken6ip туржтивдес халыктар TypiK тшш KepniuiepiMeH аралас-куралас журш игерген. Термицщ колдануда осындай алауыздык бар екен, ендеше оны аныктап, нактылай тусу кажет. Ютабымызда тарихы сипатталып отырган халыкты, шатасып кетпес ушш, б!з оларды VI г. жужандар мен кытайлар сек1лд1 туркггтер деп атаймыз. Ашин атыменен баскоскан сол 6ip “бес жуз шацырак” кайдан шыкса — содан шыксын, 6api6ip олар эскери турмыс шыргалацы К,ытайдан Алтайга nipin экелгенге дейш езара монгол т1лщде сейлескен.. Алайда туржтицц орта жуз жыл болганнан кейш, элбетте, олардыц сейлеу тш тез e3repyi кеpeKri, ейткеш “бес жуз шацырак” монгол, турж тешзшдеи 6ip тамшыдай гана болатын. VI г. орта кезшде Ашин руыныц халайыгы мен оныц cepiKTepi б!ржолата туржтенш, моцгол тШнщ 34 В. А. Аристов, Жазбалар..., 5-6. 35 Бул шартты терминд1 6i3 1959 ж. усьшганбыз (Кар.: JI. Н. Гумилев, ТурЫ-тогудьщ..., 105-6. М. И. Артамонов, Хазарлар тарихы, 104-6.). 24

нышанын тек ездер1 ала келген атактарында гана сактап калган деп ойлауга болады. Жогарыда баанд алган жайттен квршетш 6ip нэрсе, туржтищийп жэне ездерш “турж-турют” деп атаган халыктыц шыгуы мулде эр алуан кубылыстар. Byrimi тацда TypiK Tuii деп аталып келген тшдер хадым замандарда калыптаскан36; ал “турк1ттер” халкы, Алтай мен онын бвктерлерше тэн ормандыдала ландшафты жагдайындагы этнихалык араласу нэтижесшде V г. аягында пайда болган. Келгшшыердщ жергшкп халыкпен б1ртугандай уласып кеткеш сондай, арада жуз жыл еткеннен кейш, 546 ж. олар квне TypiK немесе TypKirrep деп аталатын тутас 6ip халык болып шыга келедi. Ал бу кездер1 TypiK тЫ орта Алтайдан бастап, сонау киыр Батыска, гуздар, кацлылар немесе печенеггер, ежелп болгарлар мен гундар турып жаткан елдер арасына кен жайылып к еткен едь III тарау АШИН РУЫНЬЩ УЛЫ МЕМЛЕКЕТ1Н КУРУ (545-581 жж.) Кене тур1ктер (турюттер) тарихынын, басы. 9p6ip халыктын тарихы езшщ тамырларымен багы замандарга карай терецдеп кеткешмен, кулл1 flayip тарихшыларынын халыктыц шыкканын аныктайтын датаны (олардын niKipi бойынша) сипаттауга умтылатын эдеттер1 бар. Мысалы, римджтер Римюц Heri3i салынган датаны шартты турде ала салган, араптардын датасы нагыз шынайы — Мухаметтщ Меккеден Мединага кашкан кез1, орыс шеж!релер1 862 ж. тацдап алып, орыс тарихынын “басталуын соган бешмдеген, француз куннамашылары ’’бастауды" Хлодвиг Меровингтен алады, ал тарихшылар Огюстен Тьерридщ улгшмен, оны 843 ж.— Улы Карлдыц империяны белген кезше телид1 т. б. TypKirrep ушш мундай дата 545 ж. болды. Солтуспк Кытайда жаца согыс бурк етед1‘. Шыгыс Вэй империясыныц 6iweyiuici Гао-Хуань жужан ханы Анахуанмен жэне тогон ханы Куалуймен2 одактасып, Батыс Вэй империясына шабуыл жасап, бэсекегш-бакталасы Юйвынь Тайды катты тыксырады; алайда одактастар шешупй жещске жете алмайды. Батыс Вэй императоры Вэнь-ди Ань Нопаньто3 деген 36 Н. А. Баскаков, TypiK mijidepi, 30-6. 1 Н. Cordier, Histoire generate..., p. 356. 2 Иакинф Бичурин, Тибет пен Хухунор тарихы, 85-6. 3 Ань Нопаньто “Цзю Цюаннан шыккан кешпел1 жатжерл1к” делшген. (Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т., 228-6.) ягни Хэсшнк, 100 жыл бурын одан Ашин журты шыккан. Онын шыккан жерй тепн айтылмаган: турки1 тЫн б1летш Kici Ж1бер1лген, бул Ашин бурынгы отанымен байланысын узбеД' деген сез. 25

6ipeyfli достык катынас жасау ушш TypiK султаны Бумынга ж1беред14. TypKiTTepre 545 ж.5 келген елш1 куанышпен карсы алынады. “Ордадагылар: бугш 6i3re улы мемлекеттен елпп келд1, узамай 6i3flin мемлекет1м1з де ерге ерлейд1 — деп 6ipiH 6ipi куттыктай бастайды”, Осынау елеус1з фактшщ e3i жужандар ектемд1и турюттерге ауыр тигеш, бостандык жолындагы катлса — кутылмайтын согыстан олардын тайсалмайтыны айкын кершедь Халкыныц кецш куйше бешмделген Бумын ез алдияры — Жужан ханына адал еместшн танытып, Батыс Вэй астанасы Чаньанга жауап ретшде кеп тарту-таралгымен елшыер аттандырады, сейтш ез мырзасыныц жауымен одак курады. Ал айда будан жужандармен ара катынас узшмейдк Teri, кел1ссез аса купия жагдайда журпзшгенге уксайды. Осынау елшшер TypKiT мемлекетшщ Батыс Вэй жэне онын Myparepi Бэй-Чжоу империясыныч одактасы рет1нде, 550 ж. бастап, Бэй-Ци эулет1 бекш алган Солтусик-Щыгыс К,ытайга карсы багытталган шыгыстын саясатын алдагы ширек гасыр бойына белгшеп бередь Алайда элемдж саясатка араласкан Бумын, e3i KipinTap болып отырган жужандарга карсы куресуге ал! де элаз екенш анык туанген. Бумын сол себепт1 де api одактас, api багынышты ролш адал орындауга бел байлайды. Батыс теле рулары жужан кулдыгынан зар иледь Акырында олардыц Te3iMi таусылады: олар кетерЫске шыгып, жужандардыц журегшен дал согу ушш Батыс Жоцгариядан Халхага аттанады. Жорыктыц ете нашар уйымдастырылып, уакыт есебшщ нашар журпзшгет сондай, оны жоспарлы уйымдастырылган согыстан repi, халыктыц ашу-ызасыныц ерюнен тыс бурк eTin Kepmyi деп болжаган дурыс тэр1здь Тарих TinTi кетертс кесемдершщ аттарын да сактамаган. Телелер жарты жолга жеткен кезде, Гоби Алтайыныц шаткалдарынан устерше кек сауыт киш, карагай найзаларын устаган жарау атты TypKiT сарбаздары сап тузеп, катаркатары мен шыга бередй Телелер соккы 6ip бушрден бершед1 деп ойламаган жэне ездершен ем1рде жамандык кермеген туркггтермен емес, жексурын жужандармен согыскысы келген. Сол себепт1 де олар дереу Бумынга мойынсунатынын быд!ред1, ал анау буларды кабылдап, осы аркылы Жужанга екший рет онша адал емес екенш керсетедк 4 Орхон жазуында ол Бумын-каган делшген. В. Бартольд (кггап рецен. Г. Е. Грумм-Гржимайло, Бэй-шаннщ тарихи еткеш, СПб., 1898, ОАКШБЖ, I—XI, 1899, 358-6.) жэне П. М. Мелиоранский (КултегЫ к,урмет1не ескерткш, 64, 94-95-66. оны 1стемиханмен 6ip адам ет1п керсетуге тырыскан. Алайда Томсон (Thomsen, Inscriptions de Г Orkhon..., p. 95), Аристов (Жазбалар, 9-6.), ГруммГржимайло I (Батыс Монголия..., 219-6.) Кытай Ильханы Тумын мен Шетеми сек1пд1 агайынды екеу екен!н жаркын дэлелдедК 3 S. Julien, Documents, vol. 3, p. 329. H. Я. Бичуринде 535 ж. 6ipan бул дата дэйект1 емес, ейткеш империя жакында гана белшгенд1, сол себепт! де куштердщ орналасуы эл! анык eMecri. 545 ж. датасын Лю Мао-Цзай (Die Chinesischen Nachrichten..., s. 6) берген. 26

Улан дал ада мойынсуну ек! жакка да м1ндет жуктейтш угым. Егер карауында 50 мын кшз уй6 боданым болсын десен — онда олардын тургындарынын тшегш орындауын керек; эйтпесе бодандарыцнан да, ез басьщнан да айрыласыц. Тел ел ер тек 6ip-aK нэрсеге — жужандардын козш куртуга ынтызар болатын, ал Бумын оларды ордасына кабылдаган кезде муны жаксы бшген. Мундай щкэр тшек ез руластаршшн кекейшде де бар, ендеше согыс болмай калмайды. 0з бодандарынын ecuiдертш хан да колдайды, сол себеип де окига да заулап ала женелдь Жужандарды куйрету. Жужандармен арада жанжал тудыру ушш жэне сонымен 6ipre бул тартыстын айыпкер1 болып квршбеу ушш, Бумын арандату эрекетш жасады. Ол жужан ханы Анахуаннын кызына уйленбекпп болып ханга сез салды. Дала дэстур1 бойынша, бул онда ханмен иык Tenecripin шыга келер ед1, ал хан абыройын теккйп келмесе, бутан келкпеуге THic. КдИарына мшген хан оган дерею жауап кайтарады: “Эй, сен менщ телм!рген TeMipmiMciH (TypKirrep жужандарга TeMip балкытып беретш), маган мундай квргеназдж жасауга дэтщ калай барады!”7. Хан бетш кайыргасын Бумын жэб1рлену1ш болып шыга келед1, оган Keperi де сол. Ымырага келу жолын Kecin тастау ушш ол жужан елннсш жазалауга 9Mip етедь енд1 осы арада оган Батыс Вэй ушмен жасаган одагы б1рден кадеге асты. Ол дереу Вэнь-димен кайтадан кел^ссез журпзш, 551 ж. жазында кытай ханынын кызы Чанлеш эйелджке алады, бул онын кешпелшер арасындагы абырой-беделш б1ржолата арттыра туседй Тосыннан шабуыл жасаудын артыкшылыгьш пайдалануга тырыскан Бумын 552 жылдын кысында жорыкка шыгады да, жужандарды толыгынан жещп шыгады. Анахуан езш-ез1 ©лтшед1, ал онын улы Яньлочен одактасы цилжтерге кашып кетед!. Бумын Ильхан (Елхан) лауазымын алады, 6ipaK 552 ж. аягында кайтыс болады. Такка онын баласы К,ара Ыссык хан деген лауазыммен отырады9. Туркггтер окыс куйреткен жужандар10, каза тапкан ханынын агасы Дыншуцзыды квсем eTin сайлап, курест1 жалгастыра береди BipaK Лайшан тауы мацындагы согыста олар тагы да 6 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 228-6. Грумм-Гржимайло жужандарга к,арсы шыккан “пурпурумдар деп болжайды (Батыс Монголия..., 220-6.)” 6ipaK ки13 уйлердщ саны Орта Азиядагы теле руларынын Д. Позднеев келт1ретш санымен деп келедь ( Уйгырлардыц тар их и очерт, 38—39-66.) Сол себепт1 де о кезге дейш Жоцгарияны коныс етш, жужандар жойылганнан кешн шыгыска Керулен мен Байкалга дежн тараган теле руларынын, 6ук1л б1рлесттн Бумын багындырган деп ойлау керек. 7 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 228-6. 8 S. Julien баскаша аударган: Анахуан ез баласы Яньлоченд1 e3i елт1рш, Циге кашады (Documents.., vol, s. 330) 6ipaK Гань-му (Иакинф аударган, кар: К&тай тарихы) Анахуаннын езш-ез1 еллргенш айтады. 9 Коло Исиги-хан 10 S. Julien, Documents.., vol. 3. P. 350. 27

талканд алады. Олардын; аз кундж бакытына орай, Кара Ыссык хан жумбак жагдайда кез жумады, онын, баласы Шету" бшпктен шеттелед1 де, Кара Ыссык ханнын iirici Кушу, Муганхан12 деген лауазыммен такка отырады. Жаца хан катал да ракымсыз, батыр да акылды болады жэне согыстан’ езге13 ештецемен де шугылданбайды. 553 ж. Ky3i 6iTep кезде ол жужандарды тагы да жецедь Ци императоры езшщ бакытсыз одактастарын кабы л д ап, оларды екшелеп келе жаткан TypKirrepfli тойтарып тастайды14. B ip a K жужандар кытайлармен сиыспайды. вздершщ малынан, дуние-мулкшен айрылган, ецбек-бейнетке уйренбеген олар каракшылык жасай бастайды да, Ци уюмет1 554 ж. кектем!нде оларга карсы лажсыздан эскер ж1бередь Жужандар тагы жещлш к алады. B ip a K олардын мшез-кулкы будан да езгермейд1, сосын 555 ж. жазында Ци императоры оларды ез жершен тузге куып жiбepeдi де, жужандарды сонда туркптер мен кицандар тасталкан етед113. Калган колын бастап, Дыншуцзы Батыс Еэйге барып, пана таппакшы болады, 6ipaK ондагылар Ци империясына карсы одактасы ретшде турюттерге аса муктаж eдi, олар сосьга туркиелппсшщ колына байлап-маталган уш мын жужанды бередь Елпй ересектердщ басын тугел кесуге 9Mip етещ де, балалар мен “бектерше ерген” кызметшшерге'6 тимейдд. Жужандар сейтт курып 6iTefli де, TypKiTTep улы Даланын букш шыгыс белепшч кожасына айналады. Жужандарды жусатып салу жещсше жасаган кызмет1 ушш, TypKiTTep Батыс Вэй империясымен сол 556 ж. есеп айырысады. Чаньанныц шыгыс какпасы алдында жужанньщ бастары домалап Tycin жаткан кезде, турюткытайлардыц 6ipiKKeH колы Тогондар eлiнe кимелеп Kipin барады, онын тургындары бас саугалап, Наныпань тауына7 кашып тыгылады. Жещске жеткендер Кукунор келшщ жанындагы Куалуй ханнын сарайы бар Шудун калашыгын, тагы да Хэмчен деген каланы басып алады. Келеа жылы тогондар шапкыншылык есесш кытай жерше шапкыншылык жасаумен кайтармакшы болса да, бекшюгерд1 калай алуды бшмегесш, шегшш кетуге мэжбур болады. Ци империясы езшщ курып бара жаткан одактастарына ein6ip кемек керсете алмайды, ейткеш одан бурын солтуспктен тшскен кидандардын (553 ж. ) жэне " Кар. 57-6. 12 Бул ханнын аттары кеп: андык аты — Цзущу (кушу, кус:) тек-riri — Сыгинь (йегш — немере жиен); лакап аты — Янды — жендН лауазымы — Муюй не Мугань-хан. Bi3 гылми эдебиетте анген сонгы атын алдык (кар. S. Julien, Documents.:., P. 331). |3. Н. Я. Бичурин, Ерте заманда, I т. 229-6. 14 Иакинф Бичурин, Кытай тарихы. 13 Lin Mau-tsai, Die chinesischen Nachrichten..., S. 35. 16 H. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 208-6. 17 Иакинф Бичурин, Тибет тарихи, 85-6. 18 Н. Cordier, Histoire generale..., 359-6. 28

онтуспктен кшпккен Лян патшалыгыныц (555 ж.19) бетш кайтарамын деп элареп калганды. Улкен табыстардан канаттанган Юйвынь Тайдыц баласы Юйвынь Цзу заншылдык пердесш жулып тастап, Вэй эулепшн сонгы императорын тэжтактан бастартуга мэжбур етш, . 557 ж. такка отырып, ез эулетш Вэй-Чжоу деп атайды. Шыгыстагы сотые. Жужапдарды жэукемдеп тастаганнан кейш, туриттер ездертщ кешпел1 коршшерше карсы эрекеттер жасауга Kipicefli 554 ж. жеке бектерден империя курылган жыл болды. Теркжейде Цигу мемлекет! жаулап алынады. Кытайлар Цигу атынан нет тусшгенш - Кыргыздарды ма, алде чиктерд1 ме — о жаты кемеоа20, ейткеш, осы уакыттан бастап, турк1ттер Саянкан асып кете алмаса да21, Муганхан езшщ солтустж шекарасын кауыпсыздандырады. , Ол кездер1 шыгыс жакты уш халык,: кытайлар хи деп атайтын татаптар, кидаидар мен кытай географтары Шивэй22 деп кеткен отыз тайпалы татарлар мекекдейтш. Осынау у™ халык тугелдей монгол тглшщ диалект1с1нде сейлейтш, турмысы мен мэденией жагынан жакын болатын, 6ipaK езара кыркысып жататын. Татаптар Хинганнын батыс жоталарында туратын жэне Бэй-цимен23 одактас болып журетш. Кидандар Маньчжуриянын далалык аймагында, Ляохо езешшц тер1скей бейнен 3pi карай кесшп жататын. Олар татаптармен удайы согысатын болгандыктан, Бэй-Цимен де тартысып калатын. 553 ж. Бэй-Ци императоры Вэнъ-ди кидандарды талкандап, онын халкынын eflayip 6anirlH езше каратады. Олардын калганы Когуриога (Корея) немесе со кезде Сары тешз аймагынан барып шыккан туркптерге багынады. Кидандарды жецушщ нэтижеинде Бэй-Ци мемлекеп езшщ сырткы саяси жагдайын жаксарта алмай, кайта оны нашарлатып 1беред1, ейткеш енд1 оны теркжей жагынан туркггтер иелжтер1 каумалай капсырып жатканды. Сэнбилердщ калдыгын ракымсыз каталдыкпен жазалаганы жэне кыруар кеп каржыны жалмап жаткан будда дшше ашыктан-ашык комкорлык жасаганы мёмлекеттш сырткы жауларга карсылык жзсау кабы етш эларете бередк Ал бул кездер1 Бэй-Чжоу, туркггтермен жгсаган одагыныч аркасында, сол сиякты онын билеуш1лер1 кызметшшер кауымына табан Tipeyi жэне будда, даос сопыларына каржыны 19 Иакинф Бичурин, Кытай тарихы. 20 Г. Е. Грумм-Гржимайло, Батыс Монголия, 222, 311-66. 21 Кар. Bacot, Reconnaissance..., p. 146. Тибет тексшде Зама-цаган Яки Зама-могань делжген Kici Пельсныц тапк,ыр болжауынша — Муганхан (Кар, сонда, 151-6.). “Зама” аты “Оз^ыш”’ бола алмайды, ейткеш Озмышхан кек г\’р1ктерд1н сонгы ханы (темей, пар.), ханды к. курган exi жыл да (742—744) тер1скейге жорык, жасамаган (G. Clauson, A propos du mannscrit..., p. 13). “Зама” сезш “Азма”—"азба-тозба" дсп ок,ыгаи жен. Мундай тенеу T y p ix хамдарынын лауазматында жи1 кездеседь 22 JI. Л. Викторова, Кныр Шыгыста монгол... 23 П. Я. Бичурин, Ерте заманда..., II т. 73-6. 24 Сонда, 75-6.. 29

шыгын emeyi нэтижесшде ecin, ныгая Tycri, 579 ж. император У-ди буддизм мен даосизмге тиым салу женшде жарлык беред1, кытайдыц осынау Генрих VIII-ci “Эуелькудай” деген атты алып, Будда мен Лао-Цзыдщ мусшдерш ез тагыныц ею жагына коюга aMip етед! де, олардыц арасына отырып, дшд1 корлау ушш, журттын кезшше оган тагзым еткенсщц5. Чжоу империясы TinTi Батыс Азияда да белгШ бола бастайды, о жактыц эралуан билеунплерх онымен карым-катынас орнатуга тырысады. Мэселен, 553 ж. зфталиттерд ен26, 555 ж.— Ираннан27 ел mi л ер келедь Тогондарды жацадан бул жолы тек чжоулыктардын ез кугшмен — жецгеннен кейш, 559 ж.— Гаочан (Турфан)28, 561 ж.— Куча29 жэне 564 ж.— К,арашар30 ел пил ерш ж1беред1. Бэй-Чжоу империясыныц басты мшдет1 — Шыгыс империясы — Бэй-Цид1 курту болатын, 6ipax, егер ептиикпен есебш тауып пайдаланса, сощынын, империяныц дербеспгш сактап калуга жетерл!к iniKi корлары бзртугын. Мэселенщ memiMi — турют ханынын кай жакты колдап шыга тын ына байланысты едь 561 кж. ек! император да Муганханга ханшаны айттыруга елпнлер ж1бередь Аса бай Бэй-Ци экелген мол тарту-таралгы icTi солардьщ пайдасына шеше жаздайды, 6ipaK чжоулык елпилердщ таолкой жылпостыгы Муганханды одактастык шартка 1 ад ал болып калуга мэжбур етедь Ол айырылып калган тарту-таралгы ececiH согыстагы олжамен кайтармакшы болады. 563 ж. одактастар Цзиньян каллсьш келш камайды, 6ipaK жендске жете алмайды да. турюттЬр елд1 жагалай талап, туган даласына кайтып келедь Келеа жылы жорык тагы кайталанады, б1рак цшпктер Лоян туб1нде32 чжоулык тутас 6ip армияны толык жецгеннен кейш, Муганхан лаждьщ жогынан эскерш кейш кайтарады. Ал айда, осынау сэтаздж™ козге ихместен, хан Цимен одак КУРУ жешндеп усынысты тагы да кабылдамай тастайды. Муны айкындайтын 6ip себеп, одак жешндеп шарт бойынша, Чжоу империясы турюттерге жыл сайын 100 мын тец ж1бек матасын 6epin туратын. 572 ж. Муганхак кайтыс болады. Онын rnici, 3pi Myparepi Тобохан Чжоу империясымен катынасын узбей, Ци империясымен бгпмге келедь Чжоу салык жарнасын телеуден бастарткан 25 Liu Mau-tsai, Die Chinesischen Nachriehten, s. 36; H. Cordier, Histoire generate..., p. 380. 26 H. Я. Бичурин, Ерте заманда..., II т. 269-6. 27 Сонда, 263-6. 28 Сонда, 252—253-66. 29 Сонда, 257-6. 30 Сонда, 256-6. 31 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 232-6. S. Julien, Documents..., vol. 337, Liu Mau-tsai, Die Chinesischen Nachrichten..., 20. 32 Иакинф Бичурин, Кытай тар их и 30

кезде, бурынгы жагдайдыц калпына келу! у133!*1 туркптердщ эскер кутшмен док, корсету шщ 03i жеткшкт! болады. TypKirrep жортуылынан корыккан Ци империясы 6iTiM салыгын телеймш деп-куши казынасын саркады. Тобохан: тек онтуспктеп eKi бала (Чжоу мен Ци) 6i3re багынышты болып турса болганы, онда кедешпктек корыкпаймыз33— дейд1 екек. Ци империясымен одактасу турк!ттерд1н Кытаймен мэдени катынас жасауына экеледь Ханнын ордасында будда сопылары пайда болып, Тобоханды ез дшше юрпзедь Будда миссионер! буддизмнщ баска дшнен артыкшылыгын анкаулык жасап, ханга Будда занын устангандыктан да Ци империясынын байлыгы мен купи тасын отыр деп дэлелдейдк С онын 1зшше Ци талкзндалгасын турк1ттер будда дшшен ум!тш y3in,'581 ж. Суй эулет1 орнаганнан кейш, буддашылардьщ К,ытайга кайтуы кажет болады34. 576 ж. чжоулыктар цилерд1 кирата жецш, Цзиньян каласын жаулап алады. Цшнктер каланы хайтаркп алуга тырысады, 6ipaK табыска жете алмайды, сол себептс де, Ечен каласыида коршаудз калган Ци императоры, оны жау колына берерде, 577 ж. туткынга тускен кшэз Гао Юань-Цзунньщ пайдасына тэжтактан бастартады. Куйрегенше карамастан, тактан тайдырылган эулет Тайюань каласынын тургыяы Гао Бао-нин35 деген Kici сехшц кайратты коргаушыны табады. Эулет талкандалганга дейш ол K03ipri Чахардагы шекаралык бекййс Инчжоудын коменданты болып тагайындалган едй Аз уакыт шшде Гао Бао-нин кытайлардыц гана емес, кошпелшерд1ч де курметше ие болады. Эулет жекшгеннен кейш, бул жайт оныц тэуелаз жагдайга KorayiHe жол ашады. Гао Бао-нин тураксыз саяси мансапкор болмайтын; оныц бойынан Солтустж К.ытайды кай та ерлетуге себеп-демеуш типзген парызга адалдык, патриоттык пен курестеп кажымас кайсарлык сиякты моральдык куш-ж!гер табылады. Ол жещске жеткендердщ курметпен Ti3e бугу жой!ндеп усынысынан бастартады да, езш Ци аулетшщ соцгы екш, TypiKTepre кашып кеткен кшэз Гао Шао-идщ жактасымын деп жариялайды. Осы apeKeTi ушш Гао Бао-нинге канцлер атагы бершед1 (эрине, кызмет icrey мумющйгшаз). TypKiT ханы, оз козкарасы тургысынан, Блй-Чжоу тым кушешп кете ме деп кауттенш, жецшген эулет жагына шыгады. Бул одакка ез императорына карсы шыгып Фаньянда (Пекинн1н жанында) бекшш алган6 колбасшы Лю Чжон-цзы да косылады. ■*3 II. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 233-6. 34 Liu Mau-tsai, Die Chinesischen Nachrichten..., S. 36—37. 35 ibid, S 31-32. 36 H. Я. Бичурин, KindiK жэне Шыгыс Азия..., 17-6. 31

Гао Бао-нин дереу кол астьщцагы кулл1 куш-куатын жумылдырып, Гао Шао-нин жагын колдайды. BipaK ол Keinirin калады. Бутан Фаньян киратылып, квтерипстщ басылып-жаншылтаны туралы хабар келгенде, оныц ecxepi тек Ляохэ жагалауына жеткен едь Гао Шао-и турюттерге кайтып келед1 де, Гао Бао-нин ез облысында бекйип кала бередь Бэй-Чжоу ушш бэршен де коркынышты жау туркггтер болып шыгады. 578 ж. Тобохан Кытайга баса кектеп Kipin, чжоу эскершщ кул-талканын шыгарады. 579 ж. басталган келксездер узЫп калады да, сотыс эрекеттер1 жалгаса бередц турюттер ушш ол толык жещс болып саналады. Алайда кытай елппа келгвар сыйлык тартып, Тобоханныц аузын алады, сейтш, 580 ж. бгим шарты жасалады, бул шарт бойынша, Гао Шао-и жау колына 6epuiin, Чжоу мемлекет1нщ астанасы — Чаньанга жетюзшедь Ол Сычуаыга жер аударылып, сонда кайтыс болады37. 580 ж. туркггтер кудыретшщ шарыктау шеи болады. 581 ж. Тобохан дуние салады, ал Кытайда туржтердш кас жауы, Суй эулетшщ непзш салушы, жауынгер генерал Ян Цзян, Чжоу эулетш хулатады, бул саяси акуалды толыгынан езгертш ж1бередь Гао Бао-нин ез жауларынан кеб1рек жасап, TypKiT хандарыныц одактасы ретшде, Чахарда дербес кшэз болып кала беред! *. Батыстагы сотыс. Щыгыс шекарасында белсещц эрекет ете журт, TypiKTep тап сол мерз1мде батыска жорыктар жасайды. Bip екшз'пт жер1 бастау-деректерде осынау аса мацызды окига егжей-тегжешй жазылмаган, дегенменде окиганыц жалпы жур1сш белгшеп шыгуга болады. Батыс жорыгын Бумынныц udci 1стеми каган бастайды. 1стеми каган бурын да Бумынмен талай рет 6ipre журген, он кесемге,— теп, тайпа кесемдерР9 болса керек — басшылык еткен, бэршен бурын олар Солтусик Алтайдыц угор тектес тайпаларыныц басшыларына уксайды. Олардыц турйстенш кеткен кэз1рг1 урпактары — шорлар, кумандыктар, кулар тагы баскалары болып* табылады. 1стеми хан атыныц TypiKше емес, угорша — аруак атаныц аты40 болуы тепн емес тэр1здь К,ытайлар оныц эскершщ санын 100 мыц адам деп шамалайды, 6ipax бул дерек накты жауынгерлер санын кврсетпещй, колбасшысыныц децгей-дэрежесш, тап осы жерде ец жогаргы дэрежеш керсетед», бул онын “баЬадур-жабгу” 1 деген лауазымына сай келедь 37 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 234-6. Du Mau-tsai, Die Chinesischen Nachrichten..., s. 33. 38 Liu Mau-tsai , Die Chinesischen Nachrichten..., s. 44. 39 E. Chavannes, Documents..., p. 38. 40 G. Gyorffy, Du clan hongrois..., p. 950 sg. 41 БаЬадур — TypiK тЫне VI г. енген монгол ce3i. Жаб*у-к,аганныц орынбасары (Кар- Л. Н. Гумилев, Typxmepdeei..., 24-6.) 32

1стеми ез жорыгын 552 ж. кейгшрек бастаган, ейткеш абарлар сол жылы ел1 де болса Бумынды жерлеуге42 актык ж1берген езшднс дербес тайпа болатын, шамасы, ол 553 ж. кузшде жужандарды б1ржолата оцдырмай жецгеннен кейш болган Tapi3fli. Жортуылды бастаудыц ыктимал уакыты жужандардыц iciH бтргесш, 554 ж. кектем1, дала кекорай шалгынга оранган кез болуга тшс, эрине атты эскерге шептщ калыц есушщ шешупп мацызы бар. Жеделдеткен турлерше Караганда, туржтер жолай купт карсылыкка кездеспеген сиякты. 555 ж. олардыц acxepi “Батыс тец!зше”43 жетед1, 6ipaK оны Каспий TeHi3i емес, Арал Teni3i деп тусшу керек, ейткеш Фирдоуси 1стеми билеген жердщ мынадай шекарасын керсетедк “Шыннан (К,ытай) Жойкынныц (Амудария) жагасына дейш жэне Шаштыц аржагындагы (Ташкент) Гулзарунга (Сырдария) дейш”44. Осынау узшд1 непзшде б!з 555 ж. шекарасын белгшей аламыз: ол Ташкентиц теркжешмен журш, Сырдария Солтуспкке карай бурылатын жерде оны xecin етш, ендж багытымен жылжып, Амударияныц теменн жагы мен Арал тевдзшщ онтуспк жагасы аркылы еткен. Согдиана мен Букар ол кезде эфталиттерге карайтын, жолаушылар43 солармен кактыгысып калады. Сейтш туркггтер 6ip жарым жылда буюл Орталык К,азакстанды, Жетку46 мен Хорезмд147 багындырады. BipaK одан api ic киындай береди Арал тещзшщ тер1скей бетшде олар хуни (хионаттер)4*, уар49 мен огорлар50 тайпаларыныц карсылыгына ушырайды. Тек 558 ж. гана бул тайпалар 4 1стеми батыска жорык, жасаганда агасына epin журген деп, Шаванн ;ателесед1 (Docum..., р.219.) б1рак, Шаванн кез!нде “араг” сезшщ сыры ашылмаганды, ол кей!нг1 “apurim” сез1мен 6ipirin (“V. Thomsen” Inscriptions de Г Orkhon) немесе парпурумдар (П. М. Мелиоранский, Култегш к,урмет1не ескерткш, 65-6., Radloff, Die altturkischen Inschriften, 1895, s. 429) деп окылган жэне Радлов осынау этникалык топты теле тайпасы Фуфоломен салыстырган. Мэселен! TypiK галымы БаЬауеддин бкелдщ Kokturc yasitlarinen “Apurim lari ve” “Fu-lin” problem, Bellten IX 33 (TypiK тарих когамыныц журналы), онда талым шурим — Рим ягни Византия екенш дэлелдейдк Осы жэне баска да зерттеулер фкасында батыс жорыгыныц уакытын дэл аныктауга жол ашылды, сонымен Sipre Шаваннык тур1к халкыныц ек! каганаты — Батыс пен Шыгыс тармагы Sip мезНлде болган деген болжамын жокка шыгарады. 1стеми батысты мгындыруга немере inici Муганханнын, жабгуы ретшде аттанады, ал 'Култепнн1н улкен жазбаларында” агайынды exeyi шыгыс тур!ктер1нщ аргы ата- :ы деп атауы ертеде бу халыктык ек! тармагы болмаганыныц куэс!. Бел1ну тек /II г. болды, оны 6i3 кейш айтамыз. 43 S. Julien, Documents..., vol. 3. p. 331. 44 Firdousi, Le livre des rois, VI, p. 310. 45 Бул факт тек Ган-муда аталган (Кар. Иакинф, Кытай тарихы). 46 Сол а раны мекендейтш Шу тобыныц та йп ал ары дулу, нушибид1ц эдет- ■урпы туркИтермен б1рдей, т!л1 де жакын ей (Е. Cnavannes, Documents..., P. 47). 47 Турк1т ханына багынатын тайпалар арасында холиаттар да аталады (Менандр, 381-6.) оларды орыс шеж1рес1ндег1 хвалистер мен ягни хорезмд1ктермен iip санайды (С. П. Толстое, Жаца жыл мейрамы..., 95-6). 1 — S55 33

талканд алады да, тур^ттер багынгысы келмегендерд1 алдына салып айдап, Едивден барып шыгады. Олар уар мен хуни тайпаларыньщ журнагы — He6api 20 мындай адам ед131, кейш олар 6ip халык — авар32 болган. Турк1ттер Ед1лд1 Kecin етпеген, Жайык ещршдеп даланы каратумен шектелш калган. Осымен 1стемидщ батыс жорыгы 6iTKen. Терт жылда колжеткен жеткгпктерА каганат алдына 6ipKaTap жана саяси м{ндеттер кояды. Бук1л азиялык даланы камтып жаткан 6ip мемлкеттщ пайда болуы Кытай, Византия мен Иран eлшiлiктepi кызмет! ушш орасан зор мацызы бар факторга айналады. Ен бастысы — Византиянын кереген де нэзж саясаты себебшен, VI г. 50-mi жылдарынын аягыцда Кара тен13 enipiiweri саяси жагдай шиелешст, киындап кеткен едй Дон мен Днепрдщ теменп жагындагы облысты болгар халкы — кутыргырлар коныс етедк Олармен туыс утыргырлар Кубанда туратын. Кутыргырлардын Фракияга жасайтын жортуылдарыныч KacipeTiH шеккен Византия кайта-кайта кеп тарту-таралгылармен елшшер ж1берш, утыргырларды кутыргырларга карсы согыс ашуга айдап салады. Юстинианнын суркия саясаты осынау туыскан exi тайпаны 6ip-6ipiM6H кыркыстырып, кырып б!туге жетк1зед133. Утыргырлардыц шыгыс жагыпнда, Дагыстандагы Кум езеш аймагында аса жауынгер тайпа сабырлар бартугьга. Сабырлар эуел1 Иран жагында, сосын оган карсы шыгып, византия-парсы согысына белсене катыскан едй 552 ж. олар Агванияны жаулап алады, 6ipaK 554 ж. парсылардан женшп калады.54 Кубанныц бойын Византиянын адал одактасы аландзр мекендейтш. Солар аркылы гректер жана жабайы халык — аварлардыц пайда болганы туралы хабар алады. Аварлар Кара тен,»з алк,абында. Турют баскыншылыгынан кашкан аварлардын xaлi сырт кезге мушкш кершетш едн олардын артында ездерш он орап алатын аса купт жау бар, алХионитгер — сармат — алан тайпалармнын уРпагы> Сырдариянмн темешндеп С. П. Толстое ашкан “Сазды калалардын гургындары” (пар. Л. Н. Гумилев, Эфталиттер..., 134-6.) 49 Уар яки вар — Хиониттер Kepuiicl, угор тобынын тайпасы (пар. Феофмлакт Симокатта, Тарих, 160-6.) 30 Огорлар яки угорлар — венгрлердщ аргы теп; VI г. олар Башкуржер!н Едш мен Жайык, арасмндагы даланы мекендеген (пар. Э. Молнар, Венгер халцыныц..., 96—97-6.) XIII г. Башкурт халкы венпрлерге тусМгН ез т1лдер!н сактаган ед! дейд! Рубрук (Шыгыс елдер^не.., !22, 211 -66.) 51 Дестунис, Византия тарихшылары, 374-6. М. И. Артамонов, Хпзарлар, 24-6. 52 Ф. Симокатта осынау жалган аварларды “Орта Азияны мекендейтЬ "шын аварлармен" ягни абарлармен шатастырмау керек деп адей! ескертед!. Fyj мэселе уза»; талас-тартыс тудырган (кар. М. И. Артамонов, Хазарлар тарихы 64-65-66.) 53 М. И. Артамонов, Хаэардыц..., 22-6. 54 Lebeau, Histolre du Bas-Empire, t. 9, P. 328. 34

дында — согыска эбден ет1 елш, уйрешп кеткен жэне жауларын жене де бигетш, кисапсыз кеп, бай халыктар тутасып жатыр. Аварлар болса, мал-мулкшен, туган елшен айырылган кашкьшдар едь Ал, олар калай жэне кайтт аман калды, аман калганы былай турсын, жецкке де жегп — мше бул суракка жауап беру ушш, сол кездщ саяси акуалын мукият карал, безбендеу керек. Аварлардын 6ipimui м1ндет! душпанынан кара узш кашып кету болатын. Олар бул максатына жетед1, ейткеш бул кезде Орта Азияда эфталиттер белсенш шыгады да, 1стемнщ жолынан кайтарады, ол кетершде: “TypiK семсершен кутылатындай, аварлар ауамен ушатын кус емес, тещз тунгиыгына cyHrin, жогалып кететш балык емес, олар мына кара жердщ успнде кангырып журедщагы! Эфталиттердщ кезш куртканнан кейш, аварларга бас саламын эл1, олар менщ кайратымнан кайда кашып, кутылар дейсщ!"55,— деп жар салады. Хосрой Ануширван Юстинианмен бейб1т шарт жасап, назарьга шыгыска сала бастаган кезде барып, 1стеми эфталиттерге карсы белсещц кимыл-эрекет icreyre кешед1. Орта Азияда тупкшк™ бтмге 571 ж. келедк Турк>ттер тек осыдан кейш гана кайтадан батыска кез сала бастайды, 6ipaK аварлардын тыныс алу кезш табысты турде пайдаланганы сондай, оларга Гстемиханныц колы жетпей калады. Турюттерден кутылып кеткеннен кейш, аварлар енд1 одактастар 1здей бастайды. Олар Аланныц KeceMi Саросийден6 ездершщ Византиямен жакындасуына кемектесуш сурайды. Саросий аварларга кол ушын береди олардын елппсшщ Лазикага жетуше кемектесед1 де, сол арадан ол Константинопольге женелттедь 6ipaK оны кабылдаганымен, сенбейд! де, он кабагын бермейдь Дегенмен Юстиниан бутан жауап рет1нде семсерпй Валентин бастаган елшшкта ж^бередь Валентин аварларга мол сыйлык экелш, империянын жауларына карсы урыска шыгуга усыныс жасайды, ал, олардын жауларынын ен улкеш Иран болатын. Сейтш одак та курылады (558 ж.). BipaK аварлар Византияиын жауларына шабуыл жасау орнына, онын сдактастарына бас салады. Сабырлар олардын 6ipimni курбаны болады, олар осынау жаца халык “варды”, Азияныц ездерш V г. орта кезаде талкан еткен нагыз аварлары (абар) екен деп ойлап калады. Осы 6ip гусшбеспк сабырлардын зэресш ушырып, аварлар жецгсше жол ашады. Т1лдеп болмашы гана кателж 6ip халыктыц тагдырын шешедь Сол сиякты империянын адал одактасы утыргырлар сабырлардан кейш соккыга жыгылады, сонымен 6ipre Донныц геменп жагындагы сол жагалауды мекендейтш залдар да жэб4ржапа шегедь Будан кейш аварлар Донды кектей ©Tin анттарга яап койып, ол халыкты аксирак eTin, талап-тонап кетедь 33 Менандр, 328-6. 56 Г. В. Вернадский бул icicium аты емес, “Сар-и-оси, ягни "остардын басиысы" деген лауазым деп болжайды (G Vernadsky, Ancient Russia, p. 194). 35

Кавказда аварларды бфаз уакыт аландар колдаса, Кара тещз аймагында ол роль енд1 кутыргырлардын emxiiciHe тиедь Бастау деректерде аварлар мен кутыргылардын арасында ода к жасалганы туралы тже сштемелер болмаганымен, кулин окигалар барысы мен келденец мал1меттер ондай одактын болганын ойга салады. 551-ден 558 ж. аягына дешн кутыргырлар Византия империясынын шекарасына тшсуге бата алмайды. Муныц себептер1 кептен мэл1м: византиялык елшшк кызмет^нщ ерекше ептшкпен нэзЬс журпзшуше байланысты, кутыргырлардын шыгыстагы шекарасына утыргырлар кауып тендарсе, батыс шекарасына Каратещз алкабьшдагы даладан TepicriKKe карай созылып жаткан орманды дала аймагын турак ететш кабыргалы калын журт анттар тайпалары удайы кауып тенд1ретш. Менандр, аварлар “утыргырлармен урыс бастап”, содан кейш узджаз жортуылдап, анттар жерш кулазытьт тастады деп жазады. “Ант билеупилер! кедей бишаралар дэрежесше TycipL/nn, барша ум1т-сешмдершен айырылады”37. Bip еюшшт1 жэйт, Менандр анттардын кандай ум1т-сешмдершен айрылганыи айтпайды, жалпы ал ганда, онын энпмесше ундемей кеткен жершщ кептт сондай, онын авар-византия келксездершщ нэтижеа женшдеп хабарламасын сын кез1мен кайта караудын кажетпп пайда болады. Валентинтн елшьпшнен кейш аварлар тек Византиянын жактастары сабырларды, утыргырлар мен анттарды гана берлж'прш, шабады. Осынау кимыл-арекеттер Византия муддеане керегар келш жаткандыктан да, Ираннын утып шыккандыгы табиги нэрсе. Шынында да келкхездер Tirni earn болган куннщ езшде де, аварлар тек Константинопольге гана колка салып, Ктезифовды кезге шмед! деп ойлаудын 03i мулде мумкш емес. Егер аварлар мен парсылар взара ода к жасаскан деген жорамалды кабыл алсак, онда аварлардын Кавказды тастап кетуге нелжтен мэжбур балганы айкындала туседь Византиянын адал одактасы, алан кнэз1 Саросий бул жагдайда аварларды демеп-жебей алмайтын болды, ал мундай TiperiHeH айрылгасын, аварлар Кавказ бектерлерщде турактап кала алмайды, ейткеш олардын артында туркггтердщ каИарлы эскер1 турганды. BipaK гректердщ кутыргырлардагы жауы Заберган, езшщ Византияга жэне онын дос-жарандары — кутыргырлар мен анттарга карсы куресше аса кажет, авар сиякты жана одактас тапканына куанбаса ренж1мегеж TyciHiKTi болса керек. Шынында да аварлар утыргырларлы талкандап, кутыргырлар тылындагы кауыпты жойганнан кешн, Заберган Балканга тагы да жорык ж а сап, Константинопольдщ тубше дейш жетедк Авар елшЫпюн i3iH суытпай, тап со мезгщде Константинопольге турк1т елшшер! келш (558 ж. пплде), шын кенишен кабылданады. ЭсШ, грекавар карым-катынасынын суи тусуше бул да эсер еткенге уксайды. 57 Менандр, 324-6. 36

Хош, сонымен 558 ж. Византияга карсы жана купт жау тауып, кауыпты керш1лерд1 ез шекарасынан Балканга карай Kemipin, парсы елшЫк кызмеп жещске жетедк Эл1 алдагы окигалардан кершетшдей, парсы-авар одагы 628 ж. дейт eMip cypin, Византия империясын жэукемдеп тастай жаздайды. Анттар аварларга Мезамир деген елиисш ж1берш, олармен келюмге келмек болады, елшшщ ен шугыл мшдета туткындарды сатып алу едк Мезамир аварларга келгесш, тым мардамсып, тасырлап кеткеш сондай, аландар онын елшиик дэрежесше карамай, елт1рш тастайды. Елппсшщ кезш жойгасын, аварлар анттарды талау-тонау, кулдыкка салу эрекетш жалгастыра бередь Осындай кайратты одактастыц колдауына суйенген кутыргыр KH93i Заберген, шыгыстан езше ешюмнщ кауып тещцрмесш бшгесш, склавиндермен одак курады да, Византияга басып юредь 559 ж. наурызында ол Дунай музынан етш, калын колын уш отряд ка беледп онын 6ipeyi Македония аркылы Элладага, сосын Фермопильге барып Kipefli, eximnici Фракиялык Херсонесп коргайтын бекипстерге кауып тещцред1, ал e3i баскарган ушЬши отряд, Узын корганнын жер сшкшушен пайда болып, элдеюмдердщ кылмысты салактыгынан бггелмей опырылып калган санлау аркылы iniKe бузып-жарып Kipin кетедк Константинопольде урей кушейедк ел баягыда умыт болган карт колбасшы Велизарийд1 тауып алады да, ол туз тагыларын астанадан apipex куып тастайды. Баска отрядтардын да шабуылы тойтарылады. BipaK оган карамастан, Заберген Фракияда косынын курып тастап, кашан оган кыруар акша телеп, утыргырларга бершетшдей “тарту-таралгылар” бершед1 деп серттескенге дейт, елд1 берлж'прщ талай бередь Тек содан кейш гана кутыргырлар елден кетш калады. Юстиниан колма-кол утыргырлар KeceMi Сандилхпен хабарласады, содан кейш утыргырлар Заберганньщ Фракиядан кайтып к еле жаткан отрядтарынын 6ipiHe шабуыл жасап, оны жойып ж!беред1, тартып алынган олжаны Сандлих гректерге кайтарып береди Осынын i3bnne басталган согыс exi халыкты калай кансыратып 0лcipeтce, тап солай аварлар пайдасына асып, оларды кушейте туседк 565 ж. империянын ез кудырет1 жeтeдi деп санап, Юстин II аварларга салык телеп туруды токтатады. BipaK аварлар купи есе бередь 565 ж. олар Тюрингияны талкандап, франктер корол! Сигезбертп сыкшеп, 6ipa3 шанын кагады. 567 ж. аварлар Ланговардтармен одактасып, Византия жэрдемдесш турган гепидтердщ тубше жeтeдi де, Тисса алкабын жаулап алады. Лангобардтар Италияга кеткесш, 6ip жылдан сон, аварлар букш Паннониянын кожасына айналып, Орталык Евро паны каИарымен калтыратады. Олардын кол кушш курайтындар шшде анттардын, батыс славяндар мен авар ханына 6ip жолата багынган кутыргырлардын кемекцй 0cкepлepi бартугын. Аварлардын 6ipimni ханы Баян, Византияга кыр керсетш, арсыздыкпен: 37

“мен канша кырылса да жаным ауырмайтын осы сиякты адамдарды Рим жерте ж!беремш”— деген гой, сейтш шапкыншылыкка 10 мьщ кугыргырларды женелтед138. Жогарыда сипатталган окигалар VI г. 60-шы жылдарындагы халыкаралык саясаттыц inuci cepinneciH ашып керсетедк Иран мен Византия 6iTicnec жау болган. Византиянын душпаны ретшде, аварларга Иранмен одактасу аса кажет болады, ал аварлардын хас жауы туркггтер Византиямен емш-еркш достыккатынас жасай алатын едь BipaK куш-куаттын осылай орналасуын, туркггтерге де, И ранга да жауыгып алган эфталиттер мемлекет} киындатып ж1бергендь Сол себеш! де 1стеми ханга Юстинмен келксез59 журпзгеннен repi, X ос рой Ануширванмен одактасу элдекайда тшмд1 едь 560 ж. шамасында парсылар мен туркггтер ектемдж одагын курады: 6ipimnuiepi “Перез шахтын кегш кайтармакшы” болса, eidHiiiwepi Согдиананыц гулденген шаЬарларын жаулап алу ушш одак жасайды. Эфталиттер лаждын жогынан eid майданда, TinTi уш майданда б1рдей соты сады, ейткеш эфталиттер ханы Михиракула Пенджаб пен Кашмирд1 билеп турып, ундшермен кажымай-талмай шайкаса беред161. Эфталиттерд1 талк,андау. Сасанидтер Иранынын шыгыстык саясаты жетк1/пкт1 зерттелмеген, 6ipaK бастаухатта сакталган узж-созык мэл1меттердщ e3i онын икемд! де кереген саясат болганына зерттеуштердщ кезш жетюзедь Мэселенки, TepicriKБатыс Кытайдын кушейш шыга келгенш Иран б1рден байкайды да, ше-шала 555 ж. Чаньанга парсы елшшп келедь Осымен 6ip мерз1мде елшшер TypiKTepre де женелтшед! (ол эрине ертерек келедО, олар одак курып, оны шахтын 1стеми ханныц кызына некелесумен бек1тед1 . Эфталиттер одактасы — жужандарды жогалтканнан кейш мазасызданып, 553 ж. К,ытаймен карым-катынас орнатуга тырысады, 6ipaK Батыс Вэй империясынын билеупиа Юйвынь Тай турк1ттермен одактас болатын, сол ce6enTi де эфталиттер Менандр, 391-6. Fidousi, Le livre rols, VI. p. 310. *° Tabari, Zotenberg 6 PP. 161—162. 1 H. К. Синха, А. Ч. Банерджи, Yndicman тарихы, 94-95-66. 62 Фирдоуси осы некен1ц киылуы эфталиттер талкандалгасын ягни 569жылдан кейш болган дейд1, 6ipaK тур!к эйелдш улы Хормизд IV такка 579 ж. отырган, ал 590 ж. 6 акпанда тактан туаршген, сонда ecnipiM улы болган (Себеос, император ИраклдЩ тарихы, 34-6. Н. В. Пигулевская, Византия мен Иран, 88-6.). Мундай кеш датаны Шаванн да кабылдамаган (Documents..., р. 229), 6ipaK Тавари неке кию, одактасу эфталиттермен согыстан 6ip жыл бурын болган дейд1, ал согыс кытай мэл1метшде 555 ж. басталган: Теп кытайлар хабарды парсы елшшгшен алган сиякты. Бул дата 1стемидщ батыс жорыгынын басталуына сэйкес келед! де, Хормиздщ жасы шуба тугызбайды. Ол каза тапкан жасы 36-да, баласы 16—18 жаста (кар. Th. Noldeke, Geschichte der Perser und Araber, s. 187; Tabari, Zotenberg, pp. 161-162). ЕлшЫкт! сол сиякты Белазури жене Ибн-Хордадбекте атап етедь 6ipaK олардын жазганы бурмаланган жэне шындыкка жатпайды, (кар. A. Christensen, L’lran Sous bes Sassanides 1994, p. 380). 38

ынтасына онша ыкылас б1лд1рмесе керек. TinTi эфталиттердщ ез арасыцда ауызб1рл1к болмаган. Катулф атты бекзада Гатфар патшаны согыска xi6eprici келмейд1, 6ipaK патша намысьша тигесш, ез руластарын тастап, парсы шахына63 кашып кетедь Белсенд1 согыс эрекеттер1 560 ж., Гатфардын e3i арандатуга KipicKediH, басталып кетедь К,аганныц шахиншахпен жасаган карым-катынасынан секемденген патша, олардыц жакындасуына кедерп жасау ушш колынан келгеншц бэрш жасамак болады. Согдия аркылы кетш бара жаткан елшшер, кашып кутылып, осынау кайгылы хабарды 1стеми ханга жетюзген64 салтаттыдан баскасы — тугелдей бауыздалады. Енд1 согыс болмай калмайтын едь 1стеми кол астындагы кулл1 эскерш жинайды, олардыц арасында бутан дейш эфталиттердщ боданы болып келген хотандыктар да65 бартугын. X ос рой Ануширван одактасыныц алдын алып, 562 ж.66 эфталиттерд1 6ipimni рет жецш шыгады, 6ipaK согыс бунымен аякталмайды. Туркггтердщ алдыцгы лепюц курбандыгына Шаш (Ташкент) шалынып, туркптер кала тургындарын кырып салады67. Сосын туркггтердщ басты купп Шыршык езеншен кектей етш68, Маймургте эскертщ алдыцгы тобымен69 косылады. Эфталиттер Букара тещрегшде топтасады70, 6ipaK гажайып TypiK атты эскершщ жазык жердеп арт&кшылыгын ескерген Гатфар, согысты куба жонда бастамай, тау арасына шегшш кетед1 де, Несеф (Каршы)71 мацында бастайды. Фирдоусидщ сезше жугшсек, согдылар TypKirrep шабуылдап к еле жатканда зар ещреп жыласа да, эфталиттер ушш согыскысы келмейдь Несеф касындагы согыс ceri3 кунге созылады, акырында эфталиттердщ кул-талкан болуымен б1тед1 (565 ж.). Аман калгандар бас косып, эфталит мемлекетшщ дербес дэуреш еткешн тусшш, Гатфарды тактан кулатады да, Шаганиан беп Фагонипт патша eTin сайлайды, оган Xос рой Ануширванга багынуды мшдеттещй, олардыц nixipimne, енд1 туркптерге тек сол гана карсы тура алады. Xос рой 6ip мезгище каганныц хатын жэне Фагоништщ багынатыны жайлы усынысын алганымен, екеуше де жауап кайтармайды. Бекзаттардыц батыс шекараны жаланаш 63 Менандр, 328, 372-66. 64 Firdousi, Le livre des rois, VI, p. 310. 65 Ibid, p. 312. 66 Менандр, 377-6. Vivien de Saint Martin (Ler Huns blancs..., p. 77) жакынырак, датаны — 563 ж. айтады. 67 Firdousi, Le livre des rois. VI, p. 312. \ 68 Г. В. Птицын, "Шахнаманьщ" географиясы..., 302. 69 Маймург — Самаркан облысындагы бектш, Зеравшанныц тускей бетшде (В. В. Бартольд, Туркестан..., 95-6.) 70 Firdousi, Le livre des rois. p. 312. 1 Lebeau, Histoire du Bas-Empire, t. 10, p. 63. 39

кдлдырудан каунптенген шюрлерше карамастан, ол куши эскерш бастап, Хорасанга аттанады. Ортак жауы куйрегенсш, одактастар езара жау болып алады. Каганат пен Иран арасындагы осы кезге дейт ортак жауды жецу кажеттт epmin келген алауыздыктар енщ айкындала тускенде, олар ымырага келмейтш терец де катал алауыэдык болып шыгады. BipaK 6i3 оны талдауга келеа тарауды арнаймыз, ал K93ip эфталиттерге кайта ораламыз. Кару-жарак куппмен, ракымсыз каталдыкпея Орта Азияда басшылык еткен эфталиттер ездер1 жаулап алган елдерге жаксы керше алмаган еда. 1 Орта Азия ушш VI гасыр экономикалык жане мадени ерлеу flayipi болады. Калалар ecin, байн бередь егш шаруашылыгы, кол eHepi мен сауда-саттык эркендеп, гулдене туседо. Со заманда согдылар нагыз тажрибеш жэне emi кепес-делдалдар кызметш аткарады. Олар ежелп керуен жолын пайдаланып, Кытай мен Жерорта тещз1 арасында тнянакты байланыс орнатады. Б1рак сауда-саттыкка жужандардын канталапай каракпшлыгы, эфталнттердщ удайы кершшершен узджаз журпзген согыстары KecipiH типзед!. Туркитер Согдиана мен даланы 6ipiKTipin жхбереда де, сауда-саттык улив кереметтей колайлы жагдай тудырады, сол ce6enri де согды xenecrepi турют хацдарыныц ад ал бодандарыка айналады. Сейтш Орта Азия каганаттыц тутас белшегше айналады. Осы жагдай эфталиттердщ кек алуга деген жолын кесш тастайды да, туган тауларында туйыкталып кала беруге мэжбур етед1, олардын журагаттары осы б1здщ заманга дейш ж еткен . IV тарау Ж1БЕК ЖЭНЕ КЕРУЕН ЖОЛЫ Керуен сауда. Эфталиттер мен Солтуспк Кытай патшалыктарын куйреткеннен кейш, туркггтер саяси гана емес, экономикалык кудыретке де не болады, ейткеш Батыс пен Шыгысты косып жаткан улы керуен жолы солардыц колына келш туседь Бул жол Чаньаннан басталып, кыраттардан ылдига тусетш сансыз езек-булактармен суарылатын толып жаткан алкаптар аркылы, Наныпань жоталарын куалап тарта беретш. Жолдыц бул белеп жеэдл еда» 6ipaK сосын кумекиен шелда басып, Хами кегалды аймагына жету, одан асып, Люкчун шункыры табанымен Турфанга бару онын ец киын кезещ саналатын. Осынау ею кегалды аймак жэне кершшес б1рнеше гулстан жайлар Гаочан кшэздйгш курайтын, оны ездершщ жана отанына эбден уйрегап алган, б1ркездеп кытай эскери коныстанушыларыныц урпактары мекендейтш. 72 Firdouei, Le livre dee role, VI, p. 316. 73 Л. H. Гумилев, Эфталиттер..., 129-140-66. 40

Гаочаннан бастап, жол eitire айырылатын. Оныц 6ip тармагы Тянь-Шанныц тускей жоталарын жиектей журш, К,арашар, Кучу мен Аксу аркылы Ыстык кадей жанай отырып, Шу езеш алкабына тусш, содан Талас алкабы Исфарадан барып 6ip-aK шыгатын. Жолдыц екшпй тер1скей тармагы да Гаочаннан басталып, оцтустж Жоцгарияны жагалап, YpiMnii, Манас, Kypxipeycy мея Ерен-Шабырган тауы аркылы журш барып, Lie езешнщ алкабына тусш, сосын тускейге карай тартып, Орта Азияга бет алатын. Булардан баска тагы 6ip киын жол бар-ды, ол ТяньШань асуларын асып, Карашардан Юлдуз алкабы аркылы 1ле аймагынан келш шыгатын, 6ipaK ол жолмен журт ете сирек журетш1. Орта Азияда керуендер тыныс алатын. Ец ipi аялдама — тасымал пункттщ 6ipi Пайкент болатын. Жол одан api Хорасан аркылы Рей мен Хамаданнан етш, Византия бекшнл Несевия (Низиб) аркылы Сирия мен Константинопольга карай кететш. Кытай тещзшен Персияныц шекарасына дейт 150 кун журу керек болатын, ал осы арадан рим шекарасындагы Низибке дейш тагы 80 кун журу керек ед12. Сауда-саттык казандай кайнап жататын жэне тшмщ болатын, 6ipaK шынайы шаруашылыкпен кун керетш халык букарасына кызмет етпейтш, тек сэн-салтанат жиИаз-мулжтерше муктаж, элеуметтж сатыныц бшгшдег! бай-багландарга кызмет ететш. Кытайлар, мэселен, Ираннан тек ез патшайымдары уппн аса кымбат туратын, кас пен кез сурмелерш алдыратын, сол сиякты вавилон юлемдер1 сирек кездесетш мулж ед1. Акырында Кытайга Сирияныц табиги да жасанды асылтастыры, Кызыл тещздщ шжу-маржандары, Сирия мен Мысырдыц маталары, Kind Азияныц eciprne нашалары3 жетюзигетш. Б1рак сауданыц ец мацызды мулю ж1бек болатын, ол Европага Августыц заманынан4 6epi тусш туратын. Византияныц ж1бекке деген муктаждыгы аса зортугьш, ейткеш ол хан сарайы мен аксуйектердщ кажетше гана емес, туз тагыларымен кдрым-катынаста, мэселенки, кемекпп аскер жалдаган кезде валюта есебшде пайдаланылатын. Юстинианныц букш элемд1 билемек болган астамдыгы Византия укшетш, тшп агылшын-сакс корольджтерш де коса, Европаныц барша мемлекеттер1мен елпшшс байланыс жасап туруга мэжбур етеда. Тарту-таралгыга, парамен сатып алуга, жауынгерлер жалдауга кисапсыз ж1бек кажет болды. Византия ж1бек уппн Европадаи одактастарды да, жалдамаларды да, кез келген Е. Chavannes, Documt-ntt..., P. S. Yiuituui жолмен 1693 ж. Кыргызстан аркылы Кдрашарга жетеен бфшиЛ евроналык В. И. Роиороткий болды (кар. В. И.' Робороы*ий, Шыеыс Тянь-Шаша саяхшп...) 1 Ш. Диль Юстиниан..., 542-6. 3 A. Christenaeu, L’lran sous Les Saasanides 1944, p. 129. 4 Me. Govern, The Earlu Empires p. 5. 41

товарды да, кулдарды да алып отырады. Византияда ж^бек алтынмен, асылтастармен б1рдей багаланатын5. Б1рак Византияны осынау аса багалы матамен жабдыктайтын куретамыр Солтустж Иран усймен ©тетш, сол себегт де сасанидтер ук1мет1 керуен саудасын бакылауды 6ip сэтте ез колынан шыгарган емес. Шша ж!бектщ басым белшн ендеу ушш ездерте алып калып, ирандыктар ез буйымдарын ездер1 койган багамен батыс елдерше эрдайым сатып туруга зор мумкшдж алганды6. Византия империясын эларету ушш парсылар, элбетте, тауар айналымын улгайтуга емес, Византиядан акшаны саумалап, негурлым кеп алып, оны саяси жэне эскери жагынан калжыратпак болып, ж1бектщ наркын кымбаттата тусуге тырысады. Тауар айналымын улгайтудыц Иранга заредей де пайдасы болмайтын, ейткеш Византия ж1бектщ багасы кандай болган кунде де, оны Европа базарына кайта сатып, есесш кайтарып алар ед1, бул оныц эскери кушш ecipe тусуге кемегш типзедь Сондыктан да парсылар ж1бек багасын кымбаттатып коймай, сол сиякты батыска шыгаратын ж1бектщ санын да шектеп7, онымен сауда жасау iciH мукият елшеп кояды. Эрине, Византия бул киянатты жагдайга тезе алмайды, ейткеш ж1бекке артык акша телеу аркылы ол езшщ ата жауы Иранды кушейтед1 гой. Кеп согыстыц ара-арасында ес жиган кездер1 константинопольдж патша сарайы ел imiHeH мемлекет жауларыныц колына канша алтын зая к етш жатканын кынжыла отырып керед1в. Б1рак экономикалык юрштарлыктан кутылуга жасалган эрекеттен ештене де шыкпайды. 531 ж. шамасында Юстиниан, африка Kenecrepi делдалдык роль аткарып, хибекп YHfli мухиты аркылы9 тасу iciH жекге салса деген тшек айтып, Эфиопиямен кел{спекпп болады, 6ipax парсылардын YHai порттарындагы ыкпалыныц куштЫп сондай, эфиоптар олардан ж1бек сатып алудыц монополиясын тартып ала алмайды, ал 532 ж. жасалган бтм сауда-саттыктыц уйрешшкт1 тэрт1бш калпына Tycipefli10. 540 ж. Иранмен арада басталган жаца согыс Юстинианды арнаулы жарлыкпен жiбeктiц багасын кемггуге мэжбур етед1, 6ipax парсы кепестерше ж1бект1 осынау багамен саттыруга em6ip мумкшдж болмайды. Соныц салдарынан Сириядагы ж*бек токитын манифактуралар шиюзат жетпей, токтап калады . 570 ж. Ануширван Иемещй басып алып, Византиянын К,ызыл тещз 5 Кар. Гелиодор, Эфиопика, 99-6. 6 A. Christensen, L’lran sous Les Sassanides, 1944, p. 128. H. В. Пигулевская, Византия елшШк цызмет1..., 187-6. 7 Ш. Диль, Юстиниан..., 543-6. 8 Сонда, 544-6. 9 Н. В. Пигулевская, Византия елишйк к,ы зм ет1 198-6. 10 Ш. Диль, Юстиниан, 546-6. 11 Сонда, 548-6. Н. В. Пигулевская, Византия Унд'ютанга жету жолында, 90-94-66. 42

бен Ущц мухиты аркылы шыгыска баратын жолын б1ржолата жауып тастайды. Тап сол кезде тарих ойынына жана кешпкер — Typix каганаты шыгады. Тур!ктерд1ч алым-салык рет1нде К,ытайдан орасан кеп ж1бек алатынын 6i3 жогарыда айткан едж. Хандар уйлерш ж1бекке канша малындырып койганымен, олар алган ж1бегш тугелдей пайдага асыра алмайды. Эфталиттерд1 талкандаганнан кейш, согдылар турют ханыныц боданына айналады. Олар кептен 6epi Шыгыста да, Батыста да жылпос делдал жэне кепес ретшде эйгш болганды. Эфталит кожайындарын турюттерге алмастырганнан олар утпаса, утылган жок, себеб! олар Азияньщ iniKi облыстарына eiu6ip кедерпаз жэне ештенеден кауыптенбей-ак бара беретш бодцы, вздершщ басы артык ж1бектерш сатуга умтылган турк1ттер сиякты, ж1бекпен сауда жасау iciH мейлшше кенейтуге согдылар да муддел! тугын. Маннах деген согды. Сонымен согды Kenecrepi эфталиттердщ куйретшгенш ездершщ баюыныц басы деп есептегеш эбден дурыс едь Шынында да К,ытайга баратын жол ашык та кауыпсыз болатын, ол туркггтердщ ездер1 тонап алган немесе салыктан тускен ж1бектерш кайда коярын бшмейтш, сол ce6enTi де арадагы дэнекер-делдал бурын болып кермеген дэрежеде байып кете алар едь Мшдет тек ж1бек-п Византияга жетюзу гана, 6ipaK ол женшде парсы шахымен келн:у керек. 1стеми хан ез тарапынан жана бодандарынын тшегш орындауга тырысады, себеб! бул оныц кенщдес-жакындарынын мудделер1мен сэйкес келш жаткан. Сондыктан да хан Маннах деген согдыньщ езш Хосрой Ануширванга, шалымды согдылар колында жиналып калган мол ж1бек корын Иран аркылы алып етуге руксат сурау ушш, екшегп ejimi eTin ж1беру женшдеи тыегш шын ыкыласымен макулдайды. Елпй Timi парсы шахынан саудага катысу женшен ягни ж1бект1 сатып алып, оны Батыска апарып кайта сатуга усыныс жасайды12. Мундай шараны жузеге асырган кунде согдылар тауар багасы женшен аздап шыгындалса да, онын айналымын молайтып, пайдага лаш-етектен келер едь Элбетте, парсы yKiMeri мундай мэмлеге кенбес ед1, ейткеш букш ж1бек корын Византияга етюзш ж1беретш болса, енцц б1рнеше жылдан кейш Евфрат бойында жалдамалы эскер кара курымдай каптап кетер ед1 де, оган тойтарыс беруге кулл1 Иранныц куш-куаты жетпес едь Ал, ж1бект1 ел гашде пайдага асырайын десе, оган Иран журтыныц сатып ал у кабълетшщ теменщп бегет болады. Византия императорынын батыс саясатын журпзу ушш ж1бек калай кажет болса, парсы шахы ж1бекп сатып алып, езшщ шыгыс саясатын журпзуге кажет алтыннан айрылады. Одактас ханы мойнына арта салган ауыр жагдайдан Хосрой кутылу жолын табады. Эфталит Катулфтын кенеамен, экелшген 12 Менандр, 371-372-66. 43

ж^бектщ акысы теленед1 де, ол табанда елштщ кез1нше ертеледь Бул согдыларга парсылардыц кэзтп калыптаскан жагдайды езгертуге жол бермейттт керсетед1 . Согдылар дереу ханга келш, арыздарын айтады, сосын хан бул тартысты реттеуге бел байлайды. Ол И ранга турюттерден куралган жаца елшипкп жЛбередь BipaK бул елшшер де куралакан кайтады. “Жыгыл ганга — жудырык” дегендей турю елшшер1 белпаз 6ip аурудан каза табады; олардыц тек ymeyi гана кайта оралады. Бул кезде Маниах, Иранмен жасалган одакты бузып, Византиямен карым-катынас жасау жешнде ханды азгырып койган едь Алайда ж1бекп Каспий тещзш айналып етш, Кавказ аркылы тасу api кымбат, api кауыпты болатын: турют найзагерлертен коркып кашкан угорлар кепестер керуенш оп-оцай тонап-талап, жусатып салар едь Иран аркылы журетш жол тете де женштугын. Сол себеип де 1стеми хан егес-тартысты кару купнмен шешпекке бел байлайды. Ол елшшерге у 6epin елт1рд1 деп жариялап, журт кезше кек кайтарушы болып кершед114. 031 бастаган согыстыц киындыгын анык тусшген хан одактас тауып алганша асыгады. Ол Константйнопольге сол баягы Маниахты бас етш елшшер ж1беред1, оган император Юстинианмен сауда жешндеп шарт кана емес, Иранга карсы эскери одак жасауга тапсырма бершедь Маниах Константинопольга Кавказ аркылы барады. Ол онда дер кезшде келген екен. 568 ж. Лан13 Кар. Н. В. Пигулевская, Византия елшшк к,ызметл..., 209-6. 14 II. В. Пигулевская (Византия Унд1станра жету жолында 202—204-66.) бул мэселен1 баскаша тус1нд!ред1, 6ipa* меньше онысы дэлелд1 емес. Ол “шала кешпел1 (Л. Г.) жагдайдан шыкпаган тур1кттер кецЫен сауда жасауга кулыкты емес ед1, тек ез бодандары — согдылардыц кысымы аркасында рана, олардын Маниахты бас eiin Иранга елш! ж1беру!не кел!ам бердГ— деп есептейдь Алайда тек кешпел! турк1ттер гана Кытайдан ж!бек алып, онымен согдыларды камтамасыз eTin турды, ейткен! кьггайлар согыссыз еишмге жеткЫк-п мелшерде ж1бек берген емес. Егер олар Ж1бек саткан куншн ез!нде, ондай баганы согдылар да, парсылар да телей алмас ед! жэне косымша пайда таба алмас ед|. TypiKTep ж(бек11 салык, ретшде жэне олжа eiin алгандыктан да, олар оны согдыларга ете арзанга берген, сол себепт! сауда пайдалы болган. Сосын багындырылган журттыц жаулап алушыга кысым керсету1 дегенге сену к,иын; кыскасы, Маниах ханга жакын журген, сондыктан да ол шахиншахпен туciнуге тэуекелге бел байлап, езд'н1нен барады дегеннен repi, ек1летт! елшШкт! соныц ез1нен алады деген элде кайда акылга конымды. Менандрдыц, 1стемихан “елшЬйкт! ездерЫн Ж1беру1не” согдыларга руксат еткен деген сез! icriH жем!ст1 болуы уш!н, елшЫк енер<не бейтаныс T y p iK 6ектер1нен repi, кел!ссезд1 журНзуд! олардыц ездер!н1ц алганы жен деген. Н. В. Пигулевская: согдылар "Иран Мемлекет!нде ж!бекпен кедерг№з сауда жасауга” руцсат сураган деп есептейд!, 6ipan Менандр олардын ж!бект1, мейл! т!пт! парсы сарайыныц демеу!мен болса да, батыска — Византияга етюзуге руксат сураганын атап керсетед!. Теменде Н. В. Пигулевская шахтын ж8бек-й етк!зш ж1беруге руксат етпеген! оныц бэсекелесНктен корыкканынан болды деп болжам жасайды, ал IV г. ж!бекпен ерк!н сауда жасау мулде болмаган, демек, бэсеке болудыц ез! мумк!н емес. Сол сиякты, “Иран ymiH TypiKTep нагыз inxap одактас болмады”— деген корытындымен де кел!суге болмайды. 0з шекарасыныц 6ip жагында ауыр согыс жург1з!п жаткан ел, оныц ек!нш! жагында тыны штык болуын калай гана т!лемейд{? Б1рак окигалар кисыны турк1ттерд1 де, парсыларды да согыска итермелед), бул оныц екеу!не де керек емес ед1. 44

гобардтар Италияга басып xipefli, ал император Юстин II естиярлык танытып, юстинианньщ тусында империянын каржысын таусып бтрген батыс саясатын журпзуден баста рта ды. Онын; устше Персияга карсы согыстын кайта басталмай калуы мумкш емес, ендеше куатты одактасты елемеуге тагы болмайды. Сол себеетп де император туркгг елшышн зор ынта-ыкыласпен кабылдайды, одактастык ниетш дэйектей тусу ушш 568 ж. тамызда, кейш кайтатын Маниахпен 6ipre шыгыс шаИарларынын колбасшысы Земарх Киликийцта ж1беред115, 1стемихан византиялык елшйй жылы жузбен карсы алады жэне ез ойыныц шын екенш дэлелдеу ушш оны Иранга карай беттеген эскермен 6ipre журуге шакырады. Хосройдын, согыскысы келмейдь Талас езеш алкабында турк1т ecxepi парсы елпшпгш кездеспредь 6ipaK хан той кезшде З&мархты парсы ел ш 1л ершен жогары, курмегп орынга отыргызады да, мукын кезшше амаларды ашыктан-ашык кшалайды. Парсы елшшер} Иранга согыс хабарын алып, кайтып келедь Осыдан кейш хан Земархты жэнше жiбepeдi, сейтш ол Констангиноиольга Маниахтын; баласымен жэне екшегп елпй — турк1т Тагма-Тарханмен 6ipre кайтып келед116. Маниахтын ©3i бул кезде дуние салган ед1, ал 6ipaK Византия мен каганат одагы езш жасаушыдан кейш де eMip cypin, Иран мен жауласу ici сиякты, мура ретонде хазар хандарына ауысады, ал Иранга деген жаулык ce3iMi, парсы патшаларын арап халифтары алмастырганга дейш жалгаса бередь Эфталиттер мурасын белу. Согыстын шыгуына ресми себеп болган нэрсе — 1стемиханнын, парсылар эфталиттерге 6epin келген алым-салыкты енд1 мунын езше телеу1 керек деген талабы efli17. Буны шахтын кабылдамайтыны анык тугын. Хан дггтеген жерше дэл согады. TypKiT атты dcxepi Амудариядан жеделдете eTin, Журжанадагы Сирдщ18 бурын парсылар карауында болган сауда калалары мен порттарын9 басып алады. Б1рак парсылардын сонау V г. эфталиттерге карсы туру ушш салган шекаралык бекшкгтер Ti36eri турюттер ете алмайтын бегетке айналады. Шабуыл екпЬп басылып калады да, 569 ж. туркптер Согдианага кайтып келед120. Осымен согыс эрекеттер1 аякталады, ейткеш 1стемихан Шахиншахтын жаксы жаттыккан туракты acxepiHe урынып, басын жарып алудан сактанганды. Византиянын ещц кеп узамай Месопотамияда согыс бастап, парсы эскерш солай карай экететшш бшетш хан эз1рше эфталиттер 15 Менандр, 375-6. 1 16 Тархан — салыктан босатылган Kicire бер'шетш атак. 17 Th. Noldeke, Geschichte der Perser und Araber..., S. 158. 18 Кытаймен ж!бек саудасын жасауда арада журет!н делдал кепестер — сирлар деп аталатын (JL Н. Гумилев, Динлин мэселеа, 23-6.) 19 Феофан Византийский, 493-6. М. Е. Массон, бул порттардан парсылар 484 ж. айрылып калган, ал гуркИтер 568 ж. шамасында басып алган Журжанда болган деп жорамал жасайды (М. Е. Массон, Багы заманда..., 50-6.) 20 A. Christensen, L’lran sous les Sassanides, p. 373. 45

мурасын бол icy женщце келкуге тырысады. 571 ж. шарты бойынша, Хосрой Ануширван СиндтГ, Бост, ар-Рохадж (Арахозия), Забулистан, Тохаристан, Дардистан мен Кабулистандарды алады. Бутан коса эфталит султаны Фагониш-Чаганианныц муралык мешши де21 парсыларга карайды. Туркггтер ешшсше Согдиана тиедй Бтм шартын жасау Хосрой Ануширван упин табыс болды. BipimnifleH, ол патшалыгынын шекарасын шыгыска карай езшен бурынгылардын бэршен де алые шепке жылжытады, екшшщен, ол армякдары кетерипс жасап, грузиндер1 византиялыктарга берийп, Арапстандагы эфиоитар белсендшк керсетш жаткан, акырында 572 ж. Византия ecicepi каптап келш, Низибт1 камап алган батыс согысына ез купнн босатып, жумылдыруга мумкндак табады. 9знпц эбден уйретшген эскерш батыска шугыл женелткен Хосрой, согыс эрекеттершде тез езгерк: жасап, 573 ж. Даруды алады22. Шынын айтсак, бул жещеке жеткет ушш ол ылажсыздан токтап калган туркггтерге борыштар болатын: туркггтер езйпн ата жауы аварлар мен даланыч Сабадан Донга дейшп жерш басып алады да, 1стемихан ещц эскер бетш очтуспктен батыска карай бурады. Сонымен 567 жэне 571 жж. арасында туркггтер букш Солтуспк Кавказды каратады да23, Босфор манындагы Византия империясыныч иел1ктер1мен барып шектеседь Баллам, олар ездерийч 9pi досы, 9pi кечесыпа болып журген согды кепестерше жана керуен жолын ашкысы келген шыгар. Парсылар мен аварлар кыскаштай кыскан Византия ханмен одактастыкка шап 6epin, айрылмай койды. Жакын жылдар шйнде турпстерге Евтихий, Иридон, Павел Кликкийский, Анангаст баСтаган елшШктер Ж1бер1лед124. Енд1 осынау одак бекш, Батыс пен Шыгыс арасындагы Kenip сальшып бгге^ндей болып кершедц 6ipaK окигалар баска арнамен агады. Византиямен согыс. 553 ж. Византиянын ез ж!бек енеркэаб1 болады25. Жiбeк куртынын урыгын, Прокопий Кесарийскийдщ айтуынша, Константинопольга eKi христиан сопысы экеледь ал Феофан Византийскийд1ч сезше сенсек — 6ip парсы таяктын iniiH унгш, соган салып екелген. Н. В. Пигулевская ол Согды калаларынан26 алынган деп шамаласа, Феофанга алтеме жасай21 Th. Noldeke, Geschlchte der Perser und Araber..., s. 156—169. 22 Феофан Византийский, 493—495-66. 23 Турк1ттер б-н-дж-р (болгарлар), беленжер мен хазарларды багындырып, Дербенткс дейш жетш, бекшкггерд1 xepin, кей!н кайтады (Табари 1, 2, 895-896- бб., Ибн-эл-Асир, 9-Ю-бб. y3^h- М. И. Артамонов, KiT. Хазарлар тар, 137-138- бб.) 24 Lebeau, Histoire du Вас-Empire, t. 10. p. 169. 25 Феофан Византийский, 493-6, Жана эдеб. Н. В. Пигулевскаянын KiT. Виз. елшШк к,ызмепй..., 204-6. Массон, Багы заманда..., 47—51-66.26 Н. В. Пигулевская, Виз. елшшк к,ызмет!..., 205—206-66. Сирия бастаухаттарда. 26 Н. В. Пигулевская, Виз. елшШк к,ызмет'1..., 205—206-66. Сирия бастаухаттарда. 46

гын М. Е. Массон урык Журжаннан экел1нген27 деген nixip айтады. Ж1бек куртын ecipy Константинополь мен Бейрутте, Тир мен Антиохияда дамиды. VI г. аяк кезшде ж1бек сатып алу ici Византия ушш бурынгы мэн-манызынан айрылады2*, сейтш туркггтердщ ж1бек монополиясьша ие болу жешндеп умт узшедь Бэсеке кушейгеннен кейш, олар ж1бек багасын арзандатпай тура алмайды, бул саудадан тусетш пайданы азайта гуседь Византия.-TypiK карым-катынасыныц салкындауына Ж1бек саудасындагы бэсекелестжпен 6ipre авар мэселеа де эсер етедь 568 ж. шарт бойынша Византия аварлармен бшмге келш, одак жасаспау туралы м*цдеттенген болатын, сол се6eirri де авар елшЫй Юстинге бтм жасауга жэне Паннонияны каратып алуга руксат сурай келгенде, олардыц 6eri кайтарылады29. Буган карамастан, аварлар Паннонияны басып алып, византиялыктарды жецед1, олар сосын 570 ж. 6iTiM жасауга мэжбур болады °. Саясат жагынан кайта топтасуга осынау ею жэйт жеткинкта болады. Туркггтер Едш бойындагы жаца багындырылган тайпалар арасында туратын, олар осы уакытка дейш турюттердщ ауыр атты эскерше тец к ел етш жау болмагандыктан да багынган едь Аварлардын аяк астынан кушейш кетуЬ TypKiT каганаттары жауларын, ец эуел1 кутыргырларды езше тартатын орталыкка айналады, сейтш туркггтердщ озше кауып тещцредь BipaK аварлар эл1 де гепидтармен, гректермен согысудан колы тимей жаткан кезде жэне согыстыц калай бгеетшшщ 03i кумэвдц болып турган кезде, турк1ттер элаз душпандарына кецш аудармаса да болатын едь Ал ещй аварлар Византиямен бтмге келш, 6ip кауыптен кутылып, куатты мемлекет курып алган шакта, туркггтер буган алацдамай тура алмады. Шынында да 576 ж. келген Валентиншц елшЫи, бурынгыга Караганда, мулде баскаша кабылданады. ЕлшЬп сепз еншииктщ 6ipeyim4 султаны Турксанф кабылдайды (бул кезде TypiK мемлекет} улы ханга багынатын сепз енш1д1 аймактан туратын). Валентиншц сэлем-саукат сезше ол былай деп жауап катады: “элп он тш мен 6ip алдауды колданатын рулар сенацдер ме?” Осынау созден кейш ол он саусагымен аузын басып, сезш сабактай туседи “Мешц мына аузымдагы он саусагым секшд1, румдык аздерде не кеп — тш кеп, соныц 6ipeyiMeH Оздер мет, eKimniciMeH метц кулдарым вархониттерд1 алдайсыздар... Оздердщ патшацыз мешмен дос кецшден сейлесш алып, мешц кожасынан кашкан кулдарым вархониттермен (ол аварларды айтады Л. Г.) келюмшарт жа27 М. Е. Массон, Багы заманда..., 50-6. 28 Сонда, 49-6. 29 Ф. Византийский, 493-6. 30 Менандр, 400-6. 47

саганы ушш, тшсп кезшде жазасын тартады. BipaK вархониттер туржтердщ (туркггтер — Л. Г.) боданы ретшде менщ калаган кез1мде езше кайтып келёдь.. Румдыктар, Слздер осы мешц Византияга баратын елш1яер1мд1, маган: ’’осыдан баска жол жок деп, неге тек Кавказ аркылы журпзеаздер? Муны Оздер ана жол киын болгандыктан, меш Рум облыстарына шабуыл жасаудан бас тартады деп эдеш жасайсыздар. Алайда мен Данапр езеншщ кайда екенш, Истрдщ кайда барып куятьгаын, Эврдщ кай жермен агатынын, элп вархонит кулдарымныц кандай жолмен Рум империясына еткенш айдан анык бшемш. Маган аздердщ куш-куатыцыз да белгш. Кун шашырап шыгатын жердей бастап, батыс шектерше дешнп букш галам маган бас иш, тэж1м етедь О, бакытсыз байгустар, ана алан журты мен утыргырлар тайпасына карацызшы, олар да б1ркездер1 кушкайраты бойларына симай кутырып, ез куаттарына шеказ сенш, ем1рде жецинп кермеген TypiK халкына карсы туруга дэт1 шыдап efli, 6ipaK одан не пайда, жок умггке алданып, жер согып калды. Енд! олар б1здщ боданымызда, кулак xecri кулдарымыз болып жур31. Бул текс 6i3re туркгг сырткы саясатындагы бетбурысты TyciHflipefli, 6ipaK Менандрдьщ баяндауындагы Турксанф сезшщ дэлел1 Tinii де толык емес. Дуниенщ бэршен кулакдар болып отырган Турксанфтыц, Византиянын аварлармен бшмге келушш ce6e6i гректердщ Дунай бойында катты жецшп калуымен байланысты екенш 6iiMeyi мумкш емес. Валентин муны акта у ушш дэлелд1 оп-онай-ак табар ед1, 6ipaK мунын орнына ол езшщ жеке басыныц кауыпазддгше кепиинк беретш елпй ережесш, Турксанфтын экеамен ecKi дос екенш т. б. еске алады. К,ыскасы, ол езш кшэл1 юсщей кередь Онын себептерш арап тарихшылары Табари мен Саалиби тусшдаредь Хосрой Ануширванныц согыстарын сипаттай отырып, олар византиялыктарга жасалган жорыктан кайтып келгеннен кейш, Хосройдыц хазарларга барып (ягни батыс туржтерге — JI. Г.) олардын сазайын бергенш3 хабарлайды. Саалибиде бу хабардыц датасы жазылмаган, 6ipaK ол Антиохияны алганнан кейши уакытка койылган; Табари болса, бул арада окиганын мезплш реттеп кой май, баяндай бередь Шынында да 575 ж. дейш византиялык елш1л1ктерд1 TypKirrep ете жаксы кабылдайтын, 6ipaK 575 ж. Иран мен Византия езара бтмге келед! де, Хосрой босаган эскер1мен ез жауларыныц одактастарынан кеткен есебш кайтарады. Туркггтер болса, 570 ж. 576 ж. арасында Солтуспк Кавказды багындырудан колы тимейдь Олардын жэрдем1мен Византия койган Гуарам Багратид Картли тагына 31 Менандр, 418—420-66. 32 Tha’alibi, Histoire des rols des Perses... p. 614. Tabari, Zotenberg, II, p. 161. Teri Хосрой турк1ттерден Журжандагы калалар мен порттарды тартып алган сиякты, ейткен! будан api бул облыс Иранга карайды. 48