«Древние тюрки» Көне түркілер Л.Н.Гумилев

ерте тур1ктер заманында тек осы кудырет кана ектемд1гш журпзген40. Аныгын айтсак, Е. Прицак эскери демократияныц курылу процесш сипаттаган, ал ол айткан, рулык курылыста Tipnix ететш жасауылдар мен тайпалардыц 6ipnecyi Европаныц отырыкшы тайпаларына тэн касиет, ал осынау процесс кешпелшер арасыцда баскаша турде ететш болган. Ел туралы егес. Ежелп туржтер тарихын оныц жеке мэселелерш аныктамай турып, тусшуге болмайды, сондай жеке мэселешц 6ipi — турЬстердщ ез мемлекетш атаган сездщ ягни “ел-иль” термишшц аудармасы екенш атап ету керек. Бул терминшц магынасы женшен б1рыцгай niKip жок. С. Е. Малов ел сезш “Тайпалар одагы” деп аударады, 6ipax оган тагы да: “мемлекет, халык” мэнш бередй '. Радлов, Мелиоранский, Бартольд, Томсен мен Хирт та осы тусМкт! устанган. TepMHHHiH баска туашгш Бернштам усынган. Ол, елд1 — "эртурл1 тайпалар аксуйектершщ уйымдык жагынан бер!к топтаскан, сонау" рулык кауымнан калган дэстурлер1 бар, аксуйекпк курылыс". “А1”— мемлекегпк уйымды бьадредь TypiKTiK “al”— 6i3re тарихтан ездерш “tiirk” деп атаган халыктыц бейнесГ42 деп есептейдь Осынау eKi кезкарас та тексеруден кешн турлаусыз болып шыкты. Соларды талдап кере№к. TypiKTiH 6ipimni ханы Бумын Елхан лауазымын алган. Ол муны жужандарды багыцдырганнан кейш барып жасаган ягни бул ез тайпасына езге тайпаларды косты деген сез. Алайда жаулап алынган тайпалар тобын одак — деп атауды дэлаздж деген аз, оны мулде дурыс емес деген жен. Елхан лауазымыныц дэлме-дэл мэю —"халыктарды билеушГ43. Бул тусиик Рашид-адДиннщ парсы тшшде жана еткгпк: иль кардан — жаулап алу, багындыру — сез1шн пайда болуымен дэлелденедь Бул eTicriK — эрине к1рме сез, 6ipaK ол терминшц магнасын дэл бередь Баска тусшжке — тайпалар келюмше “кур-гур” деген баска термин бар, ол TypiK, монгол тыдершде 6ip магынаны биццредь Буган лайык “турхан” термит ягни тайпалар б1рлеспинщ ханы деген сез бар. Мундай лауазым кидандардыц ханында болган, ейткеш олардын мемлекет! тец кукыкты сепз тайпаныц одагынан туратын. Буган Kepicimne, ел — баска тайпаларды кушпен багындыруды 6ищ1редь Сондыктан да “il” термишшц дэлме-дэл аудармасы латынныц “империум” немесе орыстыц “держава” деген сезь 93iH-e3i баскаратын тайпа “елиль” бола алмайды. EKimni кезкарас соныц e3i табан т1рейтш текстермен жокка шыгарылады, мэселен: “tiirk budunalin toriisin” ягни TypiK 40 А. Н. Кононов, TypiK т ер м и н ш ... 41 С. Е. Малов, К е н е m ypiK ж азулары ньщ ..., 1951, сездк. 42 А. Н. Бернштам, Б. з. VI— VIII ff. TypiK m epde... 43 Н. Я. Бичурин, Е р т е за м а н д а ..., I т. 277-6. 99

халкы мен эль (елО зандастыра... бул арада эль езше будун сезш де косып алады ягни билеуий тайпамен44 шектелш калмайды. Екшип текс те осындай: Kamka alig kas yan urman — мен елдьэли xiM уш ш аламын. BipaK “мемлекетпк уйымдар кершкш” немесе “билеупй таптарды” тартып алуга болмайды, сол себегт де Бернштам усынган аударма тексп магнасыз eTin 1беред1. С. П. Толстое “эль” терминшщ баска магнасын усынды“ежелп магынасындагы территориялык мэншдеп емес, саяси мэншдеп мемлекет деген сез”45. BipaK осылай тусшген куннщ езшде, эль — елде багындырылган тайпалардын болатынын ескеру керек. Осыган токтасак, бйз бастаухаттардын малпметтер1 мен eiu6ip кайшылыкка келмейм1з. Сонымен ел — орда мен тайпалардын катар oMip сурушщ 6ip Typi болган. Туптеп келгенде осынау езара байланыс бейбгг жолмен жузеге асуга тшс сиякты кершсе де ic жузшде онын exi жакка да ауыр сокканы сондай, ел б1рден-ак т1ршЫктщ баянсыз TypiHe айналады. Багындырылган халыктыц жэб1р-жапа шеккеш, олардын кез келген колайлы уакытта белшш шыгуга тырысканы — эбден туашкп, 6ipaK орданын езшщ жагдайы жеп'сш турган жоктугын. Мемлекегп сактап калу кажеттш бектер мен будунды (халык) тыныштыктан айырады, ейткеш согыска удайы сакадай сай туру гана ел тфшкгигшщ кепин ед!. Согыста жецьлу, елшшщ жанылысуы, опасыз саткындыктыц 6ipfli-eKini жэйпер}, TinTi карапайым салактыктыц e3i елдщ амандыгына кауып тенд!ретш. Mine, тек осы себептен де орта гасырдыц бас кез1ндеп Кшдж Азиянын саяси курылымдарыныц ем1ржасы узак болмаган. IX тарау УЛЫ ЖАНЖАЛ (581—593 жж.) К,атысушылар. Будда мистикасы мен эдет-гурпына эуес болуына карамастан, Арыслан-Тобо хан ез еюметш ныгайта бередк Хинганнан Кубанга' дешнп ceri3 енгш-аймакты баскарган султандар онын OMiprne багынып отырады. 0здер1 бас щйрген тайпаларды ашса — алаканында, жумса — жудырыгында устайтын осынау аса батыр, мансапкумар сарбаздар ездершщ ара катынасын реттей алмайтын кермедш болып шыгады. Олардын эркайсысы ездершщ бектершщ, TinTi катардагы сарбаздарынын тыек-талабы, ой-арманымен санасып отыруга мэжбур болады, ейткеш, оныц тагдыр-талайы, кейде TinTi eMipimn e3i солардыц 44 А. Н .. Бернштам, VIII г. ту-гюдщ..., 565-566-66. С. В. Киселев, OfimycmiK Ci6ipdifi...t 503-6. С. П. Толстое. Абруйдын жауызднгы, 52-6. 100

шын бершгещцгше байланысты болады; бектердщ кай-кайсысы болса да халыктыц кешл-кушмен, туркггтерд1 ез максаттарына пайдалангысы келетш керпн мемлекеттердщ емшЫк кызмет1мен санасып отыруга тшс едь Осыныц салдарынан ел imbiqeri жагдай шым-шытырык шиелешсш кетед1, эрине, оган хандар мен шадтардын ap6ipeyiHe тан мшез-кулкы да себеппп болады. Тобоханныц улкен Улы Эм1рак' кой аузынан шеп алмайтын момын Kici болады. 9зтщ шыккан теп патшанын улы, meiueci жагынан да асылтектщен болса да, ол сол езше KyHuirepi тагайындалган кызмет мулде онын колы еместь Журт оны жаксы керетш, курметтейтш, 6ipa* ол билeyшiнiн алмагайып тураксыз тагдырынан repi, каксоксыз тыныш eMipfli артык санайды да, ордадагы топтардыц em6ipiH де баскарып кете алмайды. Осындай кадыр-касиет1мен ол ез жактастарын шарасыз куйге Tycipin, жолын байлайды да, езше мулде уксамайтын немере шыершщ кен кесшуше мумкщднс бередь Муганханнын улы Теременшн мшез-кулкы, оган Караганда, езгерек болады. Онын журк>турысына, кытай тыншысы Чжансунь Шэншц берген мшездемесше Караганда, 6wiiKTi жаксы кергешмен, солкылдак екен. Согыста — батыр, саясатта — сокыр болган, куштшерге келгенде — кенпш, жасык, элаздерге келгенде — арсыз пасык екен дейда2. MiHe осы мшез-кулыгы Теремещн кытай тыншылык кызме™ жэне экеамен сыбайлас жаужурек бектер колындагы ойыншыкка айналдырады. Бу ханзаданын тагдырына онын турют тектЬпершщ билеупй белшне жатпайтын memeci, Муганханнын кэнизеп кеп KecipiH типзедь Жеар калганнан кейш де ол мемлекет icrepiHe ыкпал жасай 6epefli жэне, шамасы, Ян Цзянд! Суй эулетшщ императоры деп тануды жактайтын партиянын басында турса керек. Сондыктан да 581 ж. Суй yKiMeTi, жылы-жайлы жерге орналаскан турюттерд1 кытайдан кайтарып жiбepгeннeн кешн олар ашу-ызасын жеар катыннан3 алуга тырысады. MiHe, осындай сынайлар, кен1п-куйлер1 орда imiHeH ундестж тауып, табиги турде онын баласынын абырой-беделше нуксан келт1ред1 де, окигалар барысына кэд!мгщей эсер етедь Беймезгш каза тапкан Кара Ыссыкханнын улдары — Шету4 мен Чулохоу5 бэршен де батыл, бэршен де кайратты-ж1герл1 болады. Шетудщ батыр да акылды, мэрт те кайратты болганы 1 Кытайша Ань-ло; Н. Я. Бичуринде — Янь-ло. Амрак (монголша — сабырлы)— руникалык тексте кездесетш TypiK ce3i (дос). 2 S. Julien, Documents..., vol. 3, p. 359, E. Chavannes, Documents..., p. 49. 3 S. Julien, Documents..., vol. 3, p. 347. Жюльен бул арада Муганханга куйеуге берген кытай ханшайымын айтып отыр, б1рак оган сену киын. Мугачханныц эйел! Чжоу эулетшен, тецкергс кезшде олар тугелдей катыгездшпен 0лт1ри1генд1, ал егер бастаухатта айтылган “Сыгин катын” сол болса, онда Суй императоры ренж!ткен TypKirrep оны тек аяган болар едь Мунан орда шшдеп суркия топтар тартысын керген жен, теп Чжиан-сун Шеннщ Теременд! кытай жагына та рту га тырысканы осыган байланысты сек!лдь Будан ештене шыкпаса да, кейшп салдары Кытайга пайдалы болады. 101

сондай, ез катыны оны “касиет1 жагынан нагыз каскыр”— дейд1 екен. Осынау кадыр-касиеп аркасында ол халык пен тек™ байбагландардыц курмет-кошеметше беленед1, тэж-такты да алады, TinTi сол касиеттер1 оны опат ете де жаздайды. Агасынан Чулохоу ♦ да кем туспейдь Ол тштен кулыгы — еркш, еркелЫ мен эдептшп женшен агасынан да асып туседь Соныц нэтижесшде халык оны курметтеп кана коймайды, TinTi жаксы керед1 де. Оныц ешш аймагы каганаттыц шыгыс шекарасы жагында болатын, ол арада телес-шад Чулохоудыц Tiperme айналган кидандар мен татаптар кешш-конып журетш. Шамасы, Чулохоудыц ешш аймагына Гоби тасты шелшщ шыгыс белей icipce керек, ейткеш оныц лауазым аты сезбе-сез: “Шелдщ екшпп дэрежел1 султаны” дегещц быд1редь Эсйн, тап осы “екшпй дэреже” оныц сумдык мансапкорлыгы мен кажыркайратына косылгандыктан да каганат тшти Азияда басым болып турган кездщ езщде-ак, оны кытайлармеи жакындасуга итермелегенге уксайды. Б1здщ заманымыз оныц осы позициясын — саяси принципаздж деп багалар ед1, ал VI г. Чулохоу бул кылгымен TypiK каганатындагы баска султацдар арасынан ерекшелешп кезге туспеген тэр1здь Б1рак жогарыда аталган хаидардыц 1плндеп ец кернекп тулга, солардыц немере агасы, 1стемихакныц улы Кара-Сор TypiK Тардушхан болган. Оныц ем1рбаяны Кытай шеж1релершде кездеспейдГ, 6ipaK бул олкылык Византия жэне парсы, бастаухаттарымен толыктырылады6. Кара-Чурин (Кара-сор) езшщ эскери мансабын 555 ж. экесшщ туы астында, туркггтердщ эфталиттермен 6ipimni кактыгысы кезшен бастайды. Сосын 556 ж. 1стемиханныц руксатымен оцтуепк Жонгарияны багындырып, абарлар тайпасыныц жершде езшщ енпн аймагыныц непзш салады. 558 ж. Кара-Сор Орал мен Ед1л жорыгына катысады, 6ipaK жаулап алынган жерлер оныц iHici Туржсанф пен немере ndci BepixaHra emui етш бершедь 576 ж. 1стемихан кайтыс болганнан кейш, Кара-Сор Батыстагы жогаргы еюметй мура eTin, Тардушхан лауазымын алады, содан кейш алые жорыктарга катысуды кояды. Византия мен Эгриси (лазики) патшалыгына карсы багытталган Кырым жэне Кавказ жортуылдарын оныц карамагындагылар баскарады да, жецшп калады. Бул жецийс салкыны Кара-Сордыц абыройбед ел! мен дацкына нуксан келтсрмейдц ол тап сол кезде “улылыгы ушш” Боке (каЬарман)7 деген атак алады. BipaK бул хан бакытты болмаган: оныц Кара-чурин деген аты — кэд1мп “Кара сор” (балмм, бул алапеепкй бивдре ме). Еншшк-таспиктык жуйеде багынушы жагдайында жургенше 4 EciMHin ссылай жазылуы к,олданыск.а енедь Мунык тур1кше баламасы —жету (иетты — (выметке) жеттО. Иероглифтер ман1с! —"Билеуд» даттеуш!". Чжоу шуда ол Дитоу делшед!. Оныц султанды* лауазымы Ербек (пит. Эрфу). s Чулу — тасты шел; хоу — кытай шенеуниктер1 сатысындагы 2-ш1 шен. * Л. Н. Гумилев, TypiK ханыныц вм1рбаяны..., 159—162-66, 7 Наршахи. Букррдыц тарихы..., 12-13-6. 102

карамастан, Кдра-Сор султандардьщ гшшдеп ен кажырлы, кайраттысы болган. 0з сез1мдерш 6umiprici келмесе де, оны мен Шету exeyi 6ip-6ipiH кере алмаган. Эулегпк егес*. Тенш келе жаткан трагедияныц xipicneci 581 ж. бггерде, Орхон жагасында туркптердщ улы ханы Арыслан Тобохан ажалдыц жакындаганын сезген кезде басталады. Ол ез улы Эм1рактан, енпшик-таспиктык жуйенщ мурагерлж зацына сэйкес, Муганханныц баласы Теременнщ тэж-такты алу кукын мойындауды талап етедь Тобохан сонда жалганда эке мен баланьщ туыстыгынан ыстык, одан жакын ештеценщ болмайтындыгын, 6ipaK оныц такты мура eTin алу кшде em6ip мэш-мацызы жок екенш айтады. Сол таспиктык ерлеу зацына сэйкес, Шету де кур-алакан калады, оныц экеа зац кабылдаганга дейш дуние салганды, сол ce6enTi де ол такка отыру кезегшен шыгып калатын буралкы султанныц кебш киедь BipaK ол xicire есесш ж1бермейт1н. Шешесшщ “карадан шыкканы” ce6enTi, Teicri турюттер арасында Теременнщ онша беделд1 емес екешн еске ала отырып, Шету Эм1ракты колдап шыгады. Мэслихатка елдщ ец соцынан келген ол, егер маркум болган ханныц есиет1 орындалатын болса, езшщ енпшй аймагына барып, оныц шекарасын “кек найзаныц ушымен, кайкы кылыш купймен” коргайтынын9 ягни азамат согысын бастайтынын айтып, айбат шегедь Бул эте куши дэлелд1 дэйек болатын, оган карсы шыгуга ешюмшц де дэт1 шыдамады. Сейтш элаз де жуас Эм1рак хан болып шыга келедь BipaK Теремен буган кенбейдь Оныц жактастары 0м1ракты боктап-боралап, намысына rain, тыныштык бермейд1, сондыктан да ол езшщ колдаушысы Шетудщ пайдасына тэж-тактан бас тартады. Тагы да аташым болып калган Торемен, мемлекеттщ терккейдеп шет аймагынан еншипк жэне Абохан (Ага хан) лауазымын алып, кецшш 6ip демдейдк Шету — Иль-кулуг-шад Бага Ышбарахан10 лауазымын кабылдайды. Оздерше унамайтын xicuiepre корлайтын иероглифтерд1 ipiKTen алу дэстуршен 6ip айнымайтын кытайлыктар, оныц соцгы “ио” буынын “лио” (тонаушы) деп езгертш, “Шаболио”11 деп атайды. Ол хан осынау жагымсыз атпен тарихка енедк 8 Осы тараудагы окигаларды тусшд1ру, xici аттарын оку жэне топонимдерд1 реттеу шынайы турде автордын. осы flayipre арналган макалаларына непзделед1 (JI. Н. Гумилев, E ip in u ii m ypiK к&с..., 589 ж согыс жэне Герат шайк,асы..., VI—VIII ff. TypiK m epdeeL.., TypiK ханыныц вм1рбаяны..., Л. Н. Гумилев, Б. И. Маршак, М. Ф. Хван, Квне m ypiK m ep туралы егес). Бул енбектерге силтеме беришейдь 9 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда...., I т., 235-6. Liu Mau-tsai, Die Chinesischen Nachruchten, s. 44. 10 “Мемлекеттщ (иль) дацкты шады, кудай калаган (Бага), бэлмм, (Улы — мага) шыгар, (кудыретп, катыгез, кытайша — Шаболо) хан”. 11 Иероглиф-ri М. Ф. Хван таныган. 103

Bipimiii хан болып табылатын Шаболионын косыны ез бшйпндеп жердщ дал ющпгшдеи 0тукен тауынын етегшде болатын. Екшпп хан К,ара-Сор TypiK ед1, оны кытайлар Дяньгу деп атайтын (иероглиф оныц атын фонетикалык тургыдан керсетпей, тек магналык жагын гана берген). К,ытайлар оныц лауазымын фонетикалык жагынан Датухан деп бередк К^раСордыц косыны Акта12 тауы баурайында болган. 0 M ip a K ушняш хан болып есептелген. Оныц осынау кокырайма лауазымы тактан куралакан калганыныц карымын кайтарса керек. Оныц косыны Толы езешшц жагасынан, ацшылык, куратын сайын даладан коныс тепкендь Осынау ipi-ipi терт ханнан баска, тага да уагырак терт хан болган. Чулохоу жаца зац бойыиша агасы Шаболионын мураrepi саналады. Шаболионын немере inici, теп, Тобоханнын улы жэне Экйрактын rnici TeriH-шадтыц да каганагтыц шыгыс жагында енин аймагы болган. Батыста, гректер Турксанф деп, кытайлар Таньхан деп атаган султан хандык курады. Ол Едш мен Солтуспк Кавказдагы эскерлерге буйрыгын ЖYpгiзeдi, оныц карауында, элп Византияга карсы согыс бастап, 576 ж. Босфорды алатын, Тобоханныц немере rnici Bepixan кызмет аткарады13. Батыстагы согыс. К,аганаттыц батыс аймагындагы согыстыц созыла Tycyi тарихта жазылмаган. Византия мэл1меттер1 узш-созык, парсы мен грузин деректер1 6i3re жетпеген, ал кытайлардыц Каратещз enipi географиясын бишейтшд1п сондай, ездерше жеткен сыбысты княли тургыдан TyciHflipreH. Сол себешч де туржтердщ ез бастаухаты — каган (К,ара-Сордыц) император Маврикийге жазган хаты аса кунды олжа болып табылады, ол хаттыц нобайы Феофилакт Симокаттаныц “Тарихында” сакталган. Сол хатты б!з тарихи дерек ретшде арнаулы жумыста14 талдап шыкканбыз, соныц неизшде ещй окигалар барысын калпына келт1рем1з. Менандр тек 576 ж. турюттердщ Босфорды алганын жэне 580 ж. К,ырымга'5 шапкыншылык жасаганын гана хабарлайды. TypKirrep каганыныц Маврикийге жазган хатьшан 6i3 582—583 жж. туркггтердщ Византияга Кавказ аркылы eT K ici келгенш, 6ipaK табыска жете алмаганын бшем1з. Тардушханныц e3i шыгыста, К,ытаймен согыс журш жаткан жерде болган. Сол согыска катысканы оныц атагына атак коспайды, ол эскер1мен кейш шегшедь К,ытай императоры, Тардушханныц шегшт к еткен ce6e6i, оган карсы “парсылар, эфталиттер мен хотандыктар бас кетердГ’16 деген буйрык жариялайды. Хан ем1рбаяныныц- бул 12 Акта? — Актау (Тер»скей Тянь-шанда), (Е. Chavannes, Documents..., pp. 115, 234—237). 13 Менандр, 422-6. 14 Л. Н. Гумилев, TypiK ханыныц вмгрбаяны... 15 Менандр, 462-6. 16 Е. Chavannes, Documents..., p. 49. 104

6eri женшен хатта 6ipaybi3 соз жок. Каганаттын батыс шекарасында кенет лап еткен согыс жешндеп Кытай императоры буйрыгындагы мал1мет кещлде шуба тугызады. Ол Орта Азия мен Иранда 582 ж. болган жагдаймен мулде уйлеспейдь Хотан юшкене гана бектж болган. Онын эскер кунй 4 мын сарбаздан куралган17. Эфталиттер болса, со жылы гана парсы монархиясыныц курамына юрген ед1, ал монархиянын e3i Месопотамияда Византиямен киын согыс журизт, жатканды18. Каганаттын жогарыда айтылган жауларынын 69pi шетелдерде журген, ендеше “кетерЫс жасады” деген созд1 оларга колдануга болмайды. Ал егер Тардушхан оларды шынымен женген болса, ол онда бул жещс жешнде ундемей кала алмас едь Акырында, кей!шректеп кытай гаеж1решшер1 Суй шу мен Тан шу, Teri, оны сеш'маз санап осы энпмеш окигалар сипаттамасынан шыгарып тастаса керек. Бунымен мен де келгсемш. ЭсШ, император Вэнь-ди географияны нашар бшетгашц курбаны болганга уксайды. 582 ж. кытайлардъщ Кашгардыц батысындагы елдер жешндеп мэл1метшщ дэлдт Византияныц Кашгардыц шыгысындагы елдер женшдеи мэл!метшщ дэлд1пне денгейлес болган. Сол ce6eirri де каганаттын батыс шетшдеп Византиямен согыс жайлы хабарды олар Персиямен согыс жешндеп сыбыс деп уккан, ал ол кезде мундай согыстын болуы мумкш емес едй Парсылар ез одактасына нелйстен шабуыл жасауга тшс?19 Жогарыда аталган кытай бастаухатына осындай тузету енпзсек, ол Менандр “Суйшу” мен Симокатта мэл1меттерш байланыстыруга жагдай жасайды. Тардушхан 576 жылдан 583 ж. дейш Византиямен согысады, 6ipaK ез басы катыспайды, оны журпзуд! езЫн немере iHici, каганаттын батыс шетшде ешшлж аймагы бар BepixaHra сешп тапсырады. Император Маврикийге жазылган хатта турюттердщ византиялыктарды женген!, элбетте айтылмаган. Сез салмагы, Шыгыс Рим империясыныц бурынгы бодандары болса да, VI г. автономиясын сактап калган лаздарга (колхтар) туаршедь Хош, сонымен, шындыкка кэд1мгщей жакын келш, елшЫк сыпайылыкты сактап калады. 17 Е. Chavannes..., Docunents, p. 125. Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., II т. 301-6. 18 Н. В. Пигулевская, Византия мен Иран..., 67—70-66. 19 581—584-жж. согы,с сипаттамасынын, кытайлыктан баска екший версиясыныц болмауы Г. Е. Грумм-Гржимайлоны да, (Батыс Монголия..., 229-6. 4 ескерту) мен! де адастырады (JI. Н. Гумилев, E ip m u ii m ypiK к,аг..., 79-6., бфак Персиянын 582 ж. катанатка карсы согысы жвн. хабарта сенген авторлар оган мэн бермейд1 де, бул кате корытындыга ыкпал етпейдК Ал, осы магймет ТурумТардушхан кызына уйленген эфталит к1нэз) — деп болжатан X. ХаусигН алдайды (Н. W. Haussig, Theophilakts Exkurs..., s. 300, 379—383). Кытай хабарын сынаута коса, мунда ХаусингНц позициясына карсы, хат текетшде сорыс “езара” жэне “азаматтык” сотые делшед!, ал бутан байланысты эфгалиттер аталмайды. 105

Туркп-Византия согысыныц аякталуы, каганаттагы азамат согысыныц басталуына ягни 584 ж. бас кезше тура келедь Кырымга кимелеп Kipyi сэтаз болганнан кейш, туркптер Кавказбен шектеле кояды. Лазика немесе Эгриси патшалыгыныц TepicriK шекарасы Кавказ кыратымен ететш; Абхазия сол патшалыктыц 6ip белей20 болатын. Шамасы, турки султандарыныц согыс эрекет осы манда еткен болуга тшс. Олар оцтуспк жакка алыстап ене алмаган секыдь Лаздардыц карсылыгы туралы ештеце де айтылмайды, тек 300 мыц адамныц жусатыла салганы гана хабарланады, олардыц мэшттер1 жол бойын куалай, 160 шакырым жерге дейш (терт кущцк жол) шашылып жатады. Бул Teri туткындар кыргынына уксайды, шегшт бара жаткан калыц эскер оларды ездер1мен 6ipre айдап кете алмаган. Демек, туркптердщ К,ырым мен Кавказга жасаган шабуылы туншыгып калады да, олар соты ста жеципс табады. Осыдан кейш расында да, 588 ж. Византия Боспорды кайтарып алады, сейтш бастапкы жатдай калпына келтаршедь К,ытаймен согыс. Кытайдагы тецкер1стен кейш, TypKirrep ж1беказ калады. Ян Цзянь жабайылармен елшипк карымкатынастарды токтатады, ал со кездер1 ж1бекпен сырткы сауда жасау ici, непзшен, кешпел1 хандардыц елшЬшктер1 мен император сарайыныц арасында тарту-таралгы, сый-сияпат алмасуымен гана шектеледь Саяси кайта топтасу эрекето ыезде жузеге асады да, тогон ханы К,уалуй турки ханы Шаболионыц досьша айналады. Шаболионыц эйел1 Бэй-Чжоу уйшщ ханшайымы болатын. Ол муцлык езшщ барша туган-туыскандарыныц K63i куртылып, ата-бабаларына курбан атау21 йлнщ токтап калганына катты камыгады. TepicriK К,ытайдыц сэнбшпк бай-багландарын TypKiT ханыныц косынымен жалгастырып турган элаз жш тек осы эйел гана едь Шекарадагы Инчжоу аймагыныц22 билеупйа Инчжоуда тэуелаз-егеменд1 алдияр хукын сактап калган жэне кулатылган Ци эулетшщ жактаушысы Гао Бао-ниншц 582 ж. жазында Суй империясына карсы шыгуы тегш емес. Оныц оцактасы TypKirrep тап со мерз!мде бук1л эскери куш-куатымен Гоби шелшен асып, камал imiimeri К,ытайга кшп-жарыгт Kipe бередь Согыс, император мен оныц кецесшшершщ кушлгер1 ойлаганынан repi, ауырырак болады. TypKirrep э дегеннен инициативаны ез колдарына алып, кытайлардыц сан жагынан басымдыгын пайдалануына мумк1ндж бермей кояды. Суй эскерт 20 Н. Бердзенишвили, И. Джавахишвили, С. Джанашиа, Грузия тарихы, 101 —102-66. “Колхтар” мен “лаздар” термин!н1к езара алмаса беретМ туралы — сонда. Ал Хаусигтщ “колх” пен “халха” терминш жакындастырганы жэне осы айтылгандарды колхтардыц жужандарга жазган хатында тен санауы туралы — пар: М. И. Артамонов, “Хазарлар тарихы”, 138-6. ескер. 24. 21 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 235-6. Liu Mau-tsai, Die Chinesischen Nachrichten..., s. 44—45. 22 Улы камалдыч шыгыс шетсндег!, астанасы Лючен делшетш облыс, ол арада K93ip монголдар Горбань-собарга-хото деп атайтын к,ала бар (Н. Я. Бичурин , Ерте заманда..., III т. 37-6.) 106

Улы камалдыц ен бойына созылып жатады; оныц сол канаты Наньшань тауына (Ka3ipri Ганьсу уэлаятында) барып тарелсе, он канаты Ючжоу жазыгына (каз1рп Шаньси) жайгасады. Кытайдыц шекарадагы сарбаздары куйретшед1 де Улы камалдыц inmieH пана {здейдь TypKiTTep оныц Ганьсудагы23 ец салак салынган, осал жер! — Мухя мен Шиминь еткелдершен басакектеп eTin кетедь Солтуспк-Батыс Кытайдыц ец бай алты облысындагы уй малынан Tirepre туяк калмайды. BipaK турк1ттер жугенпз талау-тонауга куныгып Kerin, ездершщ жагдайын катты кнындатады. Тартып алынган малдыц 6ip белеп TepicriKKe айдалып KeTin, калган белеп жеп бтрыгеннен кейш, TypiK эскерше ашаршылыкка ушырау каупы тенедЬ ейткеш урей куган халык тау-тауды сагалап, бой тасалайды да, майдан даласы кулазып бос калады. Турютермен 6ipre урыска тогондар да шыгады, бшак олардыц 581 ж. Лянчжоуга жасаган жортуылы тойтарылып тасталады да, содан былайгы эрекеткимылы шекара жанжалынан api аспайды. Ян Цзянь империяныц кулл1 куш-куатын жаппай жумылдыруга жарлык бередь 6ipaK ол узакка созылатын 1стугын жэне эскерд1 дайындау сапасы Суй уюмет1 алга койган мшдеттерге сай келмейдь Кытай эскершщ катары ездершщ erini мен бау-бакшасынан жиналып алынган шаруалар есебшен толыктырылатын. Офицерлер курамы гылыми. айтыс-тартыс пен елецдер жинагын ацсайтын конфуцшик зиялылармен молыктырылатын. Эскери уставтарды философтар конфуцшик мораль непзшде курап шыгатын. Солдаттар мен офицерлердщ кей-кейде батырлыктыц гажайып улплерш керсететшдерше карамастан, шекарадагы кызмет яки алыска жасалатын жорыктар оларга сумдык азап болып кершетш25. Сонымен катар армия жур1ске шабан келетш, оныц басым бел1п жаяу эскерден туратын, кару-жарак катарында согыс арбалары бар тугын26, ал атты эскер саны мулде аз болатын. Эрине, мундай эскермен далада жетекшшк роль аткару жайын ойга алмаса да болар едь Алайда эскердщ кемшШгш елшшк кызмет еселеп толтыратын. Ал, тагдыр Ян Цзянныц бакытына таптырмас кемекппш, тецдес1 жок тыцшы — Чжан-сунь 1Пэнд| тауып берген едь 578 ж. елшЬнкте журген кезде, Чжан-сунь Шэн, со кездеп emni аймактыц султаны Шаболиомен достасып кетедь Сонда оны садакшы мергеадцпмен27 T9HTi етед!. Ол турют бектер1мен байланысын шебер пайдаланып, оларды 6ip-6ipiHe айдап салып, кыркыстырып ко яды. 13 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 236-6. Liu Mau-tsal, Die Chinesischen Nachrichten..., Апт. 242. Таланган облыстар K33ipri Ганьсу мен Шаньси уэлаяттары жер1нде. 14 Иакинф Бичурин, Тибет тарихы.»* 85-6» 25 Кар. В. М. Алексеев, Ежелг1 кытайлар... 26 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 231-6. 27 S. Julien, Documents..., vol. 3, p. 357. 107

582 ж. аягында28 кытайлар турюттерге тойтарыс береди ал Чжан-сунь Шэн турют хандарыныц арасына алауыздык дэнш ceyin улгередь Ешш аймак султандарыныц 1пнндеп ец купта Кара-Сор Тардушхан белекше бтмге келш, Кытайдан эскерш алып кетед129. 583 ж. жазы кытайларга тагы 6ip жецищж экеледь Линтаога шабуыл жасаган тогондар кул-талкан етшед130, соныц i3bnne Абохан жецшске ушырайды31. Шаболионыц жеща туркгг эскерш куйретуден аман алып калады, 6ipaK Кытай тыцшысы Чжан-сунь Шэн Шаболио мен Абохан екеушщ арасына от тастап улгередь Bip сешмд1 Kici аркылы ол Шаболиога мынадай сез айтады: “Туашказ 6ip нэрсе, турют эскершщ басында ci3 турган кезде, ол удайы жещске жетед! де, урыска басшылык ету Абоханныц колына кешсе болганы, эскер куйреуден кез ашпайды, мунысы калай? Ал, ci3 бен Абоныц карамагындагы кол саны шынында да б1рдей. Осынау маскара корлык ci3fli де уятка калдырып отыр. Жэ, ещц K93ip ci3 жауды кун демей, тун демей талкандап, атак-данкыцыз жер жарып жатканда, Або болса, ку.шй урыс науканын утылыска карай бешмдеп, туркптерд1 жаманатка калдырып отырган кезде де, ci3 бурынгыша оган тек ескерту жасап коя салуды жен деп ойлайсыз ба? Б1ркездер1 ci3 ’’терюкей хандыгыныц" ягни Теременнщ emiii аймагыныц кезш куртуды армандаушы едщ1з. Ещц соны icreyre дэтадз барар ма екен?"32 Тап сол мезетте Чжан-сунь Шэннщ e3i Абоханды былай азгырып жатты: “Хош, енд1 Датухан33 Суй уй1мен одак курган екен, ендеше Шету турют халкын билейтш жогаргы ек1метт1 ез колында устап тура алмайды. Сол - ce6enTi де аздщ дэл кез1нде сол одакка косылып, императордыц камкор канаты астында турганыцыз жаксы болмас па екен? Ол аздщ кувнщзге улкен куш косар efli жэне езщ1з калап алган жолдан — Шетудщ aMipiH орындап, эскерлерШзд! селд!ретш куртудан, тап 6ip айыпкер сиякты, оныц астамдыгын а^ркалап журе бергеннен repi акылга конымды дурыс нэрсе гой”.3 Теременшц опасыздык жасауы мумкш деген сыбыс Шаболиога да жетед1, ол сосын акыр аягында TypiK мемлекетш куртуга апарып согатын 6ip кaтepлi кадам жасауга бел байлайды. 28 Иакинф Бичурин, Кытай тарихы. 29 S. Julien, Documents..., vol. 3. p. 365, Г. E. Грумм-Гржимайло, Бат. Монголия, 229-6. 30 Иакинф Бичурин, /Сыгтшы тарихы. 31 Сонда. 32 S. Julien, Documents..., p. 365. 33 Тардушхан ягни Батыс каганаттын ханы. Кара-Сор TypiK айтылып отыр. 34 S. Julien, Documents..., p. 366. Liu Mau-tsai, Die Chinesischen Nachrichten..., s. 100-101. 108

Араздык,. 584 ж. а кланы мен наурызыцда Твремен жок кезде, Шабсшио оныц косынына шабуыл жасайды. Кылыштасып кыркысу кезшде Теременкщ inemeci каза табады. Муныц 6api кытайдьщ liMicKuien, турполеушен болтаны ел-журтка аян efli, сол себегт де Теремен кытайларга катты жауыгады. Ол батыска Кара-Сор Typix Та рдуш ханга кашып барады. Шаболионыц жугеназ ади1етазд1п орданы катты апшндырган секшдЬ Кара-Сор Теременге калыц эскер беред1; муньщ устше оныц бурынгы аймагынан 100 мыц адам косылады35, сол сиякты еншшк аймактар хацдары Турксанф (Таньханьхан) пен Тегш шад та36 костайды. Теременнщ карауындагы колдьщ калыцдыгы создай, Шабсшио табыстан кудер узсе де болгандай едь TinTi оныц iraci Чулохоу да карсыластар жагына37 шыгады, ал ту сыртындагы кидандар жаппай кетершс бастайды38. 584 ж. кузшде Шабсшио Кытаймен бтмге Kejiin, одактасуга усыныс жасайды. Осындай усыныспен Тардушханнан да елшшер келедь Сейтт Ян Цзянь агымдагы жагдайдыц кожайыны болып шыга келедь 6ipaK осынау акылды да экк! саясатшы езш зор беледен куткарган каганаттагы езара жанжал екенш Kepin, 6uiin отырады. Туркггтердщ атты ескер1мен белсене куресуге кытай сарбаздарыныц эл-дэрмеш жетпейд1, сондыктан да мен кшэз Гуанныц39 хандардыц алауыздыгын пайдаланып, согысты жазык далага шыгару женшдеи усынысын кабылдамай тастадым,— деп жазады ол. Ян Цзяннщ e3i ушш де жэне буюл Кытай ушш де айрыкша мацызы бар тагы 6ip жэйт бар едь Солтуспк облыстардагы кытайланып кеткен еэнбилер кез келген уакытта туржтермен ты тауып кету1 мумк1н ед1 жэне буган коса Чжоу уйшен шыккан ханшайым Шаболио ханныц ой-niKipi мен сез1мше жен сиггеп отыр гой. Шамасы, алдын ала журпзшген келкпм бойынша ханшайым императорга оныц, езш кызым, ал куйеуш-ханды балам деп тануы женшен усыныс жасаганга уксайды. Ханшайымныц eriHimi колма-кол канагаттандырылады. Бул окига — жаца эулет бурынгы эулеттен бутш калган дэстурлерщ мойындайды деген угымды быд1ретш. Баскаша айтсак, солтустж шекарадагы сэнби бай-багландарыныц артыкшылыктары сакгалады жэне кешпелшермен алыс-берк саудасы ягни буркемеленген алым-салык40 калпына келт1ршед1 деген сез едь 35 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 236-6. Бул сипырга сенбеймш. Teri, ол жалпы орданыц caiibi, демек, эскер 15—20 мыцдай болган. 36 Ол Шаболионыц немере iHici болган (кар. Liu Mau-tsai, Die Chinesischen Nachrichen..., s. 49). 37 S. Julien, Documents..., p. 357. Г. E. Грумм-Гржимайло, Батыс Монголия, 230—231-66. 39 H. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 238-6. 39 Ян. Гуан, кетшрек император Ян-ди. 40 Г. Е. Грумм-Гржимайло элеумеглк шеж1реден айнымай, оны сансыз кабылдайды да, бул окиганы езгеше баяндайды (кар. Грумм-Гржимайло, Батыс Монголия..., 232-6.) 109

Шаболионын К,ытайга лаберген нотасы — ескертпе хаты тым аскак раймен жазылган. Онда койылатын талаптардын каталдыгы сондай, оны кемек сураушы емес, жешске жеткен Kici гана айта алатындай едь Императордын езш бала етш алганын тыге тиек ете отырып, ол патриархалдык от басындагы сиякты, ездершщ букш дуние-мулкш ортак деп есептеуге усыныс жасайды: “Менщ хандыгымдагы кулл1 кой мен жылкы малы туптеп келгенде императордын да малы, ейткеш онын ж1бек маталары шынында да MeHiKi. Мунда взара алалык жок”41. 0з малынын куны — отыз миллиондык кытай халкыныц ж1бек корынан элдекайда кем екенш хан эрине тус1нген, 6ipaK ол ж1бек пен мал наркын ектем унмен тенест1ре айткандагы тап осындай айырбаска умтылган. Ашуланшак Ян Цзянь тап осы арада 6ip ызалануы керек ед1, 6ipaK ол мулде туашказ устамдылык керсетед1 де, баягы кайрымды Бэй-Чжоу кезпадеп сиякты, туркптерге мол тартутаралгымен елшшерш женелтедь Елин ханнан тек 6ip-aK нэрсеш талап етед! —езш вассалмын деп айтып, император грамотасын Ti3eciH бугш алуы керек. Хан 6ipa3 кеырейт касарысса да, келнпмш бередь Осынау душпан K03i ушш багыныштыныц сыцайын таныту Ян Цзянга абырой-беделш арттыруга керек efli, ал шын мэшнде, калаган нэрсесш тугелдей император емес, туркгг ханы алган ед1, сонда ол ж1бек валютасын, кулл1 халкымен 6ipre уакытша кытай шекарасына кешш баруга руксат алган ед1 — ейткеш тер1скей жактан оны кидандар мен Теременнщ жактастары тыксырып кыса бастаган — тагы да ез эскерше кшм-кешек пен азык-тулжта, TinTi согыс кемегш де коса камтыганды, ал кытайлардын жортуылдагы корпусына сол баягы туржтерд! кырып салуды армандайтын кшэз Гуан кол басшылык етет!н42. Шаболионын улпсш К,ара-Сор TypiK колдап, 584 ж. езш Суй империясыныц вассалымын деп мойындайды. Ол да ж1бекке муктаж болатын жэне онын дос-жарандары, согды кепестер!, далада тыныштык орнатылып, керуендерд1н кауып-катераз журу1 камтамасыз етшсе деп кептен талап койып келгендь Императордыц тарту-таралгысы шын мэшнде накты буйым ед1, ал тэуелдшк онша сезше бермейтш болгандыктан да, жетекнй eKi ^анныц eKeyi де ic жуз1нде урыста утып шыктык деп ойлап, К,ытаймен бтмге келуге кулшына Kipicefli. Бул шыгыска шабуыл жасай бастаган Теременнщ табысты кимылын тусап тастайды. Шаболио оныц эскерш талкандайды, ал ту сыртынан оны К,ара-Сордыц байыргы бодандары-абарлар келш согады. Олар Теременшн коргансыз калган косынына лап койып, эйел1 мен балаларын туткындап алып кетедь Шаболионын эскерше ерген кытай сарбаздары Теременшн уй-imiH абарлардан тартып ала41 Н. Я. Бичурин, Ерте Ьйманда..., I т. 237-6. 42 Сонда, 238-6. 110

ды43. Туткындар Шаболионыц колына тапсырылады, осындай аса кунды сыйдыц eTeyi ретЬзде, ол согыстыц бас кезшде жаулап алынган жерд1 тазартып, улы шел Гоби усимен ететш шекараны калпына келтчредь Бакытсыз Теремен бэршен: шешесшен де, эйел1 мен балашагасынан да, туган жершен де айрылып калады44. Ол езшщ жанына жайлы сайын даланы тастап, акыргы жорыктастарымен 6ipre oHTycriKKe карай к eTin. Пайкент шаЪарына келш, Букардыц мацынан коныс тебедП . ЕншЫк жуйенщ салтанаты. Шаболионыц жешске жету1 — оныц еюметш сактап калса да, TypKirrep арасыцда тыныштык орната алмады. Жещмпаз ханныц куба тузде мазасы кетш, кецшшщ алан бола берген! сондай, 587 ж. бас кезшде ол кытай императорына, оныц Хуан-хэ алкабындагы жершен иац аулауга руксат сурап”, етшш биццредь Оныц втЫчй кабылданады, ханга керект1 аукат коры ж1бер!лед1, 6ipaK 6epi6ip ол зауалдан кутыла алмайды. Шаболионыц косыны кенет вртешп кетед1 де, оныц 03i “жайсыз хабардан”46 жантэсипм етедь Ханныц баласы Юн Иоллыг (кыт. Юн Юйлюй) такка отырудан бас тартады, зац бойынша тэж-такка муныц агасы, экесшщ жауы Чулохоу отыруга тшс едь Бул арада мэселе ханзаданыц жеке басыныц кадыр-касиетшде емес, ол кейш вте батыл, кайратты-ж!гёрл1 болып шыгады. Осынау мэмлеге келу юнде езара кыркыстан мез! болган, калыц турмт жасауылдары memymi роль аткарган деп ойлаган жен. Олар такта мурагерлМ жешндеп еншшк зацын еске Tycipin, ездершщ хандарын соны сактауга жэне ымырага келуге мэжбур еткен. Юн Иоллыг такка отыру жэйл1 усыныс жасап, Чулохоуга елпн ж1беред147, 6ipaK анау ханзаданыц адалдыгына шубэланып, будан бас тартады да, езшщ оган багынып бас иетшш бйццредь Б1рак ханзада бутан карсы кайсарлыкпен дэйект1 дэлел айтады: “Мешц экеме узак уакыт бойы жау болган ci3, Чулохоу, енд1 оныц сэби баласына багынасыз. Б1здщ зацымызга сэйкес, йзд1 езшщ мйраскоры eTin тагайыцдаган экемнщ эм1рше сэйкес, 43 S. Julien Document*-»., vol. 3, p. 499. Осы ара аудармасынын Бичуринде (Ерте заманда..., I т. 238-6.) кате екен1н Г. Е. Грумм-Гржимайло атап еткен (Батыс Монголия..., 232-6.) Алайда сонгы Kid абар тайпасын твлелерге жаткызады, 6ipaK ол далелденбейд!, ойтми! абврммр дербес тайпа болтан. 44 Бастаухатта ол туткынга альтам д«лЫг»н. Суй шуд<н жацсактыйын не катест Liu Mau-tsai кврсеткен (Die chineaieohea Nachrichten..., s. 527). 44 Твременн1ч лауазмАш — Абокан. Абруй мси Абаруй т^ршде мВМйчкаэынасы" к!табынын аггоры Абул X*eim Абшдомвн Муцаммет ан-Ннибурите бвлг1л1 болран, ол к катая ytaai НуриймциЕК Вуг^арЛт тарнхына” твен. 12-0. (Сам. С. П. Толстое, АбруЛды* я & у * 10—1 i -91;) ОК^«гакы С. П. Толстоfm * кай<м курумн яа&айнфйг 6tpmv Akw* *** Абвмж flip адам дм ttpfctesl аАгкан с» к4ек 46 м. я. Бичурм*, JftMjfc' I *. И М . *•**.—47 Ш Л », А Н. Гумилев. еняНШ Го*^ , яшинык. ЛЛ-fi 111

желб1ретш кетерш журед1. Бул онсыз да кобалжып журген солкылдактарга, жаман атка онша ышбегендерге эсер етедь Теремен жактастарыныц кетпЫп Чулохоу жагына шыгады. Батыс ханыныц эскерш оныц парсы бастаухйтында ШириКишвар деп аталатын баласы Янг Соухтегш бастайды. Булардан баска тагы exi хантеН, Юн Иоллыг. пен Кара-Сордыц улы, аб1рл1к “Батыр-султан” болса керек, кемекке эскер Ж1беред1 немесе ж1берем1з деп уэде етедь 587 ж. кектемшде одактас эскерлер Букардыц мацындагы 6ip жерде бул1кшшерд1 согысуга мэжбур етедь Теремен мен оныц колдаушылары шегшетш жер калмаган едь “Жаулар каИармандыклен айкасты, б1рак каныпезер билеyini мерт болганнан кейш, оныц acxepi бет-бет1мен кашты. Зор шайкастан соц каган кайтадан ез жериац кожасы болып кала бердь Каган ез екШ аркылы император Маврикийге осы табыстары женшен хабар бердь..58 ’’Азамат согысын аяктагасын, каган жайбаракат жайлы куйде мемлекетш бейбгг жолмен баскару ушш, таугастармен келмимшарт жасайды”59,— деп хабарлайды, грек бастаухаты, ал, кытай шеж1рес1 бул туралы 6ipimni министрдщ сезш келт1ред1 де кояды: “Туыскандар, улы жэнджтер сек1лд1 6ipiH-6ipi куртып жаткан кезде, езщшц кец бейшд1 екешщц керсету ушш, оларды аяп, тшспеу керек”60. Бул арада “Сары аралар” мен “улы жэнджтер” элденею ойга салып, 6ipa3 роль аткара алады. Мундагы басты гэп — Суй уйшщ кепшелшер арасындагы абырой-беделшщ камын жеп, кец бейшд! екешщц керсет дейтш кецеск жаулар 6ipiH-6ipi куртып жатканда, оларды аяп, тшспеуге болады (тап 6ip кайырымдылык пен катыгездж белгий дэрежеде кытайларга тэуелд1 болып тургандай-ак)61. BipaK осынау 6iTiM жасалмай турганда улы жанжалдыц тагы 6ip катысушысы жантэсийм болады. Теремещц талкацдап, кезш жойганнан кейш бул ic Суй ук1мет1шц суркиялык акылын кезге 1лмей-ак жасалган ещ — шыгыс пен батыс TypKirrepi тагы да таласып калады. Бул талас кездейсок еместк Шыгыс TypKirrepi бас болып, баскаргысы келсе, Батыс TypKirrepi тэуелаз дербес 58 Хат Константинопольге 596 ж. жетк!з1пед1 (В. Grafenaucr, Neka vprasani..., pp. 63—64). 59 Феофилакт Симокатта, Тарих..., 161—162-66. 60 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т., 239-66. 61 Кытай, парсы мен грек версиялары арасындагы айырмашылык аагантай ол хабарды 6LnyiHiH, аз-кепт1г1не байланысты. Гректер 6ул1кш1н1ц влген1н ган! айтады, парсылар оныц сумдык азаппен елгенЫ сипаттайды, кытайлар куэлй етуден жалтарады. Парсы версиясы бойынша, Турум-Далобинь-Абруйд! туткынга ишш Кар» Сордыц баласы Ширн-Кишвар. С. П. Толсто* бул есЫ Дяньгуд!* уЛы t Я«су TerlHHiw атынан кер)нед1 деп ойлайды (Marquart, Wehrot and Агащ, a. 151, С П. Толстое, Абруйдыц жауыздыеы..., 10-6.) 0з1м!з кер!п отырганымызДай-а* парсы версиясы кытай п1к1р!не кайшы келмейд1, бул nixipre ка раса*, туткьшга алган Чулохоудыц вз! емес. бфак 6цл окна* ол лмвйМК ЯфМ турган кезде болган. 114

тургысы келедь К,арулы кактыгыс кеп кутпрмейдь 587—‘8о у "жМ.. кысында Чулохоу, кайта жауыккан Тардушханга карсы баШсКа карай козгалады. Чулохоудын, acxepi талкандалып, e3i ка^а ta* ^ бады62. Бул окиганыц думпу! б1рден бшнген жок, 6ipaic ол каганаттыц тагдыр-талайы ушш шешупй куш болдь*. 1 Ось! уакытка дейш шыгыс пен батыс TypiKTepi арасындагы оогысг эулетпк жанжал сыпатында журш жататын. Bip тайпаныц ек1* цай болып белшш, езара жауласуын ерпптетш eni6ip экономика* шик, саяси, идеологиялык себептер болмайтын. BipaK XVI s>. дАжолындагы согыс, ал XIX г. косымша пайда жолындагь! »курес кандай болса, VII г. канды кек мэселео тап сондайf роль аткарган. Чулохоудын елпршген жасауылдарынын тугйи-ту^* ыскандары батыс TypiKTepiMeH ымыраласып, ты табыса алмайгын жэне 6iTicxici де келмейтш. Мундай мумкщдш , tim i элардыц ойларына да Kipin шыкпайтын. Сол себеп-п де < согыё* 590 ж. дейш, агасыныц ажалынан сон хан болган Шаболионын5аласы Юн Иоллыг Кара-Сормен бейбгт 6iTiM жасаганга дейЬг :озыла бередь Юн Иоллыг 587—588 жж. жорыкка' ^атыспаганды, ендеше оныц жасауылдарынын батыс тур!ктермен' гартыс-таласты токтатуга какы бартугын. 593 ж. бтк*. каганаттыц б1рл1пн калпына келт1рш, erani аймактар арасындагы ■’ шекараны тиянактандыра туседь ■ * . * Кара-Сор империяныц ец ipi тулгасы болып алады да, кентке езшщ HeMepeci Нилиханды ма63, элде, бэлюм, <Лсйй* wceci Янг Соух-Тегщщ ме — эйтеу1р 6ipeyiH билеупп "eTin <;ояды, соцгысыныц тагдыры теменде баяндалады. Озара жанжал кезшде TypiKTep батыстагы билейтш жфтщ Sip беляшей айрылып калганды, ейткеш Византия 588ж. Босгорды64 кайтарып алган болатын, 6ipaK TypKirrep Шыгыста Гаоадн кшэзд1гш3 талкандап, багындырады да, оны езше сый етш гартады. Калтарыстарда. Грек тарихшысы туркгг ханыныц ‘бейбтп1щцгш” тегшнен-тегш айта салмаган, оны ханнын e3i ;xi императорга хабарлаган жэне сол “бейбггшшп” немере шсшщ казасына апарып соккан едь Текстерд1 салыстыра карап, VI г. жагдайды ecKepin отырсак, со кезде болган окигалардыц кггарын б1рден тусшуге болады. Керуен жолыныц Хамиден бастап, Персияныц шекарасына ;ейшп белшегш бакылап отыратын туркгг, 9cipece Батыс туркгг <андары ушш табыс табудыц неизи кез1 болып табылатын гранзигпк сауданы журизу согыс Ke3i жагдайында акылга «жбайтын нэрсе едь Кара-Сор эуелде Шаболионы эларету ушш "ана Абохан Торемещц колдаган, 6ipaK Теремен керуен жолы- ' 7

шегетш зияны орасан зор болатын. Сондыктан Да кушП кытай уюметт кешпелшердщ ынтымактасып б1рлесуше «шедшая да жол бермеуге тшс ед1, сейтш Ашин мемлекетше Карсы курес — Суй уйппц кекейкесп мшдетше айналады. X mapay ИРАНГА ЖОРЫК, Сотые вдрсацында. Gripix кенгеш у™*11 сый-сияпат ретЬаде бершетш кытай ж1бег!н согды xenecrepi аркылы сатып, тек ббгетаз байи 6epyi ушш гана Кдра-Сор TypiK бэсекелестерш ©jiTipin, немере imci мен оныц колдаушыларын — ез руластарыныц кезш куртады. Алайда баюдыц бу жолы ссщан он жыл бурынгы, улы жанжалдыц алдындагы кезден жвдшкерш, тарыла тусед1. Иран мен Византия касарыскан бетшен кайтпай, катал согысты журпзт жатты, парсы шахы тым болмаса, басы артык 6ip керуещц Константинопольге enci3in ж1беред1 — деп Turri ойлаута да болмайтын едь TypKirrep мен гректерд1ц ресми турде сотые жагдайында болуы бул акуалды киындатып жгёередь Рас, бул сотые жета жылдан 6epi толас тапкдн, 6ipax 6itiM шартыныц болмауы елшшйстер алмасу icrne бегет жасады, Иранга карсы сотые эрекетш реттеп сэйкестенд1р1п отыру iciH киындатады. Ал, одактасу гректерге де, TypKirrepre да кажет ед1, ейткеш екеушщ жауы да ортак, максат-мудделер1 де ортак едК Егер иран бегетш буза алатын болса, ж1бек Византия патриxmiepi — аксуйектерМц шеберханаларына судай болып агар efli, сонда герман конунгтер-колбасы кесемдершен эскер жалдап алуга каражат табылар ед1 де, балюм, Византия Европадаги жетекшйпк ролт сактап калар едь Ондай кун туса, Согдиана алтынта кенелер ед1, TypKirrep арасыцда таптардыц курылу процеа жеделдеп, ел — феодалдык мемлекетке айналар efli де, Фирдоусидщ сез1мен айтсак, Ираннан 6ip тутам балауыз ганг калар едк Imxi дурдараздык сотые каганат тэшн какырата жыртып жаткан кезецде, ТypxiT хандары сырткы саясатты белсешг журпзе алмайтын, ал 6ipaK тыныштык орнаса болды, “ж1бе* жолыныц” проблемасы б1рден 6ipiHiui орынга шыгатын, сонымег 6ipre Византиямен келк!мге келу кажетпп пайда болар ед1 ейткеш езара келкпей жасалтан эскери эрекеттердщ сэ^здпске ушырайтыны куш бурын белгш! той. Ресми одак курылмайды, 6ipaK дэнекерпИ-делдал грузин патшасы Гуарам Багратид табыла кетеш де, соныц кемег1мен 58* ж. кулл1 иранга карсы куштердщ басы 6ipiKTipmefli, сонш аркасында “жаулары Персиаяны садактыц eKi басын косатьп адырна секшд1 туйыктап тастайды”2. Ойга алынган бул эреке1 1 Brosset, Histoire de la Georgie, pp. 220-221. 2 Tabari, Noldeke, s. 270. 118

гым к,иын болса да, ум’т У3У Ж0Н емесй. взшщ узак тй|й1хыйщ Иран б1рде куш-кудырет1 артып, атак-дацктыц аскррына пыкса, ещц б1рде сол бшктен кулап, кул-паршасы шыгып Жа* гады. Оныц VI г. купи мен мумкшшипктерш тшсшше 6j&afta$ fmiH, 6i3 оныц тарихын тым болмаса желе жортып 6ip и^ЬлыЛ пыгуымыз керек. Ираннын, xymi мен элсЬ xepi. Ахеменидтер империясы riirri зауалды 330 ж. дейш-ак ескииктщ калдыгына айналадье. \ссириялык дэстур непзшде курылган со мемлекет тек Te^feycii юсери бшик орнатуга умтылады, бул тургыдан карагайд*! * »зтен бурынгы кандыжол мемлекеттен де асып туседь Сот&ёф 5ipre еюмети ныгайту кажеттт Ксеркс пен оныц мй*' заскорларын Шахиншахтыц дши басшы екенш мойыЗДас*Е*сьг селмеген баска дшд! устану шыларга да, сол сиякты Заратуйтрф* шц нагыз кайсар 1збасарларына да карсы дши куд&|фУД4 (Ксеркстщ девтерге карсы жазуы) бастауга мэжбур eTefli3. Саяси, идеологиялык жэне экономикалык туйшдер уткен сайын шиелешсе береди сол себеип де аргироспидт^фЗ^*, сушстей жылтырауы азня халыктарына эуелп сэтте гасдоШЬй гзиден азат етудщ шугылалы кушндей болып KepiftriJtt&€, гацкалуга болмайды. BipaK кеп узамай уйымдаскан ейТеодфф^ зрнын жугеназ зорлык басканы, ал диадохтардыц, пасйрга^* фГ- ‘ теушшершен em6ip артыкшылыгы жок екеш, бэлмм, tim i ф/г&р- *ан да жаман екеш аныкталады. BipaK соган карамастан, ecKi raprinTi emxiM де ацсамайды. Сириялыктар мен мысырЛтк^ТЙр "ректерге бешмделш алады, ал т1згшаз топас бшик аздьфыЬгоздыра алмаган шыгыс иран халкы баскыншыларга карсы fcype- :ке кетеринп, оларды женит шыгады. Парфияны найзагер :алтаттылар курган болатын, сондыктан да ежели жет1 румен 5ipre осынау 240 эулет теки бекзаттар катарына косылады. Эздершщ тосын жещсш беюту ушш, парфяндардыц кеп нэрсеш гректерден уйренуше тура келед!, сейтш майдандагы айкаста жецшп калган Эллинизм ездерш жыккан жещмпаздар дуниетазымына бойындагы бары мен нэрш дарытады. Олар камея мен геммаларга (бэд1зделген ою-ернект1 тастар) суйсше карап, Плагонды кумарта окиды, Эврипид трагедияларын Kepin, кол :огады, сейтш, ез камал-сарайларыныц imiHe KipiciMeH, калыц калыктыц бурынгы кулданушыларга деген ешпендшгш “азат етушшер мен коргаушыларына” карсы багыттагысы келетшш умытып кетедь Парфянныц дэулетп бекзаттары халыкпен байпанысын б1ржолата жогалтады, 224 ж. халык ез сезш айткан кезде, олардыц осы астамдыгы ездершщ тубше жетедь Алайда, патшалык курган эулетт1 айуандыкпен тугелдей куртып жйбергея Арташир Бабаган 240 уйге тимейдй ейткеш оган аксуйектер керек болатын. Жас сасанидтер мемлекет! ез пршипгшщ алгашкы кезецшде лаждыц жогынан катал согыс 3 В. В. Струве, Зороастризмшц отаны. 4 Сезбе-сез. “K yM ic ъащандылар" (Македония фалангасыныц (эскерЫн) :ум!стелген калкандары бар пэрменд] полкО. 119

журпзед! жэне езшщ атты эскерш ягни эскердщ ец жауынгер бел1гш жойганы мулде мига конбайтынын Арташир анык тусшедь Сейтш азат шаруаларга арка суйейтш шах еюмет!, еткен бес гасыр бойы эбден азып б1ткен эллинизмнен бас тартып, ез тагдырын иран мэдениет1мен байланыстырган эскери аксуйектермен одактасады. Эуелп Сасанидтердщ эскери жолы сэгп болады. Шыгыста — Бехрудка5 дейшп Иран, батыста — Евфратка дешнп Месопотамия, солтуспкте — Кавказдыц Дербентке дейшп аргы бет1 солардыц колдарына кешедь Парсы патшалыгы империяга айналады, б1рак оныц курамына юрген халыктар вздерше тэн когамдык курылысын сактап калады: Дейлемнщ таулык тургындары мен Иран араптары — ездершщ рулык кесемдерш, Месопотамия калаларыныц христиандык, еврейлж жэне гностикалык кауымдары — езшщ баскармаларын, ал армяндар — шахин-шах камкорлыгындагы патша еюметш — сактайды. Сасанидтер тутас 6ip мэдени элемнщ кешбасы болып шыга келедь мше осы жагдайат тепе-тец дэрежеде олардыц кушшш де, элс1зд1пшц де кез1 болады. BipiHiui жагынан ал ганда, сасанидтер империясында сол заманныц ip i мемлекетше кажет шарттардыц 6epi де: дамыган eriH шаруашылыгы мен жаяу эскерд1 курайтын азат шаруа кауымы; эскердщ командалык курамы мен эюмшийк сурыпталып алынатын теки бекзаттар; непзшен пэрменд1 атты эскерд1 курайтын калган аксуйектер кауымы — бэр-бэр1 бар едь Шыгыс Иран мен Иракец кешпел1 тайпалары мал шаруашылыгыныц ешмдер1 мен квмекпй жени] атты эскерд1 6epin туратын, ал Дейлемшц батыр таулыкгары шахиншахтарга тек эскери олжа ушш гана шын коцищеи кызмет ететш. Акырьщда айтарымыз, Месопотамия калаларында кол eHepi мен сауда-саттык еркен жайып турган едЛ Зейш-зерде саласы тугелдей парсылар колындатугын жэне дш кызметкерлер1 — мобедтер мен хатшылар арасында белшетш. Сырттай Караганда, осыныц бэр! вте жвндем-жаксь кер1нетш, ал шын мэшнде 6dpi де жаман болатын, ейткеш бул акуалдыц екшпй жагы бартугын. Шах ук!‘метш коса есептегенде, осынау тазшген топтардыц бэршщ бейбгг жолмен шешугс келмейтш, ымыра-мэмлеш бишейтш, карама-кайшы мудделер болатын жэне Иранныц сорына осы топтардыц 6api де ездери ездер1 кару кунлмен коргай алатын, кудырет-куаты мол топта{ едь Шах yxiMeTi, dfrreyip еммет деп есептелсек жегп деп, сонымен шектелш калмай, кайта тежеуаз бшйк журпзуге тырысады, демек ол ерте ме, кеш пе, ел байлыгыныц дени карбытып, камтып алган, тэж-такта бай бекзаттардыи айтканына кешп, айдаганына журетш, дэрменаз шахтьм 3 Wehrot — Аму-дария. 6 Н. В. Пигулевская, Ерте орта гасырбагы..., 72—80-66. 120

отырганына ынтызар аксуйектермен устасып, тартысып калуга тшс болатын. Сосын зороастролык дши кызметкерлермен одактасу — ол христиандарды, гностикалык секта-мэзИабтарды, еврей кауымын д1ни кудалау саясаты деген сез ед1, ал халыктын тап осы топтары экономикалык жагынан бэршен де мыкты болатын, ейткеш сауда-саттык солардын колында едд. Акша ал у жагынан да, оларды сырттагы басты жауы — Визангияга карсы пайдалану y111^ де мацызы бар одак жасау ушш, цши индифферентизм — енжарлык жэне толык тез1мдшк позициясында туруы керек ед1, ал олай болса, зороастралык дш кызметкерлер1 карсы шыга бастайтын. Тау мен дала тайпалары сез жузпзде шахтыц айтканьшан шыкпайтын, ал ic жузшде толыгынан тэуелаз болуга тырысатын, ендеше, олардан аздап та 5олса алым салык жинау ушш, куш колдану керекть К,ыска кайырсак, алтын тактан айрылып калмауы ушш, 6ipfle-6ip топ кушейш кетпес ушш шахиншах удайы одактастар 1здеп, оларды удайы e3reprin отыру кажет едь BipaK бул эманда колдан келе 5ермейтш. Сонымен 6ipre жогарыда айтылган топтар шах ек1мет1мен гана емес, езара куресш те жататын. Христиандар от гимараттарын бузып, парсылар арасында Тэуратты уагыздауга умтылатын жэне олар шахтыц сол icri жасауга руксат беруш галап ereTiH. Жаяу эскерд1 курайтын азат шаруалар аксуйектерге ештугын, тау тайпалары дала тургындарымен, парсылармен г. б. жауыгып жататын. Мше, осындай кеп топтарды баскару ушш, шахтыц езшщ купи мен каржысы болуга тшстугын, ал алгашкы кездер1 ондайы аз болганнан кешн, тэж-такка жш-жш Бахрам Гур, Балаш, Джамаспа сиякты аксуйектер усынган к;олжаулык билеушшер ие болады. Шахиншахтардыц 1шшдеп ец тамашасы Кавад, маздакшылар дозгалысын колдап, тект1 бекзаттардыц ектемд1гше карсы icypecri уйымдастыруга тырысады, 6ipaK ол кекект1 каршыгага 1йырбастап коя жаздайды, ейткеш маздакшылар аксуйектерд1 5ipa3 сьлкшеп алганнан кейш, ездершщ муддеа ушш езгелердщ 5эр1мен куресуге бел буган жаца партия болып уйымдасады. Такка Хосрой Нуширван келш отырар алдында кггщ жалпы зобайы тап осындай едк Ол елер шакта осыныц 6epi Ty6ipiHeH эзгередь Егер Хосройга дейш жалпы иран мэдениетше эралуан мэдениет типтерш механикалык турде коса салу гана емес, эларды табиги турде игеру процеа удайы журш, ол 6ipereft мэдениеттщ эралуан турлерш жасаса, VI г. орта кезшен бастап, :ол баягы 6ip диалектикалык процесс керегар кубылысты гугызады. Сол уакытка дейшг белсещц болып келген топтар когалып, аман сакталып калган топтар со жогалгандар ece6iHeH шгайып шыга келедь Тап сол VI г. орта *:ез1нде сасанидтер монархиясыныц жойилуына экелш соккан бетбурыс байкалады. Б1ршшщен, уакытша эолса да маздакшылардыц жеща аксуйектердщ куш-куатын элареткеш сондай, олар ецщ ешкашанда ездершщ бурынгы 121

жагд^ын кайтарып ала алмас едь Екшшщен, 531 ж. маздакшрлдрды талкандау азат шаруалардыц дербес мацызын толыгьшад жояды, ейткеш олардыц ец белсенд! белей террор кезшде каза тапкан болатын. Ушшшщен, Анушзада кетершсшщ сэтазджке ушырауы Ирандагы христиан кауымын б1ржолата кансыратып, есецпретш тастайды да, сол кезден бастап христиандар шахиншахтыц ад ал кызметпйсше айналады. Сол сиякты ездерше exi рет ажал каупы тент келгенш (Маздак пен Анушзададан) бастарынан кеппрген зороастралык дш кызметкерлершщ, ещц туралап келген ел1мнен ездерш тек катал ек1мет кана куткаратынына кездер1 жетед1; Иранда дщд! алмастыру iciHe ел1м жазасына кесшу катер1 непзшде, тиым салынатынына сэйкес, уюмет ураган позиция толыгынан мобедтердщ кецшше конады, ейткеш анайы дшдердщ кепшийгше жат саналатын прозелитизм — жаца дшге Kipyfli уагыздау, зороастралык дши жуйеге де мулде жат болатын. Дейлемиттер, армяндар мен араптар Хосрой мен Хормизд патшалык курып турган кездер1 ездершщ бурынгы дербеспгшщ басым белегшен айрылып, мемлекет 1шшде белсещц роль аткарудан калган едь Билеупп талантынан макрум калмаганын мойындасак та, осыныц 6epi Хосрой Нуширванныц айрыкша даналыгыныц аркасында жасалмаган ед1, оныц ce6e6i, шахиншак акырында кажет™ куш пен куралды ягни эскерд1 ез колына алганды, мундай сайды, мундай сапалы эскер бурынгы парсы яахшаларыныц б1рде-б1ршде болмаган ед1. Мундагы кеп — Хосрой маздакшыларды, экелер! барып гурида ымырасыз душпен ретшде, eMipi мен дуние-мулкшен ай^рган, аксуйек жастардьщ колымен куйреткен болатын. Ол ■щ *|^>лдаушыларына материалдык жагынан сый-сияпат керсете ^ “>ы, ейткеш ел шаруашылыгы езара кыргын кезшде тураганды, ал тэж-так таб*1сыныц ещц калган кез1 — 1ен с?уда жасау кгшде, дурысы, Иран аркылы ететш ten баж салыгын алу ©рекетшде жаткан. Осы табыс $сфр курамын уйымдастырып, оны асырау муктажын гана [,’ jyi ecKi эскер езЬлц тубше e3i жеткендь Хосрой пол- «зщщ эскери жолдас-жораларын енпзш, олардыц кещпел1 сактармец толыктырады. Сейтш кару-жарак ]5й^7£аладцыщ*7 казынадан алып туратын, курамында 12 полк1 *зд}акты эскер жасалады. ша кол жасактар емес, кэс1би армия болатын. Ол заманрдяс тагдырын атты садакшылар шешетш, ал кезенгенш Кетфмейтш мергендж Kicire кеп жылдык жаттыгулар " ^ д^ гана келетш. Узджаз жаттыгулар мен жи1леткен жот^лапты жастарды тэртшпен,_ жолдастык рухымен берж ш сака сарбаздарга айналдыратын. Осы кушке табан Хормизд шах дэулети бекзаттарга карсы курес ашады. . фнгия Иранга карсы. 589 ж. жазында Иранныц жагдайы Tumejjetficin кеткен едь Батыс шекарада Византиямен

бггпейтш согыс журш жаткан. Содан 6ipa3 уакыт бурын гана Мартиропольд1 жаулап алган парсылардын кейб1р табыстарына карамастан, Низибия манындагы Сисавран тубшде жецшп калганнан кейш, олардыц хал1 нашарлай тускен. Византиялыктар Мартиропольд1 коршауга алып, Мартиропольдщ шыгысывдагы Нимфия езеш бойындагы Окба бекшсш бузганды8. Сол кездер1 баябан шелден eKi арап шайысы — К,исык Аббас пен Кеккез Эм1р’ шапкыншылыгы басталган. Олар Евфратка дейшп елд1 жагалай талап-тонап, еткен-кеткен керуендерден баж алым-салыгы тусетш баждарды10 типылдап куртканды, муныц ауыртпалыгы acipece парсыларга катты батканды. Bip мезплде “хазар жолымен”11 ягни Дарьял шаткалы аркылы Армения мен Азербайжанга турж-хазар acxepi басакектеп Kipce, шыгыстан “К,ытай туржтершщ” басшысы12, иран шахы Хормиздщ13 агасы Саве шах жортуылга шыкканды. Одактастар, теп, Иранда саяси дагдарыс болатынын сезген тэргзда. Шахиншах Хормизд e3i патшалык еткен уактыныц кебш аксуйектермен куреске арнайды; жазаланган адамдар саны кыруар — 13 мыцга жетед1'\ Ирандагы аксуйектер эскери жйске жататын болгандыктан да, эскердщ командалык курамы жазаланган ккшердщ туыскандарынан 1рпстелш алынатын, ендеше эскердщ согысу кабылеп элареп, мемлекет шекарасыныц бурынгыдан нашар кузетшетш тусййкт1 болса керек15. Фирдоуси, Хормизд ел хал!шц мушкиг екенш айтатын кенесп сипаттагацда, тетенше 6ip киян жэйттщ суретш салады: Марзбаны ецкешп барып; мБ1здщ 6apiMi3 жиналып 6ip мобедке турмаймыз, ал сен мобедтер мен хатшыларды влтордщ, сейтш, зан мен дшнен кигаш кеттщ”“— дейдь Алайда аман калган мобед аса кажет акылды айтады. Ол дереу даулы облыстарды 6epin, Византиямен келюмге келуге, ал араптарга азык-тушк ж1берш‘ оларды шегщщрш тастауга усыныс жасайды. Олжага баткан хазарлар, талап алган заттарынан айрылып каламыз ба деп коркып1*, парсылардыц алдарына Tycin, ездерьак каша женеледь Жалгыз гана кауыпты жау — ол Саве-шах: “TypiK Жойкыннын аргы жагынан келсе, онда муд1руге болмайды”19. """ * Н. Э. Пигулевская, Византия мен Иран..., 80-6. 9 Tabari, No^eke, s. 270; Tabari, Zotenberg II, p. 249. № Firdousl, \ф IWre dee rois, VI, p. 566. " IWd. ** Ibid p. 568, Tabari, Zetenberg, II. p. Mirkhond, Historie des Sassanides, p. 257. ^ IWd, 15 Tabari, Zotenberg, II. p. 248. ^ Firdousl, Le livre des rois, VI, p. 568. 17 Фирдоусиде араптарды кырып-жою туралы усыныс бар. BipaK онык эрыедялгаиы туралы ештене айтылмайды, ал Та бар ид е олармен жасалган кел1сЫ Ьяндалады. ? Mirkhond, Histoire dee Sassanides, p. 258. ** Firdousl, I f Uvre des rois, VI, p. 568. Tabari, Zotenberg II. p. 249. 123

1 2 3 4 787 789 789 790 791 792 793 794 795 796 797 798 Тибетпктердщ Шэньсиге басып icipyi. Тибетпктерд!ц Сычуаньга басып Kipyi. Наньчжао саясатынын ауыткылануы. Тибетпктер Сычуаниден тойтарылды, 6ipaK. Бэйт1н тубшде уйгырларды талкдкдады. Шато Тибетке багынды. Тибетпктер Бэйпн мен Кушаны (Аньси) алды. Тибетпктер Хотанды алды. ТибегНктер Ганьсуды тагы да талкандады. Наньчжаоныц Кытай жагына eryi жэне тибетпктердщ онтуспкте жец1л1ске ушырауы. Тибетпктер уйгырларды талкандады. Кытайлыктар татаптар мен татарларды талкандады. Тибетт1ктерд1ц Кытайга басып Kipyi. Тисрондецан кайтыс болды, такка онын улы Муни Дзенбо отырды. Тибеп1ктерд1н Яньчжоуга шапкыншылыгы тойтарылды. Муни Дэенбо елд1, такка Мутуг Дэенбо отырды. Татаптар мен татарлар Кытайга шабуыл да ды. Дуньмага дуние салды; оньщ улы Пангуань хан койылды. Ганьсу да уйгырлар тибетпктерд! талкандады. Ферганада арабтар карлуктарды куйретп. Хан уландырылды, оныц inid anripbvii, такка оныц жас улы Ачжо отыргызылды. Уйгырлар тибетпктерд1 талкандады. Ачжохан елд1, такка билйп шектел1н1л аксуйек Кутлуг отыргызылды. Ол кыргыздар Kfrrepiл!сш басьш-жаншыды; тибеттЬстер мен карлуктардан Бесбалыкты тартып алды, тибетпктерд1 Кушадан айдап шыкты. Кушадалы кытайлыктардыц карсыласуын басты. Батыс карлуктарын ташилдер жецдк - 457

799 800 801 802 803 804 805 806 807 808 809 810 811 812 813 814 815 816 Линнчжоуда тибетжтер талканд алды. Тибетпктердщ Янь мен Линчжоуга басып xipyi. Кытайлыктардыц Сычуаньга басып xipyi. Кытай мен Тибет келк:свздер1. Мутуг Дзенбо хайтис болды, так,ка оныц imid Тндэсронцан отырды. Си-юя Ферганага басып Kipin, онын солтусНк белшнен тибегНктерд! куып шыкты. I Шунцзун алд>, raxtu * Кутлугхан злд!; КюлюгСяньцзун огырды. К^-’Б1лг1хан сайланды. Уй тайдыц Тибетпен кь-1 гырлар Ляньчжоуды лксвздерЬ Чанъаньга уй^ырлардьи ж ел ire эуестенушш,^ келда. , Шато тибстпктерге карсы xerepLnin, Кытайга erri. Кытай мен Тибеттщ бИчм жен!ндеп келк:- сездер». Ван Чен-цзуннын к«- replnici басып-жаншылды. Тибетпктермен айырб&с сауда ашылды. Тибетпн халифатпен кдрмм-хатынасынмц шмеле fdcyi. Тибетпктер Хуанхэ азе ni аркылы xenip салды. Шато эскерле^мсн Юаньцзи булЬншлтн басу. “ЕсЫйз" Тидэсронцамгамбо елд1; такка Ралы1ачан отырды. алды. Татаптар татарлармен жэне уйгырлармен одактасып, Кытайга шабуыл дады. Кюлюг-Б1лпхан Бао-ихан отырды. елд|. Карлуктар арабтарга карсы аттанды. Уйгырлардыц Ганьсудагы уйецх1 алкабына ша пкыншылыгы. Улы Карлга таж кипзу жо^асы. Франктар мен болгарлардыц б)рлескен куш1гер«мен авар кагана тын талкандау жэне жою. Самаркандта халифке карсы Рафи ибн-ЛяйсНц xerepinici; тибетпктер холдаган. Болгарлардыц Византиямен согысы. Рафи ибн-Ляйспц кэTeplnici басып-жаншылды. Болгарлар Адрианопольд) алды. Болгар-византия шЫк шарты. бейб4т-

817 818 819 820 821 822 823 824 825 826 827 828 829 830 831 832 Ж ел ire эуестенунялер насихатшылары Уйтрияга кайтарылды. Ти6етг1ктерд!ц Линчжоуга басып Kipyi тойтарылды. Тибетпктерд!ц Сячжоуга басып Kipyi. Тибетпктер Янчжоуды к, оршады, 6ipa* тойтарылды. Тибеп1ктерд1ц Кытайга басып Kipyi. Муцзун такка отырды. Хэбэдег! KerepLnic. Тибс*гпктерд1н, басып Kipyi тойтарылды. Кытайдыц Тибетпен бИ1мге келу!. Гаоцзун такка отырды. 833 834 835 836 837 838 839 Кытайлыктар татаптарды талкандады. Татаптар багынды. Кытайга Ральпачан кылкын дырылып елНрЫд!, такка Лангдарма отыр ________________ Уйгырларга карсы кыргыздар кетериьда; талкандадпы. Кытаймен 6iTiM жэне некел!к жекжаттык. Баоихан еддг, Чиндэ и болды. Тибетт1ктердщ Уйгырияга басып Kipyi. Чин-дэ елд1; такка оныц iHici Чжаолихан ОТЬфДЫ. Чжаолиханды асгыртын сез байласушылар елт1рд1. Онын ж иен! Ху дэлэ такка отыргызылды. КетерЫс: Кюлюг бек шатолыктарга арка суйеп, ханды ел-Нрд!. Тахир Хорасаннын eMipuiici болып тагайындалды. Тахиридгер Хорасан мен Мауараннахрды халифатган балд!. Болгарлардын франктарга карсы согысы. Болгарлардын франктармен бейб!т 6iiiM i. 459

1 2 3 4 840 1 841 842 843 844 845 846 847 848 849 850 851 852 Уцзун такка отырды. Кыргыз ejriuici Кытайга келдЬ Ланщарма шгприщЬ Тибетте езара согыста р басталды: Биби мен Кунжо. Буддалык монастырьлер мулкш мемлекетке карату. Уцзун кайтыс болды; такка Сюаньцзун отырды. Жел1ге эуестенуш1лер к!таптары мен бейнелер! ертелд!. Кытайлыктар татаптар кетер1л1с1н басыпжаншыды. Цзиньян тибетпктерден тартып алынды. Тибет у ал и) Хэси Кытайга 6epuiin к erri. Тибетпктерден корта - натын бек!н!с салынды. Пойл агаманы Мохэ кыргыздардыц кемепмен Каракорымды алып, Юолюг-бект! елт1рд1. Пан дэлэ 15 аймакпен батыска кетп, кейб|реулер Тибетке кашты, калгандары Уген! хан ет1л койды, ол ез1шц кашкындарын асырау ушш кьггай шекарасы мацындагыларды тонады. Угеханды кытайлыктар талкандады. Кидандар уйгырларга карсы кетерищь Угехан елт1р1пд1. Энянь дэлэ хан болды. Энянь дэлэ ушты-куйд1 жогалды, оныц уйгырлары бытырап кетт1. Пан дэлэ Дуньхуанда жаца хандык курды. Кыргыз Ажосы кайтыс болды. \ Афшин Хайдар процесг, ортаазиялык ежелп халы к,тар дийнщ акыры. Исфиджабды Нух Сама нидтщ жаулап алды. Верендпс ант. < 460

1h f 2 3 4 853 854 855 856 857 858 859 860 861 Кытайлыктар тибетНктерден Линчжоуды тартып адды. Уйгырлык Бугу Цзунь тибет зорлыкшысы Куньжоны талкандады. Атаман Бугу Цзунь тибетгЬстерден Турфанды, БэйНнд!, Кьрмшадоы ж «же byrypioi тартып алып, ¥й»ыр идыкутнгЫ курды. Карлуктар Кашгарды жаулап алды. > * Синхронист^ кесте Орталык Азияда 546-дан 861 ж. дейш болып еткен (3-багана) окигалардыц толык жиынтыгын беред!. Оны дуниежузЫк тарих процестер1мен байланыстыру уш!н Киыр Шыгыста (2-багана) жэне Таяу Шыгыста (4-барана) орын алган окигалар келтпрЬпген. Сонгы 6ел!м1не Европа тарихыныц хронологиялык байланыстык роль аткаратын негурлым манызды даталары мнемонисНк шарт (умытып калмас уш'н есте сактау) ретшде косымшаланган.

ГЕНЕАЛОГИЯЛЫКАшин аТУ~У . Тимьн ^ " ......., . Т ' Ж Ж ^ ^ иаи ^ %^ @ @ /’ ^ Чж% !чУ СЫШ>Чжи5в ® Тащ а м у р а гер лщ Ш ы гы с х а н д а р ьм щ Б ат ь /с хан дары ны н ,

К, КЕСТЕЛЕР аулеи icmeMtN Тстем/м ® У с Ь ^ 1 ” 7 ; ' 'Ж ™ ® * * * * ' U&t-tl/eiyjr ^U e*K on Jyuem ^ Ю Ю I I . /я#/ Хуаи-доо J

Шыгыс каганатыныц хаI 3 Коло М сигц I-----------‘---------1 Ш ету ЧулохоуI----------------------------------- 1--------------- — Т---------------------Онуйт -Он y jtbtq Д у с ущ - Тяззлюк Ж ан gap ЩI----------------------------------1-----------------------------25 &Б Л у ги Ш ебирхан Ч ул уха н Д у£ и~ h I— '— | I35 36 3 7 t JLUuSoSu НЗйше UJq h h Ю и- tЧ ж е

андары (550-640 жж.) 1 бум ы н I I I 4 5 6 Кушу М уган ь То о о Ж ут ань r - J -------------- 1 " Ь у ДалоБянь-Тщремен Аньло Тегш -ш аЗ бвр /хон --------------------Л Щ аболо-СунШ -Ы ш ф ара Ш унишы ---------------- 1 - - 27 4 0 '&3 и Х елихан-К ат и л ьха н С ы ^ о Я в^ик он I---------------1— 1 / J8 ^ 6 / f f и гу-Ю к у к Тилояа - ен ч у

Батыс каганатыныц/ ст ем / ____I____ 7 Дяньгу-цара журш тур*к ТанЗападур^олю г CiSipxaH Я н гх -со у х -С о е э I---------------1------------------1---------------------1-----------------------1 20 21 2 2 _ 2 3 24 Нили Пош и Ш егуйхан Тун жа&гы б о га28 гэ 30 3i _ Томан Кюль-тардуш-шад Тардуш-шад Ш или-ТоI-----------------41 И р би с-Ы ш ба ра -ж об гы ха н И

ц хандары (550-660 жж.) 8 ньхань-Турксанф (? ) а - ш ад . .Л е 33 _ 34 олнс-т егм Ншцу HuidopQ - (оли с ш<гд °чрц utog ------------------------1 4 - I----------г - 1 — I 42 45 44 45 Иль-Кю лю г-ш ад Ирбисхан Хэлу М ш е бучжень Г " * I Деюнь Юанькинь Уишэло + - Н “ U p fu c-ш е гу й хан $ань Xyou -дао Аш иш /ц х а зо р л щ Хцнь(Синь) х а н да р ы 1 '

Екшпй кагана5ИтмI-------------------S j/r К утл уг I------------------1-----------— i-----------------------------------------------5Ц 55 5 6 Пиш усру Фунянь К ую луг .6 3 64 5в бм г! ( Могилян) Култег/н Фугой - Богю Н ---------------------- 1-------------------------------1 6S 66 5/ff Иомы з-тегш б ш / fy n y iy z Сю ань(?) белг/с/з

наттыц хандары 5 /AT миш-fieK -*---------------------1 6/fif Сыгцнь ------------------------- 1-------------------------------------------------------------- 1 S 7 62 М оч ур Д усц(ру п 0 5 9 60 61 t 67 5 / / f . Янвочжя-Нагоч Цнель Мо юег'щ Пан-Кул ое/гг/с/3 I------------1------------1 68 69 _ Озмыш Цулыноек

ОНОМАСТИКАЛЫК, КЕСТЕ* Катар саны Кытайша окылуы Грскше, арабша, парсы шл, армянша, согдыша окылуы Тур^кше окылуы Аудармасы мен тус1нд1рмес! 1 2 3 4 5 1 Тумын Или-кэхань — Бумын (ор.) Ильхан Курметт! атак жужандарды жекгеннен сон 552 ж. кабылдацды. Оган дейш жабгы дел)нд2. 2 Шидяньми//Шэ дими немесе Сэдими Мохеду шеху Шисин булокэхань Сил ьзивул //Диза вул (гр.) Синджибу (арм.) Хакан-и-чин (парс.) Стемби-хаган (ф.) Истеми (ор.) баЬадур-жабгу Салыстырыцыз: угорлык “Истэн”— аталар эруактары. Батыр — ханныц орынбасары (Курамды курмедт! атак). Он тайна ханы (кытайлык жалпы белг1леу). 3 Коло Исигикэхань Аксель (гр.) Кара Ыссык хан. “Кара ыстык хан” 4 Мугань (Муюй)-кэхань Сыгинь//кигинь Цзушу//кушу Яньду — Кушу Янды ?; Муюи — дурыс окылмауы. “Жиен, не мере”— атак. “Кус”— eciM. “Жеюмпаз”— ж алган аты. 5 Тобо-кэхань Арсила Тапухань (?) Арслан “Патра” (кайырсадака жинауга арналган будда табап>|)— ж алган аты “Арыстан”— eciM. 6 Жутань Були-кэхань Бо-хан (ф.) Йохдан (?) Бурихан “маркум, ал ген”. “Каскыр” (Бул — axed мен улы болуы мумкш). 7 Дяньгу//Дяныто Дату-кэхань 1 4 Бугя-кэхань Симянь-кэхань Кара Журин Тюрк (парс.) Тарду (ф.) Биягу (парс.) Кара Чурин Тюрк Тардушхан Бокехан Кемтар, ала пес турк”. “Елд1ц батыс канатыныц ханы”. “Батыр, куд«ретп" “Батыс шет аймак ханы”. 8 Таньхань-кэхань Турксанф (ф.) Тамганхан (?) Б|рдей деп саюшылык жанама мэл1меттер негЫнде жасалды, ал eciMiH калпына кел-ripy жорам алды.

1 2 3 4 5 9 Шету//Нйету жэне Дитоу//Етоу Эрфу-хан//Шад Или-пойлу ше — Эр-бег-шад Иль-кюлюг Ержурект!”. “Едд1к а та к, ты беп. Мохэ Шаболокэхань шад Бага Ышбарахан Эулиел! куд|ретг! хан". Шаболио — “Тонаушы”— ж алган аты. 10 Чулохоу Шеху-кэхань — Чулу//Чоллиг Жабгухан “Тау-тасты шел дала”. Хэу//хоу — eKiHiui сатыдагы *ытай Мохэ-кэхань — Багахан кЫэадж атагы. Турнст1к баламасы белгЮз. Далобянь Турум (гр.) Торэмен Оныц талабыныц xepiHici —"Мен Або-кэхань Абруй (парс.) Алахан зацдымын". “Байыргы хан”, б|рак ага//басты емес. 12 Яньло//Аяьло — Амрак “Тыныш, момын". Диэр-кэхань — — “ExiHUii дэрежел'Г. 13 Дилеча//Дигинша — Тегин-шад Курметт! атап. 14 Моходу-хэу Органа (гр.)? Ураган немесе Ураг? БаЬадур-бек. “Дауыл” немесе “эйел жагынан байыргы Кюйли Сыби- _. Кюлюг Сибиржекжат”—жорамалды. “Дацк,ты ci6ip ханы”. кэхань хан 15 Янсо-дэлэ//тегин Дулу-кэхань Соух//Сойа//Са вэ (парс.) Шаба (арм.) Шири-кишвар Янг-Соух-тегин Дулухан Иль-Арслан “Жаца//катты суык”. “Халык арыстаны”— С. П. Толсто вт ыц болжамы. 16 Юн Юйлюй Дулань-хан Хормиздщ туысы болмаган хан Юн у луг “Квтер1лген” (жогары) тагдыр//улес-жалган аты. (кетер1цк1 жазмыш). 17 Дусилу //Ду сулу Тюзлкж “Ымырашыл”— жалган аты; жеке ез eciMi белгЮз. 18 Жаньгань — Жангар “Жец1мпаз”— курметп а тагы. Тули-кэхань — Толисхан Шыгыс канат ханы. Киминь-кэхань — — — Кижинь-кэхань — — — Или Мидоу... — Иль бирды “Ел берд!...” 19 Шаболо Сунишише Ышбара Сунишишад “Шужшид1ц (тайпа) куд1ретт! бег1”.

1 2 3 4 5 20 Нили-кэхань Иаль-тегин (ар.) Пармуда (парс.) Иль-тегин Буюрук “Так мурагер”. “Поручик”— шен. Офицерлис шен! бар оны к эскерде ез экес! болды, ал “мурагер” а талу себеб! экеа елгеннен кейш де так, онын атасыныц иел!- г1не жатты. 21 Поши-дэлэ — Басыл-тегин “Курбан-ханзада”. 22 Шегуй-кэхань — Шегуихан Сяньбийл!к сез жэне аударуга келмейдК 23 Тун-шеху-кэхань Ба си юй “СолтусНк патшасы” (арм.) Тонг-жабгухан “Улы жабгы”— атак* Батыс елкес!н!ц геге­ ' — — моны. 24 Мохэ-ше — Бага-шад “Эулие бек”. — Зигевил Эльтебер “Уэли”. 25 Шиби-кэхань - Шибирхан “Ci6ip ханы” (дауыссыз дыбыстыц ету!- мен). Дуги//Токи-ше Тюрк-шад (?) вз улысындагы тур!к беп. 26 Чуло-кэхань — Чулу//Чоллиг хан Атак (кар. № 10). Чжиги-ше — Жигит-шад “Жарайсыц бек”— ж алган аты. Сылифо-ше — Силиг-бег-шад “Сулу бек-шад”— атак27 Хели//Сели-кэх ань — Кат Ильхан Елд!к катал ханы. Дуби — Тугбир (?) Ту беруш1? Мохэду-ше — Багадур-шад Батыр-шад. 28 Дамань Нипо-Чуло-хан — Таман//Тамган (?) 7 9 Гэса на — Арслан (?) Арыстан 29 Киу Дату-ше Ту-у Гоба кюекэхань — Кюль Тардушшад Атак (кар. № 7). 30 Дату-ше — Тардуш-шад Атак (кар. № 7). 31 Шили-дэлэ//Тел и-дэлэ — Толис-тетон “Шыгыс канат ханзадасы”. Иби Бололюй / / (шэ) Болосы (дурысы) Ирбис Ышбара “Куд!ретт! барыс”. Шеху-кэхань Сы-жабгыхан Куштеумен// опасыздыкпен [такка колы Сы-шеху-кэхань — Сы-жабгыхан ж еткен] жабгы-хан.

1 2 3 4 5 32 Дулу-кэхань — Дулухан Ханды к, атак (кыскартылган.). Нишу — — Кшэздж атак. Гяна-ше Туналэу балиби //сылиби Дулу-хан Кьана (парс.) Тонг алып силиг-бир (?) “Улы батыр, KepiKTi Дулубек”— хандык, атак (толык Typi). 33 Тун во//Тонга-шэ — Тонг-шад “Улы бек”— атак. Шабопо Хилиши//Телиши-кэх ань Ышбара Толис шадхан Атак 34 Були-ше — Бури-шад “Bepi” И-були-ше Шегуй-тэгин Кюе Шад (арм.) Иль Бури-шад Шегуй-тегин Юоль (ор.) “Ел 6epici” 35 Шибоби — — 7 Нибу-шад — — 7 Тули-кэхань — Толисхан “Шыгыс канат ханы” 36 Юйше-ше — — 7 37 Шэни//Шор — Шоно (монг.) “Каскыр” 38 Юйгу-ше — Юкук-шад “YKi” Иби Дулу-кэхань - Ирбис Дулухан “Барыс” 39 Чженчу чеху - Женчу “1нжу” Инань Ынан Атак; тЬселей мэнг. “Жабайы жакын” (кыт.) жэне “Сен1мд1 адам” (typ'ik.) Сыби-дату-шад Сибир-тардуш -шад Шындыкка жатпайтын атак. 1с жузЬеде ол Тохаристаннын жабгысы болды. 40 Ими Нишу Сылиби — ?? алып ?? батыр Ли сымо шуай Сый-к¥Рметтен айрылган кытай фамилиясы, колбасшы. 41 Бихэду Cavpbic емес); (керек) [Нуши] би [мо] хэду шеху 7 БаИадур-жабгу “Нушибийл'1к батыр”— ж алган аты. Иби Шаболо шеху-кэхань Ирбис Ышбара жабгухан Атак (кар. № 31). 42 Июойлиши — Илыиолюг- шад “Елдщ да к к. ты беп”— Иби-кэхань Мохэду Иби-кэ­ — Ирбисхан БаИадур Иратак. хань — бисхан — 469

1 2 3 4 5 43 Хэлу Шаболо-шеху Халлыг (?) Ышбара-жабгу “Квтер1лген”?— ж алган аты, eciMi белг1аз. Шаболо-кэхань Бижан (парс.) (X г. тупы материалы болгандыктан нег1зделмеген атак болуы мумк!н). Ышбарахан “Kyfliperri хан” деген атак. 44 Мише — ? ...мыш Тек суффикс! гана аман сакталып калган. Ккпиби//Сылиби — алып Батыр (атак)- Дулу-кэхань Хинсиван-кэхань — “Жогалткан улылыгын калпына келт!рген хан” (кыт. ж алган аты). 45 Бучжень _ мШындыкка умтылушы, сез жепазуш! (кыт.). Дулу-шеху — Дулу-жабгу Агак Г иванпое-кэхань — — Кыт. жал га н аты. 46 Иби Шегуйкэхань — Ирбис Шегуйхан — 47 Деюнь//Хиюнь — Тьеин “Ботахан”— еркелету eciMi. Мохэду-шеху — БаИадур-жабгу Атак. 48 Юанькин — — “Жогалткан улылыгын калпына келт!руш1”. 49 Хянь — — 50 Хушзло — Кушрак “Шымшык”. Були-ше — Бури-шад “Бер!-бек". 51 Хуай-дао — — ? ' 52 Хинь (Синь) — — ? 53 Хубо Ичжу Чеби-хан Ильчур Кюбэхан Алтай тармагы. 54 Нишуфу — Нишу-бек — 55 Фунянь — — ? 56 Гудулу — Кутлуг 1лтеpicxaH “Бакытты”. 57 Мочжо Мочур Капаганхан “Жырткыш хан”. 58 Фупой Юоси-хан — Бопо Дурысы: “Тоси”— “Батысты билеушГ деген жал га н ат (кыт.). 59 Яньвочжи — Ягычи Дуан басы. 60 Иние-хан — Инэльхан — 61 Мо-тегин — Бек-тсгин —

1 2 3 4 5 62 Дусифу — Тюзель-бек “Дауласуды жайгастыратын бек, делдал”. 63 Могил янь Бигя-хан Мопой — Бильгехан Бопо нАкмлдыхан; ер”. 64 Кюе дэле (Пой дэле) Кур-тегин (ар.) Кюль-тегин — 65 Ижань-хан — Иоллыг-тегин — 66 Бигя (Буга)' Гуду лу-хан — Бильге-Кутлурхан “Акылды, кутты хан”. 67 Панькюэ-дэле 4 — Пан Кюльтегин. — 68 Усу-миши — Озмыш-тегин Озмышхан — 69 Баймэй-хан ___ — Кулун-бек “Аккас” “Кулын-бек”. * Ономастикалык кесте 6 iplH iui каганат хандары ес!мдер!нщ эртурл! окылуын жуйелеуге жэрдемдесед! жэне тур!к ес!мдер1н!ц езге ттлд! тупк! материалдардан белНл! ест!лу1н калпына келт)ру жен!нде аткарылган жумыс нэтижелер1н пакты керсете алады. Дэлелдеме к!тап текст! мен жолма-жол ескертулерде бар. М. Ф. Хван жумыстын синологиялык бел!мш межмен б!рлесш орындады, бул жэрдем! уш!н оган ез алгысымды бОшремш. Кыскартулар: ар. — арабша; арм. — армянша, гр.— грекше; ор.— орхондык текстер; парс.— парсыша; кыт.— кытайша; (?)— будан эр! тексеруд! кажет етет!н дудамалды жойттер.

ПАЙДАЛАНЫЛГАН 0ДЕБИЕТТЕР Алексеев В. М., Ежелг'1 кытайлыктар вз шекараларынын кузепинде — “ССРО FA Хабарлары”, эдебиет пен т!л бел., IV т., 1945, 5-шыг. Анохин А. В., Шыгыс Азияны зерттеу yuiin Орыс Комитетами тапсыруы бойынша 1910-1912 жж. Алтайга саяхат гсезгнде жинастырылган алтайлыктардын шамандыгы туралы материалдар.— “Ресей Fылым академиясы жанындагы Антропология мен этнография музейЫц жинагы”, IV т., (б. м.), 1924, № 2. “Кытай поэзиясыныц антологиясы”, 2-т., М., 1957. Анучин В. И., Енесей остяктары шамандысыныц очеркг,— Тылым академиясы жанындагы Антропология мен этнография музейМц жинагы”, II т., 2., СПб., 1914. Аристов Н. A., TypiK тайпалары мен халык,тарыныц этникалык, курамы жэне олардыц саны жешндегЬ мэмметтер туралы макалалар,— “Tipi ескЫк”, X, IV т., 1896 (жеке басылым). Артамонов М. И., Ежелг1 Дербент,— Советт1к археология, VIII, 1946. Артамонов М. И., Хазарлар тарихы, Л., 1962. Артамонов М. И., Хазарлардын ен еткелг'х тарихынын очерктер1, Л., 1936. Балдаев С. П., Буряттардагы табылган археологиялык, олжаларга табынушылык-—"Антропология мен этнография музей! Ci6ip бел1мЫдег1 I/III баяндамалар", 1949. Балями, Тарихи Табари, готтык, колжазба (парсы -НлЫде). Банзаров Д., Кара сешм, СПб., 1891. Бартольд В. В., Иранды тарихи-географиялык шолу, СПб., 1903. Бартольд В. В., Кыргыздар, Фрунзе, 1943. Бартольд В. В., Орхон ескерткштер1 туралы жана зерттеулер,— Халык агарту министрлшн!ц журналы, 1889, 9-10 шыг. Бартольд В. В., Гылыми максатпен Орта Азияга барган camp туралы есеп, СПб., 1897. Бартольд В. В.,_Монголдык дэу1рге дешнг'1 Туркстандагы христиандык туралы,— Ресей Археологиялык когамы Шыгыс бел1мш1н жазбалары, 8-т., 1893. Бартольд В. В., Томсен жэне Орта Азия тарихы, II гр., 1926. Бартольд В. В., Монгол баекыншылыгы дэу1р1ндег1 Туркктан, СПб., 1900. Баскаков Н. А., Алтай mini, М., 1958. Баскаков Н. A., TypiK muidepi, М., 1960. Беленицкий А. М., VI гасырдагы Гераттын тарихи топографиясы. Эл1шер Новаи, Макалалар жинагы, М.— Л., 1946. Бердзенешвили Н., Джавахишвили И. жэне Джанашиа А., Грузия тарихы, Тбилиси, 1946& Березин И. Нм Абулгазы тарихы, I б., Казан, 1854. Бернштам А. Н., СолтустЫ Кыргызиянын археологиялык очерк'1, Фрунзе, 1941. Бернштам А. Нм Б. з. V1-V1JI гг. турЫтерде таптар мен мемлекетпйц пайда болуы туралы мэселеге—"ЭнгельсНн “Семьянин, жеке менш!к пен мемлекеттщ шыгуы" к]табыныц 50 жылдыгына арналган макалалар жинагы", М.— Л., 1936. 472

Бернштам А. Н. VIII г. ту-гюдщ текпйк цурылымы (Култепн ескертмилн зерттеу мэселесше),— "Материалды* мэдениет тарихы мемлекеттк академиясыныц хабарлары", 103-шыг. 1934. ■ Бернштам А. Н., VI-VIII гг. орхон-енесей mypiKmepiH'm элеуметпйк-экономикалык, к,урылысы, Л., 1946. Богословский В. А., Тибет хащы тарихыныц очерм, М., 1962. Бо Цзю-и, Олецдер, Л. Эйдлиннщ аудармасы, М., 1953. Бичурин Н. Я. (Иакинф), Монголия туралы жазбалар, III б., СПб., 1828. Бичурин Н. Я. (Иакинф), Ерте замандарда Орта Азияны мекендеген халык,тар жвшндег'1 мэл’шеттер жинагы, I-III т., М.—Л., 1950-1953. Бичурин Н. Я., Орталык; жэне Шыгыс Азияныц тарихи географиясы бойынша мэл1меттер жинагы, Чебоксары, 1960. Васильев В. П., Буддизм, I, СПб., 1859— 1869. Васильев В. П., Коиюцайдам мен Кдрабалгасундагы орхон есKepmKiuimepiHdeei к,ытай жазулары,—"Орхон экспедициясы ецбектерЫщ жинагы", III т., СПб., 1897. Викторова Л. Л., Монгол тайпалар ыньщ Киыр Шыгыс та таралып орналасуы жешндег1 мэселеге,—"Ленинград мемлекетт!к Университет! галымдарынын, жазбалары", № 256, 1958. Гаврилова А. А., Кудырге, кандидат»!к диссертация авторефераты, М.— Л., 1951. Гафуров Б. Г., Тарихи мухтасари халки тацик, (Душанбе), 1947. Гелиодор, Эфмпика, Егуновтыц аудармасы, М.— Л., 1932. Голубовский П., Татарлар басцышиылыгына deuinei печенегтер, торктар жэне к,ыпшак,тар, СПб., 1884. Грач А. Д., Туваныц кене mypiKmiK сымбаттары, М., 1961. Граф А., Кучияк П., Алтай epmeeinepi, М., 1939. Григорьев В. В., Шыгыс немесе Китай Турккпшны, СПб., 1873. Грумм-Гржимайло А. Г., Григорий Ефимович Грумм-Гржимайлоныц icmepi мен KyHdepi, М., 1947. , Грумм-Гржимайло Г. Е., Батыс Монголия мен Урынхай елкеа, II т., Л., 1926. Грумм-Гржимайло Г. Е„ Амдо мен Хухунор облысыныц Этнолоиясы жешндег! материалдар, СПб., 1903. Грумм-Гржимайло Г. Е., Батыс Кытайга саяхатты cypemmey, I т., СПб., 1896. Грумм-Гржимайло Г. Е., Тарихи мерз'ш аралыгында Орталык,тагы Азияда шел далалардьщ ecin, жайылымдык,тар мен мэдени eiicmiK жерлерд'щ к,урып Kemyi,— “Мемлекетт!к географиялык когамнын Хабарлары", 65-т., 1933, 5-шыр. Гумилев Л. Н., Тугю-турЫтерШц алтайлык, тармагы,— Совет археологиясы, 1959, № 1. Гумилев Л. Н., Бахрам Чубин,— “Шыгыстану проблемалары”, 1960, № 3. Гумилев Л. П.,Феофилакт Симокатт “Тарихындагь? mypiK ханыныц вм1рбаяны жэне ол нак,ты шындыгында,— Византийл!к шеж'|ре, XXVI т., 1965. Гумилев Л. Н., Византия mynKi материалдарыньщ нег1з1нде Eipinuii mypiK крганатындагы улы жанжал,— Византийл!к шеж!ре, XX т., 1961. Гумилев Л. Н., Кене Тибеттщ улылыгы жэне к,улауы,— академик В. В. Струвен! еске rycipyre арналган (басылуда) “Шыгыс елдер! мен халыктары” жинагы. Гумилев Л. Н., 589 ж. согыс жэне Герат шайк,асы,—"Тэжис ССР Гылым академиясы когамдык гылымдар бшймЫн хабарлары", 1960, N? 2 (23). Гумилев Л. Н., 1нлЫ проблемасы,— “Бук!лодактык географиялык когамныц хабарлары", 91-т., 1959, № 1, Гумилев Л. Н., Н. Я. Бичуриншц ецбектер'шдег1 Элемд'гк тарих жагдайынан алгандагы ^ытайдьщ хронологиялык, терминологиясы.-* II. Я. Бичурин hi к Шыгыс жэне Орталык Азиянын тарихи географиясы бойынша мэл!меттер1нщ жинагы к1табында, Чебоксары, 1960. Гумилев Л. Н., Тибетпйц кене тарихындагы ацыздар жэне шындык, — "Элем мэдениет! тарихыныц хабаршысы", 1960, № 3. Гумилев Л. Нм Кене mypiKtnep мен уйгырлардьщ ордалары мен тайпалары —"Бук1лодактык географиялык когамнын этнография жен!ндег1 материалдары", № 1, Л., 1961. 473

Гумилев JI. Н., Бахрам Чубиншц ерлиь JI., 1962. Гумилев Л. Нм Маршак Б. И., Хван М. Ф„ Квне тур1ктер жвшндег1 /палас,—"Бук!лодактык географиялык когамныц этнография жешндеп баяндамалары", № 1(4), Л., 1965. Гумилев Л. Н., Туйык, мазардан табылган жауынгерлер спхатуэткалары,— "Антропология мен этнография музейшщ жинары", 12-т., Л., 1949. Гумилев Л. Н., Жок, болып кеткен уш халык;,—"Шыгыс елдер! мен халыктары", II т., М., 1961. Гумилев Л. Н., TypiKtnepdiH VI-V1II гасырлардагы улеспй-сатылы жуйeel (мемлекеттШктщ ерте турлер1 жвшндег1 мэселеге),— Совегпк этнография, 1959, № 3. Гумилев Л. Н., Хунну, М., 1960. Гумилев Л. Н., IV гасырдагы эфталиттер мен олардыц квриилер1,— Ежелй тарих хабаршысы, 1959, № 1. Дамдинсурэн Ц., Гэсэриаданьщ тарихи тамыры, М., 1957. Данте Алигьери, Тамук,, Х-эн, 89-90-елецдер. Дестунис С., Византия тарихшылары, СПб., 1860. Джавахишвили И. А., Грузин халкыныц тарихы, I т., Тбилиси, 1951. Диль III., VI г. Юстиниан жэне византийлЫ цивилизация, СПб., 1908. Ду Фу, Олецдер, А. Гитовичт!н аудармасы. М., 1955. Евлохова Л. А., Солтуспйк Алтайдыц mac сымбаттаулары,—"Мемлекегпк тарих музей!шц енбектерГ, XVI т., М., 1945. Евтюхова Л. А., Киселев С. В., Квпеш селосы мацындагы белг1 тас,— “Мемлекетт!к тарих музейМц енбектерГ, XI т., М., 1940. Жирмунский В. М., Алпамыс туралы ацыз жэне батырлык, epmeei, М., 1960. Иностранцев К. А., Сасанидпйк суреттемелер, СПб., 1909. Иностранцев К. А., Хунну жэне гунндар, Л., 1926. Иакинф, Кытай империясыныц жер бедерш суреттеу, Татар АССР Мемлекетпк архив!, 10-кор, 830-кужат. Иакинф Бичурин, Тибет пен Хухунордьщ тарихы, I т., СПб., 1833. Иакинф Бичурин, Кытай тарихы, колжазба, ЛОИПА, 7-ф. “X гасыр жазушысы агван Моисей Каганкатвацийдщ тарихы”, армян тЫнен К. Паткановтыц аудармасы, СПб., 1861. Кабанов С. Н., Кидариттер астанасы туралы мэселеге,— Ежелг! тарих хабаршысы, 1953, № 2. Кармышева Б. X., Озбек к,урамындагы “туpi к тер” этнографиялык, тобы,— Советт!к этнография, 1960, N° 1. Катанов Н. Ф „Шыгыс хронологиясы,—"Солтуспк-Шыгыс археологиялык жэне этнографиялык институтынын хабарлары", I т., Казан, 1920. Кисилев С. В., ОцтустЫ Ci6ipdin ежелгi тарихы. М., 1951. Клюкин И. Н., Твмстер мен тартуштар тайпасы жвн1ндег1 жаца деректер,— “ССРО Гылым академиясы Киыршыгыстык бел!мш!ц хабаршысы”, 1932, № 1- 2. Кляшторный С. Г., Уланком жазуыныц тарихи багалануына,—"Шыгыс эпиграфикасы", XIV, 1961. Кля шторный С. Г., Жепйсудагы согдылыктар,— Совегпк этнография, 1959, № 1. “Марко Поло кГгабы”, М., 1955. Козин С. А., Купия шеж^ре, М.— Л., 1941. Козлов П. К., Монголия жэне Амдо, М.— Пг., 1923. Козьмин Н. Н., Орхон ескерткштерМц авторы Иоллыг-Тегш атысыныц таптык, келбет1,— “С. Ф. Ольденбурпсе", жинак, Л., 1934. Кононов А. Н., “TypiK* термтн талдау тэж1рибес1,— Советт!к этнография, 1947, № 1. Кононов А. Н., Т уркмендердщ шеж1реа.Х ива ханы Эб1лгазынык шыгармасы, М.—Л., 1958. Конрад Н. И., Кытай гуманизмШц басталуы,— Советт1к Шыгыстану, 1957. N9 3. Константин Багрянородный, “Фемалар туралы" жэне “Халык,тар туралы”, М., 1899. Корш Ф. Е., TypiK тайпаларыныц ец квне халык,тык, влец1, СПб., 1909. 474

Кулакове кий Ю., Византиянын тарихы, III т., Киев, 1915. “Корей классикалык поэзиясы”, М., 1956. Крачковский И. Ю м Араб поэзиясы,— Тандамалы шыгармалары, II т., М.— Л., 1956. Кузнецов Б. Им Тибетпйн "Патшалар ур1м-бутактарынын жаркын айнасы" шеж1рес1. Л., 1961. Кызласов Л. Рм Енесей жазуы ескертккитерШн мерз1м1н жанадан белг'теу, — Советпк археология, 1960, № 3. Кызласов Л. Рм TypiK каганаты дэу1р1ндег1 Тува (V—V III ее.),— “Москва университет!н1ц хабаршысы”, 1960, № 1. Кюнер Н. В., Оцтуспйк Ci6ip, Орталык Азия жане Кмыр Шьиыс халыктары жвшндег1 кытай хабарлары, М., 1961. Лесса р П. Мм Ашхабад тан Гераткд deuimi 1882 ж. жолдар. “Азия женЫдег! географиялык жэне статистикалык мате риал да рдьщ жинагы”, VI шыгарылуы; СПб., 1883. Лившиц В. А., Мук тауынан табылган согдылык eKi кужат,— Ежелп тарих хабаршысы, 1960, № 2. Малов С. Е. TypiKmepdiH енесейлЫ жазуы, М.— Л., 1952. Малов С. Ем Кене mypiK жазуыныц ескерткштерi, М.— Л., 1951. Малов С. Е., Монголия мен Кыргызиянын квне mypiK жазуыньщ есKepmKiiumepi, М.— Л., 1959. Малов С. Вм Батыс Кытай турЫтерМц "яда” ишмандык тасы,— Советт!к этнография, 1947, № 1. Малшы-Мерген, Алтайдын ерл1к дастаны, Ойрот облыстык улттык баспасы, 1947. Манандян Я. А., ИраклидЩ парсы жорыгыньщ желктер!,— Византийлш шеж)ре, III т., 1950. Маргулан А. X., Кдзак кшз уШ мен онын жабдыктары,—"Антропологиялык, жэне этнографиялык гылымдардын VII Халыкаралык конгресГ, М., 1964. “Марко Поло кггабы”, М., 1955. Массон М. Е., Ертеде Bombix mori —"Белек" ж1бек куртын тарату тарихынан у3iHdi, С. Е. Маловтын. курметЫе арналган жинак, Фрунзе, 1946. Мелиоранский П. М., Култегшге арналган ескерткш, СПб., 1899. Менандр, “Византия тарихшыларьС ытабында, С. ДестунисНн, аудармасы, СПб., 1860. Месхиа Ш. А., Гвртишвнли Д. В., Думбадзе М. К., Сургуладзе А. Н., Тбилиси тарихы, Тбилиси, 1958, (грузин тЫнде). М. Км 1959 ж. археологиялык экспедициялар,—”Москва Университет1н1ц хабаршысы", IX ер. 1960, N9 3. Молнар Эм Венгр халкы этногенез1 мен квне тарихынын проблемалары, Будапешт, 1955. Наршахи, Бухаранын тарихы, Н. ЛыкошиннЫ аудармасы, Ташкент, 1897. Окладников А. П., Якут АССР-Шц тарихы, орыс мемлекет’те косылганга deuimi Якутия, М.— JI., 1955. Окладников А. П., Приморьешц шалгай еткендегШ, Владивосток, 1959. Окладников А. П., Прибайкальенщ неолит мен кола dayipi, III т., М.— Л., 1955. Паллади Кафаров, Юан-чао-ми-ишге ескертпе,—"Пекиндег! Ресей д!ни миссиясы кызметкерлерМц енбектерГ, IV т., СПБ., 1872. Папанов К., Ван жазулары,— Халык агарту министрл!г1н1н журналы, 230- б., 2-т. Пигулевская Н. В., Византия дипломатиясы жэне ж'ьбекпен сауда жасау, — ВизантийлЬс шеж1ре, I/XXVI/-T., 1947. Пигулевская Н. В., VI-V1II гг. шеб1ндег'1 Византия мен Иран, М.— Л., 1946. Пигулевская Н. Вм YndUe барар жолдагы Византия, М.— Л., 1951. Пигулевская Н. В., Ерте ортагасырдагы Иран калалары туралы мэселеге,— СовегНк Шыгыстану, 1955, № 6. Пигулевская Н. ~В., СССР халыктарынын тарихы жвн1ндег1 сириялык тупк1 мсипериалдар,—Тылым академиясы Шыгыстану институтынын енбектерГ, IV т., 1941. 475

' Плано Карпини, Монголдардьщ тарихы, А. И. Малеиннщ аудармасы, СПб., 1911. Позднеев Д., Уйгырлардьщ тарихи очерм, СПб., 1899. Покогилов Д., Мин ayjiemi deyipindedi шыгыс монголдарыныц тарихы, СПб., 1893. Попов А. А., Нганасандар, Л., 1948. " Попов А. А., Тавгыльицтар, М.— Л., 1936. Попов Им Tufem m eii ламаизм, оныц тарихы, UiMi жэне мекемелерь Казан, 1898. Потапов Л. П., Алтайлык,тардыц ерлЫ дастаны,— Советпк этнография, 1949, № 1. Потапов Л. П., Аятайдагы таулардыц эулиелШ,— Советпк этнография, 1946, № 2. Потапов Л. П., Kouinenbiepdeii феодалдык; к,арым-к,атынастьщ epmepeKmeei турлери— “Хакас Tin, тарих жэне эдебиет гылыми-зерттеу институтынын ж азбала ры”, I шыгарылуы, Абакан, 1952. Прокопий Кесарийский, РимдЫтердЩ парсылар мен согысыныц тарихы, С. Дестунист1н аудармасы, I бел., СПб., 1876. Птицын Г. В., "Шах-Намз" географиясы жешндег1 мэселеге,—"МемлекетНк Эрмитаждыц Шыгыс бшймшщ ецбектерГ, IV т.; 1947. “Плано Карпини мен Вильгельм Рубрикой шыгыс елдер!не саяхаты”, М., 1957. Радлов В. В., Ежелг1 Монголия ньщ атласы, СПб., 1892-1899. Радлов В. В., Уйгырлар жешндег1 мэселеге, СПб., 1893. Радлов В. В., TypiKmiK атаулар сездШшц тэж1рибес1, II т., СПб., 1899. Радлов В. В., Императорлык, Г ылым академиясыньщ мархабатты рук,сатымен Орхон езеш бассейшн археологиялык; зерттеу ушш жабдык,талган экспедицияньщ жумыс нэтижелер1 жвшндег1 алды нала есеп,—” Орхон экспедициясы ецбектерМц жинагы", I т., СПб., 1892, № 7. Радлов В. В., Уйгыр хандарыньщ цурметпй атак,тары мен аттары,— Орыс археологиялык когамы Шыгыс бел!мжщ жазбалары, 1891, N9 5. Рамстедт Г. И., “Селенга тасы? жазуынын аудармасы,—"Орыс императорлык географиялык когамы Приамур 6&niMi Троицкосавск-Кяхтинск бшммшеашн енбектерГ, XV т., СПб., 1914, I шыгарылуы. Ратцель ф., Халык,тану, II т., СПб., 1901. Рашид Эддин, Шеж1релер жинагы, И. Н. Березинжн, аудармасы, Kipicne, СПб., 1858. Рашид Эдцин, Шьщгысхан тарихы, И. Н. Березинн1ц аудармасы, СПб., 1868. Рашид-ад-Дин, Шежгрелер жинагы, I т., М.— Л., 1952. Роборовский В. И., Шыгыс Тянь-Шань мен Нань-Шаньга саяхат, М., 1949. Рубрук Г., Шыгыс елдер1не саяхат, М., 1957. Руденко С. М., Скифт'ис dayipdeei Таулы Алтай халык,тарыньщ мэдениепй, М.— Л., 1953. Руденко С. И.,Скифт1к дэу!рдег1 Орталык Алтай халыктарыныц мэдениет!, М.— Л., 1960. Себеос, Император Ираклдьщ тарихы, армян тЫнен К. Щтканьянн1ц аудармасы, СПб., 1862. Синха Н. К., Банерджи А. Ч., Индия ньщ тарихы. М., 1954. Стеблева И. В., V1-XIII гасырлардагы турЫтердЩ поэзиясы, М., 1965. Струве В. В., Рецензия: К В. Треверд'щ Очерктер1не,— Ежелп тарих хабаршысы, 1960, № 3. Струве • В. В., Зороастризм Отаны,—"Онтуспк туршменшк археологиялык, комплекст! экспедицияньщ ецбектерГ, I т., М.— Л., 1948. Такайшвнли Е., Грузин шежгрелершц тарихшылары, II, OMip жэне Багратидтер туралы хабарлар, “Кавказдьщ жер 6edepi мен тайпаларын суреттеуге арналган материалдар жинагы", 28-шыгарылуы, Тифлис, 1900. Токарев С. А., Алтайлык,тардагы тектгк артык,шылык, сарк,ыншак,тары,— "СССР ГА Этнография институтынын ецбектерГ, I т., М., 1947. Толстев С. П., Ежелг1 Хорезм, М., 1949. 476

Толстое С. П., ХорезмдЫ христиандардыц жаца жылдык, “Каландас" мейрамы,— СоветНк этнография, 1946, № 2. Толстое С. П., Абруйдыц вр зорлыгы,—“Тарихи жазбалар”, 1933, № 3. Тре вер К. В., Кавказ Албаниясыныц тарихы мен мэдениепй туралы очерктер, М.— Л., 1959. Улагашев И., Алтай-Бучай, Новосибирск, 1941. Умняков И., Фахреддин Мубаракишхтыц тарихы,— Ежелг» тарих хабаршысы, 1938, № 1. Успенский В., Хухунор немесе Цин-хай ел/,—"Орыс императорлык географиялык когамыныц этнография бел>м1 бойынша жазбалар", IV т., СПб., 1880 (жеке оттиск). Феофан Византийский, Византиймк Феофанныц Диоклетианнан Михаил патшалар жэне оныц улы Феофилакткд deHinei шежьрей, В. И. Оболенский мен Ф. А. Терновскийдщ аудармасы, М., 1890. Феофан Византийский —"Византия тарнхшылары" к!табында, СПб., 1860. Феофиласт Снмокатга, Тарих, М., 1957. Фирдоуси, Шах-наме, Бехар баспасы, Тегеран, 1934-1935 (парсы тЫнде). Хенниг Р„ Белг1йз жерлер, II т., М., 1961. Чарыков Н. В„ Теджен-Герируд жагалауларымен жол-сапарды cypemmey,— “Азия бойынша географиялык жэне статистикалык материалдардыц жинагы”, ХП1 шыгарылуы, СПб., 1884. Чернецов В. П., Приобъедег1 Усть-полуйлых, уак,ыт,— СССР Археологиясы бойынша материалдар мен зерттеулер, 1953, № 35. Чэн Хун, Шекйз цайгы жешндег1 повесть,—'Тан новелл алары" к!табында, О. Л. Фишманнын аудармасы, М., 1955. Шан Юэ, Кытай тарихыныц очерктер'1, М., 1959. Шер А.. Я., Алтай-орхон турЫтерШц Тянь-Шаньдагы ескертк1штер1, — Совегпк археология, 1963, № 4. Шмидт А. Н., Орта Азия мен Иран тарихы жвшндег1 материалдар,— "Шыгыстану институтыныц гылми жазбалары", XVI т., М.—Л., 1958. Штернберг Л. Я., Д1ндег1 тацдамалылык, —"Этнография тургысындагы ертедег! дш" ютабында, Л., 1936. Штернберг Л. Я., Этнография тургысындагы алгашк,ы din, Л., 1936. Щербак А. м., Монголиядан табылган квне уйгыр ттндег1 жазу,— "Шыгыс эпиграфикасы", XIV т., 1961. Щербак А. М., TypiKtnepdiH елец шыгаруындагы дыбыстардыц к;иысуы мен ыргак,тардыц арщатысы,—"Азия мен Африка халыктары", 1961, N? 2. Энгельс Ф., Семьяныц, жеке меншЫтщ жэне мемлекетпйц пайда болуы,— К. Маркс, Ф. Энгельс, Шыгармалары, 2-басылымы, 21-т. Ядринцев Н. М., Археологиялык, жэне этнографиялык; мак,сатпен Солтуст~1К Монголия мен Орхонныц бас жагына барганымыз туралы алдынала есеп,—"Орыс Географиялык когамы Шыгыс-С1б'ф бел1мшщ хабарлары", 20-т., 1889, № 4, 1. Яковлев Е. К., Оцтуспйк Енесей алцабындагы бешен халык,тардыц этнографиялык, июлуы жэне музейд'щ этнографиялык, бвл1мЫ'щ mycindipMe mi3iMi, Минусинск, 1900. Якубовский А. Ю., X I—X III гг. аралыгындагы монголдарды зерттеу тарихынан,—"Орыс шыгыстану тарихыныц очерктерГ, М., 1953. 477

М АЗМ УНЫ Автордан ............................................................................................................ 3 Kipicne.................................................................................................................. 4 Bipinuii бвтм Улы tvdik каганаты (ауд. Э. Жумабаев} ............................ ~ ................... 7 I та nay. Карсацда . ....................................................................................... 8 k/т'Арау. Аргы аталары................................................................................ 13 и* м у. гАшин-руьщздьклы мемлекет!н к у р у ........................................ 25 т1 pay. Ж1бек жене керуен жолы.............................................. ; . . . 40 V т а р а у. Каганат йшнде ............................................................................. 51 VI т а р а у. TypiKTep ез уйшде . .................................................................... 64 VII т а р а у. Турйстердщ д !н !.......................................................................... 73 VIII т а р а у. Пшрлср мен куд!ктер..................................... ........................ 84 IX..т а р а у. Улы жанжал ............................................................................... 100 X та pay. Иранга жорык ............................................................................. 118 XI та p a y .'Ашин мен Суй ............................................................................. 131 XII т а р а у. Батыс каганаты.......................................................................... 145 XIII т а р а у. Тан империясыныц тууы ....................................................... 162 XIV т а р а у. Шыгыс каганаты....................................................................... 175 XV та pay. VII г. ДуниежузЫк согыс ........................................................ 190 XVI т а р а у. Он о к ......................................................................................... 207 XVII т а р а у. Табигаш х а н ............................................................................. 218 XVIII т а р а у. Туржтердщ акыры ................................................................. 234 . EKimui бвтм Кек Typiicrep мен уйгырлар немесе екшим каганат Aayipi (ауд. П. Бейсенов) .............................................................................................. 245 XIX т а р а у. Батыс каганатыныц жанталасуы жэне тибетпк зкспанция . 246 XX т а р а у. Халык,ты к кайта тулеу! ................................................................256 XXI т а р а у. Кутлугтык кетерша ..................................................................... 266 XXII т а р а у. Кайта жангыртылган каганат .............................................. .... 283 XXIII т а р а у. Куйзелк........................................................................................309 XXIV та pay. Кек тур!ктер ездер5 туралы ................................................. .... 328 XXV т а р а у. Тибетпктер мен туркештер.................................................... .... 349 XXVI т а р а у. Каганат жэне империя.......................................................... .... 363 XXVII т а р а у. Уйгыр каганатыныц курылуы ........................................... .... 372 XXVIII т а р а у. Ань ЛушаньнЩ кетерЫс1.................................................... .....387 XXIX.т а р а у. VlII-г. Тибет ......................................................................... .....404 XXX т а р а у. VIII-1X ff. Уйгырия......................................................................427 Косымша ............................................................................................................ .... 437 Синхронигпк кесте............................................................................................ .....438 Генеалогиялык кестелер ...... .........................................................................462 Ономастикалык кесте ...................................................................................... .....466 Пайдаланылган эдсбиеттер.....................................................................................472