«Древние тюрки» Көне түркілер Л.Н.Гумилев

ие болады (575 ж.)33. Олар Византияга сенш, ту сыртынан соккы тиед1 деп ойламайды. Мше осындай акуал тургысынан карасак, Турксанфтын, ашуланганы тусилкт! болады. К,атынастыц узшгеш дереу ic жузшде кершедь 576 ж. туркптер утыргырлардыц колдауымен Босфорды басып алады, “осы эрекеттен туржтердщ (туркптер) румдыктарга карсы курес журпзга жатканы белгий болады34. Туржтердщ шабуылы осымен токтап калмайды. Олар бузып-жарып К,ырымга K ipefli, 6ipaK шамасы одан тыксырылып тасталган тэр1здь Будан кейш турмттер Византияга Батыс Кавказ аркылы жетуге умтылады35, алайда Солтуспк шекарасы Кавказ кыркасымен ететш Эгриси хандыгыныц карсылыгына ушырайды. Олар сейтт Кавказдыц аргы бетше ете алмайды да, 80-mi жылдардыц бас кезшде кептеген туткындарын кырып тастап, туркггтер кейш шегшш кетуге мэжбур болады. Олар тек Солтуспк Кавказдыц жазыктары мен Дагыстанныц Дербентке дейшп тау бектерлершде бекшш калып кояды. Византияга ещЦ TypiK каупы тенбейтш болады. К,ытай жэне керуен жолы. Туркптер мен согдылар, парсылар мен гректер ушш соншалык пайдалы болган сауда-саттыктан, ещц ж1бектщ шыгатын квз[ — К,ытайдыц не табатынын байкап керелпс. Бейнеткеш кытай шаруалары осынау кунды тауарды ещцргешмен, оны ездер1 мулде пайдаланбады десе де болгандай ед1, ейткеш алым-салык кеп ед1 жэне олар удайы жиналып отыратын. Ж1бекке айырбастап алынатын бай жиЬаз патша сарайыныц кажетш канагаттандырудан артылмайтын жэне imKi базарда елеул1 роль аткармайтьш. Муныц устше олар шетке шыгарылатын ж1бектен едэу1р арзан болатын, сол себепи де Кртай ушш бул сауда, тутас ал ганда, зиянды болатын. EipaK Бэй-Чжоу yKiMeTi осы жагдайды езгерте алмады, дурысы, езгертуге журеп дауаламады, ейткеш онын саяси табыстары тугел!мен турки хандарыныц ic-эрекеттерше тэуелд1 ед1; Бэй-Ци мен Тогон туркггтердщ кемеп аркасында гана талкандалган, ал бутан коса ол ещц Оцтуспк К,ытайды багындыруга тшс, ал бул ic тылыц камсыз болмаса — мумкш емес. Сонымен 6ipre естен шыгармайтын 6ip нэрсе, Бэй-Чжоу эулетшщ теп канша айтканмен, кытайдан емес, сэнбиден шыккан жэне Солтуст1к Кытайдыц аса ipi жер иеленушшерше айналып, кытайланып кеткен сэнбидщ тект1 дэулетп адамдарына суйенедь Баягы “бурымды” тобалардыц урпактары ездершщ тин мен эдетгурпын умытып кеткетн, байыргы. кытайлар ушш олардыц жексурын жабайылар, ездерш куддыкка салгандардыц 33 М. Brosset, Histoire de la Georgie I, p. 216. Броссе 6v датага шубеланады, ейткен! сипатталган жэйт 589 ж. а к, у ал га усайды. Менщше, бул жерде кате жылда емес, окиганы сипаттауда. Кейшп улкен окига сонгы Kiuii окигага келецкес!н тус!рген. Баскаша айтсак,, Гуарам 575 ж. хан болган деген шеж!реш! свз!не сенем)н. 34 Менандр, 423-6. 35 Феофилакт Симокатта, Тарих, 160-161-66. JI. Н. Гумилев, TypiK ханыньщ вм1р баяны..., 72-6. 49

журагаттары екенш айтудын, к,ажет1 де бола коймас. Бэй-Чжоу ушметшщ сырткы саясат багдары да кытай журты ушш тым epci кершедь К,\'ны аса кымбатка тусетш турк1ттермен одак та эулеттщ де дала дэстуршен кол узбегенш байкатады. Буны былай койганда, даосизм мен буддизмд1 кудалау осынау ыкп&лы xymTi уйымдарды оппозиция катарына итермеледь Акырында халкы кыруар кеп Бэй-Ци патшалыгын косып ал у империядагы кытайлык элементтерд1 кушейте туси. BipaK толысып mein к еле жаткан окигаларда Гуаньлун тобы аталатын уйым memymi роль аткарады. Вэй эулета кулайтын сумдык катал кезде, кептеген бай дэулетп кытай yiuiepi Шаньдуннен Шэнсидеп Юйвынь Тайга кешш барып, Гуанъчжун мен Лунси облыстарында орныгып калган болатын. Олар бул арада жерггшкта кытай шенеушктермен, помещиктермен керш инк, этникалык 6ip;iiK пен туыскандык байланые непзшде ынтымактасып кетед1 де, мекенжайлары — Гуань-(чжун) мен Лун (си) атымен Гуаньлун атанып кетедь Акыргы бэй-чжоу монархтары кезшде “гуаньлундыктардыц” KeceMi бала императордыц атасы (inenieci тарапынан)36, колбасшысы Ян Цзянь болады. Ян Цзянь “ы за кор, ешк1мге сенбейтш жэне ютапты жактырмай, тек кулыксумдыкпен кимыл-эрекет жасайтын Kici екен; ол журтты езшен коркатын куйге Tycipefli, сол ce6enTi де онын OMipi тез де дэл орындалртын болган, ал e3i кажымай-талмай, ертеден кешке дейш мемлекет icrepiMeH шугылданган”37. Оныц б1рдецеш саяси жагынан унату, унатпауы e3i арка суйеген орта аркылы аныкталып отырган. Ел 1шшде ол элеуметпк кайшылыктарды жумсартатын шараларды жузеге асырады, ал кэршыерше келгенде, карым-катынасты пшелешепрш ж1беруд1 унататын болган. 563 ж. Ян Цзянь саясат багытын езгертуге тырысады да, туркггтермен жанжал тудырады. Ол муны мьшадай дэлелмен неиздейдй “Туркгг сарбаздары сый-сияпатты да, жаза-сазаны да кездерше ьлмещц, бастыктарын ошпа сыйламайды жэне кеп жагдайда T9pTinTi, жен-жобаны сактамайды. Оларды женге салу киын емес. Ендеше олардыц кудырет-Kynii женшдеп кеп сездер бос былшыл. Осындай кылыгы аркылы, олар аналардыц елшшерше уюметп мейлшше жомарт сый-сияпат керсетуге ынталандыргысы келедь сондагы умт ездер1 ана жакка баратындай болса, соныц жазасын тарту, солар женшен 6ip сыбыс жетсе болганы, ypeitnepi уша бастайды. Душпандар сырттай карасак ержурек болып кершедь ал шын мэншде оларды жэукемдей салу оцай. Ещц бугш, мешц ойымша, бурынгы жэне соцгы ж1бер1лген елшьлердщ бэршщ басын шабу керек” . Алайда бул сездер сол кездеп акикат шындыкты емес, “Гуаньлун тобыныц” программасын бищ1редь Туркгггщ ауыр атты ecKepi, кытай жаяу эскершен элдекайда оцтайлы-ушкыр болган, 36 Шан Юэ, Кытай..., 178-6. 37 Н. Cordier, Histoire..., p. 25 38 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 232-6. 50

муныц устше ертедеп кешпелшерден 6ip езгешЫп — мавдайдан соккы беру шебершгше жетзлген едь 578-579 жж. кактыгысу турюттердщ согыстагы басымдыгьш айдан анык eTin дэлелдеп бередь Далага бешм болуды жактаушылармен айтысатартыса келш Ян Цзянь оларды сатылгыш паракорлар eTin керсетуге тырысады, 6ipaK мунысы шындыкка сэйкес келмейтш Tapi3fli. BipaK онын ец мацызды кагидасыньщ 6ipi — турюттерге сыйлык, ягни ж1бек маталарын бермеу жвнщдеп усынысы. Бул шара турк1т хандарынын экономикалык куатын шын мэншде кемтп, сонымен 6ipre кытайдын эз imiHneri алым-салыкты азайтуга жагдай тугызар едк Сейтш “Гуаньлун тобы” елд1 экономикалык жэне саяси жагынан туйыктап тастауга усьшыс жасайды. Бул программаны император кайтарып тастайды, 6ipaK Ян Цзянь кугуден жалыкпайтын, ал уакыт оныц кызметш аткарып жаткан. Турюттердщ талабы мен кытайлардьщ куш-куаты, Бэй-Чжоу эулетше адал cэнбилiк элементтердщ эларей 6epyiHe сэйкес кушейе Tycri. 581 ж. кектемшде кытай бекзаттары уюметке карсы булшшшк туын кетеред! де, оларга халыктьщ калыц букарасы косылады. Осынау сэтп Ян Цзянь сонгы император, тогыз жасар баланы озЫн пайдасына тактан бастартуга мэжбур етуге пайдаланады. Кэп узамай бакытсыз бала влт1 1лед1, ал Юйвынь тукымы, туп-тукиянымен куртылады, осыдан кейш булшшШк те басылады. Жана эулет Суй атагына ие болады. “Кытай” партиясыныц тупкшкт! жещске жеткенше карамастан, Ян Цзянь толып жаткан сзнбшйк бай-багыландарды катты ашындырып Ж1беруден тайсалады. Ол арнаулы жарлыкпен “алдынгы эулеттщ кулл1 дэрежелер1 мен лауазымдары бурыцгыша кушш сактайды”39— деп тагы да тиянактап кояды. Кытайланган сэнбилж бай-багыландар тугел1мен аман калады, бул жэйт Кытайдьщ будан кешнп ез тарихын да, сол сиякты Кшд1к Азиянын да тарихын аныктайды. Ян Цзянь азамат согысына урынгысы келмейд1, эли жарлык болмаса, сол согыс ce3ci3 туып кетер ед1, ал, оныц алдында аса манызды ек! саяси мшдет турады: Оцтустж Кытайды багындыру, ол 580 ж. оцай жузеге асырылады, сосын туркггтерд1 хуйрету едь “Гуаньлун тобыныц” кесемдер1 куш бурын болжаганындай емес, сонгы мшдетп орындау элдекайда ауыр болып шыгады. V тарау КАГАНАТ 1Ш1НДЕ 0К1мет пен халык,* Кытай мэл1меттерше Караганда, елге ханды жариялаудыц курдел1 p9ciMi болган: бекзаттар оны ак ки1зге отыргызып, кун жолыныц ыцгайымен каумалаган калын журттыц куттыктаган айкай-кикуы утнде шецберд1 тогыз рет айналып шыгады екен. Сосын оны акбоз атка MiHri3in, мойнына дереу ж1бек бутау салып, оны колма-кол босацсытып, одан: 51

“неше жыл хан болгыц келед1?”— деп сураган. BipaK сурактъщ ел баскару мерз1мш аныктау гсшде кандай роль аткарганы туркптер тарихында ошпа магим емес: бэршен де дурысы, бул эдет, acini хан тайпа xeceMi болып сайланатын кездщ салты есебшде сакталып калган Tapi3Ai. Тэж-такты мурага калдыру курдел1 жуйе аркылы журпзшетш болган, оган эл1 айрыкдда токталамыз. Мемлекеттщ ханнан кешнп 6ipimni адамы жагбы болган. Туптеп келгенде, жагбы ханныц бас ya3ipi, бул кызметке кебшесе хандык курып турган эулеттщ мушеа сайланатын болган. Мэселен, Елхан Бумынныц кезшде жагбы шенш онын туган iHici 1стеми алган. BipaK жагбы тактыц Myparepi деп есептелшбеген. Мурагер, аткаратын кызметше карамастан, “тегш” деп аталган. Кдрауында билейтш еншии жер-суы бар тектес ханзада “шад” деп аталган, мысалы, кейш хан болган Сымо, егей деп куджтенгеннен есщ Шад бола ал май калган1. Ман-мацызы темешрек шендерд1 Ашин тукымына жатпайтын xicrnep алган, 6ipaK барша кызмет мура етш калдырылып отырган2. Мше осы неизге жугшсек, турит когамы аксуйектер когамы болган деп жорамал жасаган жен. TypiK когамында epiKTuiep мен тектшерге коса, эскери туткындардан туратын кулдар мен кундер де болган. Олар непзшен эйелдер болса керек. 1стемихан 569 ж. Земархка кыргыз халкынан3 6ip кущи тарту етедь Жорык саги болган кездер1 Кытайдан куцдерд1 сан мындап айдап кайтатын болган: мэселен, Чулохан 619 ж. Бин-Чжоуды басып ал ганда, “каладагы кулл1 эйелдер мен кыздарды жаппай айдап кеткен”, ал Атрпатакан каласыныц (628 ж.) адамдарын шет1нен устап экеткендер1 Таяу Шыгыс4 есшде сакталып калган. TinTi туткындарды бел icy кезшде таласып калганы ушш Уйгу-шад тактан айырылган . Демек туркптер кулшылыктыц не екенш бшген. BipaK бул арада: Kenmeni шаруашылыкта кулдар калай, кай турде пайдаланылган?— деген сурак туады. К,ул, егер ол мугедек болмаса, кез келген уакытта кожасыныц атын мш1п кашып кете алады, сейтт ол кып-кызыл зиян болып шыгады. Теп, кул мен куцнщ жагдайы онша жаман болмаса керек, шынында да муны аныктай тусетш сез де бар. 486 ж. Шаболиоханга Суй уйшщ вассалы болуды мойындацыз деген усыныс жасалады. Шаболио: “вассал” деген не сез?— деп сурайды. Оган: “Суй патшалыгында ”вассал” 6i3fleri “кул” деген сезбен б1рдей деп тусйццредь Хан сонда: “Мен Кек перзентшщ кулы болганыма куаныштымын”— деп жауап беред1 де, елппге сый1 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 260-6. 2 Сонда, 229-6. S. Julien, Documents..., vol. 3, p. 333, Liu Mau-tsai, Die Chinesischen Nachrichten..., s. 9, 498. 3 Менандр, 379-6. 4 H. Я. Бичурин, Ерте заманда..., 26-6. Агван тарихы..., 128-6. 5 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., 287-288-66. 52

лык усынып, ез куанышын биццредь Осы уз1нд1 б!зд1: 6ipeyflin кулы болуда турган кандай куаныш?— деген ойга калдырады. Бугшнен бастап К,ытай императорынын кулысыц дегещц еспгенде, acini, Шаболиохан кекешнде езге б1рдене турган тэр1здь К,ул C03i айдай анык юрштарлыкты биццрсе де, 6i3 соны дэлме-дэл аударып журм1з бе? Кытайлардыц “кул” сезтщ баламасы деп “пн” емес, “tch’ in” деп есептегеш тепн емес, Н. Я. Бичурин оны “вассал” деп, ал Ст. Жюльен —"sujet"6— бодан деп аударган. Сэтше орай, орхон жазуларыныц кейб1р текстер1 “кул” сезтщ мацызын дэлдеп, мэселеш аныктауга мумкщдж беред1. Култегшнщ “Улкен жазуында” былай делшедй “табигач будунка баглик уры оглын кул болту, сшж кыз оглын кюнг болты...”7 ягни “табгаш халкына бек улдары кул8 болды, пэк кыздары куц болды”. BipaK сол кездер1 TypiKTep Гоби шелшщ тускей бетшдеи иен дал ада ез турмыс-'прлшмен журштурып жаткан Тан империясыныц кытай тургындары пайдаланатын кеп жецшджтерш олар да пайдаланатын, жортуыл-жорыктарга катысып, кызмет мансабы ecin жогарылап, ез уйлерше коржындарын толтырып, олжа алып кайтатын. Олар жатжурттыц алдиярына багынатын айгагы гана болмаса, em6ip алеуметик канауга ушырамаган секшдь Ещц баска 6ip TeKcri алайык: “(Елтерк: каган)... елареген, кагансыраган халыкты, кун болган халыкты, турю иел1гшен айрылган халыкты ата-баба мекенше кайта орнатты”9. Мунда тагы да жеке бастын еркшд1ктен айрылганы емес, тек жaтжepлiккe багынганы гана ашып айтылады. Ymmnii жэйтта Барысбектщ казасы сыпатталган кезде “онын W М Ю * * халкыныц кул мен куцге аиналганы керсет!лед1, сонда туткындардыц кул базарында сатылганы" айтылмайды, елдж жаулап алынганы айтылады. Сонымен “кул” сезшщ непзн MdHi — бетенге багыну. Оныц осы Tycimri XIX г. дейш сакталады, 6ipaK кейшй TypiKTep, кул саудасымен айналысатын мусылман мэдениеп жуйесше юру1не байланысты, “кул” термиш бурыцгы заманда эсте болмаган, сатылатын кулдарга да колданыла бастайды. VI—VIII гг. кулдарды пайдалану жолы мулде баска болган: турюттер оларды ез карауындагы жерге экелш, белгш 6ip мекенге коныстандырып, 6 S. Julien, Documents..., vol, 3, p. 497. 7 С. E. Малов, Квне mypiK..., 1951, 29-6. * С. Е. Маловта СКулдар мен кундер") Квне mypiK..., 1951 37-6. 9 Сонда, 37-38-66. 10 Сонда, 39-6. 11 С. П. Толстое “Кул” сезш туанд1ре к ел in, “бул арада пул иеленуцПшн, идеологиясы анык, кершедё”— деп корытады ойын. (Абруйдьщ жауыздыгы, 45- 6.) Талданган текстан бундай дорытынды шыкпайды. Ол суйенетш езге тексте рд1 С. Е. Малов баскдша ок,иды (Квне mypiK..., 1959 16-6. (текст) 20-6. (Аударма). 53

олардан алым-салык жинап турган12. Бунымен 6ipre эйелдерд1 уйде кутупп жэне кэнизак ретшде пайдаланган13. К,улдар Рим колондарына уксас деп айтуга болады, 6ipaK, 6i3 бшетш мэндеп “кул” сез! оларга мулде келмейд1. С. П. Толстое тек ка на туткындардан куралган кыстактар болганьш, олардын турюттерге шаруашылыгы мен коленер1 кэобшен тусетш ешмдерден салык телеп турганын14 жазады. Шын мэшнде булар жана бодандар, салыкмандар ед1, TypKirrep сапы к, манда рды баскара бшетш. “Суйшу” салык жэйш кемеаа гана хабарлайды: “Бершетш адам, ат, салык пен мал санын агаштагы кертштерге карап есептейдГ’15. BipaK Моисей Каганкагваци TypiK каганаты бодандарына алым-салык салу жуйесш тамаша сипаттайды: “Терккей кшэз1 журттыц береке-кутын кашыра коркытып, ел iniiH урей биледк Ол колдарынан алтын айыру, KyMic ещйру, TeMip мен мыс корыту келетш енершшердщ бэр-бэрше бакылайтын карауылдар койды. Сол сиякты ол тауарлар мен улы дария — Кура мен Аракстан балык аулайтын балыкшылардан баж салыгын жинайды, бутан коса парсы патшалыгыныц хат-хабар катынасы кагаздарынан да дирахма алып туратын бодцы”16. Бул сынасвзден керет1шм1з, туркгг хандары алым-салыкты Иран шахтарынан элдекайда кеп алган, демек турк1т хандары мен бекзаттарыныц байлыгы ep6ip елд1 жаулап алган сайьш еселеп есе берген. Халка мен Жоцгарияныц теле тайпалары, OnTycriK Маньчжурияныц кидандары мен хилары, Сотдиананыц кала-мемлекеттер1, Токарстан 6eKTiKTepi, Азияныц ризык-берекес! — Турфан, Орал мацыныц угорлары, Кубанныц утыргырлары, Саян-Алтайдыц тускей жоталарындагы орман тайпалары удайы тап осындай талапайга салынып отырган. Бутан коса К,ытай жыл сайьш салык телеп турган, эйтпесе ойран-топан ететш шапкыншылыкка ушырайтын болган, ал Иран мен Византиядан не бейб1т бтмшн, не одак болганыныц телем1 ушш тарту-таралгылар Tycin турган. Элбетге, осынау байлыктыц 6ip белей катардагы сарбаздарга да бершген, ейткеш багындырылган халыктарды ракымсыз каталдыкпен канауга тек осылардыц шеказ бершгенд^п гана мумкшдж жасап отырган, дегенмен де табыстыц дешн бшктеп билеушшер!, ecipece хандардыц ездерй алатын болган. Осындай жолмен кордаланып жинадатын байлык хисапсыз кеп болганга уксайды. Турки' ханыныц Византия елшшерш кацдай сый-сияпатпен кабылдагзнын Менандр келктйре сипаттап жазып кеткен. “...Олар тусте эдемшеп аукаттанды жэне узак кунд! сол шатырда той-томалакден етюздк Шатыр алуан турл! ока-зермен оймышталган ж[бек матадан TiruireH едь Олар ша12 Бул жуйеш С. П. Толстое ез мал1мдемеане керегар жаса*ан, (Абруйдщ жауыэдьиы, 46-47-66.) 13 А. П. Окладников, Байкал мщыньщ..., V тар. “Кснамдык курылыс”. 14 С. П. Толстое, Кене Хорезм, 261-6. кар. Чуваш ct»3i “куланай”— салык. 13 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., 229-6. 16 Ашан тарихы..., 131-6. 54

pan iniin шаттанысты, 6ipaK шарабы б1здерд1к1 секицц жуз1мнен жасалатын шарап емес. Олардыц iineiiH сусыны да тагылардыц беягюз сусыны17. Келеа куш олар (урымдыктар) кешеп сиякты ж1бектен жасалып, эртуспен эшекейленген баска 6ip шатырга апарылды. Мунда олардыц эртурл1 эулиелер! койылган екен. Дизауыл (1стемихан) саф алтыннан куйылган такта отырды. Осынау уйдщ дэл ортасында алтын ыдыс аяктар мен 6ypiKKinrrep, кеспектер бар, олары да алтыннан. Олар тагы да аукатка бас койды, кажетп кептерш iuiiHZjiK устшде айтып, сырласып бггкесш, жен-жешмен таркасты. Келес1 куш олар баска 6ip кец белмеге юрд1, мунда алтынмен апталган устындар, сол сиякты терт алтын тауыс Tipen турган алтындалган тесек болатын. Белме алдындагы кец алацга узыннан узак етш арбалар Ti3min койылган, олардыц устшде кептеген кумгс буйымдар, аяк-табактар мен себеттер, эртурл1 макулыктардыц кумкгген жасалган бейнелер1 бартугын, буларыныц жэне б1зде жасалатын буйымдардан em6ip кемд1г! жок ед1. TypKiT бегилц жиЬаз-мулй мше осындай едГ18. Бул байлыктыц 6api элбетте таланып алынганды, 6ipaK ездерт элемшц жартысыныц кожасына айналдырган туркптер женю кездейсок нэрсе бслмайтын. Олардыц жалпы кешпелшер децгейшен жогары турган эскер мен баскару жуйесш шебер курганы сондай, туркггтер сол жeцiciнe лайык журт болган деп толык сешммен айта аламыз. Енин аймак,тык-таспик,ты жуйе19. Улы турки мемлекетшщ шпнде де, оныц айналасында болып жаткан езгер^ерден эсте кем туспейтш шугыл e3repicrep болып жатты. Оныц ец 6ipimni кершген жер1 тэж-так мурагерл!гшщ TopTi6i болды. Елхан Бумыннын баласы dpi Myparepi Кара Ыссыкхан экесшен жарты жылдан соц —553 ж. жас кезшде кайтыс болганын жогарыда айткаи едж. Оныц улы Шету тактан тайдырылады. 0KiMer 6wiiri Бумыннын, екшпп улы — Муганхан лауазымын алган Кушудщ колына кешедь Оныц тусында TypiK 17 Кытай KYpiui арагы (кар. П. Е. Грумм-Гржимайло, Бат. Монголия..., 216-6.) 18 Менандр, 378-379-66. 19 Таспикты санау тэсшн тэж-так, мурагерлтн^ айрыкша тэрпбЫе колдану Никон шеж1рес!нде кеадесед! (таспих моншагьшын б!ршен соц 6ipi кезекпен саналатын сиякты, CHiui жер-суы бар кЫэздар кезекпен улы к!нэз тагына отырган). 20 Кене турштердщ iiuxi тарихын тусшу ушЗн, ap6ip бектщ ез еамЫен баска лауазымы да болган, ол кызметше байланысты e^repin стырган. Кейб1р TypiK хандары тарихка eKi-уш атпен енген, мэселен, Жету — ез &ты (Бичурикде ол Нету деп аталган; Ерфухан — бул онын мемлекегли шыгысында, аймактыц беп болып тургандагы лауазымы; каган бслгасын ол Елкуйл! Ше Мохе Шаболохан атагын айпады. Ол кытайлар берген eciM — Шабално (тонаушы) деген лакап атпен Mauihyp болган. Кейб!р хандар тек лауазымымгн не тек “тецеу” аттарымен гана мэл1м (Liu Mau-tsai, Die chinesischen Nachrichten..., s. 122.) Жету —"емметке жеткен" Ерфу — rypiKuie еркек, Елккуши Ше Мохе Шаболошат Бага Ышбара — туршше мемлекегНц данкты шагы кудай налагая кудырегл хан деген. Хандардыц барша еамдер! мен лауазымд&рын талдай алмадык, сол себепт1 де олар бурынгы куйшде алынды. 55

каганатыныц сырткы саясаттагы кудырет-кушшщ алгашкы кадамдары гана жасалып койган жок, сонымен 6ipre енш1д1-таспиктык, жуйе де курылады21, осыныц аркасында туркгг мемлекет1 жуз жылдан аса уакыт бойы Азияда ен жогаргы орынга ие болып, VI—VII гг. улы мемлекеттермен бэсекелесе алатын дэрежеге жетедь Бул жуйесшщ мэша мынадай едк Туркгг мемлекет1 “найзаныц ушымен, кылыштыц куппмен” курылган болатын. Он жыл (550—560) дошде туркггтер Сары тешзден бастап, Едшге дейши кешпел! тайпаларды тугелдей колына каратады да, тагы да жиырма жылдаи баскьшшылык ыклалын кецейтш жая бередь BipaK осынау улан-гайыр жерд1 багындырып кана коймай, оны устап калу да керек едь Туркггтердщ катыгез канаушы ек1мет1 оныц жаца бодандарыныц кецлшен шыга коюы киынды, сол себепп де окшауланып белшуге умтылу 6ip сэт те толастаган емес. Ашин эулетше карсы кетерШстер, кашан мемлекет кулап бггкенге дейш, бшде ана жерде, ещц б1рде мына жерде гу eTin жанып, 6ip сенбей кояды. Муганханныц алдына койылган ен зэру сырткы саясат мэселелертщ 6ipi — шет аймактардыц белшш-жарылып кетушщ алдын алып, соган жол бермеу мэселес1 едь Байрагына 6epi басы бейнеленген, кок сауытты атты эскер жакын-жуыкта тургацда гана багынышты тайпалар адалдыктан айнымаган. Тек колыцда куатты eocepi бар бек кана жат журттыц Kerepuiyi мен белшуш тиып тастай алар едь BipaK бек уысында еюмет пен эскер болып гурганда жэне оны хан косынынан орасан зор кашыктык бел in жатканда, соныц езшщ ханга адалдыгын сактап калуга итермелейтш нендей нэрсе? Рас, ез орнына туыскан бауырын тагайындап кетуге болады, 6ipaK ол жагдайды 6spi6ip жвндей алмас efli, ейткеш туыскандар арасында тартыс-талас эрдайым болып турган. Мше содан барып еншЫк-таспиктык жуйе кабылданган: егер мешр!мдЫк ce3iMi мен жеке басыныц i3ri касиеттер! адалдыктыц кетлдемеа бола алмайды екен, ендеше оны орталык еюметке тэyeлдi eTin коятын ынталандыру тэалш табу керек. Еншийк-таспиктык жуйе тэж-такты мура ретшде алу кезегш реттеп, жвнге кояды. Зацга сэйкес, Муганханныц Myparepi болып баласы емес, inici саналады, сосын немере шшершщ улкеш агасыныц Myparepi аталады. Такты тосатын ханзадалар баскаруга erani eTin аймактар алатын болган. 568 ж. турк1т мемлекет! терт еншшк аймакка, ал 576 ж. сепз еншшпс аймакка белшген. Осынау еншЫктерд1 Батыс Европадагы феодтарга уксайды деу дурыс бола коймайды. Мунда бэршен бурын эскери Kynrri белш, белпл1 6ip ауданмен коса эскери бастыкка багындыру ici жузеге асырылган. Жогаргы ханды Менандр Арсила22 деп атайды. Муныц Арыслан деген TypiK 21 Л. Н. Гумилев, Ешишк-таспицтык, жуйе. 22 Менандр, 374, 418-66. 56

аты екенш бшу киын емес. Муганханныц 572 ж. кайтыс болганын 6i3 анык бшгенджтен де, ж.аца занга сэйкес, такка оныц imci Тобахан отырады23, ендеше Арыслан Тобаханныц ез аты (тецеу аты) болган деп болжаган жен секшдь 572 ж. Тобахан шыгыстан немере imci Шетуге, батыстан — imcme еншЫктер белед1 де, ол у замай кайтыс болгасын, ол жерд1 BepixaH24 атанган ез улына калдырады. Муганханныц баласы Теременнщ23 тер1скейде , бэлюм, кыргыздар мен ппктердщ жершде шыгар, косыны болган. Жуырда кайтыс болган 1стемидщ балаларыныц emnuiiKTepi болган: К,ара Шурын27 (сор) emnuiiri, Тур1ксанф emnuiiri Едш мен Жайык бойында2* екен. Улы ханнын косыны байыргы TypiK *epi — Алтай ещртде болса керек, ал калган exi еншЫк, шамасы, оныц eici улына: 0Mip” мен Тепншат30 менппгшде болган секыдь ЕншЫктердщ тап осындай курдель шатыскан жуйеа жагдайында тэж-так мурагерлер1 жайындагы таспиктык зац эуелп кезде аса жагымды роль аткарган. Жасы толмаган ханзаданыц exi рет такка отыруына кедерп жасалады, эйтпесе ол мемлекетп мушкш халге rycipep ме efli, кайтер едь вюмет эр уакыт тэжрибел1 Kicuiep колынан пшкпайды. Ешш аймак бекTepi ерте ме, кеш пе, жогары бшпкт1 эйтеу1р 6ip алатынынан ум1ттешп, булж шыгарып, алауыздык тудырмайды, соцдыктан да мемлекет эр тарап-эр багытта кецейе бередь Еншииктер жуйесше улп ретшде, теп, тускей хуцдарыныц II г.31 такты муралану тэрт1б1 алынган сиякты, ейткеш V г. Ашин бектершщ а рты аталары олармен карым-катынас жасаган гой, 6ipaK оныц мэш мен колданылуы баскарак; болган. Бастау деректер 6i3re VI г. “Улкен эулеттщ” болгандыгы жешнде em6ip мэл1мет бермейд1 жэне бул тэртштщ туржтер ушш соны нэрсе екещцгш ашып айтады. Ол калай болса, олай бол сын, aftTeyip сол жуйешц нэтижеа TypiK каганатыныц тарихында, жаксы жагынан да, жаман жагынан да керше бастайды. 23 Табакхан теп, ол будда д1н1мен эуестен1п, будда сопысы секЦщежп, колына патра (к,айыр-садак,а табагы) алып жургешн мегзейд!. 24 Бер! бект! Менандр Бо-хан дейди Утыргырлар 576 ж. Боспорды алган кезде ол соларды баскарган, демек оныц косыны Кубанда болган тэр1зд1 (Менандр, 422-6. J. Marqwart, Wehrot und Arang s. 150-150-6.) Теремен — кьггайша Далобян — аударылган TypiK лауазымы. Муныц грекшес! Турум (кар. JI. Н. Гумилев, Eipiniui mypiK..., 88-6.). Бутан коса ол Ала СУлкенО, кытайша Або, парсыша Абруй (кар. сонда) лауазымын алган. 26 Бул оныц еншЫг1н Чжан-Сунь Шэннщ “тер1скей хандыгы” деп атаганынан кер!нед1. 27 Оныц Тардушхан деген лауазымы бар (кыт. Дату-хан, грек Тарду) Кдрашурын — лакап аты, uiipiK, сорлы, кунсыз дегенд1 б1лд1ред1. 28 СолтусНк Кавказга таяу жерде, ейткен! ол Византия билМндег! жерге баса кектеп к!рген. 29 Кытайша “Аньло” Бичуринде —"Яньло" деп кате жазылган. 30 Бичуринде “Дилеча” деп кате жазылган. 31 Л. Н. Гумилев, Хундар, 213-214-66. 57

Бул жуйенщ эбден ойланып, тиянакталып жасалганына карамастан, ic жуз(нде турк]ттер когамынъщ мызгымас б1рл!кте болуы мумкш емесп, ейткеш жалпыхалыктык мудде мен максат ханша болганымен, эскери бай-багландардьщ белшш шыгуы эсер етпей тура алмады. Туркггтердщ бул ерекшелпч рулык TipinLniKтурмысты сактап калуга себеп болган кeшпeлi мал шаруашылыгыныц жагдайы32 мен енд1рпш куштердщ темен дэрежеде болуына байланысты едк Туркггтердщ iniKi алалык жанжалын зерттегенде 6i3 катардагы сарбаздардыц хан бшнгше карсы кетершген 6ipfle-6ip жэйтп кездеспрмейм13. Кетершстер басында эрхезде ханзадалар немесе хан тегщдеп бехтер турган. Кулл! туркггтер тугелдей жауынгер болгандыктан да, олардыц 6api Ашин эулет! бектершщ 6ipeyi болмаса, ектппстщ отрядшде кызмет аткарган. Бехтер ез жауынгерлершщ кецш кушмен санасып отырган, ейткеш олар оныц 6ipfleH-6ip Tiperi жэне корганышы екен. Демек, жауынгерлер билеупй бепн не булардыц ез мудделерше сэйхес эрехет етуге итермелеген, не оны тастап xeTin калатыС болган. Bipax мемлехет 1шшде соктыгыстардыц болуы сезазтугын. BipaK катардагы эскердщ бай-багландарга карсы куресшщ орнына, езара ортак мудде аркылы гана емес, рулык бipлiк аркылы да байланысып жаткан жеке топтар арасындагы курес пайда болады. Мундай ахуал кезшде хан эулетш тактан кулатудыц турюттер ушш em6ip мэш жок, ейткеш кез келген козгалысты бастайтын ханзаданы эр уакытта да табуга болатын едь Мунымен 6ipre сырттан тенген кауып те купт ед1: 6ipimni жактан, К,ытай кез келген уакытта шабуылга шыгуга дайын туратын, екшшщен, теле тайпалары бас xeTepin, дурсе хоя беруге удайы китык 1здейтш. Аса киын хал турхнтергц езара 6epix топтаса тусуге мэжбур етедь сол себеий де хатардагы сарбаздардыц хандар мен бехтерге карсы 6ipne-6ip кетерина болмаган. < Bipax хаганаттыц дэуреш eTyni едь Охигалар барысын баяндамай турганда айтылатын 6ip нэрсе, TypxiT когамында таптардыц курылуы буныц айналасында тугелдей (К,ытай, Гаочан, Согды, Иран) жаксы дамыган, куатты таптык мемлехеттер болган хезде басталганды. Батырлык пен хуш-куатка карсы кулык-сумдык пен акдпа шабуылга шыгады, ал эбден жаттыгып, техникалык жагынан жете жарактанган жалдамалы эсхерлер согыста дала сарбаздарынан хем туспейдь Сол хездеи жагдайды мухият ескерсек, TypxiT мемлехетшщ куламаганына емес, оныц жуз жылдан аса уакыт eMip сургенше кайран калу херех. Орда. TypxiT хандарыныц тещрегшде, неге ехею кайдам, emeyip туган уйше немесе кытай кызметше сыйыспаган, хуйретйаген жужандардыц сархыттары мен эркилы xicuiep топтасады. Олардыц шыккан теп 9pTypni де, 6ipax 69pi де езара, ттлщдеп 6ipa3 акауы болмаса, хене TypiK тшшде сейлейтш. 32 Л. П. Потапов, Keuinenuiepdeii феодалдык,..., 28-6. 58

Олар “будун” делшетш журтты курайтын, 6ipaic “этнос”, магынасында емес, “демос” угымына жакын магынадагы журт ед1, ейткеш “будунге” бектер (baglar)' карсы койылады. Ол мынадай: “tiirk baglar budun”—"TypiK бектер1 мен халык" немесе “ TypiK бектершщ халкы” жэне “turk qara budun”—"туржтщ кара халкы”, сонда qara budun — бука рада — eui6ip корлау сынайы сезшмейдк “alti bag budun”—"алты бектщ халкы" ягни алты баулы дегеш. Осыдан квршетш 6ip нэрсе, “budun” орданыц карапайым журты, бектер эм!рш1дер курамы, ал кулл1 жуйе ягни тутас орта этникалык тусЬйк емес, эскери-уйымдык туашк. VI г. турит ордасы тайпага сэйкес келетш, кешн ол мемлектп де камтиды. Уй iuiinaiK 'прлжтен эскери 'прлж™ артык санайтын epiKTinep есебшен орда катары толыгып отырган. Орданыц эскер сиякты уйретшкт1 уйымынын он жэне сол канаттары болу Fa тшс. Толос — шыгыс жэне тардуш — батыс канаты да тап осындай. “Толос” пен “тардуш” терминдерш И. Н. Клюкин ез ецбегшде33 мукият талдап шыкканнан кейш эскери-эюмш1шк терминдер1 белгълй 6ip тайпалар атымен тенеспрген деп талас тудырудын e3i epci. Е.. Прицак “будун” терминш улыстыц 6ip бел1п деп тусшед1 де, оны кене монгол термит “ирген”34 термюпмен катар кояды. Алайда жогарыда келторшген бектерд1 будундерге карсы кою гана емес, сол сиякты А. Н. Кононовтын “ирген” терминш ер (еркек)— кин (кептж жалгауы)35 деп талдаганы “еркин — ирген” (сезбе-сез —"еркектер тобыры") дербес тусшж екенш керсетедь ал “будун” релятивп тусйпк ягни ханныц, бектердщ будут — карашасы атануга болады, ал халык этнос ретшде Kiin36— деп аталган, ал Е. Прицак budun жэне buqiin (сезбесез —"бу халык") сездерш салыстырып, катар коюга тырысуы филологиялык жэне тарихи кезкарас тургысынан да ешшмд! сещцрмейд!37. Ал тайпаныц жеке бел^пшц —"огуз" деген ез термиш бар, оны Е. Прицак oq (жебе) сезтщ 6ip Typi есебшде немесе тайпаныц непзг) уясыныц 6ip тармагы ретшде тусшедь Бул мэселеш де талдап керешк. Тайпа. Эуелп кезде мемлекетпк мекеме ретенде квр!нген еншшйс-таспиктык жуйе 6ipTe-6ipTe жэне адамдар Tipmuiirme де Kipe бередь Ол уй ^ндж-эулегпк карым-катынасты да курастырып калыптастыра бастайды — дуние-мулжтщ шашырауына кедерп жасап, кепжандык эулеттер-уйлер кауымын курауга себш типзедь 33 И. Н. Клюкин, Толуш жэне тардуш... 34 (X Pritsak, Stamesnamen..., s. 56. 35 А. Н. Кононов, “TypiK термишн..., 100-6.” 34 А. Н. Кононов, Сонда, 81-6. Q* Е. Малов, Квне mypiK..., 1951, 397-6. 37 JI. Н. Гумилев, Квне mypiKmep мен..., 19-20-66. 59

Каганат тусында туз тургындары эбден байып алады. Б1ршшщш, олжа-пайда шартараптан агылып келш тусш жатады, еюншщен, хандар колына тускен алым-салыктан олардын жакын-жуыктары да алады, ушшшщен, даланыц тынышталып, удайы болып жататын талау-тонаудыц токтатылуы мал. шаруашылыгыныц еркендеуше де ип эсерш типзедь Байлык кезш табумен 6ipre, олардын корын жасау ici де журе бередь олар талан-таражга салынбай, белш-жарылмай, 1ргел1 уйлердеаулеттерде сакталады. Бул тек тайпалык уйым болганда гана жасалатын ic. Мундай уйымныч улпсш орасан зор елд1 б1рлесш баскарган Ашин аулетййч хандары корсете бицц. 1ргел1 эулеттердщ отагасылары хандарга елпстеп, ездершщ алыс-жакын туыскандарын баскара бастады. Эулеттер ecin еркен жайып, ру тайпаларга айналады, 6ipaK езипц жер-сулык жэне уйымдык б1рл1гш сактап калады. Аксакалдар ездершщ ыкпалг-бшйгш пайдаланып, TinTi хан мен идыкут атагын ал у га тырысады. Сейтш кешшрек, журе келе, кдганаттын кираган уйшдкп орнында уйгырлар, карлыктар, дулу мен нушибилер курылады, шыгыста бул жолга кидандар, батыста — гуздар мен командар (олар половцылар — кыпшактар гой баягы) кел1п тусед1. Тайпалардыц басты жауы ордалар болган, булардыч муддемаксаттары 6ip-6ipiHe карама-кайшы жэне бтспес жаутугын. Тайпа басшылары ез малый багып, бейтарап жургеш ушш Кытайдан сыйлык алгысы келед! немесе оларга жалдамалы эскер берш тургысы келед!. Ордалардыч ханы болса, кулл! жастарды жауынгерл1к отрядтарга тартып, оларды эскер кызметше катыспайтын бодандар есебшен imiHflipin-KHiHflipin, ceftTin согыс каупын TOHflipin коркытып, кытайлардан алым-салык тур1нде егш шаруашылыгы мен кол енер1 ешмдерш алуды кексейд1. Кершшер тыксырып кун керсетпеген шагын тайпалар — канша айтканмен, оларды румен течгермеу керек — езара одак кура бастайды, сонда осынау кауымныц аты етш, “огыз” терминш алады. Содан былай этноним ретшде тогыз огыз дар (кауымы)— уйгырлар жэне уш огыз — карлыктар пайда болады. Осы турпаттагы дулу мен нушиби одактары курылады, 6ipaK олар огыздар деп аталмайды, муныч. ce6e6i олар баскаша жагдайда пайда болган, табиги турде емес, турют ханыныч жарлыгы бойынша курылган. Сол ce6enTi де олар будун калпында кала беред! де, он ок будун — халкы деп аталады. “Будун” мен “сяыз” терминдериич аракатынасы мына темендеп жэйттен туындайды: турк1ттер багындырган уйгырлар олардыч будуны болып есептелед1, 6ipaK ездерййч iniKi курылымын, огыз атын сактап калады. Сол себепта де Бшгеханныч: “Тогыз-огыз халкы метч ез халкым болды”3* деп жар салуыныч дэйект1 непз1 бар, ягни тогыз огыздар онын — турдыштар шадыныч — будуны болган, демек олар ханга тжелей багынган. Бул мэселешч букш эдебиетш сын кез1мен окып, карап шыккан А. Н. Кононов та “огыз” терминш тап осылай TyciHyre 38 С. Е. Малов, Кене mypiK..., 1951, 42-6. 60

келш токтаган. Жинактаушы этникалык, ат “огыздыц” шыккан непз ог —"тукым ру" ce3i, 6ipaK онын ез! кене Typi к ce3i “оу”—"ана", сол сиякты “оуул”—"урпак , ул" жэне “оууш”— "агайын, тумалас..." сездер1 де эли непзден барып шыгады. Сонымен “огыз” деген сез эуел баста тек “тайпа”, “тайпалар” 6ipniri деген жай тусшжй биинрген, сосын кейЫрек жинауыштык мэт бар этникалык атка айналган, сейтт белгШ 6ip жагдайда кажетп детерминатив рет1нде аныктауыш ролше ие болган: тогыз огыз—"тогыз (эртурлО тайпа", уш огыз—"уш (эртурлО тайпа"39. Кейипрек “огыз” термиш езшщ эуелп мэнш жогалтып (будун термит тэр1зд0, туржмендердщ, аты ацызга айналып, мусылман сэуегейлер1 санатына косылган, тупм атасы Огызханга айналган. Окигалар барысын туащнрудщ осынау усынылып отырган турш дэлелдейтш непзп дэйек, гаогюйлердщ рулык тармактары аттарыныц: IV—V гг. дили, VII—VIII гг. телелердщ тайпалык аттарыныц сэйкес келмеу1 болып табылады. Телелердщ кумэназ атасы41— гаопойлер 12 патриархалды руга белшген, ал олардын урпактары телелер 15 тайпадан турады: юанъге (уйгырлар), сеяньто (сирлар мен яньтодан куралган тайпа), киби, Дубо (тубалар), Гулиганъ (курыкандар — якуттердщ аргы атасы), Далоньге (телецпттер), Буты, Байегу-Байырку, Тунло-тонгра, Хунь, Сыгйе, Хусйе, Хигйе, Адйе (едиздер), Байси4. Булардыц, бэлюм, Добамен салыстыруга келетш тубалардан баскасын, мулде салыстыруга болмайды. Рулардын булай баскаша аталуы, тек туыскандыктыц рулык патриархалдык жуйеа бузылып, бурынгы кене рулар орнына жана б1рл1ктер пайда болган жагдайда гана жузеге асады. Булай кайта курылудын ce6e6i де болган: турюттер 100 жыл бойы телелерд1 билеген жэне “Солардыц куш-куатымен тер1скейдщ шел далаларында каЪармандык керсеткен”43. Демек телелер будун болып, орданын жуйесше, оныц толос-тардуш канаттарына KipreH. Ендеше тап сол кездер1, рулык жуйе ем1рдщ жаца жагдайына uiece ал майтын болгасын, ол территориялык шаруашылык — б1рлеспктермен — тайпалармен алмаскан деп ойлаган дурыс. Бул e3repicri кытайлар байкап, гаопой руын — Син — фамилия, теле тайпасын — бу (Бичурин аудармасында —"урпак”) деп атаган. Ашин эулетшщ каганатындагы элеуметтж курылымныц айрыкша 6ip белпа эскери жэне тайпалык курылысты уштастырып-уластыру эрекей болган. Орта Азияда осындай жуптастыкты ic жузше 6ipiHini болып асырган халык — туржтер. 39 А. Н. Кононов, Туркмендер meei, 84-6. Толык, библиографиясы бар. 40 Абылгазы, Татарлар тегшщ тарихы. А. Н. Кононов, Туркмендер meei. 41 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 214-6. 42 Сонда, 301-6. 43 Сонда. 61

Олардыц ездер1 де муны жаксы тусшш, ез мемлекетш “мэцгипк ел” деп атаган. Сонда телелердщ тайпалык одагымен жужандардын жырткыш ордасы TipmuiiriMeH салыстыра келш, ез мемлекет1нщ тиянактылыгын атап етсе керек. “Ел-ил” сезш 8ртурл1 галымдар эралуан тусшш, эркилы eTin аударады (Бул туралы сез эл1 алда). Бул угымдагы басты нэрсе — билеуш1 тайпа тэр!зденш кершетш ордамеи бейбгт TipminiKTe туруга мажбур, жаулап алынгак тайпалардын болуы. Турюттер жасаган элеуметтж-саяси жуйе, толгагы жеткен саяси мшдеттерд! б1ржолата шешш тастамаганымен, VI г. ушш ен тандаулы жуйе болады: бул жуйе 6ipHeme урпак eMipi бойына туркптердщ даланы билеп-тестеуш камтамасыз етед1 жэне ол (будан былайгы баяндаудан белгш болатыны сиякты) турк1ттер дэуреншщ ететснш де шартты турде белгшейдь Даму сатылары. TypiK каганатына KipeTiH кешпел1 тайпалардыч когамдык дамуынын сатылары туралы мэселе — аса киын, курдел1 мэселе, егер 6i3, б^рнеше жагынан, туркптермен жэне екшпп жагынан, олар багындырган кисапсыз кеп тайпалар арасын аныктап бел in алмасзк, оны Timi долбарлап та шешу мумкш емес. Буган коса ескеретш 6ip жэйт, езшщ 110 жылдык дербес TipniLiiriHfle каганат едэу1р дэрежеде эволюция жасайды, сол себепт1 де VII г. турют когамы 1ппндеп‘ карым-катынас VI г. карым-катынастан элдекайда баскаша болатын. А. Н. Бернштам, квне турюттердщ когамдык курылыс“карапайым феодалдык карым-катынастыц ерте курылган Typi болып табылады”44 деген корытылдыга келедь Онын бул кагидасы ic жузшдеп мэл1меттерге де, сол сиякты Ф. Энгельст{н эскери демократия тагылыктыц жогаргы сатысында калыптасады деген niKipiwe де кайшы келед1 Ф. Энгельс былай деп жазады: “Жогаргы саты. TeMip кенш балкьттудан басталады да, 9pinTiK жазуды ойлап тауып, оны сез шыгармагаылыгын жазуга коддану нэтижеанде нагыз еркениетке айналады. Жогарыда айтканымыздай-ак, дамудык, тек шыгыс жарты шарында гана, езд1пнен дербес еткен осынау сатысы enqipic саласындагы табыстарга одан бурын еткен кулл! сатынын бэрш коса есептегендегщен, элдекайда бай. Оган каЬармандык flayipfleri гректер, Римнщ непзш салардан сэл бурынгы итальян тайпалары, Тациттын германдыктары мен викингтер заманьщдагы нормандар жатады”45. Жогарыда баяндалган жакттщ бэр! турюттерд1 осы сатыга жаткызуга непз болады. Тагылыктыц жогаргы сатысын сыпаттай келш, Энгельс онын мынадай бeлгiлepiн атап керсетедь “Барша мэдениетп халыктар 63iHiH каЪармандык дэу1рш - болат семсер дэу|рш бастаи кепйредГ’46. Муны текпрд! балкытып, ендеген турюттерге де колдануга болады. “Байлык тез кебейед!, 6ipaK жеке адамдар44 А. Н. Бернштам, Срхон-енисей турюттерШц..., 145-6. 45 Ф. Энгельс, Семьяньщ, жеке менш1кт1ц..., 32-6. 46 Сонда, 162-6. 62 /

дын байлыгы ретшде кобейед!”47. Б$з бул кубылысты сыпаттап жазганбыз. “Ендг кулдык... когамдык жуйенщ аса манд! курамды бел)пне айналады”**. Турк!ттердеп кулшылык дамудын тап осы сатысын бастарынан етюзед!49. Кунарлы жер жеке семьялардын пайдалануына, эуелде уакытша, сосын б1ржолата бершедь онын толык жеке менийкке eTyi б1ртшдеп, жупты некенщ моногамияга айналуымен катар жузеге асады. Жеке семья когамнын жеке шаруашылык белшегше айналады”50. Мше осьщдай етуд1 613 турют когамынан да керем1з. Акырында еюмет мекемеа: “Халыктын эскери кесем1 — rex, basileus — thiudans5l“ кажегп, туракты кызмет адамына айналады... Согыс жэне согыс жолындагы уиым ещй халык eMipimH удайы узшмейтш мпедегп кызмет! болады. Бурын согыс тек шабуыл жасаганына бола еш алу ушш немесе жеткЫказ болып калган жерд1 кенейту ушш гана журпзыетш болса, ещц тек тонау упнн гана журпзшед1 жане туракты кэсшке айналады52. Бастаухаттарда мше тап осындай согыстар мен жортуылдар себептер} хабарланады, ез колдарында эскери жэне азаматтык кызметтерд! 6ipiKTipin устайтын шенеунжтердщ орасан зор жуйеа — жагбылар, шадтар, тутуктер жэне баскалары тек гогыс ушш гана жасалган ед1, олардын Энгельс атап отетш, кызметтерд1 мура erin калдыру сек1пд1 айрыкша ерекшел1ктер1 болган. Тонаушылык соты стары жогаргы эскербасынын, сол сиякты оган багынатын эскербасылардын; ек«метш кушейте туседЬ.. король еюметш мираска айнапщыру, асылтектшер мираскорлыгынын непз1 каланады53. Аллин эулетшщ мемлекеп Mine кдидай болган. Ол рулык курылысты жалмап, жутып койган эскери демократия сатысында турады жэне онын найзасынын ушы езшщ ка на у объекпа болып табылатын кершшерше карсы кезеул1 туратын. Тонаушылар мен тоналушылардьщ ара катынлсында да бтспес кайшылыктар жататын; Ашин мемлекетшщ сырттай Спартакка уксайтын да кез1 барды, б1рак бул одан элде непте есе куатты да улкен едд34. Мундай жырткыш-мемлекеттщ Heri3ri куш-кайраты онын эскер1 мен баскару жуйеа болатьш, сондыктанда 613 ещц мемлекеттщ сол б»р жактарына кен»л1м!зд1 кеб1рек бвлем1з. 47 Сонда, 163-6. 48 Соицв. 44 Н. Я. Бичурин. Ерте заманда...., П т. 300-6. С. П. Толстой. Кене Хорезм, 261-6. С. П. Толстовтын кене тур1ктердег! ку^нылык, жеи!ндег1 кезкарасы дэЛект! де дэлелд! кершед!. 50 ф . Энгельс. Семьяньщ, жеке меншжтгц..., 164-6. 31 Жэне хан (деп коса апамыз.—Л. Г.). 52 Ф Энгельс. Семьянин, жеке метигктЩ..., 164-6. 53 Сонда. 54 С. П. Толстовтын осы тар1?д! смпаттамасм мен талдауын салыстырьщыз. (Абруйдын жауыздыгы. Кене Хорезм, 261-6.). 63

VI тарау TYPKITTEP 03 УЙ1НДЕ Эскери ic. Турклттердщ жалпы тарих сахнасына ала шыккан мамандыгы TeMip ецщру ici болатын. Олардыц ацызга айналган аргы атасы Ашин теркжейге кашып келт, “жужандарга TeMip еи^редГ’1. 546 ж. жужан каганы Анахуан туркптер кесемт: “Мешц TeMip корытатын туткыным”2 деп, туркггтердщ басты кэабш айрыкша атайды. Археологиялык барлау ici турки металлургиясыныц VI—IX гг. жэд1герлерш тапкан. Алтайдан сол кезецдерге жататын тайыз апандар, забойлар сиякты TeMip ettqipy 1сшщ i3flepi кездескен. TeMip балкытып алу eflici — сыздыурлеу. TeMip кышкылы KOMipTeri кышкылымен химиялык жол аркылы косылганда, ол кэд1мгщей куйтше келт, кеуекп куйма металл болып шыгады. Кеуек тем1рдщ сапасы кэз1рдщ езшде домналык тем1рден артык саналады3. Жогары сапалы тем1рден алтайлык усталар 6ip ж\зд[ пышак, балта-шоттар, узецгтлер мен ауыздыктар, семсерлер мен наркескендер, найза мен жебе уштарын, сол сиякты казанныц eKi турш — аспалы жэне тагацды казандар4 жасайтын болган. Металдарды ещирш, ецдеу ici со заманда K83ipri Тува жершде де журиз1лген, сонда тек темт гана емес, алтьш мен KyMic те, калайы мен мыс та ещцршген3,. Кыргыз каганатыныц кшдпчн кураган Хакасияда TeMip кептеген жерлерде ещцртгенге уксайды. К,арагай ормандары атаулыныц бэршен ертедеп TeMip балкытатын пештер орны кездеседь Алтай тауындагы сиякты, бул арада да ецбек куралдары мен кару-жарактар — семсерлер мен канжарлар, сол сиякты ат ер-турмандарыныц белшектер16 жасалынган. Турюттерге тустас-тургылас болган Ацгар enipi куры — кандарылыц мэдениет1 де кез тартады. Эуелп кезде 1912—1914 жж. археологиялык казбалар нэтижеанде олар “курымшы усталары” деген атак алады, ал А. П. Окладников олардыц курыкандар екенш анык дэлелдедь Курыкандардыц куйма TeMipi курамыныц 99,45 процент! таза металл болган, сол себепп де ол ете 6epiK, ендеуге, шыцдауга колайлы болган. Олар будан пышак, найза мен жебе уштарын жасаган, тесыген казан тубш жамаган. Сонымен 6ipre курыкандар мал шаруашылыгымен айналыскан, Tinri жер суарып, егш еккен8. 1 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда, I т. 221-6. 2 Сонда, 228-6. 3 С. В. Киселев, ОцтустЫ Ci6ipdin..., 515-6. 4 Сонда, 516—522-66. 5 Л. Р. Кызласов, Тува..., 75-6. 6 С. В. Киселев, Оцтустлк Ci6ipdin..., 574—581-66. 7 А. П. Окладников, Якут ССР..., 295-6. 8 Сонда, 296-297-66. 64

Bip екшшт жер1, орта гасырдагы кешпелшердщ кен вцдеу ici жуйел1 гурде зерттелмеген, 6ipaK б1здщ колымызда бар жазба деректердегк туркггтер алемдж тарих сахнасына, Орталык Азияда 6ipimni болып тем1рд1 енеркэсштж жолмен ендгру iciH игерген халык ретшде шыгады да, соныц нэтижеанде ездерш Кытай мен Тибетке мулде тэуелаз жагдайда турган елдер ед1 деген дэлелд1 дэйегше сенуге мэжбур етед1, ал кешпел1 журт сол уакытка дейш ездершщ согыс эрекеттершщ жемкгп болуына керект1 тем1рден жасалган кару-жаракты9 осынау елдерден алып турган. TeMip квшпелшерге бурын да белгш болган, 6ipaK оны халыктыц жаппай колдануына жепйзген тек туркггтер гана. бол* ды. Земарх езше тем1р саткысы к ел ген туркптерд1 алгаш кергенде, оган кайран калып, булар мет эдеЗД шатастыру ушш жасап тур екен деп кумэнданады: “вйткет, журт булардан тем1р табу вте киын деуш1 ед1 гой”10. Металлургияны дамыту турк1т хандарыныц калыц эскерш кайта каруландырып, сауытты салтаттылардан тацдаулы да пэрменд1 бвл1мдер — кытай бастау-дерепнде айтылатын фулилерд1 (ягни бершерд1 — ездершщ шыккан Teri 6epi болгасын осылай атаган) курган. Оларда ер каруы-мушз садактар, кек сауыттар, найзалар, кылыштар мен шокпарлар" тугел бар едi. Жазба деректердщ осынау сарац магпметтерщ, cari тускенде, археологиялык материалдармен толыктыра тусуге болады. Эрмитажда TypiK сайыпкырандарын бейнелейтш саз муандер сакталган12. Осынау мусшдердщ кейшп уакытка (VII г. аягы мен VIII г. басы) жататыны даталанып белпленгешмен, оларда бейнеленген кару-жарак VI г. аяккы кезшен кейш онша езгермеген шыгар деп ойлауга болады. вйткеш бул уакыт imiiiije мэдени дэстур кайта алмаскан жок. Бул мусшдер Турфанга жакын жердеп кытай бекзатыныц мазарынан (Туйык Мазар, Туйык шаткалындагы корым) табылган. Мундай олжаны тагы да Турфанныц мацындагы13 Астана кыстагынан А. Стейн табады. Жаяу эскер мен атты эскерлер де келжпен журуге бешмделген KHiM киедь Будан турюттерде жаяу эскердщ жауынгердщ айрыкша Typi ретшде болмаганы байкалады. Эскери кшм-кешек бас ки}ммен сауыттан турады, ал 6ipimnici металл кацылтырмен квмкершш, коцыр-кызыл, Teri сецсец сиякты, жиектелген K93ipri казак кулак,шынына уксайды. Сарбаздар бшк жагасы иекке дейш жететш шекпен киген. Шекпеннщ етеп Ti3em жауып турады жэне он жагынан шгектенед1 екен-дагы, оныц сол enipi сыртына шыккан. Шекпеннщ устшен металл пластиналардан куралып, коцыр-кызыл туспен жиектелген сауыт киген. Сауыт Ti3ere дейш жететш шолак, бел* жЫшке белбеумен 9 Н» Я. Бичурин, Ерте заманда..., II т. 172-6. 10 Менандр, 376-6. 11 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., II т. 229-6. 12 JI. Н. Гумилев, Туйык, — Мазардагы... 13 A. Stein, Lnnermost Asia, vol. II, p. 614. 3 — «55 65

буылады, жещ кыска, к1сшщ шынтагынан жогары турады. Оны шамасы бас аркылы киетш болса керек. Бул сауыт слрматтардыц катафрактше уксайды, бул ауыр атты эскерге тан болып келедь Осындай сауыттар сонгы кезге дейш Тибетте колданылып келд!, сонда пластиналар езара юшкене белджтермен 6ipiKTipuiren. Ерте замандарда сауыттыц бул Typi кецшен колданылган тар1зд1, 6ipaK кейш оныц орнын киюге колайлы, жецш де бер1к торгауыт баскан14. Сарбаздар бутына кара тецбш сары шал бар киген (acini, барыс теркшен болса керек). Етжтер1 Teri жумсак кара кшзден т1гыген тэр1зд1 жэне ani кунге дейш Тибет пен Шыгыс Туркктанда кишетш ет^ктерге уксайды. Осынау кшм-кешек тибетт^кше уксаганымен, олардыц 6ip езгешелт Тибетке гана тэн белбеу уст)нен тепл in Tycin туратын желб1ршеп болмайды. Кару бейнеа тек аттан тускен сарбаз мусшнде гана сакталган. Бул атты эскерлер согысына гана жарайтын узын да жецш найза. Мусщдерге Караганда, туркггтердщ аты токпак жя.ч, аяк, кыска мойын, басы улкен, шоктыгы биж болып келслд. Кыркып, тарап койган жалына Караганда олардыц мукдгэт кутшетш кершедь Бул аттар моцгол жылкысына мулде уксамайды, 6ipaK Саманидтер flayipi аттарыныц суреттерше, 9cipece Хэнаннан табылган юшкене MyciHre уксайды15. 9cipece аттыц ер-турманы, кайыс-эбзелдер! айыкша назар аударады. Алдыцгы касы аласалау, кепш1кс1з жалпзк ер кара терлж пен токымныц уст) не салынады, токымныц теменпг1 акпен жиектелген. Саргыштау келген агаш ердщ децгелек узецпс1, емшд1р1п мен куйысканы, айыл-тартпасч мен бес тал кайыс канжыгасы бар. Оныц кэз!рп ерден б?р айырмяшылыгы — ем1лд!ржтен бастап, ат омырауы, шоктыгы аркылы ердщ алдына дейш косымша кайыс тартылады. Ол Teri таулы жермен журуге лайыкталган ердщ ецкке Tycin, ерге шыгарда колайлы болуы ушш жасалган секшдк Осынау эбзелдерде — емищрж, куйыскан, жугеншц эр-эр жерше децгелек, не сопакша келген, акшыл, кызгылт, куба Tycii кум1с таналар не шашакты былгары туймелер кадалып койылады. Аттардыц ауычдыктары салынбаган, бул, эсии, олардыц жаксы уйретшгенш керсетед1 жэне бутан коса оныц мукият кыркылып, сузипп-таралган жал-куйрыктарына карап, жануарлардыц мзпел^п кутшетшш, жаксы жаратылып, суытылганын, киын-кыстау кезецде иелер1 оларга катты сенетшш байкзуга болады. Сарбаятшр ер устшде 6ip жагына жантайып отырады (каззктя <rr*-**n*jrc>, бул олардыц уакытыныц кебш ат устшде етюзетшгчен хабар береди Кешпелшердщ K93ipri мэнершен езгешерек етшп, олардыц узецплер1 темешрек туаршген. Буган уксас эдет болмаганнан кейш, атка булай отыру т1рл1к кажетпгшен шыккан деп ойлай14 Кар. J. R. Aspelin, Types des peupies..., p. 13 (тастагы бейнес! жарияланган). 13 В. Laufer, Chinese clay figures, pp. 313-314. 66

мыз: узенпш жогары кетерщюреп тагу садак атуга, аркан тастауга ыцгайлы, ейткеш сарбаз Ti3eciH бупп, ат журкше сэйкес кимыл-эрекетш реттеп отырады, ал узенпш темен туаргенде сарбаз оган табанын Tipen турып, емш-еркш кылыштасуга немесе найзаласуга мол мумкшдж алады. Енд1 канжыгадагы кайысбаулардыц кепт!гше келетш болсак, теп, бул сарбаздар узак жортуыл жасап, олжа тауып кайтуды ойлаган, демек олар гарнизондык эскер емес, далалык эскер болган. Хош, сонымен турки acicepi куба тузде гана емес, ездершен бурынгы эскер сиякты, таулы жерде де эрекет етуге беШмделген туракты ауыр атты эскер болганы анык. Олармен дала уйгырларыныц тец к еле алмайтыны бесенеден белгий, кытайлар уйгырларды менсшбей, былай деп жазган: “Шайкастарда сапка турмайды, бас жагы (алдынгы отрэдО белшш келш, тыксырып тастамак болады. Окыс шабуылга шыгып, окыс кейш шегшедь табанды турде айкасуга шыдамайды”16. Туркггтщ кексауытты кекжалдары кытайлардыц жаяу сунпшшер1мен де, ираннын атты аткыштарымен де иык тенеспре согысатын купгп жау болган. Турфаннын титсмдей мусгндер!мен катар, турки сарбаздарынын сулбасы Сулектщ тас суреттер1нде (Жогаргы Енисей)17 сакталган. Салтатты мушз садакпан каруланган, бул онын езгеше ишушен кершед1. Тагы 6ip сарбаз, бейнес1 одан да кызыктырак: мойнынан кара санына дей1н малындыра тем!р сауыт киген, шолак жендь тесш денгелек калканмен калкалап, белше ceMcepi мен корамсагын win, он колында caKeTepi бар карулы салтатты xiHimKe байракты сунпсш, 6ip т!зелеп садак тарткалы жаткан Саян орман-тау адамына карай кезеп тур"18. Сауытты салтатты эскерлершен баска, турюттердщ ездер1 багындырган халыктар арасынан ipiKTen алатын жецш кару-жаракты атты садакшылары болган. Мундай сарбаздын кола капсырмага басылган бейнесш 1939 ж. Кепен кыстагы туб{нен казба icrepiH журпзген кезде С. В. Киселев тапкан. “Салтатты жаланбас тур. Ол жалбыраган узын шашын ж ел жулмаламас ушш, арт жагынан жиып, шуберекпен байлап тастапты. Шолак шекпешшн бел! кынай буылган. вкшеаз жалпак табан eriri жумсак. Он 6yftipme туп жагы жалпак корамсак шул1 тур. Садагы М epni тэр1зд1 куранды. Кен кеудел1 дала атыныц жалы кузел!п, куйрыгы шарт туйьлген. Онын ер-турманы да жарасымды; алгы касы пэстеу ер катты агаштан шабылгандай; токымы ою-накыспен ернектел1п, шашак тагылыпты. 9мЬтд1р1к пен куйысканы кум1стел1п эшекейленген. Ysenruiepi кен, дога тэр1зд1. Ti3riHfli, ауыздыкты жуген ecuiin жасалынган. Ерд1н 16 Н. Я. Бичурин. Ерте заманда..., I т. 215-6. 17 J. R. Aspelin ’Types des peuples..., p. 11, 7 сурет. 18 J. R. Aspelin “Types des peuples..., p. 12. H. Appelgren-kivalo, Alt-altaishe kunstdenkmaler, s. 17. 67

канжыга баулары желмен желб1реп тур”19. Капсырма VII г. жасалган деп анык айтылады. Сейтш археологаялык материал жазба деректердщ кемспгш толтырады. Турюттерде сауытты салтаттылардыц болуы олардыц жещске тез жетуш камтамасыз етедь Туркптерге дейшп кезецде согыс тагдырын аттылы садакдпылар шешетш; сауыттыц пайда болуы олардыц мацызын тугелдей жокка шыгарады. Жецш каруланган душпанмен жекпе-жек айкаска шыккан кездер1 туркптердщ ауыр атты acKepi удайы басым тусш отырган, муныц 6ip далел1 туркггтер атпен катарласып, сапка турып шыгатын. Алайда жазыктагы согыста жацды куткармайтын TypiK aocepi беюшстерд1 кдмаганда мулде пайдага аспай калады, ейткеш кек сауытты атсыз сарбаздыц согыска кабылет! курт кемидь Калалардыц куатты камал-кабыргалары туркгг мемлекетшщ канатын кец жаюын шектеп тастады да, К^ггай мен Иранныц тэуелазд!пн сактап калды, 6ipaK туркгг атты эскерше аш де узак уакыт бойы улан дал ада тец к ел етш душ пан болмайды. Тыныщ кездеп TipmijiiKTepi. Туркптердщ ец басты шаруасы (эскери icreH кейшп) кешпел1 мал шаруашылыгы болатын. Сол заманда сайын далада уй!р-уй1р болып жайылып журетш шепкоректп жануарларды20 аулау id де улкен роль аткаратын. Бупнп тацда Гоби Алтайы — ел-журт турмайтын шелейтп дала, 6ipaK кадым заманда ол араныц ацы жыргылып айрылатын, сол себегги де ац аулауга кулл1 тайпа катысатын21. Анды жаппай аулау ici куушылар мен ацшыларды арнайы турде уйрету, жаттыктыруды керек ететш, TypKiiTepre муныц зор пайдасы rae«i, ейткеш ацшылык жауынгерлйс ерлйске дайындыктыц езшдж 6ip ту pi, езгеше маневр болатын. Ацшылык сэпмен етсе, ел-журт етке 6ip карык болып калатын, ал ет тага мы туркггтердщ непзп асы болтан22, ездершщ азык-тулж корын молайту ушш, олар багзы 6ip кездер1 Tinri согыс уакытында да ац аулайды екен23. Жабайы жэне уй жануарларыныц Tepmepi ктм-кешекке, шатырларды жабуга жумсалган, 6ipaK мунымен 6ipre туркггтер юйз басу, юлем току, жун маталарын жасау icrepiH де кэмш игерген, TypKirrep малыныц непзп Typi кой болган, ертедеп турюттер моласын казган кезде кой суйеп кеп шыгады. Олардыц жылкысы да жеткЫкта болган24, TypKirrep ушш кымыз шарап орнына журген25. Ойлы-кырлы, сай-салалы жер жагдайында кещпел! шаруашылыктыц мыцгырган малый багу-куту киын шару а, эдетте кешпелшер ез койын белек epri3in, белек жаяды, ap6ip 19 JI. А. Евтюхова мен С. В. Киселев, Квпен к,ыстагы жанындагы Чаа-Тас. 20 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 292-6. Liu Mau-tsai, Die chinesischen /Nachrichten..., s. 8. 21 Г. E. Грумм-Гржимайло, Тарихи кезецде..., 499-6. 22 Liu Mau-tsai, Die Chinesischen Nachrichten..., s. 496. 23 H. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 292-6. 24 Атты коса кому VI—VIII гг. тэн (Г. П. Кызласов, Тува..., 53—57-66). 25 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 231-6. Du Mau-tsai, Die chinesischen Nachrichten..., s. 42. 68

уйдщ жаз жайлап, кыс кыстайтын белек, белгин коныс-epiei болады. Осындай жагдай VI—VIII гг. болган, оны бастау-деректщ: “Туракты коныстары болмайды, 6ipaK эрюмшц камтуында ез xepi болады”26— деген кыска да нуска ce3i растайды. Ауылдык шаруашылык жуйесшщ экономикалык жеке белшеп ерльзайыпты екеудщ уш27 болып табылады. Баска жуйе — алка-котацдык жуйе, мунда б1ркатар аулет 6ipirin кешед1 де, тунемел1кте косыцды сыртынан арбалармен, кузетпен коршап тастайды. Осынау ею жуйе узак гасырлар бойы 6ipiH6ipi ауыстырып отырган жэне ол ic рулык когамныц дамуымен немесе азып-тозуымен Timi де байланысты болмаган. “Чжоушу” жазбасыныц дэлелд1 ce3i “Таншудыц” осы тектес nixipiMeH дэйектеледь одан 6i3, 641 ж. турюттер Алашанга кешш коныстанган кезде, “онда кец жайылымдар, кунарлы жерлер молтугын, сол ce6enii де турк1ттер жерд1 дау-дамаймен белкгп”2* деген сездерд1 окимыз. 1948 ж. менщ Алтайда журпзген археологиялык барлауларым да TypKirrep калдырган ескертюштердщ жеке-жеке аланкайлар мен езен-су алкаптарына шогырланып орналасканын жэне оларды жерд1 пайдаланудын ауылдык жуйесшен езге жуйелерге мулде жатпайтынын керсетедь В. Я. Владимирцов, алка-котандык жуйе кауыпсыздык талабынан туган ic — деп атап керсеткен efli, сол ce6enTi де катал да куатты еюмет далада талаушылык пен тайпааралык согыстарды жойган кезде жерд1 пайдаланудын ауылдык жуйеа, тузде еркен жайып шыга келетш болган, ал турют хандарыныц OKiMeri тап осындай еюмет болганы даусыз. Осы тургыдан карасак, ауыл болып кешу мен жерд1 жеке пайдаланудын катар болуыньщ eni6ip эбеспп байкалмайды. Б1здщ заманымызда эр уйдщ кешш конуы белгш 6ip жермен катал шектеледь Мэселен, Тянь-Шань тауында эрб1р ал кап белгш 6ip отбасына беютглт бершген, уй иеа кезкелген Kicim “ез” ал кабы аркылы тау басына кетершуге руксат етпейдь “Жер пайдаланудьщ бул жуйеа xenmeni мал шаруашылыгыныц ез табигатынан туган: мал жайылымыныц шектеул1 болуы, эаресе судьщ жегпспеу1 кешпелшерд1 малды белт-белш багуга, демек кешпел1 шаруашылыкты аткаратын отбасыларды да белуге мэжбур етещ. Жер-суды мукият белш, оньщ шекарасын катал сактап отыру — кешпелшерщ су кез1 мен жайылым ушш, ац ауланатын жер ушш, агайын арасын катал канды согыстан аман алып калудыц б1рден-б1р жолы. BipaK, элбетте, жер пайдаланудын осынау сипатталган жуйесшщ жеке менпикке eui6ip катысы жок, ейткеш жер сатылмайды да сатылып алынбайды. Уй-жайы. Тарихшы, бетен халык мэдениетшен б1здщ ©3iMi3re мэщц болып кершетш белгшерд1 йздеп табуга тырысып, 26 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 230-6. Liu Mau-tsai, Die chinesischen Nachrichten..., s. 10. 27 Турк1ттер семьясы XIX г. казактар семьясынан езгеше болды деп айтуга eui6ip нег!з жок (тек эйелд! кеб>рек курметтейтЫ! болмаса). Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 260-6. 69

егер олары жок, болса, элп халыкты жабайы санайтын аса кауыпты методологиялык жацылысудан бойын аулак салганы жен. Мэселен, Европа мен Алдыцгы Азиякыц халыктары еркениеттщ 6ip баскышына eTin алып, калалар салады, олардыц архитектурасы тан калып, тэш-i болуга лайык. Туркптер уйлер салып, бау-бакшалар нуландырмаган, ейткеш куш ете суык болгасын, жуыр мацдагы тогайлардыц ку агашын жагып бтред1 де, мекендеген калаларын лажсыздан тастап кетедь BipaK кудайдыц Tipi жаны тас курке мен кесек лашык, epi жылы, dpi жецш, 6ip жерден екшпн жерге оцай копире салатын KHi3 уймен салыстырганда, тургын уйдщ жогаргы Typi болып табылады дегецщ дэлелдеп берген емес. Табигатпен тамырласып жаткан кешпелшерге мундай уйде туру ержкеннщ ермеп емес, кажеттипк. Жаздыц ыстыгында дала кушп кетед1 де, мал шалгынды жайлауга шыгады, олар Тянь-Шань мен Алтайдыц, Хангай мен Хентей жоталарында жатады. К,ыста тауларды калыц кар басады да, мал шубырып, кар аз тусетш далага келед1, сосын ылгалдан жйбкен нэрл1 ку menTi корек етедь TipmlniK-TypMHC осындай болып турганда, кешпел! уй ец колайлы нэрсе болмак. Ал кшзуйдщ жайлы-колайлылыгына келеек, мен сезд1 Кытайдыц улы акыны Бо Цзюй-иге беремш, ол кшз уйд1 суреттеуге ец тамаша 6ip елецш арнаган. Бул бастау хатты Лю Мао-цзай29 жариялаган. (немгсше жолма-жол аудармадан орысшага елецмен бершген, оныц казакшасы мынадай). к е к о р д а Мыц каралы койдыц жун! кетт! гой, Ек1 жуздей жуз!к ала кепт! гой. Керегес!н уйецк1ден кашаган Неде болса, 6ip керемет жасаган. Солтусйктщ аспанындай KepixTi — Кекш1л орда кек шалгынга коныпты. Кек кумбездей кек аспанмен таласып, Оцтусйкке калыпты ез! жарасып. Канша соксын, шайк, алмайды дауылга, Канша тексЫ, мынк етпейд1 жауынга. Куыс та жок, бурыш та жок 6ipa* та Юргендейсщ ж улар nic жумакка. Сагынса да кен даласын, тауларын, ТерЫде тур енд! б!зд1ц ауланыц. Ай астында келецкесЫ айт оныц, Ол турганда баска жерд! кайтем!н. Жан-жагына кйпем, ки!з устаган. Тук етпейд! какап турган кыс та оган. Текеметтер — кезд!ц жауын алатын, Отыра ran, сазды эуенге салатын. Б1р жагында суцкылдайды жыршыцыз, Б1р жагында мыц буралган биш! кыз. Кек ордамда ракатка батамын, Ак ки1зде аунап-кунап жатамын. Как ортада кызыл алау желб1реп, Карацгылык тур1пед) селд!реп. Ж1бек самал желпид1 6ip бет1цд1, Жупар шашкан орхидея секЫдК Тунп аспанга баяу гана буралып, Сикыр тутш с!ц1п жатыр шубалып. Бояуларыц балкып, epin барады, Жыр деген!к таскан судай агады. Пенделерщ — куркес! бар камыстан Кысы-жазы жел-куйынмен алыскан, Орхидея шымылдыгын керсе де, Кек ордадан кетпес ед! елее де. Кек ордага кызыгады монах та, Кызыкпайтын жан бола ма жанатка. Конагымды осы жерде баптаймын, Кек орданы ул-кызыма сактаймын. Терелерщ сарайларын сырлайды, BipaK менщ кек ордама турмайды . Кеп сарайга ернек салып тастаган, Кек ордамды елеем — айырбастаман. 29 Liu Mau-tsai, Die Chinesischen Nachrichten..., s. 471-472-66. 30 Кек Куйме (кар. A. X. Маргулан, Казахская юрта..., 9-6.) 70

К,ытай акыны орта колды кешпел1 туратын карапайым кшз уйд1 бейнелеген. Хан ушшц жасау-жабдыгы TinTi Влахерн сарайыныц тэж-такты жайын керген, Византия императорыныц сарай бекзаты Менандр Протектордыц езш кайран калдырган. Ол 6ip гана ат тартып журе беретш жеп-жещл алтын такты хан шатырын суреттейд1, “екшпн шатыр — алуан Tycri ж1бек эшекей-элем1шке малынып турган, ’1 ушшпп шатырдагы алтынмен апталган дщгектер аясында алтын тауыстар хан тагына Tipeyira етш койылган...31. Мше осынау бай жиЪаз 6i3re жетпеген; агаш пен асыл тершер mipireH, алтын мен кумк: кайта балкытылган, ал кару-жаракты тот басып, шац-тозанга айналган. BipaK жазба деректер ещц кайталанбайтын, аса бай мэдениет жешнде сан гасырлар катпарынан б1зге кунды мэл1меттер жетюзедь ауыз жарымайтын археологиялык олжалардан repi, 6i3 оган кеб1рек сешм артуымыз керек. Эйелдердщ хал-ак,уалы. Жеке семья аткаратын койшы шаруашылыгы, эдетте, патриархалдык карым-катынас32 неизшде курылады, сол себепт1 де турюттерде будан селкеу шыгып кетпесе керек. Куда тусу ici еркектер бшпгшде болган, “эке, агалары не экесшщ iHuiepi дуние салса, эменгерлж жолымен, калган туыстары маркумдардыц эйелдерше уйленетш болган”33. Буган мынадай дэлел бар, мэселен, Ншхан елгесш, оныц inici Поши-TeriH тэж-такпен dipre, маркумныц эйел1, кытай ханшайымы Сянь-шид1 де алады. Кешпел1 халыктарда эйелд1 эмецгерлж жолымен алудыц exi мэш болган. Б1ршшщен, уйге жаца жумыс колы келш косылады, ол кез ушш бул эмэнда пайдалы ед| ЕкЬппщен, эдет-гурып жеар эйел кукын коргап отырган, ейткеш жаца куйеу1 оган камкорлык жасап, оны ез эйел1 ретшде коргауга тшс. Кейде мундай некешц жалган болуы да мумкш, дегенмен де жеар эйел эйтеу1р тагдырдыц тэлкегше ушырап, далада калмаган. TypiKTep эйелдерд1 сал-сершердей эдеш катты курметтейтш. Баласы уйге KipreciH, эуел1 шешесше ишп, тэж!м еткен, содан кейш барып экесше сэлем берген34 Орхон жазуында, ордада апа-карындастары калып койып, оларга ажал каупы тенгенде3 , Култепншц оны жанкиярлыкпен коргап калганы зор шабытпен жырланады. Эйелдер1 кук атаулыдан макрум калган халыктарда, мысалы, Гиндикуптн патандарында жаулар эйелд1 ел'прмейд! екен. Эйелд1 эменгерлжпен алу жэне элгще келт1 1лген текст сездершен полигамия — кеп эйел алушылык байкалады, 6ipaK соныц e3i TypKiT эйелш кукыксыз калдырмагак. Егер эйел 31 Менандр, 377-379-66. 32 Ф . Энгельс, Семьяныц, жекемениик пен м^млекеттЩ пайда болуы,— К. Маркс, Ф. Энгельс, Шыг., 2-бас. 21 т. 156-6. 33 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 230-6. S. Julien, Documents..., vol. , 3, pp. 334-335; Liu Mau-tsai, Die chinesischen Nachricten..., s. 42. 34 L. Wieger, Textes historiguis p. 1673. 35 С. E. Малов, Квне mypiK..., 1951. 42-43-66. 71

KipinTap жагдайда болган куннщ езшде, Табари онын куйеуше зор ыкпал жасайтынын 6Lnmipin: “туржтерде кулл1 icri эйел аркылы жасатуга болады”36— деп жазады. Анасынын шыккан тегше айрыкша мацыз бершген. Мэселен, ханзада Теремещц тактан тайдырудыц ce6e6i “шешес1нщ шыккан тегшщ темендМ” болады. Эрине, бул тек желеу, оныц саяси жауларыныц айлаамалы гана, 6ipaK сол дэлелшщ кызыктыгына карацызшы. Жалпы, ете катал, TinTi катыгез кук зацы эйелд1 колдап коргаган: куйеу1 бар эйелд1 зорлаган Kici ел1м жазасына кесшген, кыздыц арына кол салган еркек дереу оган уйленуге тшс болган . Bip кызыгы, эйел/u зорлау ец ауыр кылмыстармен: кетериис жасаумен, опасыздыкпен, K ici шгпрумен, тусаулы атты урлаумен катар койылган, дала жагдайында аты урланган K icim ажал торуылдайды гой, ал жай урлык ушш зиян шеккен кюнгц пайдасына, акысы он есе артык теленген, тебелесте Kici денесш закымдаганы ушш айып алынган. Сез соцында, тагы 6ip езгеше тосын эдетт1 айткан жен, ол женшдеп мэл1меттщ 6i3re жеткен 6ip ce6e6i, Тан Aayipi кезшде Чаньандагы музыкалык училищенщ студент кыздары осы эдетгурыпты турк1ттерден кабылдайды. Талап-галгамы уксас кыздар езара салтанатты турде туыскандык одак курады, сонда одак мушелершц саны 14-15-ке жетед1 екен, 6ipaK ол 8-9 кыздан кем болмауга тик. Осынау кыздар 6ip-6ipin бауыр-туыскан деп атаган, ал егер 6ip бозбала олардыц 6ipeyme уйленетш болса, ол айел атын алады екендагы, келшшек^ц курбылары “Калындыктыц дэмш тату ушш” (ягни куйеудщ) ерлЬзайыптыларга барады екен. Ал, келшшек “ез бауырларынан” куйеуш кызганбайтын болган, 6ipaK езге эйел “бауырластыгыныц” мушелер1мен ондай байланыс жасауга болмайды екен38. Бул зерттеу ецбепмде мен турюттер арасында топтык некешц калай пайда болганы женшдеп мэселеш шешетш ойым жок, 6ipaK соныц eMip суруййц e3i VI—VIII гг. эйелдер корлык жагдайында болыпты деген мэселеш жокка шыгарады3. 6 з басым кешпелшер элемшдеп эйел кукын шектеу — кеййирек пайда болган кубылыс, бэлк1м, ол моцголдар кезецшен кейш Орта Азияга кел1п жеткен жалпы кулау-кулдырау халше байланысты кубылыс болар деп ойлаймын. 36 Tabari, Zotenberg, II, p. 302. 37 S. Julien, Documents..., 3. p. 333. 38 Liu Mau-tsai, Die chinesischen Nachrichten..., s. 468. 39 TypiK эйелдершщ icjiaMre дей1нг! жагдайыныц ете жаксы болгандыгы талай рет аталган (кар. А. Н. Кононов, Туркмендер meei..., 104-6. (кейшп дэу!р —X—XII ff. бойынша осы моселе жвн1ндеп эдебиет келт!ри1ген). 72

V II тарау ТУРКПТЕРДЩ Д1Н1 Туркггтердщ кадым заманындагы дйи туралы 6i3re жеткен Heri3ri мал1меттер кытайдыц “Вэйшу” жэне “Суйшу” атты шеж1релер!нде жазылган. Ол мэл1меттер мейлшше карама-кайшы жэне тым шолак болгандыктан да тусшуге киын. “Вэйшу” турит дшшщ темендегщей салтын атап етедп wl) Кун шыгыс елш кдстерлейтш болганы уш‘н де (хан) ордасына шыгыстан xipeAi; 2) жылма-жыл кулл1 бекзаттармен 6ipre атабабалар унпрше барып, курбан шалады: 3) Бесшпн айдыц ортацгы онкундшнде кара халыкты жинап, езен бойында кек аруагына багыштап курбан шалады; 4) Дугиннщ батыс жагында -500 ли жерде бшк 6ip тау бар, онын блсына еамдпс те, агаш та шыкпайды, ол Бодын-шш деп аталады, оны аударсак: елдщ камкоршы аруагы деген сез”1. Будан 50 жыл кейш курастырылган “Суйшу” (VII г. 30- жылдары) жогарыдагы мэл1меттерд1 келт1рмейд1, муныц орнына онда: “Шайтандар мен аруактарды курметтейд1 жэне дуаканттарга сенедГ’2— деп айтылган. Осынау 6ipiHe-6ipi мулде керегар eid версиякы калай жакындастыруга болады жэне булардын 6iphnnici iurreft карамакайшылыкка толып тур гой. Онда кунге табыну (I), ата-бабалар аруагына табыну (2) кек тэшр!сше табыну, бунын ата-бабалар аруагына табынудан 6ip езгешел1п — ол бекзаттар емес, халыктыц nriniri (3) жэне тауга табыну (4). К,ытай бастаухатыныч мэселеш шешпейтшш айту керек. “Суйшудщ” машметтер1 де будан анык емес: “Ху” деген кытай ce3i балгер, сыйкыр, дуакант3 дегещц биццредь Tan осы арада 6i3re кайссы керек — текстен оны тусшу киын, сол сиякты турюттер табынган аруактар дегешм1з не: олар ата-аналар аруагы ма (кормос) элде табигаттын рухы ма (тос) оны да тусшу оцай емес. Бул тарау осынау жумбак текстерд1 талдауга арналады. Непзп мэселеш 6i3 былайша коямыз: кене туркггтер кандай дшге сенген жэне олардыц сол Aim сындарлы кагида ма элде эртурл1 сешм-нанымдар араласкан коспа ма, олай болса, кандай сешм-нанымдар? Турюттердщ ертедеп сешм-нанымдары женшен айтканда, мен оларды алгашкы кауымдык ceHiM деп айтудан аулакпын. Турк1ттерд1н e3i эртурл1 тайпалардан тек V—VI гг. гана куралган, сол ce6enTi де олардыц ез дэу1рше жататын сешм-на1 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 230-231-66. S. Julien Documents, vol. 3, p. 335. 2 S. Julien, Documents..., vol. 3, p. 353, H. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 230-231-66. 3 H. Я. Бичурин, Ерте заманда..., 270-271-66. 73

нымы, сол уакыттыц езге де д1ни жуйелер1 сиякты дамып жетыген болатын. Римде ол кезде соцгы патриций Цетег Боэцийдщ “Даналыкпен жубануын” окып рахаттанады. Константинопольде Сирияныц кансыган катпа тахуалары никей символына халкедонныц косымшасы туралы гректщ мацгаз прелаттарымен айтысып, тартысып жатты. Енд1 em6ip Ормуздга да, Ариманга да сенбейтш парсы бекзаттары Ктезифонда так пен меппт одагын кек суцгшщ ушымен устап турды. Согды дикандарыныц кыстактарын аралап, шелмектей болып куарып кеткен дэркшшер жарык дуние дшш, нэголге тыйым салуды уагыздап, жад1гейлер азаптап елторген Мани эулиенщ атын марапаттап журдь К,ытайда такыр басты будда сопылары, Конфуцидщ жолын кутан даналардыц наразылыктарына, жылтыр ж1бекке кара сиямен жазылып койылган, пендешц улгШ Tepri6i мен ел баскару ережелерше кез киыгын да салмастан, император эйелге бу пэнидщ баянсыздыгы мен жалгандыгы жешнде уагызды тукндатады. Керуен жолы Жерорта тец1зшен Сары тец1зге дейш созылатын, осынау жолмен шелдер мен тауларды басып, ж!бек матасымен, икмайлармен коса идеялар, жуйелер мен кагидалар агып жатады. Осынау жерлердщ шынайы кожасы — туржтер барша елдерд1ц уагызшылары айтып жаткан нэрсеш кермей, ест1мей журе берген бе? Олардыц Сары езеннщ бойынан шыккан ата-бабалары бш1мд1 К,ытайды, гул жайнаган Согдыны, TanipmiH шапагаты жауган Турфацды айтыстырып-тартыстырып койган егес туралы бшмед! деуге бола ма? Ал, баска жакта, тер1скей бетте эсершш де кызу канды койшы-сарбаздарга ыкпал жасап, сабырлы да салмакты дана пей1л Ci6ip жатты xeplnin. Мше осы факторлардыц бэрш ыктияттап ecxepin, есепке алмасак, 6i3re ежелп турюттердщ кез-карасы да жэне оныц даму барысында жасаган 03repicrepin де туану киын болады. Жеке тайпалар ecin, халык болып куралады да, ездершщ дши жуйелерш енпзед1, дши сен1м-нанымныц элементтер1 уксас болганымен, олардыц 6ip-6ipiMeH уйлесу! эркилы болады. Туркптердщ flim де сондай болган. BipaK ол туралы мынадай сурактар туады: бекзаттар мен кара халык неге белек табынган? Халык к1мге табынган? Бекзаттар KiMre жалбарынган? Егер ханныц e3i жогаргы дшбасы болса, дуаканттар KiM болган? Bipimni суракка жауап беру оцай, ейткеш 6i3re TypKiT когамыныц курылымы жэне оныц этногенез! — шыгу теп белгш1. Турк1ттер курамы аса курдел1 халык болган. Ашинныц “500 уй-орманы”, болашак бекзаттар V г. Ордостан шыгып, Алтайдыц тускей жоталарына, TypiK халык мекендеген жерге келш коныс Te6efli. EKi этникалык белшек уласып 6ipirin кетед{, 6ipaK олардыц арасында айырмашылык — аксуйек, карасуйек болып белшу1 аркылы —VII г. дейш бштелешп келед1, аксуйектер арасында кызмет-мансаптык мирас болып калуы, “текп-дегдар” кыздардыц карапайым халыктан шыккан ж1птпен турмыс куруына тиым салу — мше осыныц айгагы. • 74

“Вэйшу” C03i VI г. жатады, ол кезде мундай бел1ну айдан анык болтан, сондыктанда бастаухат асылтектшер мен кара хаЛЫК.ТЫН дшге нанымы арасындагы айырмашылыкты атап етед1, сосын ол айырмашылык “Суйшуден” тусш калган. “Суйшу” кытайлардыц, сайын дал ада зауалды 630 ж. дейш ектемдшн журпзш турган TypKiT тект1лер1мен гана icrec болган дэу1рш керсетедь Сол себеггп де “Суйшу” сштемеанщ тек асыл тектшерге гана катысы бар деп ойлаган жен тэр1зд1, ал 6i3 бул мэселемен кез1 келгенде айналысамыз элк Ещц 6i3 турит халкыныц дши кезкарасымен шугылданып керейпс. Кек тэцрнйне табыну сол сиякты Орхон жазуларында да бодзделген: “Бшкте кек Tanipi, теменде кара жер жа рал ганда, екеушщ арасыцда адам баласы жаралган”. Кек Tanipi (Кек аспан)— ол кэдуелг! кезге кершетш аспанга карама-карсы койылатын заттык аспан емес4. “Аспан аруагын” кытайлар тек кана Кек Tampi деп тусшген тэр1здь Аспанга курбацдык шалу салты TiiiTi XIX г. аяк кезшде кашындер арасыцда болганы байкалган. Ол Тыгыр Тайык деп аталган, бул эдет бойынша кулл! кауым тэздрге жалбарынып, оныц курметше койды курбацдыкка шалады, кымыз, айран, сут, сорпа судай агылады. Мейрамга жакын ауылдардан еркектер жиналады, эйелдер мен баксы-балгерлер оган ж1бершмейдк Сонда олар “кек пен кунге” табынады5. dcini, бул элп “Вэйшуде” сипатталган адет-гурып болса керек. Бундагы exi жэйгп айрыкша атап еткен жен: 1ршшщен — баксы бул мейрамга ж1бершмейтш болган жэне екшшщен — курбацдык шалудыц максаты “жарыктын” шапагат-мейр1мше ие болу. Осынау exi жэйттщ eKeyi де мацызды. Баксыны жолатпауына Караганда, бул табыну елшер аруагына немесе хтоникалык “байыргы аруактарга” багышталмайды, баска жуйедеп кудыретке арналатын сиякты: “жатжерлжтердщ айтуына жугшсек, Тайыкка тап болган баксы есшен танып, кол-аягы тартылып, талып калатын кершедГ’6. Бул каццай кудырет? Сипаттамага кара сак, оныц езеи — жарык; кунге табынушылыктыц ез1 1зге белгш турлерЬпц 1шшен осы табынуды айрыкша белш алып, жазба дерек сол догманыц ерекиншгт атап кврсетед1, ал осы табыну салтында кун аспан денеа ретшде (Ра-Гелиос) яки шыгармашылыкка шабыт беруш! жэне оныц KG3i ретшде курметтеледь Егер тагы 6ip этнографиялык лараллель-нганасандардагы “Таза чума” мейрамы табылмаса;, канша айтканмен, осы табыну салты 6i3re квмеаа куйщде кала берер ед1, Нганасандар — ертедеп саяндык угорьлардыц (кэз1р олар толык туржтенген) ец жакын туыстары деген болжамды баягыда Кастрен айткан болатын*. К,иыр 4 Д. Банзаров, Кдра din. 5 Е. К. Яковлев, Тустгк Енисей..., 101-102-66. 6 Сонда, 103-6. 7 А. А. Попов, Тавгиймктер, 48-6. жэне... 8 А. А. Попов, Нганасандар, 11-6. 75

Солтустжке карай тыксырылып тасталса да, нганасандар ездершщ баксылык демонолатрия ыкпалына тускенше карамастан ежели табыну салтын сдктап калган. Олар жылына ею рет: полярлж тун басталардан бурын — кузде, сосын куннщ эуелп шугыласы атау шыцдарына шагылысып кершетш мезгш — кацтардьщ аягында жарыкка-кунге курбандык шалады. Элбетте, табыну мейрамыныц салттык, жагы жогарыда сыпатталганнан элдекайда баскарак, ейткеш “таза чума” мейрамын баксы-балгер етшзед!; мунда нганасандардьщ жаца жагдайда, жаца кершшермен, ец бастысы, жаца жерде мыц жарым жылдай ем1р сургеш ез i3iH калдырса керек, ез1 1з зерттеп отырган табыну салтында жаца жердщ 6ipimni дэрежел1 роль аткарганын 6i3 эл1 ыгерщен керем1з. Алайда, сырткы айырмашылыктарына карамастан, TypxiT халкыныц да, минусиннщ туржтенген угорлары мен нганасандардьщ да табынатын Hepceci 6ipey-aK болганын, ол — куннщ жарыгы екенш 6i3 зор сешммен айта аламыз. Осыны неизге ала отырып, 6i3 ез1м1зд1 муддел1 етш койган туржтердщ ец жакын-туыстары ретшде нганасандардьщ тео-космостык угым-тусшжтерш карастырып керуге какымыз бар гой деп ойлаймын. Нганасан Д1нщщ доктринасы-Ьпмьплюралисик анимизм; кайрымды нэрсешц ягни адамдарга 1згшк-жаксылык экелетш нэрсенщ 6api пио термишмен белгшенед1, белил! 6ip бейнеа жок, 6ipaK катты курметтелетш, кез1м1зге кершш туратын аспан да (туржтщ Кек Тэцрюмен салыстырыцыз) осы терминмен биццршедь Элемд1 жаратушы — Nelata пио (жогарыда айтылган “Аспан аруагымен” салыс.) оныц дэйекппа Кои (кун) жаратылган дуниеге басшылык етед1; кун шугыласы — тшжттер, осы тшдер аркылы еамджтер рухы кунмен ундесш, тшдесш турады9. Кунге табынудыц бул нускасыныц белгш дэрежедеп танымалдыгы сондай, оны Ci6ip баксылыгыныц езге турлершен шатыстыра айлмайсыз, муны кезшде JI. Я. Штернберг айткан10. Бутан усайтын 6ipfleH-6ip шш манихейлжтен байкалады, 6ipaK мунда генетикалык байланыс емес, кумэназ конвергенция — уласу-уштасу бар. Бул дшд1 анимистикалык генотеизм ретлнде сипаттауга болады, ейткеш С. А. Токаревтщ зерттеу! керсеткенщцей, жалпыхалыкка ортак жогаргы куцай — жарык жане аспан кудайымен — 6ipre ap6ip рудыц ез жебеуппа ягни ал1мсактан 6epi TipiniK erin к еле жаткан “тос” рухтас, юшкене гана тайпалык кудыре™ болады, 1рак олардыц маркум болган юсшердщ жандары —"кормоспен" em6ip байланысы жок"11. 9 А. А. Попов. ТавгийлЫтер, 48-49-66. 10 JI. Я. Штернберг, Алгаищы к,ауым dim..., 533-6. 11 Кар. С. А. Токарев, Алтайлык,тардагы рулык,..., 154-6. Ka3ipri ал тай баксылыгын зерттеуш1пер аруак-рухты eKire 6елед1. Тос — мэнгшк кудырет, Яадан неме (сезбе-сез — жаратылган б1рдеке)— елгендердщ жаны. Дши курмет тек тостарга жасалады, ал маркум *ici шайтанга айналады, “ал шайтанга табыну га бола ма?” (алтайлык, Кулязин). 76

Tinxi “Аслан рухына” (кар. Nalatanuo) табынудын, 03i, 6ipa3 кубылып, взгерш кетсе де, XX г. басына дейш сакталган. Кек рухы Кудай деген парсы атын алып, кейш баксылыктыц ен жогаргы рухы — Улгеннен12 мулде баска, христиан кудайымен тецдесш, б*рдей болып кетп. Осыган байланысты жер кудыpeTi — тостерге, байыргы алтайлыктардыч “табигат neci”—"Алтай га", кел!мсек ыркыттар мен сойондардыц “Иер-суга” табынатынын айта кету керек13. Иер-су (б1здщ жер-суымыз) жер Tocrepi катарына жатады да, оны жер мен судыц, еамджтщ ж. б. “кожасы” деп кудырет тутады. Нганасандарда жердщ кожасы Фаннида, ол — адамдардыц елгенш аузын арандай ашып кутш жататын каныпезер жын-шайтан. Оган курбан eTin, кара бугыны шалады14. Иер-су да ракымсыз кудырет. Оган сур немесе жирен атты курбан етещ. Баксылыктыц Улгенд1 курметтеу! мен Иер-суга табынушылыктыц арасында eni6ip байланыс жок екенше ыркыттар мен сойондардыц Улгенге, баксы пантеоныныц баска да аруактарына жалбарынбайтыны13 дэлел бола алады; бул ею рудыц екеушен де Саяннан келгенше кеп болмаган, Teri, олардыц табынатын кудыреп ежелп алтайлык жэне нганасандык, дши жуйелер арасын байланыстыратын буын болса керек. Бодын-iwii тауын кастерлеудщ M9Hici туралы мэселе JI. Г1. Потаповтыц ецбег! аркасында1 аныкталады, онда автор сол тау алкабыныц рулык менпйкпен байланысын кастерлеу-салтын, рулык табыну мен кэсштж кудыреттщ 6ipirin, epuiin, кеткенд1гш керсетедь Эр рудыц ез мушелерш коректещцретш “Алтайы” бар. Бул таулардыц, езендер мен келдердщ киел! аруагын кастерлеу емес, сол таудыц, езен мен келдщ озш кастерлеп, кудырет туту ягни 61з бул арада табигаттыц рух-бейнесш емес, езш Tipire санап, кастерлеу iciH керем1з17. Бул анимистикалык дуниетанымныц ец 6ip жабайы тур!, ол — аниматизм деп аталады18. Ашин ордасы багындырган алтайлык халыктардыц ежелп дшдерйпц басты белплер! мше осындай. Б1здщ жогарыда кергетм1здей, “бекзаттардыц” непзп табынатын кудырет! атабабалар аруагы, бул халык дшше мулде жат нэрсе едь Алтайга VII г. келген турюттердщ урпагы — телелер мен шу телецпттер! рулык анимистикалык табыну салтынан ipreciH мулде аулак салып турады'9. 12 А. В. Анохин Бацсылык, туралы материалдар..., 18-6. 13 С. А. Токарев, Алтайлык,тардагы рулык,..., 158-6. 14 А. А. Попов, ТавгшШктер, 51-6. 15 С. А. Токарев, Алтайлык,тардагы рулык,..., 149—157-66. 16 Л. П. Потапов, Алтайдагы тауга табыну. 17 С. А. Токарев, Алтайлык;тардагы рулык,..., 151-6. 18 Л. Я. Штернберг, Алпатовы к,ауым dini..., 268-6. 19 С. А. Токарев, Алтайлардагы рулык,..., 157-6. 77

“Бекзаттардьщ” уцпрге барып, курбандык шалатын ата-бабаларыныц юмдер болганын аныктау ушш, туркптердщ шыккан ' теп женшдеп ацызга айналган материалды талдауымыз керек. “Суйшуде” Ашин ордасыныц шыккан теп туралы тарихи аныктамамен20 6ipre мифке непзделген 6ip аныз келт1ршед1 (кар. 23 б.) Ашиндер жазык далага шыгып, жужандарга тэуелд1 болып багынганга ягни, VI г. басына дейш “унпрде” TipmuiiK еткен. Кдокырдыц каншыгы барып тыгылган унпрд1 сипаттап жазганыныц ез1 кызык. “Сенпр Тауда 6ip унпр бар, сол уцирдщ imiHfle айналасы жуздеген Лиге созылып жаткан, кекорай шалгынды жазык бар. Уцпрдщ терт кубыласын тугелдей таулар коршап жатыр”21. Bip гажабы, нагыз тау ал кабы “Суйшуде” уцпр деп аталган. Мундай агаттыкка так калып кана кою аз, шамасы, 6i3 мунда 6ip ацызга екГ сюжет — мифологиялык (бертщ каншыгынан шыгу) жэне тарихи (туркгггердщ 6ip бел1пшц а рты аталарыныц Алтай тау алкаптарына кашып баруы) сюжеттер келш тогыскан деп жорамал жасай аламыз. Шыныцда да тарихи сюжет мусылман авторлары Рашид-адДиншц, Хондемир мен Абылгазыныц шыгармаларында толык куйшде келт1ршед1 жэне тау алкабы Еркене кун — К,улама беткей деген белгш! атка ие болады. Бэлюм, 6i3 будан ежелп 6ip окиганыц нышанын - тер1скей хундарыныц жецш1ске ушыраганнан кейш, 93 ж. Тарбагатай еткел1 аркылы босып кеткенш, олардыц 6ip белепюц Алтай ец1р1нде коныстанып калганын керетш шыгармыз, 6ipaK 6i3re енд1 кэз1р кереп мифологиялык сюжет — каншык каскырдыц кайдан пайда болганы. Ец алдымен теле тайпасыныц пайда болуы женшде тап осындай ацыздыц барын атап ету керек. Бул ацыз бойынша хун шанью1 кыздарыныц экес1 кек тэнр^сше багыштап койган 6ipeyi — берщен ул табады да, сол теле тайпаларыныц тупю атасы болады . Бул тайпаларда, Ашинн1ц ордасы сиякты, Халха ещрше Сары езен бойынан келед1. 03iMi3 байкап отыргандай-ак, турк1ттер де, телелер де шыгу теп женшен 6ip гана ацызга суйенед1. Ендеше TynKi атасы — 6epire осындай тетемшшк тургыдан караудыц шыккан K63i 6ip екен деп болжам айтудыц кисыны бар. Дегенмен де уйгырлар мен Ашиншц ордасы нагыз тетемшшер болган деп кесш айту кауыпты, ейткеш, бастаухаттарда олардыц каскырга езгеше катынасы болды — деп жазьшмаган, 6ipaK 6i3 бул арада сонау кене заманда осынау ацга тотемд1к тургыдан табыну i3flepiH керем1з, ал сосын оныц б!з зерттеп отырган дэу1рде ата-бабаларды курмет туту салтына айналып кеткенш 6uieMi3. Хош, сонымен VII г. Алтайда eKi дши жуйешц: Ci6ip халыктарымен байланысты болган анимизм мен улы шелдщ оцтуст!к аймагынан шыккан TypiK жэне монгол ! 20 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 221-6. 21 Сонда. 22 Сонда, 214-215-66. 78

тищ1 кешпелшер экелш дарыткан, тотемдж си паты бар, ата-бабалар аруагына табыну дшдершщ катар e*rip сургенш анык айта аламыз. Туркггтердщ ата-бабалар аруагына табыну салтыныц, онын шыккан тегш аныктай тусуге жол ашатын ерекшелжтер1 бар. Тап осындай, уак-туйегше дейш сэйкес келетш дши сешм эхирит-булагаттар ягни Байкал ещршщ буряттары арасында бар екеш байкалган. Байкал мацыныц буряттары — дэйекп политеистер (кеп кудайлылар). Олардыц шынайы niKipi бойынша, элемд1 99 тэщр1 билейдь булар солардыц бэрш б!рдей кудырет тутады. 9p6ip ру ез тэцркше табынады. BipaK, мундагы ец мацызды нэрсе, бурят “баксысы” балгерлж жасаганда, жацбыр жаудырганда жебеу1 — аруактан медет сурамайды, тэшрге мшэжат етш, табынады, ата-бабалар аруагынан колдау тшеп жалбарынады. Сонда ата-бабалар аруак-демеупн ретшде танылмайды, кайта кудырегп кек тэщрю алдында ек1д, колдаушы деп танылады. Сол сиякты “бутлдар” (касиетплер — улкен тастар немесе кезедейсок табылган кене заман заттары киел! болып санала бередО ез бетамен (сикырлы бойтумар ретшде), не олардыц канасындагы жан ретшде (анимизм) эрекет жасамайды, кудыретй кек тэц1р1стщ шарапат-шапагатымен эрекет жасайды. Политеизмшц осындай дамыган жуйеамен 6ipre тотемизмшц булдыр бейнеа еске туседк дши кызметкер (оны баксы деп атауга болмайды) устшдеп кшмше ацныц бейнеа (мэселен, бершщ, аккудыц, каздыц т. б.) басылган тананы тагып алады. Бул бейне сол юсйпц, аргы атасы элп ацыз ац болып табылатын руга жататынын гана керсетед!23. Осы айтылган уксастыктыц кызыкты да мацызды болатын тагы 6ip ce6e6i, 6i3 бул арада конвергенцияны емес, генетикалык байланысты байкаймыз. Эфирит-булагаттар — буряттардыц ец ежелп тукымы. Жогарыда сипатталган дэстурлер тамыры б1здщ заманымыз басталатын кезецде, V г. Ашиннщ ордасы шыккан этникалык бурканыс дэу1р1нде жатыр. Ашиндер “6epi” руынан. Сонымен, олардыц байланысы тым ерте кезецдеп байланыс екеш кумэназ, ейткеш буряттар Байкал мацына еткен кезде Ашин ордасы ол арада болмаган. Демек, б!з 6ip мэдени бурканыстан — ежелп моцголдык сэнбшйк мэдениеттен шыккан ей параллел сызыкты керем13. BipaK VI г. аягы мен VII г. бас кезшде ата-бабаларга тотемд1к табыну таза куйшде байкалмайды. Ашиннщ келпцдер1 мен таулы Алтай тургындарыныц арасындагы тыгыз байланыс синкреттж-б1рлескен дЬш сешмнщ пайда болуына бастайды. Бутан ani кунге дейш шеиплмейтш жумбак тэр!зд1 кершетш турки хандарыныц eciMflepi дэлел бола алады. Бул еамдер кытай, парсы мен грек жазбаларында сакталып калган жэне оларды эртурл1 салыстырып оку аркылы талдауга болады. Тобо23 Д. Банзаров, Кдра дш,31-б. С. П. Балдаев, Буряттардагы археологиялык,.,. 79

ханныц ез аты Арсила (грекше) ол турж-монгол сез1мен “Арыслан” деп аударылады. К,ытайша “Були”, туржше “Bepi” деген сез. Тагы бул аттыц монголша “Шэни-Шоно” Typi де бар. Батыс хандарыныц аттары да жш кездеседк “Иби”—"Ибрис" (барыс), ал “Юйгу”—"Юкук" (ую) болып аударылады. Осыныц 6epi канондык, eciM емес, юсшщ жасы мен когамдык; жагдайына карай езгерш отыратын сипаттамалы аттар. Буны бэршен бурын лакап ат деген жен. Сол сиякты еске салып коятын 6ip нэрсе, хан кара халык ушш де, бекзаттар ушш де дшбасы болган ягни каганат жуйесщде осынау exi сешм-наным да коян-колтык тарлж еткендагы, б1ртшдеп, уласып 6ip дуние-танымга айналып к еткен, 6ipaK ол толык дэрежесшде жузеге аспайды, ейткеш каганаттыц ©3i кулайды да, этан косыла кулш рулык-дши сешмдер жуйес1 де кулайды. JI. П. Потапов пен С. А. Токарев сипаттаган рулык табынудыц кемеск1 Kepimcrepi кадым заман дэстурлершщ едэу1р белегш тау кыркаларыныц туйык тасасында сактап калган, Алтайдагы орман-тогай руларынын анимиспк сешм-нанымына жатады. Ашин туржтершщ дэстурлер! шалкар дала кещспгшде Ty6ipiHeH езгередь сол себеип де оларда ата-бабалардыц тотемдж табынуынын i3Aepi тым сирек кездеседь Соган карамастан ата-бабалардыц тотемдж нанымдарыныц дала мэдениет1 ушш зор мацызы бар, сондыктан да оныц мэнмацызы мен ерекшелжтерш аныктап, нактылай тусу керек. Дегенмен де TypKirrep юмге табынган: аргы Teri — ацга ма, элде аргы атасы — адамга ма? Егер адамга табынса, оныц кандайына: кез келгенше ме, элде каЬарман батырга ма? Егер 6i3 “Суйшудщ” текстш ескерсек ("аруактарга табынады"), оныц 6ipimni нускасы жарамайды, ейткеш VII г. жогарыда айтылгацдай-ак, кытайлар тек туркптердщ бекзаттарымен гана танысып-бийскен, ендеше VI г. курбандык апарып шалынатын сол аруактардыц ата-бабалар аруагы болганы анык. BipaK icriH мэн-жайын, сол дши сешмге жатпайтын, кеййпрек кездеп X г. бас кезщдеп арап кеппрмеа, Абу-Дулафтыц рисалесшде сакталган машметтер дау-дамайсыз аныктайды. Бул бастау-дерек ani ioraM дшш кабылдамаган карлыктардыц “Кабыргаларына ездершщ бурынгы хандарыныц cyperrepi салынган гимараттары бар” деп хабарлайды. Солар сиякты ежели дунхулар да ездершщ “ерлтмен дацкы жайылып, маркум болган алдиярларын” кастерлейд! екен . Карлыктардыц батыс TypKirrepiMeH байланысты болганы “Таншуда” анык керсетшген, ол шеж1реде “гэлолу” ягни карлыктар турюттердщ 6ip тармагы деп аталган. Сонымен, тап осы жолы, табигатты анимиспк сешммен катты кастерлейтш турит халкына карама-карсы, турыттщ бекзат-билер! тотемдж дуние танымнан туган салт, кайарман-ата-бабалар аруагына табынатын болган деп ашыктан-ашык айта аламыз. 24 В. В. Григорьев, Шыгыс яки Кытай Туркстаны, 243-6. 25 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., I т. 144-6. 80

Осыган байланысты турюттер арасыцда адам жанынын елмейтйп, о дуниедеп TipmuiiK туралы дши сешм бар екенш де атап еткен дурыс. 576 ж. 1сгеми ханды койган кезде, маркуммен 6ipre ана дуниеге баруы ушш “ гунны н терт эскери гуткьшын” жазалап елтсред!26. 649 ж. император Тайцзунды жерлегенде, агзам досынан айрылмас ушш27 Ашина Шэни езш93i елпрмек болады. Mine осы eKi фактщен туркггтердщ о дуниедеп 'прлж-п бул пэнидеп eMipflin жалгасы деп есептегеш байкалады; мундай сетм аса кеп тараган, 6ipaK ол fliim сананын тым ерте кезецдеп даму сатысына жатады, дегенмен де онын анимизмнен 6ip езгешийп адамныц жаны кеп емес, эрюмнщ жеке жаны болады деп шамалайды. BipaK сонда баягы баксылыгымыз, табигаттан калыс, кадым заманнан 6epi eMip cypin келе жаткан аруак-тостармен гищесетййм1з кайда, тивдескенде онша табынып, кулдык урып жатпай, уйретшкт1 практикалык сипаттагы, психологи ялык жэне сексуалдык экзальтация жолымен болатын тьлдесу4м1з кайда?2* Нугыраны согып, ежелп аруактарды шакырып, елгенцер жанымен айкасып жататын баксылар кайда? Жогарыда сипатталган eKi жуйенщ екеушде де, жебеупп-аруактарга орын жок, оларсыз баксы нанымыныц Heri3i болып табылатын 5аксыныц e3i де, оныц камланиясы да, ic-dpeKerrepi де болмайды. Рас, 6i3 талдаган тексте дуаканттар мен сикыршылар жетнде сез бартугын, 6ipaK оларга баксыныц кадыр-касиетш гацбай турып, олардыц немен айналысканын карап KepyiMi3 керек. Фирдоусидщ “Шахнамасында” Герат шаЬарыньщ касыцда rypKirrep мен (автор оларды “К,ытай TypiKTepi” дейдО парсы к,олбасшысы Бахрам Чубиннщ айкасы жетнде 6ip хикая бар. Фирдоусидщ дастаны кептеген езге де бастаухаттармен: Табари, Саалиби, Балами, Мирхонд, Себеостармен, VII г. беймашм сириялык автормен, X г. парсылык белгюз автормен мукият салыстырылды, соныц нэтижесшде Фирдоусидщ сол 6ipiHmi 5астаухатта, айтылган авторлардан repi дэл1рек келтсргеш цэлелдендь Фирдоуси хикаясында баска авторлар тастап кеткен, SipaK 6i3 ушш аса мацызды жэйттер бар. Фирдоуси турюттердщ цуалаушылык eHepi мен дуакантьш суреттейдь Окига memymi шайкас алдында Бахрам Чубиншц корк,ынышты туе корушен басталады. Оныц туешде TypiKTep шеттершен акырган арыстанга айналып кетш, езшщ eocepi тасталкан болып женьлш калыпты. Ктезифонга баратын жолды жаулар басып алып, муныц ез! жаудан жан саугалап, жаяу келед1 екен. Мундай жаман ырымга карамастан, Бахрам айкасты бастайды29. TypiKTep парсыларды 26 Менандр, 422-6. 27 Е. Chavannes, Documents, vol. 3, p. 178. 2g Л. Я. Штернберг, Д1ндег'1 тацдампаздык,- 29 Firdousi, Le livre des rois, VI, p. 610. 81

коркыту ушш душпандарын дуалауга xipiceni. Дуаканттар аспанга от тастап, ертейд1 де, сол аркылы аныратып ж ел шакырып, кара булттарды ушред1, сейтш аспаннан парсылардьщ ycriHe ок жаудырады. BipaK Бахрам айкас салып, мунын тек кезбоягыш жалган керши: екенш, ic жузшде em6ip октын жок екенш айтады, сейтш дуаканттар .щттеген максатына жете алмайды. Парсылар жещске жеткен осынау айкастан кейш, олардын колына дуакант туткын болып туседь Ол Бахрам керген тусп езшщ ж1бергенш мойындайды . Е.ер бул хикаямын Typixген шыкканлш растатын этнографиялык параллелдер болмаса, Фирдоусидын хикаясын парсы анызы ретшде талдауга болар едь Юебань ту рал ы хикаяда кущц суытып, жанбыр жаудыра алатын дуакднт жайлы сез болады. Жужандармен согыс кезйнде Юебанныц дуаканттары карлы боранды шакырып, оны жужандарга карай багыттап ж1беред1, сосын жужандар !шшде суыктан уагендер саны кебейш кетед1 де, олар жорыкты токтатып, кешн карай тайып турады31. Бул ацызды жетюзген Григорий Турский. Аварлар франктермен согысып жатканда, авар дуаканттары кунд1 курк1ретт, кара дауыл шакырады, сондай найзагай франк лагерше согып жай Tycipefli де, олар жецшп калады32. Тагы да тап осындай сикырлы кудырет наймандарда да болган деген сыбыс бар. Рашид-ад-Дин, Жамуха бастаган тайпалар курамдастыгы Шыцгысханга карсы жорык ашкан кезде (1201 ж.) найман дуаканттары жойкын дауыл шакырады, 6ipaK онын арекетш есептегенде жанылып кетед1 де, ол булардын езш жайпап кетед!, бул Шынгысханнын жешске жетуше катты кемектескен кершед133. Осы аныздардыц бэршщ туп-теркйи жадыгейлж амал-айла аркылы ауа райын баскаруга болады деген дши нанымнан барып шыгады. Букш авторлардын iinmeH тек Фирдоуси гана, муцда жаппай гипноздыц салкыны бар деп, ацыздан шындыктыи мэйегш 1здеп табуга тырысады. VI—XII гг. туржтер ме» монголдар арасында бул нанымнын шыгуы кандай болса да 6api6ip, эйтеу1р, ку.ши мэселе жебеуип-аруактарды шакыруга барып т1релмейд1, кайта жагымды жадылыкка барып Т1релед1 ягни туркгттер терминологиясын колдансак, 6i3 будан кыма-баксынъ кермейм1з, жадышы дуакантты корем1з. Жадылык (дуаканттык) сиыр мен аттын не кабанны» карнынан алынган тасты дуалау аркылы жанбыр жаудыру ушн XX г. дейш колданылып келдь “Жадылык” эрекет1 аруактардь шакырумен байланысты емес, жадышы олардыц кемегш кереи етпейдь Bi3 бул арадан жагымды жадылык мысалын керем1з 30 Firdousi Le Livre des rois VI, pp. 614, 622; Л. H. Гумилев, Бахрам Чу биншц epjiiei, 34-35-66. 31 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., II т. 260-6. 32 Lcbedau, Histolre du Bas-Empire, t. X, p. 15. 33 Рашид-ад-Дин, Шыцгысхан тарихы, 127, 293-66. 82

>аксылыктыч аруак-рухымен ешкандай генетикалык байланысы кок. “Жадылык” туралы еч ecxi матмет сириянын VII г. белпаз ир сопысыныч куннамасында жазылган, ол Мервтен шыккан юыз аксакал. Элиастын34 тусыцда ягни б!з ынталы болып ггырган дэу1рде еткен окигаларды сипаттайды. “Яду”— жады :езшщ e3i парсыныц дуакант, сикыршы сезшен алынган. Фирдоуси тур1к дуакантын “баксы” деген сез И ранда белгий болса да, 'ап элшпе атайды. Бул — бул ма, Фирдоуси тшп жадылык ;удыретп[ аспанга ерт кою аркылы керщад — деп хабарлайды, «не icriH осы 6ip ерекшелш косым ша машметтер аркылы (элелдене туседь Менандр Земархтыц турк!т ханына барган шшийп туралы хикаясында (568 ж.) б^здщ назарымызды ауда- >атын 6ip жэйгп — Kicmi алдын ала та за рту уппн жасалатын :икырлау рэс1мш сыпаттап шыгады. “Осынау тайпаныч, елкурт, бэле-жаланы ушыктап аластайтын кабылет1 бар дейтш :eif6ip xicuiepi Земархка келш, румдыктардын ездер1мен 6ipre 1ла келген заттарын жинап алып, 6ip жерге уйда де, Ливан 1гашынын ку бутактарынан алаулатып от жакты, сосын скиф гшшде жабайы 6ip сездерд1 куб^рлеп айтып, сылдыратып (оцырау кагып, элп заттар устше апарып, дабылдатып, нугыра »кты. Олардыц колдарына устаган ливан агашыныч жас >утактары отка шарпылып, пытырлап жатса, ездер! буырканып, >урсанып, элденеге айбат шегш, ызаланып ысылдап, жын-шайганды тыркыратып куып жургендей болып кершедь Олар адам- (ы эркилы кеар-кесапаттан сактап, бэле-мэтерд1 аластайды деп *эрштейтш. Осындай жолмен, ездершщ ойынша кулл1 жынiepim аластаганнан кейш, олар Земархтыч езш оттан етюзди :ейтш онымен 6ipre ездерш де тазарткандай ед1. Тек оттан тагарып шыкканан кейш гана Земарх ханга ж1бершд1”35. Тек успрт караган 6i3re гана бул эрекетте камдау — заксылыктыц i3i бар сиякты кершедк буыркану, дабыл кагу де- 'ендей, 6ipaK ацдап караган Kici ол ойынан кайтады. Шынында *а, мунда аруакты шакыру емес, жын-шайтандарды оттыц киел1 супймен аластау ягни жадылык бар, бул спиритуализм емес. Эттыц жауыз куштерд1 аластайтыны жешндеп ой-niKip Австра1иядан Баварияга дейш егек алып, кец жайылып к еткен жэне эл езгеше 6 ip колтума niK ip болып саналмайды36. Мундай назымды 6ip орыс юнэздарын отпен тазартуга мэжбур еткен, XIII г. моцголдарынан, отка кокыр-сокырды тастамайтын, тек мукияттап жарылган отынды гана жагатын K93ipri буряттардан г. б. табамыз. К,ыска кайырсак, отты кастерлеу, Typi мен мазмун-мэта жагынан да, аруактарды шакыруга карама-карсы нэрсе. I Сол сиякты| Ф. Ратцельдщ Орталык Азиядагы отты кудырет гуту мен зороастризмнщ (зореигпн) байланысы жешндеп жора34 С. Е. Малов, Батыс Китай mypiKmepiHdeel ..., 151-154-66. 35 Менандр, 376-6. 36 JI. Я. Штернберг, Амашк,ы кдуым dini, 371-372-66. 83

малы да37 акылга конбайды, ейткеш олар тек сырттай ганг уксас. Персиядагы Модедан-мобед киел1 отка жакыцдаганда, онь тыныс-дем1мен харамдамас ушш, бетш буркеп алады, ал мунд< жын-шайтандарды ягни ен касиетаз, зиянды куштерд1 отпе! аластайды. 1стщ мэш мынадай: И ранд а от — дши жолмен та бынатын кудырет, ал туркгг тайпаларында от — жадылыктьн куралы ягни олардыц арасында ешкандай уксастык байкалмаган Ещц 6i3 ец сонгы сауалга: баксылардыц “кара сетмГ’, жебе ymi-жынга табыну кайда?— деген сауалга келдж. Жогарыда келт1 1лген мшпметтерд1 талдау VI—VII i t . 6yj жуйешц туркггтерде болмаганын керсетедц ал XII г. “кам” тер миш де, сол камдаудыц 63i де кагаз бетше туседь енденк Жоцгария мен Алтай турштершщ арасында камдау VII гасы] мен XII г.* арасында пайда болган деп айтуымыз керек, расынд; да, VI—IX гг. Aeyipi Орталык жэне Орта Азия халыктарь мздениетщде орасан зор езгерктер болуымен ерекшеленедь V III тарау П1К1РЛЕР МЕН КУД1КТЕР Ютаптын, к,ажетт1п. Окырман TypKiT каганатынын туу тари хымен, оныц TipmlniK куруы ушш куресуге мэжбур болган жай жагдаятымен, каганаттыц колында бар мумкшд1ктер1ме1 танысканнан кейш, эртурл1 галымдардыц осы такырыбымыздьп жалпы жэне жеке мэселелер1 женшен айткан кезкарастары ме> зерттеу методикасын талдауга KipicKeHiMi3 макул. Ец алдымен, автор: ол ютабын не ушш жэне мм ушш жаз ды?— деген суракка жауап беруге мшдетть Енд1 соган жауа! берейш. Бастаухаттар мен арнаулы эдебиеттщ молдыгына карамастан кшд1к Азия кешпелтердщ тарихын, мэселенки, Грецияныц, Pm мен Византиянын, Франция мен Англияныц, Россиянин немес< Таяу Шыгыс мемлекеттершщ тарихын окуга болатыны сиякты оки алмайсыз, ейткеш ол ал1 жазылмаган. Муныц соккысь эуел1 калыц окырман букарасына, сосын сабактас саланыц ма ман-тарихшыларына, ец соцынан барып, елшеуаз ecin кетке! библиографияга малтыгып шыга алмайтын кешпелий тану ма мандарына тиедь Бастаухаттарды, оган тарихтык сын эд1сш колданба! окудан em6ip мэнпагат табылмайды, ал жеке мэселелер бой ынша жазылган сансыз макалаларда кайшылыктан кез апк алмайсыз. Алга удайы жылжып отыру ymiH элсш-элсп мэселеш корытындылап туру керек. KiTan авторыны* гылымныц даму барысына ка pan, алдына койган б1ршш мшдет1, мше осындай. ' 37 Ф. Ратцель, ХалыЦтану, 758-759-66. 84

Ещц аспект женшде. Ci6ip мен Орталык Азиянын ежелп халыктарын, тек Кытай мен Ираннын xepmuiepi рет1нде гана карауды токтату керек. Олардын тарихы мен мэдешт ез безмен дербес дамыды деген даусыз кагидадан практикалык кортынды жасайтын уакыт жети. Олардын калай eMip сургенш, сезшш-туйсшгенш, салтанат курып барып, жойылып кеткешн тек сонда гана туануге болады. Бугшп куннщ, TinTi болашактын да кайнар кез1 еткен заман катпарларында жасырынып жатыр, ал байыргы TypiKTep ТМД елдерщщ кептеген халыктарыныц аргы Teri емес пе?! Тагы да, ец соцында айтарым, адамзат тарихыныц жалпы зацдылыгын оныц варианттарын ескермей турып, окып-зерттеу мумкш емес. Дамудыц спиральмен журетшш 6i3 жаксы бшем1з, 6ipaK оныц айналымы мен бурылыстары да болады. Эволюциялык жолмен баппен баяулап дамуга коса, оныц сеюру, дэсгурлерд1 Y3in тастау сиякты турлер1 де байкалады. Непзп багыты жалпыга б1рдей тарихи процесс эралуан елде езшше езгеше болып келед1, мше осы езгешелйсп ескермей, тек уксастыкка гана суйенсек, онда 6i3 e3iMi3fli бакылап отырган кубылысты тусшбейтш мушкш халге TycipeMi3. Тарихи процесст1 кезецдеу, ягни кезец-кезецге белу оны тек ез1 1зге мейлшше жакындатканда гана мумкш болады, эйтпесе дэу1рлер арасындагы узипс елеуазденш, кершбей калады да, тарихи окигалар калейдоскофы кешкш секищенш кетедь Азияныц токыраушылыгы жешндеп европакшджтж кагида тап осындай дэдщктщ жет1спеу1 (немесе жалпак шешешик кециипектж) непзшде курылган, ал оны “Бую л элем тарихыныц” б1здщ такырыбымызга арналган шолак, сол ce6enTi де тусшжаздеу болып шыккан тарауы жокда шыгара алмаган. Осынау кпап фактшерд1 жай гана жинау мен олардыц философиялык мэн-магнасын ашып, корытудыц арасындагы кажегп буын болып табылады. Бул шын мэшндеп тарих ягни окигаларды, олардыц езара байланысы мен 6ipi3fli жуйелшпн зерттеу. Материалды жинау техникасы. Жазуы жок немесе жазуы болса да 6i3re жетпеген халыктардыц тарихын курастырудыц, MemniKTi шеж1рес1 бар халыктар тарихшысына мулде бейтаныс, езгеше 6ip киындыктары болады. Туржтердщ бурын болган тарихи жазбалары сакталмаган, ал кулпытастардагы жазулар олардыц орнын баса алмайды. Сол себет! де шеттшдердеп нарративт! бастаухаттардыц гылыми кажетке косылган аудармаларына суйенуге тура келедь Алайда эркдлы бастаухаттардан алынатан матиметтердщ 6api 1рдей багалы емес жэне оларга кебше-кеп сене беруге де болмайды. Оныц себептер1 эр алуан: ол — кейде ертедег! автордыц бШмшщ аздыгы немесе материалды жазу мэнершщ акауы, ал кейде оныц сыцаржактыгы, ейткеш замандас эркашанда мудделх жактыц eKuii, ещц 6ipfle VII г. гылым децгейшдеи гипотезага85

болжамга бешмд!и себеп болады. Сондыктан да тарихи сын мен XIX—XX гг. галымдарыныц талдауы аркылы тексерыгеь машметтер дэйект1рек те сешмдорек келед1 де, жакын-жуыктыгы ce6eiiTi жацылысу, адасу кеселше ушырамайды. Тарихи синтез непзшде тек осы малйметтер гана жарайды. Окигалар тарихы мэдениет тарихынан мулде езгеше болады. Егер екшин жэйтте 6i3re колтума кужаттардын стилшдеп емеуршдердщ 03i кымбат болса, 6ipimiii жэйттеп ец кызыктысы — куннамалык кестелер мен тарихи карталардагы жазуды ок> болады. Европа елдер1 тарихынын канкасы болып табылатын, эбдек тексерийп, даталары, койылган окигалар жинагы, еютшке орай Азия елдер1 ушш ani кунге дейш курылып жасалмаган. Бастаухаттарды зерттеу ад!сК Такырыптын курделшп жэне кепкырлылыгы б!зд1 тарихтык сын мен талдауга мешпнпш мукият ка pay га мэжбур етедь Ен юлык бастаухат кыгайдык эулетпк шеж1рес1 болгандыктан да, Н. Я. Бичурин, Ст. Жюльен, Э. Шаванн мен Лю Мао-Цзай, анда-санда грек жэне араппарсы мэлшеттерш косып, тек соларга гана сунешен. Мукдз* ынгайлану туп-гура 6ip гана нэтижеге апарып согады — осыш) зерттеушшердщ енбектерше аркау болып, ездерЬац еркшен тыс орта гасырдагы кытайлык тарихи дэстур багыгы тартылып жатады. Алайда тарихтык сын-сынакка салынганнан кейш бу/ багыт мулде жалган болып шыгады, ендеше жалпы ал ганда, бц халыктын тарихын тек кана онын душпанынын кезкарась тургысынан зерттеуге болмайды. Кене тур!ктердщ тарихын жазу ушш окигалардын i< жузшдеп накты журшне суйене отырып, кытай шеж1релер1нд« келтарыген фактшерд1 сын кез1мен салмактап карау кажет болды. Буган коса кытай шеж1реимлер1 колданган жазу мэнер! icr киындата туседк егер шеж!реде: “Табыска жетпедГ’ деп айтылса, онда бул — кытай эскершщ толык куйрегеш, “шекарань тонады” деген сез жаудыц атты эскермен узак жортуыл жасаганын немесе белпаз 6ip булжнйт колдау ушш журпзшге» зиянды эрекеттерд1 биццредь сонда элг! бул^кцй жетнде б1рде 6ip сез айтылмайды да, ол Kici женшдеп мэлшетп баска текстерден isfleyre, (6ip жаксы жер1 кытай тарихынын окигаларыш эманда дэл датасы койылады) сейтт окигалар барысын салыстыру аркылы аныктауга тура келедь Осы 6ip шатыстыру, кейд< эдеш бурмалау кездейсок нэрсе емес, ол сыцаржактыман туады, сейтш женьлкп! жизганда шеж1решЬй кытайдыц билеуш элеуметпк топтарыныц намысына тимейтш сыпайы сездерд сурыптап алуга мэжбур етедь DipaK кытай шеж1решшершщ будан да кауыпты тарихи эдш кэдушп волюнтаризм-тежеуаз ерк!нд1к. Олардын кезкарасынша турштерд1 женуд! туешдфш жатудыц ernoip кажеп жок кытайлардын эркашанда, эр жерде жешске ж ете беретшА табиг* нэрсе. Ал, сонда женьпктерд! кайтедГ? Ондай кездер! кейд< суык аяз, жауын-шашын icmani болып шыгады, ал кебшес* 86

колбасылары мен императорлар айыпты болады, эрине олардыц эркайсысын кустэналайтын 6ip ce6eirri эркашанда табуга болады гой. Басшыныц дарынсыз-кабылетаз болганыиыц icxe пайда кел'прмей’пшнде сез жок, 6ipaK кытай когамындагы таптык, кайшылык ортагасырлык бастаухаттарда эркашан да сырткы окигалармен байланыссыз бершед1, осыдан келш окигалар сабактастыгы бузылады. 9cLni, осы 6ip ец киын мэселет ойдагыдай игеру тек кытай тарихын б1здщ такырыбымызга тнселей кажет болатын мелшерден repi, элдекайда терещрек окып, зерттеу аркылы гана жузеге асырылады. Тарихи география проблемасы TinTi еткел бермес киындыктай болып кершген, ейткеш кытайлар linri уезд! к калаларга дейш, кептеген калалардыц аттарын жш-жш езгертш отырган. BipaK, сэтт тускенде, Да Цин, И Тун-Чжидщ, Бичурин аударган К,ытай географиясындагы езгертшген аттар акпарын тауып алдык. Осынау !ргел! бастаухат кене тур!ктер мен баска да кешпелшердщ, сол сиякты Кытайдыц езшщ де тарихыныц алдын алатын ецбек ретшде басылган*. Бастаухаттардьщ мэндйпп тургысынан алгандагы екшш1 тобы — TypiK кулпыгастарындагы жазулар — езше мулде баскаша карауды талап етедь Олардыц басым кепштш 6ip гана flayipre — VIII г. екшпп ширегше жатады жэне саяси, тарихи ойдыц eid агымыныц — Иоллык-тегш мен Тоныкек айтыс-тартысыныц xepimci болып табылады. Ол жазулар композициялык жагынан 6ip-6ipimH KomipMeci сиякты, 6ipaK окигаларды карама-карсы багытта тусйццредь Бул арада тарихтык сын ушш кец epic бар жэне оныц 6ip жещлдей тусетш жер! — eKi автор да 6i3re кептен белпль Мше осыныц аркасында ap6ip шубам жэйтке тузету eHri3in, акикат шындыкты айтыстагы кацку-шаншу сездерден аршыи ал у га болады. Эл! кунге дейш тусиедришеген Kirni жазу imineH Хойто-Тамирдщ 6ip жазуы аса мацызды: бул TypiK тшшде машм болган елецдердщ ппшдеп ец ерте кезде шыкканы. Бул жазулар тарихшылар назарын талай рет аударса да, осынау ецбекте сез болатын кырынан эл1 де каралып керген емес. Дегенмен де мэселешц осы кыры гана ежелп TypiK когамында саяси агымдардыц болганын, олардыц сыр-сипатын аныктауга мумк!нд1к береди Баска сезбен айтсак, б!з монологтарды диалогтерге айналды руга тырыстык та, окырманга кене туржтердщ ce3i гана емес, олардыц айтыс-тартысыныц уныргагына дейш жету жагын ойладык. Византия, армян, арап-парсы тарихшыларыныц TypiKTep жешндеп мэл1мегтер1 узж-узж болып келед! де криптограммага уксап кетед1. Олардыц айтуындагы TypiK аттарын таны май каласыз жэне жш-жш шсшщ лауазымы оныц аты, агы лауазымы рет1нде берьдедь Алайда грек-армян жэне арап-парсы бас1 Н. Я. Бичурин, Kindi к жэне Шыгыс Азияныц... 87

таухаттары жалпы арнага келш куйылганнан кейш, кейбц ыкшамдалып, узшген беттерд1 толыктырып, кытай бастаухаттарыныц шубам жерлерш тусйдарш бередь Осыган байланысты ежелп турж ономастикасы мэселеси алга тарткан орынды, будан сэл ертерек кезде окыц киындыгь мен мумкiHfliKTepi жетк1лжт1 багаланбаган едь Европалыкта] сиякты, тур1ктер туганнан елгенше дейш 6ip атпен аталып жур< бермеген. Туржтщ аты оныц когамдагы орнын мегзеп турган Бала кушнде оныц жал гаи аты, бозымдык шагында — шеш ересек-сака кезшде — лауазымы, ал егер хан болса, онда оньп лауазымы еншйпк-таспиктык жуйеге байланысты езгерн отырган. Муныц устше оныц атын кытайлар езшше, грек, парсы не месе арап ездершше айтатын болган. Bi3 юмшц, нелжтен э] уакытта эртурл1 аталатынын аныктап шыгу жолын таптык BipaK тап осы арадан мэселенщ ец кызык жерй басталады кытайлар иероглифтерд1 кездейсок тацдап алмайды екен, олар дыц тек 6ip бел1 1 гана турж дыбысын бейнелейтш болы1 шыкты. Кептеген иероглифтер накты 6ip туржке — сол атты! иесше деген жаксы не жаман катынасты бьщцру ушш эдей 1ржтелш алынатын болган, кейде TinTi кытай саясатыныц кейб1] кыр-сырларын тек осыдан гана ce3in калуга болады. Kici еамдерш окып калпына кел'пру iciH мен кытай зертте ymi М. Ф. Хванмен 6ipre журпзд1м, ол иероглифтердщ VI—VI гг. ушш шын мэншде калай айтылатынын жэне оныц мацызьп аныктап, дэйектеп бердь Осынау мэл!меттерд1 TypiK сездер!мен эли еамдер иелер1 екпрбаяныныц кейб1р жэйттарымен салысты ру аркылы кейб1р TypiK еамдерш, онша жацылыспай-ак калпына келтсруге жол таптык. Мысалы, бурын “Иби Шабол< Шеху кэхань” деп айтылып журген ат ещц “Ip6ic Ышбар< Жабгы-каган” деп окылады, бул —"Барыс К,уатты-катыгез хан дардыц ханы"— дегенд1 б1лд1редь Бурын Tepic окылып журге! аттан жецделд1, мэселен, “Бугя-кэхань атын Е. Шаванн ”Б1лге ягни “дана” деп аударган, оны “Боке”—"куатты"— деп окыга! жен. Bi3 калпына TycipreH аттардыц кеб! болжам гана, 6ipaK ме! эдепкщен кытайша дурыс аударылмаган аттарды калдырганша солардыц езш текске косканды жен керд1м, ал окырман жен жосыкты 6inyi ушш кытайшасын ескертпеде сактадык. Сол ес кертпелерде TypiK еамдершщ арапша, парсыша жэне грекпк жазылуы бершдь ейткеш эртпен жазу иероглифпк жазудь эдем! тузейдь BipaK мен жецш коршетш 6ip ic r i — еамдердщ транскрипциясын 6 ip isre Tycipe алмадым. T ypiK , кытай жэне тибет аттарына арналган халыкаралык транскрипция жок. Эртурл европалык тшдер орфографиясы эркилы, ейткеш еткен 12 (Х жылда фонетика езгерген, ал буган коса ол диалектшерп тэуелд1 болган. Сштемелерде Kici eciMiH ситата алган авто[ калай жазса, солай алуга тура келдц сол ce6 enTi де 6 ip жуйен 88

актап калуга мумкшдйс болмады. Туптеп келгенде ютапта дбылданган жуйе гылымньщ лингвистикалык жагын емес, арихын бивдредь Кытай еамдерт оку орыс авторлары: Н. Я. Бичуриннщ, В. L Григорьевой, В. В. Бартольд пен Г. Е. Грумм-Гржимайло- [ын классикалык ецбектер1ндеп жалпы журт кабылдаган онерше сэйкес келедь Э. Шаванн мен П. Пелльоныц, Ф. руссенщ французша окуы, Лю Мао-Цзайдыц аудармасындагы [ем1сше оку да орысша оку мэнерше жакын. Осынау авторлар ;ытай иероглифш эрштж жазуга кеппрген кезде VI—VIII гг. [юнетикасы кайта т1рштед1, ал Kd3ipri кенеспк елкетану •дебиетшде непз еттлш, XX г. фонетикасы алынады, соныц сал- [арынан тур1к ес1мдер!шц айтылуы киялга сыймайтьш Ьлдулжке айналып кетед1 де, Timi оны тусщдару мумкш бол- <ай калады; мэселен, ту-гю-rypiKTiH орнына ту-цзю делшедь Кулпытастар жазуындагы TypiK аттарын жазуда улп ретшде Z. Е. Маловтыц оку eHereci альшган. Qcipece тибет аттары деын, оны ap6ip аудармашы езшше бередк Ал бул еамдер жа1ылуын Б. И. Кузнецов мукият карап, Texcepin шыкты, оган «ен алгыс айтамын. Иран еамдер1 тэжжше айту улпамен ►ершедь ейткеш ол осы енбекте пайдаланылган бастаухаттар (иалектюне езгелерден repi жакын. Мэселешц осынау шеппмш тупкшкта деп есептеуге болмай- (ы, 6ipaK тек шыгыстанушыга гана емес, окырман тарихшыныц >ерекел1 мол кауымына багышталган тарихи мазмунды ецбектер гшш бул шепнм, acini, кабылдауга турарлык 6ipereft шепим, шткеш ол окырманга сштемелер мен ситаттарды европалык ллдердеп оку куралдарымен тексеруге мумкшдж жасайды, )ртурл1 орфографияга байланысты (олардыц эркайсысы жалпы курт кабылдаган нэрсе емес) шатысудан куткарады. Feci quod x>tui, faciant meliora potenfes. Эдебиеги пайдалану тэсЫ. TypiKTep тарихы кептеген 'алымдардыц назарын аударган жэне соцгы 200 жыл бойына этан деген ыкылас алденеше рет жанып сенген. XVIII г. орта кезшде Француз миссионерлер! кытайдыц кептеген тарихи туынщларын аударган, солардыц пишен б1здщ такырыбымыз уппн 2H мэщца — Майя мен Гобильдщ аудармаларын жариялау2. Бул ецбектер 6i3 ушш аса мацызды роль аткарады, ейткеш онча Кытайдыц VI—VIII гг. тарихы мейлшше толык, егжей-тегжейше дейш баяндалган; онда кел^рипп, 6ipaK кейшп экымыстылар калдырып кеткен эртурл1 окигалардыц уак-туйек KepiHicrepi алдымызда койган мэселелердщ анык-каныгын айыру 1сшде кеп-кеп себш типзедй Осынау аудармалар непзшде Сорбонна университетшщ профессоры Дегинь XVIII г. орта кезшде кеп томды “Хундардыц, TypiKTep мен моцголдардыц тарихын” жазды3. 2 Mailla, Histoire generate..., Gaubil, Abrege... 3 Deguignes, Histoire des Huns... 89

XIX г. бас кезшде Вивьен де Сен-Мартен, аббат Лебонын“Византия тарихын’' ез тусйпктер1мен кайта басып шыгарды,онын TYCiHiKTepi осы кунге дейш элп текстщ езшен repiбагалырак болып табылады4. TypiK каганатынын тек алые аймактарына гана катысы баросынау зерттеулерден 6ip езгешшп Станислав Жюльеншнаудармалары5 туржтердщ тшелей ездерше арналган. XX г. баскезшде оган Е. Шаванныц6 тек Батыс каганатка арналган сомецбеп келш косылды. Будан кейш П. Пелльоныц7 мукияттыгы жагынан зергерлжпен б1рдей ецбеп жэне Анри Кордье мен Ренет Груссенщ кереметтей мэл1мдемелер18 шыкты. Жумысыныц етшй мен эдю жагынан француз мектебшеK93ipri кезде ФРГ-де ецбек erin журген Лю Мао Цзайкосылады. Оныц Шыгыс каганатка арналып, аса тартымдытусЬпктермен тиянакталган eKi томдык ецбеп9 Жюльеншносыган уксас жумысынан асьш тусед1 де, Шаванныц кггабын толыктырады. Француз мектебшщ мынадай 6ip ерекшелшн ескермей кетуге болмайды, бэлюм, оныц улкен кемшЫй де сондашыгар. Француздар ушш туржтердщ 6ipTypni гажайып кубылыс екеш сондай, каганат тарихына ортагасырлык кытай кез1мен карау ягни сырттан карау оларга ыцгайлы сиякты.Сол себепт1 де олар кейде окигалар байланысынан айрылып калады, ал кейде окигалар кытай кезкарасы тургысынантуащйршедк Мше осы жэйт француз мектебшщ фактографиялык мумкшджтерш шектейд!, 6ipaK олар осынау салада 6ipimni орын алады. HeMic мектеб1 француз мектебшен едэу1р кем туседь И. Маркварт пен Ф. Хиртпц шыгармалары, б1здщ уакытта X. В. Хаустыц монографиясы10 гылми кемеддж пен адасудыц, кебше дэлелдене бермейтш филологиялык жорамалдыц, карапайым кателердщ киыр-шиыр yitneciMi болып табылады. Аскан укыптылык мэселешц жеке белшектершен кершед1 де; сеяньтоныацыздагы “сиртардуштармен, Ашиде Юань-Чженд! Тоныкекпен (Хирт) яки Абруйды ’’эфталит патшасымен" (Маркварт) тец кою сиякты узшдькеалд! болжамдармен кезектесш отырады. Мундай болжаулар “ауыспалы катерлер” есеб1нде гылымга ешп, оган кеп зиян келтсредь 4 Lebeau, Histoire du Bas-Empire... 5 S. Julien, Documents... 6 E. Chavannes, Documents... 7 P. Pelliot, La Haute Asite; L’origine des tou-kiue, nom chinois des turcs; L’origine du nom de “Chine”. 8 H. Cordier, Histoire generale..., H. Grousset, Historie de L’Extreme-Orient:L’Empire des steppes. 9 Liu Mau-tsai, Die chinesischen Nachricten... 10 J Marquart, Eransahr..., Historische Glossen..., Wehrot und Arang...,Osteuropaische...; Fr. Hirth, Naehwort...; H. W. Haussig, Theophilakts Exkurs... 90

Осындай себептермен, мен Рихард Хеннигпц “Теггае ncognitae”11 ытабын пайдаланудан саналы турде бастарттым. Мен онын номандар мен маврлардыц саяхаттары жешндеп гусшжтемелершщ каншалыкты дурыс не бурые екенд1п туралы эшйк айта алмаймын, ал оныц VI—VIII i t . Орталык Азия женшдеп туашп, ашып айтсам, киялилау. Мэселен, ол TypiK кдганатыныц шыгыстагы шекарасын “кэз1рп Владивосток «ацынан кередц ал ссштуспктеп шекарасын "Байкалдыц repicriK шетшен api Витимге дейш" (88-6.) жетмзедь Ол ханныц бас уэз!рйпц лауазымы “жабгынын” грекше бурмаланган rypi “дизавул” сезш мемлекет непзш салушыныц аты деп есепreiifli (сонда). Bip сэт ойланып ал май жатып, Р. Хенниг эуел1 аварларды Орталык Азияга, содан кейш “Едш мен Дон арасына” орналастырады (сонда), ал сонда ол Феофилакт Симокаттаныц жалган аварлар туралы туащцрме сезш, сол сиякты жергилкта халык: аландар мен болгарлар коные еткен жерге аварларды сыналап енпзуге болмайтынын да каперше алмайды. Ештецеге суйенбестен-ак ол император Вэньдидщ тусында (581—604) К,ытай шекарасы “Каспий тещзше дейш созылып жататын” (92-6.)— деп жар салады, ал шынында оныц nieTi Улы камал жэне Ордоспен шектелетш. Ол Kicim кайран калдыратын тасырлыкпен, эскери кемек керсеткеш ушш, кытайлыктар туркптерге ж1бекпен акы толеп турганы жешндеп анык фактйп “нагыз бос сез” деп кезше де ымейд1, ce6e6i ол гурк1ттерд1 кытай эскерше алынатын жалдамалы кол деп кана бтед1 (90-6.). Осынау дэлелаз де дэйеказ долбарыныц непз1нде ол Согдианадагы ж1бектщ молдыгын “Тек ездершщ жеке BHflipici” деп жариялайды (89-6.). Kipicne сезшде (18-6.) автор согыс кезшде колы жетпеген мацызды ецбектердщ ез назарынан тыс кдлганын мойындайды, 6ipaK осы керсетшген кемшииктер жалпы тарих пен географияныц м1ндетп фактиик неиздерше кецш белмегенджтен, ец бастысы ез мойнына жуктеул1 мшдетше немгурайды карагандыктан кеткен. Дерек1 кателердщ жалпы саны осы ютапта мысал рет1нде келт1ршгеннен элдекайда кеп. Кепке мэл1м жэне эбден аныкталган фактшерд1 кезге шмейтш автормен айтысудыц em6ip мэш жок, сол ce6enTi де мен оныц ютабын назарымнан тыс калдырдым. Кешпелггану мэселелерш шешу iciHe бэршен де жакын барган гылыми дэстурдй — орыс мектеб1 деп атауга болады. Оныц eicumepi — Н. Я. Бичурин, В. В. Григорьев, Н. А. Аристов, Г. Е. Грумм-Гржимайло, К. А. Иностранцев, С. И. Руденко, М. И. Артамонов жэне баска б1ркатар окымыстылар. Орыс мектеб1 окымыстыларыныц Орта Азияга бауыр басып кеткеш сондай, оныц тарихына туз тургындарыныц “кигаш та ж т ” кез1мен карауга дагдыланып кеткен. Соныц аркасыцда б1здщ галымдарымыз, бытыс европалыктар кезшен калыс калган кептеген нюанстарды —"сыр-жырларды" байкап, кагып алып, 11 Р. Хенниг, Беймэмм жерлер. 91

кешпелшер элемш зерттеудщ езгеше 6ip аспектш — кырын жасаган. Орталау Азия тарихы мен палеоэтнографиясын зерттеудщ непзш салушы Н. Я. Бичурин (Иакинф) болды12. Кытай шеж1ресшщ ол жасагач аудармасы осы уакытка дейш кулл1 зерттеулерд1ч тиянакты ipreTacH болып келедь Аудармада кателйстер мен жачсактыктар ете сирек кездесед1 жэне олары елеуаз дейд! Н. В. Кюнердщ текстологиялык жумысы13 керсеткеншдей-ак, олар хикая ж&шсш мулде бурмаламайды екен, бул автор Бичурин енбегш текстердщ нагыз ез1мен эдеш салыстырып, тексерш шыккан. Бичуриншц ечбеине суйене отырып, В. В. Григорьев14 Шыгыс Туркстаннын тарихи географиясы жетнде сом жумысты бтрдй Грек-рим жэне арап-парсы магйметтерш кытай мэл1меттер1мен салыстыру аркылы, ол мэдениеттер мен халыктардыц осы саладагы сабактастыгын дэлелдеп, тиянактап шыкты. Шагын да болса, эбден сыгымдалган фактшер мен ойларга толы ютабында Н. А. Аристов15 K93ip т1рл1к Keniin жаткан кулл1 тур1к тайпалары туралы мэл1мет 6epin, курып кеткен тайпаларды зерттеу icrne таяп келдь Бул такырып К. А. Иностранцевтщ енбепнде одан 9pi дамытыла Tycri, ол шыгыстагы “Хундар” мен европалык “гундардын” ара катынасы мэселесш16 зерттедк Осы мэселе женшдеп ол усынган шепим кейш ашылган жацалыктармен бектлдь Орыс гылыми кешпел1 мэдениеттщ туп-тамыры женшдеп мэселеш 6ipimni болып кетердь Онын элеуметпк институттерЬйн ерекшелш, керкем енер туындыларынын стшп мен эскери iciHin айрыкша белплер1 — бэр-бэр1 жеткиикт1 мелшерде терен зерттелш, кешпел1 мэдениеттщ артта калган, кембагал, тагылык мэдениет емес, езш1ч дербес даму, калыптасу жолы бар мэдениет екенццп керсетщдь Шынында да С. И. Руденконын Алтайдагы17, С. В. Киселевой Минусин шункырындагы18, А. П. Окладниковтыч Киыр Шыгыстагы19 археологиялык жумыстарынын жемпгй нэтиже бергеш сондай, ещн кэз1р мэселе тек кешпелшердщ мэдениегп кытайлардан, согдылар мен гректерден алып пайдаланганы женшде емес, отырыкшы жэне кешпел1 халыктар мэдениетиич 6ip-6ipiHe езара жасаган ecepi жешнде гана койылуга тик. 12 Н. Я. Бичурин, Ерте заманда..., Тибет тарихы..., Кытай тарихы. 13 Н. В. Юонер, Оцтуспик Ci6ip... 14 В. В. Григорьев, Шыгыс немесе к,ытайлык, Туркстан. 15 Н. А. Аристов, TypiK тайпалары мен халык,тарыныц... 16 К. А. Иностранцев, Хундар мен гундар. 17 С. И. Руденко, Скиф уак,ытындагы таулы Алтай..., Скиф уа^ытындагы Орталых, Азия... 18 С. В. Киселев, ОцтустЫ Ci6ipdin ежелгй.. 19 А. П. Окладников, Якут АССР тарихы, Приморьешн, к,адым заманы. 92

М. И. Артамоновтыц “Хазарлар тарихы”20 ютабы эдк «агынасынан карасак, аса carri туынды болып табылады. Осыиу енбекте Каспий мен Каратешз маны халыктарыныц тарихы шшен керсетшген, хазарлар, оцтусгпк орыс даласынын жэне эаска мекендеушшер1 Византия империясыныц жаулары немесе Киев Орысыныц бэсекештер1 рет!нде емес, дербес этномэдениет1 гутас ел ретшде зерттелед1, ал онын тагдыр-талайы хазарияныц (лылыгы мен опат болуын белплеп берген тарихи зацдылыкпен зайланысты болган. Бул т1з1мге кептеген xicuiep, оныц inrinae мусылман [Пыгысыныц аса ipi маманы В. В. Бартольд та юрмей калды. 8. В. Бартольдтщ TypiKTep тарихы туралы21 жумыстары осы ыэселешц тарихы жешнде оцды роль аткарса да, зерттеулерге ■селешек epic болатындай айкындык енпзе алмады. VI—VIII гг. 1сешпел1 TypiKTep, В. В. Бартольд тарихына етене араласып к еткен парсылардан тым езгеше болган. Фактшер мен даталарга ез еркшше бейберекет карагандыктан да, А. Н. Бернштамныц макалалары мен (атаптары22 гылымга онша панда келтсрген жок. Жалпы жумыстар ад1а. XX г. бас кез^нде орхон жазуларын ашып, оны оку ici гылымыныц туркологияга деген ынтаыкыласын кэд!мгвдей кушейткен шакта жумыс icrereH Г. Е. Грумм-Гржимайло кешпелшер тарихынан айрыкша орын алады. Ал XIX г. аягын орай, терт тигде тумса зерттеупйшц Tici бата бермейтш, кайшылыгы мол кыруар эдебиет пайда болган едк Шешшмеген проблемалар лактырып тасталына салатын, ейткеш жаца материалдардыц агындап келушен жаца мэселелер туынцап жататындыгы, кец келемд1 библиография гылым орнын басып калу каупын тудырады, ол сонда гылымды толкытатын сауалдарга жауап беру орнына, кептеген авторлардыц эркилы тмрлерше сихтеме жасап коя салатын. Тумса тарихтылар, элбетте, TypiKTep туралы жазылган барша ютапты окып шыга алмайтын болгандыктан да, оган тек жалгыз жол — такырыпты тарылту жолы калатын, ал, жалпыга б1рдей болашак icriH болмауы жаксы нэтиже 6epin керген емес. бзшщ жаксы керепн пэш тез арада кггаптар мен журналдар номерлерь сштемелер мен мегземелер yfiinwici астында кемипп калатынын анык сезген Г. Е. Грумм-Гржимайло юнд!к Азияныц ежелп заманнан XX г. дешнп этнологиясы мен хронологиясыныц, тарихи географиясы мен тарихыныц сол кезде бар букы кезкарастарын жинастырып, жеке мелтек проблемаларын аныктаудыц “инемен кудык казгандай” киын, алгыс-ракаты жок ецбегш аткаруга юркгедь “Сабакты ине — сэт1мен” дегендей, eftTeyip уакыт ani eTin кетпеген efli, кереметтей жанкиярлык ецбеп мен талантыныц аркасында, ол 25 жыл шшде “Батыс Монголия жэне Урянхай 0лкeci” (ягни осынау елдердщ Орта 20 М. И. Артамонов, Хазарлар тарихы. 21 В. В. Бартольд, Мошолдык, хезецге deUimi..., Туркстан..., 22 А. Н. Бернштам, VI—VIII ft. Орхон — Енисей... 93

Азия тарихымек байланысты тарихи очерк!) атты жинактам<енбегш бтредь Бул туынды Азияныц кулл1 тарихшыларыны* колдан тастамайтын кггабына айналады жэне бул арада авторцыц материалга езше гана тэн ыцгай-ынтамен келгенш атаг©ту керек. Сол уакытка дейш Шыгыс тарихымен шыгыс авто рларын аударатын филолог-ориенталистер гана шугылданады Олардыц гылымга cinipreH ецбеи ушан-тещз, 6ipaK ол те!окып-бшудщ тек 6ip кыры гака, бакыланатын кубылыстыькептурлшп сонымен бггпейдк Г. Е. Грумм-Гржимайло тарихкг географтыц кез!мен ка рады. Саяхат-сапарларда жинакталга!тэж1рибесш пайд алана отырып, ол шежгрелерден алга> мэл!меттер1 мен Тянь-Шаньныц, Хангай мен Гоби табигатыныгарасындагы сэйкеслктс табады. Грумм-Гржимайлоныц таулар мен шелдеп ез басынан еткер ген киыншылыктары, тарихи окигалардыц ландшафта-жер бедер бейнеамен калай уштасып, уласып, кететшш кез алдышелестетуге мумкшдж бередк Сол себегт де ол, мэселен, Бесба лык бекшюшщ турган жерш аныктау сиякты, толып жаткан та рихи-географияльщ жаркын жацалыктар ашады. Г. Е Грумм-Гржимайлоныц ез! осынау ашкан жацалыгы туралы была й деп жазады: Бесбалыктын коныс тепкен жер>н дэл табу мэселен, Парижд! кулл! элемшн галымдары, б1рсыпыра жылда{бойы Марселге апарып коныстандырган жершен, Сенаны*жагасына кайта экел1умен б1рдей. Тарих пен географиядагьканшама кемесю жер аныкталды десещзшГ23. Оныц осынау аса зор жэне жанкурбан болып журш бтрге*ецбепне замандастары куанып, куттыкта улары керек сиякты ед\б< рак ic жузгнде ол ез ецбегше Tepic ниетпен касакаш туачбестж танытушылыкпен кезшп калгяды. 1898 ж. ГруммГржимайло 1лк1лис зерттеу рет1нде, “Орта Азияныц тарихынабайланысты Бэйшанныц тарихи еткен кундерГ’ деген шагынк1табын жариялайды. Осынау жумысыцда ол, кешн жем1ст]нэтижелерге жетюзген езгеше эдтсш колданады. Алайда бугаи жауап рет!нде В. В. Бартольдтщ катал рецензиясы шыгады,онда рецензияшы ютап авторыныц “нагыз тарихтык жэне филологиялык дайындыгы” жок екенш атап, “6i3 ец эуел1 саяхатшыдан егжей-тегжешй географиялык жэне этнографиялык, мумкш болса, сол сиякты археологиялык мэл1меттерд1кутем13... тагы 6i3 осынау авторымыздыц Азияныц тарихи эдебиетш окып уйрену1 оныц назарын будан элде кайдакундырак м1ндеттен (ягни экспедиция жешндеп карапайым есептен) аз уакытка аударып экеткенше кынжылмай тура алмаймыз”,— деп жазады. Осы б»р эдшетаз катал лтр-сынын В. В. Бартольд Г. Е. Грумм-Гржимайлоныц жауап макаласынан кейш бйраз жумсартады, дегенмен де ол автор ютабыныц тек “6ipa3 пайдасы” гана болады деп мойындайды. Сонымен 6ipre ол сын жебесш онома23 А. Г. Грумм-Гржимайло, Григорий Ефимович.... 45-6. 94

стика проблемасын тарихшы реп'нде шешкен Г. Е. ГруммГржимайлонын филологиялык аз!рлтне карай аударады. Егес Орхон жазуларында кездесетш eKi eciM женшеет туады, оларцы П. М. Мелиоранский, В. В. Радлов пен В. В. Бартольдтщ 93i туржтердщ анызга айналган туп атасынын eciMi деп карайды, ал Н. А. Аристов пен Г.Е. Грумм-Гржимайло Bipimiii каганат хандары — агалы-шЫ exi к!сш1ц еамдер1 цеп болжау айтады. Акырында егес сонгы болжамнын пайдасына шеш1лед1, сейтш В. В. Бартольд карсы дау айтып журген, бастаухаттарды тусйццру 8 1Сг калпына туаршед1, ал Бартольд грамматикалык жагынан дурыс окылган текст зерттеушпп кате ж1беруден сактайды деп есептейтш. Оган сез бзр ма, TeKcri дэл оку керек, алайда, 6ip гана осынау айтыс тарихынан, грамматика мен фонетиканын тарихтык сынды алмастыра алмайтыны байкалады. В. В, Бартольдин жеке масел ел ерш зерттеп, мамандардын «■*»*6ip кечпп thereof f vAnceTin о^ырумен гчнз п»ектепу женшдеп рекомендуйся гм буры*”*!* Нюршен де кауыптырзк болатын, Bip жаксы ^repi Г. Е. Грумм-Гржимайло оны тштен кезше де шмед». Егер ал жумысты баскаша icrereH болса, сол кезде келKecip болнп жаткан библиографиям тагы да алуан турл1 мерз!мд!к баснлымдар беттер1нде муггде жуйеаз турде жарияланган 200—300 айтыс-тартыс макаласы косылган болар едь Онда 6ipAe-6ip галымнын 6ipfle~6ip мэселеш талдап, аныктап шыгуьгна уакты жетпес ед1, ейткеш ол кулги куш-ж!герш м^селен» ойластыру ушш емес, белгш 6ip макаланы 1здеп табуга жумсар еди Мунын устше элп айтыс-тартыс бол га л ы 6eDi еткен жарты гасыр !шшде кен такырыпта айтылган ойптрлерд* жинап, топтастыру енбегш ез мойнына алган б]рде6ip маман табылмады. Г. Е. Грумм-Гржимайлонын ютабы Орталык Азия тарих-хатында жана кезен ашты, со ютап аркасыцда гана бул кезен аса кунарлы бонды. Кешш рек Г. Е. Грумм-Гржимайлога жазган хатында В. В. Бартольд муны мойындауга мэжбур болды жэне езшщ бурынгы ycripr пЫрлершен бас тартады24. Алайда Г. Е. Грумм-Гржимайлонын енбегше деген Tepic кезкарастын коламтасы ant кунге дейш окта-текте быксып калалы. А. Ю. Якубовский, В. В. Бартольдтщ ертедеп шклрлерш кайталап, Г. Е. Г румм-Г ржимайлоны “Шыгыс тищерш б1лмейд1”, онын “арнаулы тарихтык 6uiiMi жок”— деп кшэлайды2*'. Жеке мэселелер меи бэгалаулар жешндеп айтыс-тартыска т^гтялмай-ак, мен кэ'чби шыгыстанушы Лю Мао-Цззйдын “TypiKTep мен Кытай”26 ещбепн Г. Е. Грумм-Гржимайлонын ютабымен салыстырып кормекпщ, ол ецбек галымныц жогарыда 24 Сонда, 64-6. 75 А. Ю. Якубовский, VI—ХШ В гг. кезецЫдег(. ., 78-6. 26 Liu Mau-tsai, Die chineslschen Nachrichten..., S. 392—472. 95

айтылган, кытай бастаухаттарыныц комакты аудармасына косымша ретшде бершген. Буган коса тагы да Лю Мао-Цзаи жумысыныц филологиялык жагы мшаз екенш, оныц фактипк TyciidKTepi автордыц жан-жакты 6uiiMi мен инабаттылыгынкерсететшш атап ету1м керек. Ал, 6ipax талдау-анализдin, оны койшы, синтездщ кезеп келд1 дегенше, тарихтыц айрыкша кабылеги, кубылыстарды кец камтыйтын езгеше ж1тш1к пен интуицияны ce3iM-TyftciKTi кажет ететйи бурынгыдан бетерайкындала тусед!, алайда тшдерд! бйгсудщ оган тжелей катынасыжок. Окигалар арасындагы байланысты орныктыратын тарихшыныц жумысы, сол окигалардын болган-болмаганын аныктап беретш шыгыстанушы-филологтыц жумысы б1ткен жердейбасталады. Осы екеуЫц мшдетш коса аткару гылымнын теменлбаскыштары кезшде орынды болган, 6ipaK енд! кэз1р ол 6ipкадам xepi кеткендгк. BipaK бул Лю Мао-Цзайдыц гылым алдындагы енбегш эсте темендетпейдь Ол фактшерд! жинап,жаксылап тусшштеме жасаган, ал оны саралап сурыптау ici гылми анализ бен синтез непзшде журпзшуге тшс, сонда кешпел1 халыктар дамуыныц эр-эр жерге тэн белплерш, солсиякты VI—VIII гг. барша елдерше тэн ерекшелжтерш ягни сол гасырды сипаттайтын ез'1нд1к кимыл-козгалыстар ыргагынын айырмашылыгын аныктау керек. Угынуга тырысу. Осы мэселе жешнде де тарихшылар арасында б1рауыздылык болмады. Орхон жазулары купиясынашканнан кейш, олардыц мазмун-магынасы элеуметтж пайымдауларга бай материал бередк 1896 ж. Л. Казн мен Н. А. Аристов ез кезкарастарын айтады, Казн, TypiKTep эсШ “саны этникалык тегше карай шектелмейтш жеке жайсандар мен рулар когамы болган”27— дегентуйш жасайды. Оныц ойынша, тур1ктер езара тек саяси б1рлеспктер менэскери тэртш аркылы гана байланысты болган. Кдганаттыц мемлекет жуйесш ол “бюрократтык” жуйе деп атап, оны аксуйектерге де, демократияга да2* карсы кояды. Л. Каэннщ кезкарасын В. В. Бартольд оныц ютабына жазган рецензиясыцца29 толык талдап шыкканнан кейш, ещц оган токтаудыц кажет} бола коймас. Н. А. Аристов оган керегар niKip усынады, оныц ойынша, кешпелшер арасында мемлекети куру ici “ез ыкпалына тумалас тайпасыныц руларын гана емес, баска да тайпаларды багындырып, бас imipin улпрген, батйрлыгына акылы сай, эрнэрсешн кезш тапкыш акжолды рубасылары билеген 6ip тайпаныц кушешп, айбаттанып шыгуына байланысты” жузеге а сады. Оныц кулауын автор: “рулар мен тайпалардыц дербеспкке умтылуыныц пэрменд1 эсершен...”30 туатын езара талас-тартыс27 L. Cahun, Lntroduction al’histoire de Asie, p. 79. M Ibid, pp. 75, 82. 29 Халык, агарту мин. журналы, 1896, 5-6 шыг. 373-6. 30 Н. А. Аристов, жазбалар..., 10-6. 96

есебше жаткызады. Н. А. Аристовтыц кезкарасы тутас алганда акикат шындыкка сай келед1, 6ipaK ani де дэлел-дэйект! келт1рш, 6ipa3 тузетудц дамыта тусуд1 кажет етедй В. В. Радлов кэдуелп волюнтаризм кезкарасын куптайды. Ол: тым кыска уакыт irnbtqe кудыретп тайпалар торабыныц курылуына тек тайпалар кесемдершщ ыкпалы гана себешш болган — деп жорамал жасайды. Кесемдер хан еюметш тартып алган, кешпелй мемлекетп курып кетуден сактап калатын да тек ханныц куатты да катал колы болган. Осынау кол эларесе болганы — мемлекет какырап кулай берген31. Бул niK ip туралы ханныц жеке-басыныц кадыр-касиетшен repi, халыктыц кецш куш мен жасауылдарыныц бер1лгенд1п едэу1р кеп дэрежеде ханныц кольш кайратты, не элаз етш отырган — деп айтуга болады. “Бектер ’’кара халыкка" карсы койылган, 6ipaK жогаргы еюмет эрдайым 6ipimnuiep жагында тура бермеген"32— дегещц айтып, В. В. Бартольд езшщ колтума кезкарасын б1лд1ред1. Ол езийц бул niKipiH, 1 “хан тешрегшдеп адамдар — TypiK халкыныц шыркай кетер1луше ce6ennii болган, оныц туган-туыскандары мен аксуйектер”33— деп оны 6ip кагытып еткен В. Банг1мен айтысында дамыта тусть В. В. Бартольд, “жазуларда кейб1р демократиялык п1к1рлер де айтылады” деп ез ойын TyciHflipe кел1п, TypiK хандарын eKi Наполеонмен салыстырады, ол тэж-тагыныц айналасын эскери аксуйектермен коршаса да, демократиялык империя идеясына жупнген34. Кеп уакыт еткеннен кейш, Бартольд кешпелшер eMipiH олардыц арасында элеуметт1к белшу ж!ктелу анык кершбей турган кезде бакылап, зерттеген Радлов та, кауымдык курес факт!с1н дэл айтпаганын бай-багландар мен карапайым халык арасындагы Kypecri мойындаган Томсен де бул фактшщ мэн1н атап етпегенш 3 ашып жазады. Bi3Ain niKipiMi3nie, В. В. Бартольдтщ кезкарасы, шындыкка уксас сиякты болып кершген1мен, турк1ттер мен кек TypiKTep тарихына тутас жасалган талдау iciMeH дэлелденбед!. Бул такырыпка А. Н. Бернштам арнайы ецбегш багыштаган36. Оныц кезкарасын 6i3 эл1 сынаймыз. Осы мэселеш жаца кырынан зерттеу талабы Е. Прицакт1ц жумысынан кершед!, ол мунда “ кеш пел i империяларды” куру сурет1н37 жалпылай салып шыкпакшы болады. К,исапсыз кеп фактшерд1ц келт1ри1гешне, бастаухаттардыц мукият колданылганына карамастан автордыц корытындылары карсы дау айтуга шакырады, сол себеип де оны толык кабылдай алмайсыз. Оныц 31 W. Radloff, AJtturklsche studien, 310. 32 W. Barthold, Die historische..., s. 4—5, В. Бартольд, Орхон ecKepmiciuimepi туралы..., 237, 276-66. 33 W. BaHg, Zu den Kokturkischen Inschriften..., s. 121. 34 W. Barthold, Die altturkischen Inschriften 35 В. В. Бартольд, Томсен жэне..., 11-12-66. 36 A. H. Бернштам, VI—VIII ff. Орхон-енисей... 37 О. Pritsak, Stammesnamen..., 49—104. 4 — 855 97

eici ce6e6i бар: E. Прицактщ кейб1р ой толгамдарынан, зерттеymi толык игере алмаган, успрт йшрлер кездесед!, жеке ескертпелершде “ауыспалы кателер” ягни кейш жокка шыгарылса да, сакталып калган шубэди болжамдар бар, оныц сакталып калатын ce6e6i, алп жокка шыгару библиография мукитына куятын уак макал ал ар тещзше батып жогалып кеткен едь Сэт1 тускецде, 613 ендЁ Прицак ецбегш тузел отыратын А. Н. Кононовтыц енбепндеп одан repi элдекайда дал, элдекайда сешмш турЬстану мэл1меттершщ жинагын оки аламыз38. Сейтш Е. Прицактщ “Дала империясы калай пайда болган?и атты макаласыныц бас жагында айтылган жалпы кагидаларына гана кецщ белем1з, “Куба тузде талантты уйымдастырушы пайда болганнан кейш, ол тещрегше езше шын бершген кайра ттыж1герл1 xicinep тобын жинаган, максаты — солардыц кемепмен эуел! ез руын, сосын тайпаны, акырында ез1м1з сез еткен тайпалар одагын багындыру, Сосын ол ез адамдарымен каракшылык жорыктарга шыгады. Егер ол жорыктары табыспен аякталса, нэтижесщде керпп тайпаларды ездерше косып алады. Олардын кезекп максаты — 6ipimni жагьшан, тайпалык бipлecтiктepдeri билеуый руларды курту, екшпп жагьшан, эскер куштерш дала 6eKiHicrepiHe, эуел! Орхон-Ононга, сосьш Шуга орналастыру болатын. Даладагы касиети мекендерд1 басып алуы жаца б1рлеспктщ непзш салушыны, оныц еюметше зацдылык к ушш беретш кутбереке кезше апарып косады. Билеупп руга жататын KicLiep гана билеупп бекзаттар болып табылатындыктан да, осынау 6ipnecriK курамындагы тайпалар басшылары катысатын жэне бекшкке жакын, касиегп орынга шакырылатын курылтай, ecxi салт бойынша, дала ханы eTin усынылган Kicirn сайлайтын. Эдетте, баксыныц усынысы бойынша, сайланган Kici хан атагын алатын. Бул, лауазым элемд1 билеуге талпыну угымын биццретш. Билеухш лауазымымен 6ipre жаца мемлекетке не б1рлеспкке ат бершетш" 9. Бйздщ Е. Прицакпен непзп келк:пейт1шм1з — принципа мэселе, Б1здщ ойымызша, дала бipлecтiктepi 6ip гана эд!спен емес, 6ipHeme жолмен курылган. Ханныц сайланатыны жешндеп Е. Прицак атап ететш жэйт, еюметп мурагерлж жолмен алудан repi, сирек кездеседь Билеуип бай-баглацдар руын куртып ж1беруд1 тек Шыцгыс хан гана жузеге асырган, 6ipaK ол TypiKTepre, уйгырлар мен хуцдарга тэн нэрсе емес. Дш мен “баксылар” pcwi тым кушейтшп ж1бери1ген (Е. Прицактщ кулл1 дуаканттар мен жадыларды “баксы” деп атайтыны анык, сол себет! де термин магнасы тым кецешп кетед1 де, пайдалануга жарамай калады). “К,ут-береке” деген угым генотейспк кудыретке табынумен сиыспайды, ейткеш тайпалык кудырет “тось я” тек сол тайпаныц мушелерш гана демеп-жебейтш болган, ал 38 Д. Н. Кононов, Тур1кмендердщ шьиуцш meei (ескертпе). 39 О. Pritsak, Stammesnamen..., s. 51. 98