เอกสารการสอน

เอกสารประกอบการสอนรายวชิ า
การวเิ คราะหห์ นงั สอื เรยี นภาษาไทย (TH07403)

(Analysis of Thai Textbooks)
กมลมาลย์ คาแสน

สาขาวชิ าภาษาไทย คณะมนษุ ยศาสตรแ์ ละสงั คมศาสตร์
มหาวทิ ยาลยั ราชภฏั อดุ รธานี
2558

คำนำ

เอกสำรประกอบกำรสอนเลม่ นี้ เปน็ เอกสำรประกอบกำรสอนในรำยวชิ ำ กำรวิเครำะห์หนงั สอื เรยี น
ภำษำไทย (TH07403) ซึง่ เป็นรำยวิชำทเ่ี ปดิ สอนในหลักสูตรครุศำสตรบัณฑิต สำขำวิชำภำษำไทย (หลักสูตร
5 ปี) ผู้จัดทำได้รวบรวมและเรียบเรียงข้อมูลข้ึนมำจำกเอกสำรต่ำงๆ โดยมีประกอบไปด้วยเน้ือหำเก่ียวกับ
วิวฒั นำกำรกำรจดั กำรศกึ ษำ วิวัฒนำกำรกำรสร้ำงหนังสือแบบเรียนตง้ั แต่สมยั สุโขทัย กรุงศรีอยุธยำ กรุงธนบุรี
และกรงุ รตั นโกสินทร์ ซึ่งสมัยกรุงรัตนโกสินทร์น้ีสำมำรถแบ่งย่อยเป็นยุคปฏิรูปกำรศึกษำและยุคหลังปฏิรูป
กำรศึกษำจนถึงปัจจุบัน และหลักเกณฑ์กำรวิเครำะห์หนังสือเรียนภำษำไทย ข้อมูลต่ำงๆ ที่มีในเอกสำร
ประกอบกำรสอนน้ี ผจู้ ัดทำไดร้ วบรวมมำจำกเอกสำร หนังสือ และตำรำทเี่ กี่ยวข้องกับกำรสร้ำงหนังสือเรียน
ภำษำไทย ซงึ่ หลำยสว่ นเป็นเอกสำรด้ังเดิม ทั้งนี้เพื่อให้สอดคล้องกับวัตถุประสงค์ของรำยวิชำ ท่ีต้องกำรให้
ผู้เรียนเกิดควำมรู้ควำมเข้ำใจเก่ียวกับวิวัฒนำกำรโดยเร่ิมตั้งแต่สมัยแรกที่ปรำกฏหลักฐำนกำรใช้หนังสือ
แบบเรียน จึงมีควำมจำเป็นต้องใช้เอกสำรโบรำณ และอ้ำงอิงจำกผู้ที่ได้รวบรวมและเรียบเรียงไว้แล้วบ้ำง
เพ่อื ใหเ้ กดิ ประโยชน์ตอ่ ผเู้ รียนใหม้ ำกทสี่ ดุ

ผู้จัดทำขอขอบพระคุณเจ้ำของงำนเขียนทุกฉบับ และผู้ที่ได้รวบรวมข้อมูลท่ีสำคัญต่ำงๆ ท่ีผู้จัดทำ
ไดน้ ำควำมร้มู ำบรรจุไว้ในเอกสำรประกอบกำรสอนเลม่ นี้ ไว้ ณ โอกำสนี้

กมลมำลย์ คำแสน

สารบญั

คานา………………………………………………………………………………………………………………………… หน้า
สารบัญ…………………………………………………………………………………………………………………….. (1)
สารบัญภาพประกอบ............................................................................................................... (3)
แผนบรหิ ารการสอนประจาวชิ า............................................................................................... (7)
(9)

แผนบรหิ ารการสอนประจาบทท่ี 1……………………………………………….…………………………… (1)
บทท่ี 1 ความรเู้ บอื้ งตน้ เกย่ี วกบั หนงั สอื เรยี น…………………………………………………………… (3)
(3)
ความหมายของหนังสือ หนงั สอื เรียน แบบเรยี น หนงั สือเรยี นภาษาไทย………… (4)
ความสาคัญของหนงั สอื ………………………………………………………………………………. (4)
ลักษณะของหนงั สือเรยี นภาษาไทย……………………………………………………………... (5)
ประเภทของหนังสือเรียน……………………………………………………………………………. (6)
ลกั ษณะของหนังสือเรียนท่ดี …ี ……………………………………………………………………… (6)
หนา้ ท่ขี องหนงั สือเรยี น………………………………………………………………………………… (7)
หนังสอื เรียนภาษาไทยและสงั คม……..…………………………………………………………… (9)
บทสรปุ ................................................................................................................... (10)
แบบฝกึ หัดบทที่ 1.................................................................................................. (11)
เอกสารอา้ องิ ..........................................................................................................

แผนบรหิ ารการสอนประจาบทท่ี 2........................................................................................ (13)
บทที่ 2 หนงั สอื เรยี นและวรรณกรรมสมยั สโุ ขทยั .............................................................. (14)
(16)
การจัดการศึกษาสมยั สโุ ขทัย.................................................................................. (16)
สานักสอนหนงั สือสมยั สุโขทัย................................................................................. (16)
วรรณกรรมท่ีใชเ้ รยี นในสมยั สุโขทยั ........................................................................ (17)
หลักศลิ าจารึกของพอ่ ขุนรามคาแหงมหาราช......................................................... (20)
สุภาษิตพระรว่ ง....................................................................................................... (22)
ไตรภมู พิ ระรว่ ง........................................................................................................ (23)
ตารบั ท้าวศรจี ฬุ าลกั ษณ์......................................................................................... (24)
บทสรุป................................................................................................................... (25)
แบบฝกึ หดั บทที่ 2.................................................................................................. (26)
เอกสารอา้ งอิง.........................................................................................................

(4)

สารบญั (ตอ่ )

แผนบรหิ ารการสอนประจาบทที่ 3........................................................................................ หน้า
บทที่ 3 หนงั สอื เรยี นและวรรณกรรมสมยั อยธุ ยา(พ.ศ. 1893-2310).............................. (27)
(29)
การจัดการศกึ ษาสมัยอยธุ ยา................................................................................... (29)
บทเรียนและวรรณกรรมสมยั อยุธยาตอนตน้ ........................................................... (31)
ลลิ ติ โองการแชง่ น้า................................................................................................. (31)
ลลิ ติ ยวนพา่ ย........................................................................................................... (32)
มหาชาตคิ าหลวง..................................................................................................... (33)
ลลิ ิตพระลอ............................................................................................................. (35)
แบบเรียนและวรรณกรรมสมัยอยุธยาตอนปลาย................................................... (36)
วรรณกรรมที่นามาใช้เรียน...................................................................................... (37)
จนิ ดามณี................................................................................................................ (37)
บทสรปุ ................................................................................................................... (39)
แบบฝกึ หดั บทท่ี 3................................................................................................... (41)
เอกสารอ้างอิง........................................................................................................ (42)

แผนบรหิ ารการสอนประจาบทท่ี 4........................................................................................ (43)
บทท่ี 4 หนงั สอื เรยี นและวรรณกรรม สมยั ธนบรุ แี ละรตั นโกสนิ ทรต์ อนตน้ (45)
(45)
(รชั กาลที่ 1-4)....................................................................................................... (46)
การจัดการศกึ ษาในสมัยธนบุรี................................................................................ (47)
การจดั การศกึ ษาในสมัยรตั นโกสนิ ทร์ตอนตน้ (รชั กาลที่ 1-4)................................ (48)
เหตุการณส์ าคญั ยง่ิ ทม่ี ผี ลตอ่ ความเจริญทางด้านการศกึ ษา.................................... (48)
วรรณกรรมทีใ่ ชเ้ รียน............................................................................................... (49)
แบบเรียนสมยั รัตนโกสนิ ทร์ตอนตน้ ........................................................................ (49)
ประถม ก กา........................................................................................................... (49)
สุบินทกุมาร............................................................................................................ (50)
ประถมมาลา........................................................................................................... (50)
ประถมจินดามณี เลม่ 1.......................................................................................... (50)
ประถมจินดามณี เล่ม 2.......................................................................................... (52)
ประเภทของหนงั สอื จินดามณี................................................................................ (53)
บทสรปุ ................................................................................................................... (54)
แบบฝกึ หัดบทท่ี 4..................................................................................................
เอกสารอา้ งอิง.........................................................................................................

(5)

สารบญั (ตอ่ )

แผนบรหิ ารการสอนประจาบทท่ี 5........................................................................................ หนา้
บทท่ี 5 หนงั สอื เรยี นและวรรณกรรมสมยั ปฏริ ปู การศกึ ษา (รชั กาลที่ 5)......................... (55)
(57)
ปจั จัยท่สี าคญั ทีก่ อ่ ให้เกดิ การจัดการศึกษาระบบโรงเรียน...................................... (57)
วรรณกรรมสมัยปฏริ ูปการศกึ ษา............................................................................. (59)
เหตกุ ารณ์สาคัญทมี่ ผี ลใหว้ รรณกรรมสมยั นี้เจรญิ รงุ่ เรอื ง........................................ (60)
วรรณกรรมทนี่ ามาใชเ้ รยี น...................................................................................... (60)
แบบเรยี นภาษาไทยสมยั ปฏิรูปการศกึ ษา............................................................... (60)
แบบเรียนในระยะท่ี 1 (พ.ศ.2414–2430)............................................................. (61)
แบบเรยี นในระยะท่ี 2 (พ.ศ.2431-2453).............................................................. (61)
บทสรปุ ................................................................................................................... (64)
แบบฝกึ หดั บทท่ี 5................................................................................................... (66)
เอกสารอา้ งอิง......................................................................................................... (68)

แผนบรหิ ารการสอนประจาบทท่ี 6........................................................................................ (69)
บทท่ี 6 หนงั สอื เรยี นและวรรณกรรมสมยั กอ่ นการเปลยี่ นแปลงการปกครองถงึ ปจั จบุ นั (71)
(71)
(รชั กาลท่ี 6-9)....................................................................................................... (72)
การพฒั นาหลกั สูตรสมัยพระราชบญั ญัตปิ ระถมศึกษา............................................ (72)
การพฒั นาหนงั สอื แบบเรยี นภาษาไทยในสมัยพระราชบญั ญตั ปิ ระถมศึกษา.......... (74)
วรรณกรรมสมัยกอ่ นเปล่ียนแปลงการปกครองถึงสมัยปัจจบุ นั ............................... (75)
แบบเรียนสมยั ก่อนเปลยี่ นแปลงการปกครองถงึ สมยั ปจั จบุ นั ................................. (76)
สยามไวยากรณ(์ หลกั ภาษาไทย)ของพระยาอปุ กิตศิลปสาร.................................... (78)
แบบหดั อา่ นหนังสือไทยของพระวภิ าชนว์ ิทยาสทิ ธ์ิ................................................ (78)
แบบสอนอ่านมาตรฐานของ นายยง อิงคเวทย์..................................................... (79)
แบบเรียนชดุ บนั ไดก้าวหน้าของนายกี่ กรี ตวิ ิทโยฬาร............................................ (80)
แบบสอนอ่านภาษาไทยชดุ สุดากบั คาวขี องนายอภัย จนั ทวิมล.............................. (81)
หนงั สอื ดรุณศึกษาของภราดา ฟ.ฮแี ลร์.................................................................. (82)
หนงั สือเรียนภาษาไทยช้นั ประถมศกึ ษาของกระทรวงศกึ ษาธกิ าร.......................... (83)
บทสรุป................................................................................................................... (85)
แบบฝกึ หดั บทท่ี 6...................................................................................................
เอกสารอา้ งองิ .........................................................................................................

(6)

สารบญั (ตอ่ )

แผนบรหิ ารการสอนประจาบทท่ี 7........................................................................................ หนา้
บทที่ 7 การจดั การศกึ ษาและหนงั สอื เรยี นภาษาไทยในอดตี และปจั จบุ นั ........................ (87)
(89)
วิวฒั นาการการจดั การศกึ ษาของไทย..................................................................... (89)
ววิ ัฒนาการหนงั สอื เรียนภาษาไทย......................................................................... (91)
วิวัฒนาการเรยี บเรียงหนังสอื เรยี นภาษาไทย.......................................................... (92)
ววิ ฒั นาการหนงั สือเรียนภาษาไทยระดับมธั ยมศึกษาตอนต้นและตอนปลาย.......... (94))
บทสรปุ ................................................................................................................... (109)
แบบฝกึ หัดบทที่ 7................................................................................................... (110)
เอกสารอา้ งองิ ......................................................................................................... (111)

แผนบรหิ ารการสอนประจาบทท่ี 8........................................................................................ (113)
บทท่ี 8 หลกั และเกณฑก์ ารวเิ คราะหห์ นงั สอื เรยี นภาษาไทย............................................ (115)
(115)
การวิเคราะห์หนงั สอื เรยี น....................................................................................... (116)
คณุ สมบตั ขิ องผู้วิเคราะหห์ นงั สอื เรียน..................................................................... (116)
ส่ิงทค่ี วรพิจารณาในการวิเคราะหห์ นงั สอื เรยี น....................................................... (117)
แนวทางการวเิ คราะหห์ นงั สอื เรียน......................................................................... (117)
การกาหนดขอบเขตในการวิเคราะห์หนงั สอื ........................................................... (119)
เกณฑ์ในการวเิ คราะห์หนงั สือเรียน........................................................................ (120)
ตัวอย่างตารางการวิเคราะห์หนงั สอื เรียนภาษาไทย................................................ (123)
บทสรปุ ................................................................................................................... (124)
แบบฝกึ หดั บทที่ 8................................................................................................... (125)
เอกสารอ้างอิง.........................................................................................................

บรรณานกุ รม.......................................................................................................................... (127)

ก

สารบญั ภาพประกอบ

ภาพประกอบที่ 1.1 หนังสอื เรยี นภาษาไทย ชดุ พน้ื ฐานภาษา ชั้นประถมศกึ ษาปที ี่ 2 เล่ม 2.. หน้า
ภาพประกอบท่ี 2.1 หลกั ศลิ าจารึกของพ่อขนุ รามคาแหง……………………………………………….. (8)
ภาพประกอบท่ี 3.1 มหาชาตคิ าหลวง………………………………………………………………………….. (20)
ภาพประกอบท่ี 3.2 หนงั สือ “จนิ ดามณ”ี ฉบบั พระเจ้าอยหู่ ัวบรมโกศ…………………………….. (35)
ภาพประกอบที่ 4.1 หนงั สือแบบเรียนประถม ก.กา และจินดามณฉี บบั หมอบรดั เล…………. (39)
ภาพประกอบท่ี 5.1 แบบเรียนเรว็ ใหม่ ของสมเดจ็ กรมพระยาดารงราชานุภาพ………………… (52)
ภาพประกอบท่ี 5.2 เจา้ พระยาธรรมศกั ด์ิมนตรี...................................................................... (62)
ภาพประกอบที่ 5.3 แบบสอนอา่ นใหม่ เลม่ 6......................................................................... (64)
ภาพประกอบท่ี 6.1 พระยาอปุ กติ ศลิ ปสาร............................................................................. (64)
ภาพประกอบที่ 6.2 แบบเรยี นสยามไวยากรณ์........................................................................ (76)
ภาพประกอบท่ี 6.3 แบบเรยี นชุดบนั ไดก้าวหน้า ของ นายกี่ กรี ติวิทโยฬาร.......................... (76)
(79)

แผนบริหารการสอนประจาวชิ า
การวเิ คราะห์หนงั สอื เรยี นภาษาไทย (Analysis of Thai Textbooks)

รหัสวชิ า TH07403 จานวนหน่วยกติ และเวลาเรยี น 3(2-2-5)
ผูส้ อน อาจารยก์ มลมาลย์ คาแสน

คาอธบิ ายรายวชิ า

ศกึ ษาพัฒนาการของหนงั สือเรียนภาษาไทย หลกั และวิธีการจัดทาหนังสือเรียน วิเคราะห์
หนังสอื เรยี นระดบั ชว่ งช้ันต่างๆ เพ่ือประโยชน์ดา้ นการเรยี นการสอนภาษาไทย

จุดประสงคก์ ารเรยี นรู้

1. เพ่อื ให้มีความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับพัฒนาการของหนังสือเรียนภาษาไทย หลักและ
วิธกี ารจดั ทาหนงั สอื เรยี น

2. สามารถวเิ คราะห์หนงั สือเรยี นภาษาไทยระดับชว่ งช้ันตา่ งๆ
3. สามารถนาความรู้ทีไ่ ปประยกุ ต์ใช้ในการเรยี นการสอนวิชาภาษาไทย

กาหนดการจดั การเรยี นการสอน

สปั ดาห์ ขอบขา่ ยเนอื้ หา ช่วั โมง กจิ กรรมการเรยี น สอื่
การสอน
1 ปฐมนิเทศรายวชิ า 4 การชแี้ จง แผนบรหิ ารการสอน
- ช้ีแจงขอ้ กาหนดในการเรยี น การบรรยาย เอกสาร
การสอน การอภปิ ราย ประกอบการสอน
- แนะนาเอกสาร หนงั สือ
อา่ นประกอบรายวิชา

บทท่ี 1 ความรู้เบอ้ื งตน้ เก่ียวกบั
หนังสือเรยี น

- ความหมายและความสาคัญ
ของหนังสือเรียน

- ลักษณะหนงั สอื เรียนท่ีดี

(10)

สปั ดาห์ ขอบขา่ ยเนอื้ หา ชวั่ โมง กจิ กรรมการเรยี น สอ่ื
การสอน
2 บทที่ 2 หนงั สือเรยี นและ 4 การบรรยาย เอกสาร
วรรณกรรมสมยั สุโขทัย การอภิปราย ประกอบการสอน
3 บทที่ 3 หนังสอื เรียนและ 4 การบรรยาย เอกสาร
วรรณกรรมสมยั อยุธยา การอภิปราย ประกอบการสอน
การสอบยอ่ ยครั้งที่ 1
4 บทท่ี 4 หนงั สือเรียนและ 4 การบรรยาย เอกสาร
วรรณกรรมสมยั กรงุ ธนบรุ ีและ การอภปิ ราย ประกอบการสอน
รตั นโกสนิ ทร์ตอนต้น
สอบระหวา่ งภาค
5 บทท่ี 5 หนังสอื เรยี นและ 4 การบรรยาย เอกสาร
วรรณกรรมสมัยปฏริ ปู การศึกษา การอภิปราย ประกอบการสอน
(รัชกาลท่ี 5)
6 บทท่ี 6 หนงั สือเรียนและ 4 การบรรยาย เอกสาร
วรรณกรรมสมยั กอ่ นเปลี่ยนแปลง การอภปิ ราย ประกอบการสอน
การปกครองถงึ ปจั จบุ นั
7 บทที่ 7 การจัดการศกึ ษาและ 4 การบรรยาย เอกสาร
หนังสอื เรยี นภาษาไทยในอดตี และ การอภิปราย ประกอบการสอน
ปจั จุบัน
การสอบย่อยครง้ั ท่ี 2
8 บทท่ี 8 หลกั และเกณฑก์ าร 4 การบรรยาย เอกสาร
วเิ คราะหห์ นงั สือเรยี นภาษาไทย การอภิปราย ประกอบการสอน
กจิ กรรมกลมุ่
9-10 งานวิจัยและเอกสารทีเ่ ก่ยี วกบั การ 8 การบรรยาย เอกสาร
วิเคราะหห์ นังสอื เรยี นภาษาไทย การอภปิ ราย ประกอบการสอน
กรณีตัวอยา่ ง ตวั อย่างบทความ
กจิ กรรมกลมุ่ และงานวจิ ัย
11-12 กิจกรรมฝกึ การวเิ คราะหห์ นังสือ 8 กิจกรรมกลมุ่ ฝกึ หนงั สือเรยี นระดบั
เรียนภาษาไทยระดบั ช่วงชนั้ ต่างๆ วิเคราะหห์ นังสือ ชว่ งช้นั ตา่ งๆ
เรียน
การอภปิ ราย
13-15 การนาเสนอผลงาน 12 การนาเสนอหน้า ส่ือสารสนเทศ
ช้นั เรยี น ประกอบการ
การอภปิ ราย นาเสนอผลงาน

(11)

การวดั และการประเมนิ ผล

1. การวดั ผลคะแนนเตม็ 100 คะแนน แบง่ เป็น

การฝกึ ปฏิบัตแิ ละการนาเสนอ 30 คะแนน

การสอบยอ่ ยครัง้ ท่ี 1 10 คะแนน

การสอบยอ่ ยครงั้ ที่ 2 10 คะแนน

การสอบกลางภาค 20 คะแนน

การสอบปลายภาค 30 คะแนน

2. การประเมินผล ใช้เกณฑก์ ารตดั สนิ แบบองิ เกณฑ์ มีเกณฑด์ งั นี้

คะแนน 80 – 100 ระดบั ผลการเรียน A

คะแนน 75 – 79 ระดบั ผลการเรยี น B+

คะแนน 70 – 74 ระดับผลการเรียน B

คะแนน 65 – 69 ระดับผลการเรียน C+

คะแนน 60 – 64 ระดับผลการเรียน C

คะแนน 55 – 59 ระดับผลการเรียน D+

คะแนน 50 – 54 ระดบั ผลการเรียน D

คะแนน 0 – 49 ระดับผลการเรยี น F

แผนบริหารการสอนประจาบทท่ี 1
ความรเู้ บอื้ งตน้ เก่ยี วกบั หนงั สอื เรยี น

แนวคดิ

หนงั สือเรยี นหรือแบบเรียน คอื การบนั ทกึ ความรู้ ความคิด ประสบการณ์ต่างๆ เรื่องราว
ลงในแผ่นกระดาษ มกี ารเย็บเป็นรปู เล่ม โดยมีลักษณะและหน้าทสี่ าคญั ในการบันทึกเนื้อหา ความรู้
ต่างๆ อยา่ งเป็นระบบ ระเบยี บ เพือ่ ใชใ้ นการเรยี นของนกั เรยี นแต่ละระดับช้ัน หนังสือเรียนสามารถ
แสดงให้เห็นถึงลักษณะและความต้องการของสังคมที่มุ่งหวังให้พลเมืองของชาติเกิดความรู้
ความเขา้ ใจและมคี ุณลกั ษณะให้เป็นไปตามความต้องการได้

วตั ถุประสงค์

1. เพ่ือใหม้ คี วามร้คู วามเข้าใจเกีย่ วกับความหมายและความสาคัญของหนังสอื เรยี น
2. เพอ่ื ใหม้ คี วามเข้าใจถึงลกั ษณะของหนงั สือเรยี นท่ดี ี
3. สามารถอธิบายความสัมพันธ์ระหว่างเนื้อหาของหนังสือเรียนกับความต้องการของ
สงั คมได้

สาระการเรยี นรู้

1. ความหมายของหนงั สือ หนงั สือเรียน แบบเรียน หนังสือเรียนภาษาไทย
2. ความสาคัญของหนังสอื เรยี น
3. ลกั ษณะของหนังสอื เรียน
4. ประเภทของหนังสอื เรียน
5. ลกั ษณะของหนังสอื เรยี นทด่ี ี
6. หนา้ ทข่ี องหนงั สอื เรยี น
7. หนงั สือเรียนภาษาไทยและสังคม

กิจกรรมการเรยี นรู้

1. การชี้แจง
2. การบรรยาย
3. การอภิปราย

2

สอ่ื การสอน

1. เอกสารประกอบการสอน
2. โปรแกรม power point

การประเมนิ ผล

การมสี ว่ นรว่ มในการอภิปรายและการทาแบบฝกึ หัดทา้ ยบท

3

บทที่ 1
ความรเู้ บอ้ื งตน้ เกีย่ วกบั หนงั สอื เรยี น

ความหมายของหนงั สอื หนงั สอื เรยี น แบบเรียน หนังสือเรยี นภาษาไทย

หนังสือ หมายถึง การบันทึกความรู้ ความคิด ประสบการณ์ เร่ืองราวต่างๆ ลงบน
แผ่นกระดาษขนาดต่างๆ กัน โดยใช้ถ้อยคาภาษา สานวนโวหารในการส่ือสารให้ผู้อ่านได้รับรู้ และ
เข้าใจ ซงึ่ ใช้วิธีการเขยี น หรือการพมิ พ์ แล้วนามาเย็บรวมเปน็ เลม่

หนังสือเรียนหรือหนังสือแบบเรียน (Textbook) หมายถึง หนังสือที่มีเนื้อหาความรู้
เพือ่ บังคับเรยี นในโรงเรยี น หรือสถาบนั การศกึ ษาตา่ งๆ ตามหลักสตู รแต่ละระดบั ชัน้ เรยี น

แบบเรยี น หรือ ตาราเรยี น นา่ จะบญั ญตั ิขนึ้ ใช้ในสมยั รัชกาลท่ี 5 เมอ่ื มีการจัดการศึกษา
อย่างเป็นระบบขึ้นเป็นครั้งแรกในประเทศไทย นอกจากคาว่า “ตาราเรียน” แล้ว ยังมีการใช้คาว่า
“สมดุ ตาราเรยี น” แทนคาวา่ “แบบเรยี น” ในสมัยนั้นดว้ ย

แบบเรียน หมายถึง หนังสือทมี่ ีเน้ือหาความรู้ ใช้เป็นแบบสาหรบั การเรียนในโรงเรียนของ
นกั เรยี นตงั้ แต่ระดบั ประถมศึกษาถึงมธั ยมศึกษา หากสงู กวา่ ระดับมัธยมศึกษาจะใชค้ าวา่ “ตาราเรยี น”

หนังสอื เรียนภาษาไทย หมายถึง หนังสอื ทีม่ เี น้ือหาความรูเ้ กยี่ วกับวิชาภาษาไทย ทม่ี ีความ
สอดคลอ้ งกบั หลักสตู รการศึกษา และเหมาะสมกับผเู้ รยี นในแตล่ ะระดบั ช้นั

มาตกิ าการศกึ ษาคอื การจัดการศึกษาท่ีกาหนดหลักและวิธีการศึกษาออกเป็นหัวข้อใหญ่
เพื่อแสดงลักษณะของการจัดการศกึ ษาต้ังแต่สมยั โบราณมาจนถึงสมัยรัชกาลท่ี 5 พระยาปริยัติธรรม
ธาดา (แพ ตาละลกั ษณ)์ ได้เขียนไว้ในเรอื่ งโบราณศึกษา ดังน้ี

“มาตกิ าท่ี 6 วชิ าหนงั สอื ว่าด้วยหนังสือโบราณศึกษา ตาราพิเศษศึกษาตาราหนังสือขอม
เป็นตน้ ”

จะเหน็ ได้ว่ามาติกาที่ 6 ไดก้ าหนดการศกึ ษาแตโ่ บราณไว้ว่าให้เรียนวิชาหนังสือโดยมีตารา
ที่ศึกษาเพ่ิมเติมในเน้ือหาเฉพาะ นอกจากนี้ยังมีหนังสืออ่านมีคัมภีร์ใบลาน เป็นต้น ซึ่งในรัชสมัย
รชั กาลท่ี5นี้เรียกวา่ หนังสอื ที่ใชใ้ นการเรียนและตาราพเิ ศษ

ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชบัญญัติการสอบวิชา
ปีพ.ศ. 2438 กาหนดให้อา่ นแบบเรียนเร็วเล่มต่าง ๆแบบเรียนท่ีกาหนดวิชาท่ีจะสอบคือ แบบเรียน
หลวง แบบเรียนมาตรฐานท่ีใช้ศึกษาคือหนังสือชุด 6 เล่ม ของพระยาศรีสุนทรโวหาร
(น้อย อาจารยางกูร) สว่ นมากเรามกั ใชค้ าวา่ ตาราและแบบเรยี นปะปนกัน บางคร้ังกใ็ ชว้ ่าตารา บางครั้งก็
ใช้ว่าแบบเรียนในปัจจุบันมีความหมายเน้นที่หนังสือซ่ึงว่าด้วยกฎเกณฑ์เฉพาะตามเน้ือหาวิชาส่วน
แบบเรยี นหมายถึงหนังสือทใ่ี ห้นกั เรียนเรียนในช้ันเรียน

พจนานกุ รมฉบบั ราชบณั ฑติ ยสถาน พ.ศ.2525 ให้ความหมายไวว้ า่ “ตารา น.แบบแผนท่ีวา่
ดว้ ยหลกั วิชาตา่ ง ๆ ตารบั ตาราก็วา่ ตารับ (-หรบั ) น. ตาราทก่ี าหนดไว้เป็นเฉพาะแต่ละเรื่องละราย เช่น
ตารับหอสมุดแห่งชาติ ใบสั่งยา (ใช้เฉพาะแพทยศาสตร์)” แต่ไม่มีคาว่าแบบเรียนกาหนดไว้ใน
พจนานกุ รมน้ี

4
ปีพ.ศ. 2521 มีประกาศกระทรวงศึกษาธิการเร่ืองอนุญาตให้ใช้หนังสือในโรงเรียน
กาหนดให้ใช้คาว่า “สภาพของหนังสือไทย” ณ หอสมุดแห่งชาติ เม่ือปี พ.ศ. 2516 ว่า “หนังสือ
แบบเรยี นควรจะเปล่ียนเป็นหนงั สอื เรยี นเพราะถ้าเปน็ แบบเรียนจะจาแนกเป็นชุดถา้ เป็นตาราเรยี นใช้
ประกอบการอา่ นให้เรยี กว่าหนังสือเรยี น”
หนังสือเรียน (Textbooks) คือหนังสือท่ีมีเนื้อหาตามหลักสูตรท่ีกระทรวงศึกษาธิการ
กาหนดและกระทรวงศึกษาธิการออกใบอนุญาตรับรองว่าได้เรียบเรียงเนื้อหาถูกต้องตามหลักวิชา
มีความยากง่ายเหมาะสมกับระดับชั้น ลาดับข้ันตอนการเรียนรู้เหมาะสมตรงตามรายละเอียดของ
ลักษณะวิชาท่กี าหนดไวใ้ นหลักสตู ร ใช้ภาษาส่ือความหมายและแนวคิดชัดเจนและเหมาะสมกับอัตรา
เวลาเรียนท่ีกาหนดไว้ตามหลักสูตรระดับมัธยมศึกษา กระทรวงศึกษาธิการกาหนดหนังสือเรียน
ภาษาไทยรายวิชาบังคับไว้ 5 ชุด คือ หนังสือเรียนภาษาไทยชุดทักษสัมพันธ์ หนังสือเรียนหลัก
ภาษาไทย หนังสือเรียนภาษาไทยชุดทักษพัฒนา หนังสือเรียนภาษาไทยชุดวรรณวิจักษณ์ หนังสือ
เรียนภาษาไทยชดุ ภาษาพจิ ารณ์ นอกจากหนังสือเรียนรายวิชาบังคับแล้ว ยังมีหนังสือเรียนรายวิชา
เลือก เชน่ ภาษากับวัฒนธรรม วรรณคดมี รดก การพดู ประวัตวิ รรณคดี ฯลฯ ซง่ึ กระทรวงศกึ ษาธิการ
เปดิ โอกาสให้เอกชนเขียน แล้วพจิ ารณารบั รองแล้วจงึ ประกาศให้ใช้ได้เปน็ รายๆไป
ในรายวชิ าบังคับกระทรวงศกึ ษาธิการกาหนดหนังสือเลือกอ่านหรือหนังสืออ่านประกอบ
(Selected or supplementary books) คือ หนังสือประเภทสารคดีและบันเทิงคดีที่มีประโยชน์
ช่วยเสรมิ การเรยี นรโู้ ดยให้เลอื กอา่ นปีละ 4 เล่ม ตามรายชือ่ ที่กาหนดไว้

ความสาคญั ของหนงั สือ

หนังสอื มีความสาคญั ดังน้ี
1. เปน็ สง่ิ ทบ่ี ันทกึ ความรแู้ ละเร่ืองราวตา่ งๆ ไวอ้ ย่างละเอยี ด ชัดเจน
2. เปน็ ส่ิงทท่ี าหนา้ ท่ีถา่ ยทอดวัฒนธรรม เรอ่ื งราวจากอดีตถงึ ปัจจุบัน
3. เปน็ แหลง่ เรียนรู้ ศกึ ษาคน้ ควา้ เพ่ิมเตมิ สาหรบั ผเู้ รียน

ลกั ษณะของหนงั สอื เรยี นภาษาไทย

หนงั สือเรียนภาษาไทยนับต้ังแต่หนังสือจินดามณี มาจนถึงหนังสือเรียนชุดโบราณศึกษา
เน้ือหาของหนังสือเรียนชุดโบราณศึกษา ซ่ึงมี 5 เล่มเป็นลักษณะวิธีเขียนหนังสือและอ่านหนังสือ
กล่าวคอื ประถม ก กา ประถมมาลา ประถมจนิ ดาเลม่ 1 และเลม่ 2 ส่วนเลม่ สดุ ท้าย คอื สบุ นิ ทกมุ าร
เป็นหนังสือสวด สอนความประพฤติและยังมีหนังสืออ่านประกอบเป็นวรรณคดี เช่น สมุทโฆษ
สังข์ทอง ฯลฯ ระยะต่อมา พระศรีสุนทรโวหารเขียนแบบเรียนหลวง 6 เล่ม ซ่ึงมีเน้ือหาว่าด้วย
หลักการใช้ภาษาไทยและยังมีหนังสืออ่านประกอบอีกหลายเล่ม ต่อมามีหนังสือชุดแบบเรียนเร็ว
ซ่งึ สมเด็จฯ กรมพระยาดารงราชานุภาพทรงนิพนธ์ขึ้นเพื่อให้เด็กประถมศึกษาเรียนและยังมีหนังสือ
ของภราดา ฟ.ฮีแลร์ ชอื่ ว่า ดรณุ ศึกษา เปน็ ต้น

ต่อมาได้มีการปรับปรุงหนังสือเรียนระดับมัธยมศึกษาตอนต้น ตามหลักสูตรพ.ศ. 2503
กระทรวงศกึ ษาธิการได้กาหนดหนังสือแบบเรียนวรรณคดีไทย 3 เล่ม คือแบบเรียนวรรณคดีไทยใน
ระดับมัธยมตอนต้นและปลาย จนถึงหลักสูตรพ.ศ. 2521 จึงเปลี่ยนให้ใช้หนังสือเรียนภาษาไทยชุด

5

ทกั ษสัมพนั ธ์ 3 เลม่ หนังสอื ชดุ น้มี ีวตั ถุประสงค์ให้นกั เรียนอ่านหนังสือที่มีรูปแบบต่างๆ กัน โดยคัดตัด
ตอนเนือ้ หาจากหนงั สอื หลายประเภทมาให้นกั เรียนได้ฝึกทกั ษสัมพันธ์ทาให้ได้อ่านหนังสือไทยหลาย
เรื่อง หลายรส ต่างยคุ สมยั และศกึ ษาลกั ษณะคาประพนั ธห์ ลายชนิด นอกจากนไี้ ดก้ าหนดหนงั สอื เรยี น
หลกั ภาษาไทยอีกด้วย

สาหรับหนังสือเรียนภาษาไทยระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย หลักสูตรพ.ศ. 2524 นั้น
กระทรวงศึกษาธิการได้ปรบั ปรุงหนงั สอื เรยี นข้ึนใช้ในวิชาบังคับรวม 3 ชุดคือหนังสือเรียนภาษาไทย
ชดุ ทกั ษพัฒนา ชดุ วรรณวิจักษณ์ และชุดภาษาพิจารณ์ดงั ตารางต่อไปน้ี

ชั้นมัธยมศึกษาปที ่ี วิชาภาษาไทย หน่วยการเรยี น หนงั สือเรยี นภาษาไทย
1 ท101 2 ชุดทักษสมั พนั ธ์ เล่ม 1
2 ท102 2 และหลกั ภาษาไทยเลม่ 1
3 ท203 2 ชุดทักษสมั พนั ธ์ เลม่ 2
4 ท204 2 และหลักภาษาไทยเล่ม 2
5 ท305 2 ชดุ ทักษสัมพนั ธ์ เลม่ 3
6 ท306 2 และหลกั ภาษาไทย เล่ม 3
ท401 1 ชุดทกั ษพฒั นา เลม่ 1
ท402 1 และชุดวรรณวิจกั ษณ์ เล่ม 1
ท503 1 ชุดทกั ษพัฒนา เล่ม 2
ท504 1 และชุดวรรณวิจักษณ์ เลม่ 2
ท605 1 ชดุ ภาษาพจิ ารณ์ เล่ม 1
ท606 1 และชุดภาษาพจิ ารณ์ เลม่ 2

หนังสืออา่ นนอกเวลาหรอื หนงั สอื กาหนดให้เลือกอ่าน

ระดับมัธยมศึกษาตอนต้น ให้เลือกอ่านหนังสือจากรายการท่ีกาหนดอย่างน้อยปีละ
4 รายการ

ระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย ให้เลือกอ่านหนังสือปีละ 4 รายการจากรายการหนังสือ
ทกี่ าหนดให้

นอกจากน้ยี งั มีเน้อื หาด้านหลักภาษาและการใช้ภาษาซง่ึ ครมู กั จะเปน็ ผู้กาหนดหนงั สืออ่าน
ประกอบหรือเอกสารอ่านประกอบตลอดจนแบบฝึกหัดในการเรียนการสอนด้วยโดยเหตุที่หนังสือ
เรียนมีท้ังในรายวิชาบังคับและรายวิชาเลือกในเอกสารการสอนหน่วยนี้จะกล่าวถึงหนังสือเรียน
ภาษาไทยชดุ ตา่ งๆเฉพาะในรายวชิ าบงั คบั เท่านนั้

ประเภทของหนงั สอื เรยี น

หนงั สอื เรียนมลี ักษณะแตกตา่ งกนั ตามจุดม่งุ หมายทีน่ าหนังสอื ไปใชด้ งั ต่อไปนี้
1. ตาราหลกั (Basal texts) คอื หนงั สอื ทเี่ ปน็ พืน้ ฐานความรู้ท่ีผเู้ รยี นใช้ เปน็ หนงั สอื เรยี น
บังคับ กระทรวงศึกษาธิการได้อนุญาตให้ใช้และรับรองว่ามีคุณภาพเหมาะกับหลักสูตร มีเน้ือหา

6
ถูกตอ้ งและตรงตามลักษณะวิชา หนังสือประเภทนี้ถือเป็นหลักวิทยาการหลักที่ผู้เรียนจะได้รับตาม
รายวิชาท่กี าหนดหนงั สอื เรยี นภาษาไทยชุดตา่ งๆ ทั้ง 5 ชดุ ท่ีใชใ้ นปัจจบุ นั ถอื ว่าเป็นตาราหลักทั้งสน้ิ

2. ตารารว่ ม (co-basal texts) คือ หนงั สอื ท่มี ีเนอื้ หาที่ให้รายละเอียดในรายวชิ าเฉพาะ
เรื่องร่วมกันหนังสือเรียนวิชาภาษาไทยในรายวิชาบังคับมีลักษณะตาราร่วม เช่นน้ีโดยแยกเนื้อหา
ออกเป็นส่วนของวรรณวิจักษณ์ซ่ึงให้ความรู้ทางวรรณคดีและทักษพัฒนาซึ่งให้ความรู้ทาง การอ่าน
การฝึกทกั ษะภาษา ดงั น้ันหนังสอื ชดุ วรรณวจิ ักษณแ์ ละชุดทักษพฒั นา ซ่ึงเป็นตาราท่ีให้ศึกษาร่วมกัน
ในรายวชิ า ท 401 ท 402 จึงอาจจัดเขา้ ประเภทตารารว่ มรายวชิ านน้ั ด้วย

3. หนงั สืออา่ นประกอบ (supplementary books) คือ หนังสอื ทีเ่ สรมิ ความรู้ในตารา
หลักใหส้ มบูรณ์แตไ่ ม่ใชเ่ นื้อหาหลกั ตรงตามหลักสตู รทั้งหมดหนังสืออ่านประกอบน้ีช่วยให้การศึกษา
ในระดับชนั้ นัน้ ได้รายละเอยี ดเพม่ิ มากข้นึ กอ่ ให้เกิดวิจารณญาณแกผ่ ู้เรียนตอ่ ไป

ลกั ษณะของหนงั สอื เรียนท่ดี ี

หนงั สือเรยี นท่ดี ีมีลักษณะโดยทวั่ ไป ดงั นี้
1. หนงั สือเรียนเปน็ หนังสอื ท่ีรัฐหรือหน่วยงานผู้รบั ผิดชอบระบบการศึกษากาหนดให้ใช้
ในโรงเรยี น
2. หนังสอื เรียนเปน็ หนังสอื ทมี่ ีเน้อื หาสอดคล้องกับขอบเขตและจุดประสงคข์ องหลักสตู ร
3. หนังสอื เรียนเปน็ หนงั สือท่มี ีเนอ้ื หาเหมาะสมกับวยั ของผเู้ รยี น
4. หนังสือเรียนจะตอ้ งไมม่ ขี ้อผดิ พลาด
5. หนงั สอื เรยี นจะตอ้ งประกอบดว้ ยเน้ือหาทม่ี คี วามสมบูรณ์ มแี บบฝึกหดั ภาพประกอบ
และอน่ื ๆ ท่ีเป็นประโยชน์ต่อการเรยี น
ด้วยลักษณะของหนังสือเรียนที่ดีในข้างต้น หนังสือเรียนท่ีดีจึงมักจะต้องเขียนขึ้นโดย
ผู้เชย่ี วชาญหรอื ผู้ท่มี ีความรอบรู้ในสาขาวิชานน้ั ๆ อีกท้งั หน่วยงานท่ีรับผิดชอบเก่ียวกับระบบการศึกษา
จะต้องมีการตรวจสอบ วิเคราะห์ และประเมินคุณค่าของหนังสือเรียน เพื่อรับรองคุณภาพของ
หนงั สอื เรียนด้วย

หน้าทข่ี องหนงั สือเรยี น

ในระบบการศึกษา หนงั สอื เรียนมหี น้าท่ีสาคญั คือ
1. หนงั สือเรยี นเปน็ แหล่งรวบรวมขอ้ มลู กฎเกณฑ์ และอน่ื ๆ ในสาขาวชิ าน้ันๆ
2. หนังสือเรียนจะต้องอธิบายและแสดงความสัมพันธ์ของข้อมูล กฎเกณฑ์ และเน้ือหา
ทร่ี วบรวมไว้อย่างชัดเจน
3. หนังสือเรียนจะต้องจัดระเบียบเน้ือหาให้สอดคล้องกับกระบวนการเรียนรู้ ดังนั้น
จะตอ้ งมีคาถาม กจิ กรรมการฝึกทกั ษะ แบบฝกึ หดั เพอ่ื ชว่ ยใหผ้ เู้ รยี นเกิดการเรยี นรไู้ วด้ ว้ ย

7

หนงั สอื เรยี นภาษาไทยและสงั คม

หนังสอื เรยี นนบั เปน็ เคร่อื งช้วี ัดความตอ้ งการและสภาพของสังคมได้เปน็ อยา่ งดี เห็นไดจ้ าก
ความเป็นมาของการจดั การศึกษา ในยคุ แรกนนั้ หนังสอื เรียนมกั เน้นหนักไปทางด้านภาษา ไวยากรณ์
โครงสร้างทางภาษา วรรณคดวี รรณกรรม และการบันทึกผลงานทางความคดิ ของนักปราชญค์ นสาคัญ
เช่น เพลโต อริสโตเตลิ้ เป็นตน้ หนังสือเรียนเกี่ยวกับส่ิงแวดล้อมและธรรมชาติ ซ่ึงเป็นการขยายตัว
ทางความรู้และการค้นพบของศาสตร์สาขาต่างๆ

ในเวลาต่อมา เนื้อหาของหนังสอื เรยี นไดแ้ สดงลักษณะและสื่อความต้องการของสงั คมมากขึ้น
การได้ศกึ ษาและวิเคราะหห์ นงั สอื เรียนในยคุ ตา่ งๆจงึ เป็นการแสดงให้เห็นถึงความต้องการของสังคม
แต่ละยุค แตล่ ะสมัยได้เปน็ อยา่ งดีการวิเคราะห์หนงั สือเรียนภาษาไทยก็เช่นกัน นอกจากจะได้เรียนรู้
ถึงววิ ฒั นาการของการเรยี นภาษาจากเนือ้ หาทม่ี ีอยู่ในหนงั สอื แบบเรียนแลว้ ยงั จะไดเ้ ข้าใจถึงลักษณะ
ความรู้ สภาพสังคม วัฒนธรรมท่ีคนไทยในยุคต่างๆ ท่ีคนไทยรุ่นหนึ่งมีความมุ่งหวังท่ีจะให้คนอีก
รุ่นหนงึ่ มคี วามรู้ ความเข้าใจ คุณลกั ษณะทต่ี ้องการใหเ้ กดิ ข้ึนอยา่ งไรได้อกี ดว้ ย

สังคมไทยในปัจจุบัน “หนังสือเรียน” หรือ “แบบเรียน” ถูกมองเห็นว่าเป็นสภาวะของ
การเรียนรู้ที่สมบูรณ์ คนทั่วไปยึดถือเป็นสิ่งสาคัญรองลงมาจากครูผู้สอน หนังสือเรียนจึงต้องมี
ความสมบูรณ์ด้วยลกั ษณะท่ดี ี ต้องมเี นอื้ หาละเอียด ถกู ต้องตามหลกั วชิ า และมีความทันสมัย การท่ี
สังคมมีทัศนะต่อหนังสือเรียนเช่นน้ีมาจากลักษณะการเรียนการสอนในระบบโรงเรียนที่ครูมุ่งจะ
อธบิ ายความรู้ตา่ งๆ จากหนังสือเรยี นเป็นหลัก ครูใชห้ นงั สอื แบบเรียนอย่ตู ลอดเวลา และสอนเฉพาะ
ในขอบเขตของหนังสอื เรียนเท่านั้น เน่อื งจากครูถือวา่ หนงั สอื เรียนทก่ี ระทรวงศึกษาธิการอนุญาตให้
ใช้ในโรงเรยี นนน้ั ไดผ้ า่ นการพจิ ารณา ตรวจแกไ้ ข และการรบั รองจากผทู้ ่ีมคี วามเชี่ยวชาญมาเปน็ อย่าง
ดีแล้ว หากครูสอนได้ครบทุกหน้าก็จะแสดงว่าครูสอนเนื้อหาครบตามหลักสูตร ความคิดเช่นนี้
มีความสอดคล้องกับระบบวัดผลการศึกษาที่เน้นการสอบวัดความรู้ความจา ถึงแม้ว่าหลักสูตร
การศึกษาจะเริ่มมุ่งเน้นการคิดวิเคราะห์ให้มากขึ้น แต่ครูผู้สอนยังคงยึดมั่นและให้ความสาคัญต่อ
หนังสอื เรยี นเชน่ เดิม หนงั สือเรยี นจงึ ยงั คงความสาคัญและมบี ทบาทสาคัญย่ิงตอ่ ระบบการศกึ ษาของไทย

หนงั สอื เรยี นภาษาไทยในระยะแรกๆ น้ัน มเี นื้อหามุ่งให้อา่ นและเขียนเป็นหลัก เม่ือสังคม
มีการขยายตวั มกี ารเปลย่ี นแปลงรับวทิ ยาการสมัยใหม่เข้ามา หนังสือเรียนภาษาไทยก็มีการพัฒนา
เนอ้ื หาใหม้ คี วามซบั ซอ้ นขนึ้ เพอื่ สนองตอ่ ความต้องการและสภาพสงั คมทเี่ ปลี่ยนแปลงไป หนงั สอื เรยี น
ภาษาไทยชว่ ยครูให้มีโอกาสขยายขอบเขตความรู้ ให้กว้างขวางมากย่ิงข้ึน จากเดิมครูสอนการอ่าน
สะกดคา ผันอักษร ให้นักเรียนท่องจา มาเป็นการอ่านเพื่อการคิดวิเคราะห์ถ้อยคาต่างๆ การหา
ความหมายของคา การตีความหมายของคา วลี ประโยค เพื่อนาถ้อยคา ประโยค และสานวนโวหาร
ไปใช้ในการแต่งความให้มสี มั พันธภาพ มีการขยายความได้ ซึ่งเป็นประโยชนโ์ ดยตรงตอ่ ชีวิตประจาวัน
ของนักเรียน การมุ่งให้นักเรียนอ่านอย่างเข้าใจเรื่องราว รู้จักการเปรียบเทียบรูปแบบการแต่ง
คาประพันธ์รูปแบบต่างๆ ท้ังร้อยแก้วและร้อยกรอง หนังสือเรียนภาษาไทยจึงเป็นเสมือนคู่มือครู
สาหรบั ใช้ประกอบการฝกึ ทกั ษะทั้งสี่ ไดแ้ ก่ ทักษะการฟัง การพดู การอา่ น และการเขียน ควบคูไ่ ปกบั
การสอนหลักภาษาไทย อาจกล่าวได้ว่า ในการเรียนการสอนวิชาภาษาไทย หนังสือเรียนจึงยังคงมี
ความสาคญั ตอ่ ครแู ละนักเรียน ดงั นี้

8
1. หนังสอื เรียนภาษาไทยชว่ ยให้เกิดการฝึกทักษะ ในการเรียนภาษาน้ัน การฝึกทักษะ
การฟัง การพูด การอ่าน และการเขียนเป็นสิ่งที่มีความจาเป็นและจะต้องมีการฝึกฝนอยู่อย่าง
สม่าเสมอ การย้า การทาซ้า การทบทวน เพื่อเพ่ิมเติมให้ผู้เรียนเกิดความจัดเจนในการใช้ภาษา
ครูสามารถปฏิบัติกจิ กรรมเสริมทักษะทีม่ กี ารเสนอแนะในหนังสือเรียนได้ง่ายข้ึนเมื่อมีเครื่องมือช่วย
ช้แี นะ
2. หนังสือเรียนภาษาไทยเป็นส่วนหนึ่งของการเสริมสร้างความคิดและกระตุ้นให้เกิด
ความสนใจอยากเรยี นรู้เพิม่ เติม
3. หนังสอื เรยี นภาษาไทยเป็นเสมือนคู่มือการเรียนของนักเรียน และเป็นคู่มือการสอน
ของครู
4. หนังสอื เรยี นภาษาไทยเป็นเคร่ืองแนวทางการจดั กิจกรรมการสอนให้แก่ครู
5. หนงั สือเรียนภาษาไทยเปน็ เครื่องช่วยให้นักเรียนได้ประเมินผลงานตนเอง และครูได้
ประเมนิ ผลการสอนจากการทงานของนกั เรยี นด้วย
เมอ่ื พิจารณาหนังสือเรียนให้ลึกซึ้งแล้ว จะเห็นว่า “เน้ือหา” เป็นส่วนสาคัญของหนังสือ
เรียน การจะวิเคราะห์หนังสือเรียนจึงต้องเร่ิมต้นจากการศึกษาเนื้อหาก่อนว่าผู้สร้างหนังสือเรียน
ตอ้ งการสง่ สารใด มคี วามหมายอย่างไรไปถึงผู้เรยี น นอกจากเน้อื หาแล้ว การวิเคราะหส์ ่วนประกอบ
อื่นๆ ของหนังสือเรียนก็มีความจาเป็นต่อการเรียนรู้ของนักเรียน เช่น รูปเล่ม ลักษณะภายนอก
ตัวอักษร ภาพประกอบ สีสัน ซึ่งผู้ท่ีจะวิเคราะห์หนังสือเรียนจาเป็นท่ีจะต้องมีหลักเกณฑ์ใน
การวิเคราะห์ ซ่งึ จะกลา่ วถงึ ในบทที่ 8 ตอ่ ไป

ภาพประกอบท่ี 1.1หนงั สอื เรยี นภาษาไทย ชดุ พืน้ ฐานภาษาช้ันประถมศึกษาปที ่ี 2 เลม่ 2

9

บทสรุป

หนังสือเรียน (Textbooks) คือ หนังสือที่มีเน้ือหาตามหลักสูตรท่ีกระทรวงศึกษาธิการ
กาหนดและกระทรวงศึกษาธิการออกใบอนุญาตรับรองว่าได้เรียบเรียงเนื้อหาถูกต้องตามหลักวิชา
มีความยากง่ายเหมาะสมกับระดับช้ันลาดับขั้นตอนการเรียนรู้เหมาะสมตรงตามรายละเอียดของ
ลกั ษณะวชิ าทก่ี าหนดไว้ในหลักสูตร ใช้ภาษาสื่อความหมายและแนวคิดชดั เจนและเหมาะสมกับอัตรา
เวลาเรียนทีก่ าหนดไวต้ ามหลักสูตร ลักษณะของหนังสอื เรียนภาษาไทยเน้นลักษณะวิธีเขียนหนังสือ
และอ่านนอกจากนี้ยังมีหนังสืออ่านประกอบท่ีมีเน้ือหาเป็นเรื่องราวในวรรณคดี เช่น สมุทโฆษ
สังข์ทอง เป็นต้น หนังสือเรียนแบ่งออกเป็น 3 ประเภท คือ ตาราหลัก ตาราร่วม และหนังสือ
อา่ นประกอบ เน่ืองจากหนงั สอื มคี วามสาคัญตอ่ การจดั การศกึ ษาในด้านเป็นสิง่ บันทกึ ความรู้ เรื่องราว
ตา่ งๆ หนงั สอื มีหน้าท่ถี า่ ยทอดวฒั นธรรมและยงั เป็นแหลง่ เรียนรูท้ ่ีสาคัญ ดังน้ันหน่วยงานที่มีหน้าท่ี
รับผิดชอบในการสรา้ งหนังสอื เรยี นจงึ จาเปน็ ตอ้ งมีความรู้ ความเขา้ ใจ ประสบการณ์ในการพิจารณา
คัดเลอื กเนื้อหาให้มีความถูกต้อง เหมาะสมและสอดคล้องกับสภาพสังคมวัฒนธรรม ความต้องการ
ของสงั คมทคี่ าดหวงั จากการจัดการศกึ ษาให้มากท่ีสดุ

10

แบบฝกึ หดั บทท่ี 1

จงตอบคาถามตอ่ ไปน้ี
1. จงบอกความหมายของคาต่อไปนี้
1.1 หนังสือ หมายถงึ
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
1.2 หนังสอื เรียน หมายถงึ
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
1.3 แบบเรยี น หมายถงึ
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
1.4 หนังสอื เรียนภาษาไทย หมายถงึ
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
2. หนังสอื เรียนมคี วามสาคญั และมีหน้าทอ่ี ยา่ งไร
............................................................................................................................
............................................................................................................................
............................................................................................................................
3. หนังสอื เรยี นมีความสัมพันธ์อย่างไรกับความตอ้ งการของสงั คม จงอภปิ ราย
............................................................................................................................
............................................................................................................................
............................................................................................................................

11

เอกสารอา้ งองิ

กฤษณา สินไชย. (2520). ความเปน็ มาของแบบเรยี นไทย. กรุงเทพมหานคร :กรมวิชาการ.
ดารงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ. กรมพระยา.(2525).“ประวตั สิ งั เขปแหง่ การจดั

การศกึ ษา ปรตั ยบุ นั แหง่ ประเทศสยาม.”ในหนว่ ยศึกษานิเทศก์ กรมการฝึกหัดครู
เอกสาร การนเิ ทศการศึกษา ฉบับสมโภชกรงุ รตั นโกสินทร์ 200 ป.ี กรงุ เทพมหานคร :
ม.ป.ท.
ทองตอ่ กลว้ ยไม้ ณ อยธุ ยา.(2527). “การศกึ ษาไทยกอ่ นพทุ ธศกั ราช 2427”ในสานักงาน
คณะกรรมการประถมศึกษาแหง่ ชาต.ิ 100 ปี ประถมศึกษาเพื่อทวยราษฎร์
กรงุ เทพมหานคร : คุรสุ ภาลาดพร้าว.
เบ็ญจวรรณ สุนทรากูล.(2518). ววิ ฒั นาการของแบบเรยี นภาษาไทย. พมิ พค์ รง้ั ท่ี 3.
กรุงเทพมหานคร :มหาวิทยาลัยรามคาแหง.

แผนบรหิ ารการสอนประจาบทที่ 2
หนงั สอื เรียนและวรรณกรรมสมยั สโุ ขทัย

แนวคดิ

การจดั การศึกษาในสมัยสุโขทัยเป็นการจัดการศึกษาแบบจารีต สถานท่ีเรียน คือ สานัก
ราชบณั ฑติ และวัด ผู้สอนคอื ราชบณั ฑิต และพระภกิ ษุ หนังสือเรยี นสมยั สโุ ขทยั ยังไมเ่ ป็นมาตรฐาน
เดียวกัน แล้วแต่ผู้สอนจะเป็นผู้เขียนหนังสือเรียนข้ึนใช้กับลูกศิษย์ของตน ซ่ึงได้แก่การแจก
รูปตัวอักษร (สระ พยัญชนะ วรรณยุกต์) บนกระดานดาท่ีเรียกกันว่า เรียน นโม ก ข และมี
จดุ ประสงค์ในการเรียนเพื่อให้ลูกศิษย์จะอ่านออกเขียนได้ วรรณคดีท่ีใช้ในการเรียนมี 4 เรื่องได้แก่
ศลิ าจารึกของพ่อขุนรามคาแหงมหาราช สภุ าษิตพระร่วง ไตรภูมพิ ระรว่ งและตารบั ทา้ วศรีจุฬาลักษณ์

วตั ถุประสงค์

1. เพ่ือใหม้ คี วามรู้ความเขา้ ใจเกี่ยวกบั การจดั การศึกษาและหนงั สือเรยี นภาษาไทยในสมยั
สุโขทัย

2. เพอื่ ให้สามารถวเิ คราะห์เกีย่ วกบั สภาพสังคมวัฒนธรรมทป่ี รากฏในเน้ือหาของวรรณกรรม
ทใี่ ช้เป็นหนังสอื เรยี นสมยั สุโขทยั

สาระการเรียนรู้

1. การจัดการศึกษาสมัยสุโขทยั
2. สานักสอนหนังสือสมยั สุโขทัย
3. วรรณกรรมท่ใี ชเ้ รียนในสมยั สโุ ขทัย
4. หลักศลิ าจารกึ ของพ่อขุนรามคาแหงมหาราช
5. ภาษติ พระรว่ ง
6. ไตรภมู พิ ระร่วง
7. ตารบั ท้าวศรีจฬุ าลกั ษณ์
8. แบบเรียนสมยั สุโขทัย

กิจกรรมการเรยี นรู้

1. การบรรยาย
2. การอภปิ ราย

14

สื่อการสอน

1. เอกสารประกอบการสอน
2. โปรแกรม power point

การประเมนิ ผล

การมีสว่ นร่วมในการอภิปรายและการทาแบบฝกึ หดั บทท่ี 2

15

บทที่ 2
หนงั สอื เรยี นและวรรณกรรมสมยั สโุ ขทัย

ในสมยั สโุ ขทยั ชนชาติไทยเริ่มรวมกลุ่มชนเป็นอาณาจักรที่มั่นคงตั้งตนเป็นอิสระปลอดจาก
การปกครองของชนชาติอื่น ในการนี้ชนชาติไทยจาเป็นต้องเสริมสร้างวัฒนธรรมอันเป็นเอกลักษณ์
ของชนชาตดิ ังปรากฏในหลักฐานด้านประวัติศาสตร์ดงั น้ี

1. ฟ้นื ฟูพระพทุ ธศาสนาซึ่งเป็นนโยบายทางการปกครองอย่างหนึ่งท่ีพยายามจะนาเอา
หลักธรรมของพุทธศาสนาเข้ามาช่วยในการควบคุมสังคมและปรากฏว่าได้ผลกว่าระเบียบหรือ
กฎเกณฑ์ทต่ี ราขนึ้ บงั คบั เช่น กฎหมายหรือกฎระเบียบในรปู แบบอน่ื ๆเพราะเหตวุ ่าประชาคมมีความ
พึงใจและรู้สึกอิ่มเอมในรสพระธรรม อันมีผลให้สังคมอยู่กันอย่างสงบสุขโดยทุกคนมีความหวังใน
เน้ือนาบุญแห่งพระพุทธศาสนา อีกประการหนึ่งในสมัยสุโขทัยนั้นระเบียบข้อบังคับของประชาคม
เหมอื นกฎหมายนน้ั นา่ จะยังไม่ได้ตราขน้ึ เป็นระบบหรือเปน็ หลักฐานมากนัก ฉะนัน้ ทางฝ่ายอาณาจักร
จงึ พยายามใช้ข้อห้าม (ศีล) ข้อควรปฏิบัติ (ธรรม) ทางพุทธศาสนา ในการจรรโลงสังคมให้อยู่อย่าง
สงบสุข จงึ พบวา่ พ่อขุนรามคาแหงพยายามที่จะใช้ปรัชญาพุทธศาสนาส่ังสอนประชาชน ดังปรากฏ
ความในศลิ าจารึกหลักท่ี 1 ว่า

"พ่อขุนรามคาแหงน้ันหาเป็นท้าวเป็นพระยาแก่ไทยทั้งหลายหากเป็นครูอาจารย์
ส่งั สอนไทยทั้งหลายให้รบู้ ุญรู้ธรรมแท"้ (กรมศลิ ปากร. 2500:10)

ในสมัยสุโขทัยน้ี พ่อขุนรามคาแหงได้นิมนต์พระมหาเถรจากเมืองนครศรีธรรมราช
มาเผยแพร่พทุ ธศาสนา ในเมอื งสุโขทัยอีกดว้ ย ดงั ปรากฏอยู่ในศิลาจารึกหลักท่ี 1 ว่า "พ่อขุนรามคาแหง
กระทาโดย ทานแก่พระเถรสังฆราชปราชญ์เรียนจบปิฎกไตรยหลวงกว่าปู่ครูในเมืองน้ีทุกคน ลุกแต่
เมอื ง ศรีธรรมราชมา" การทีเ่ มอื งสุโขทัยมีปราชญ์เรียนจบปิฎกไตรยนั้น แสดงว่าพระเถระเหล่าน้ัน
ได้เล่าเรียนพระธรรมวินัยจนแตกฉาน ซ่ึงน่าจะเป็นภาษาบาลี ฉะนั้นพระเถระของเมืองสุโขทัย
ไมเ่ พยี งแตจ่ ะแตกฉานภาษาไทยเท่าน้นั ยังตอ้ งแตกฉานภาษาบาลีอกี ด้วย

2. พ่อขุนรามคาแหงประดษิ ฐ์อกั ษรไทยเป็นคร้ังแรกเมื่อ พ.ศ. 1826 ดังปรากฏความใน
ศลิ าจารึกหลักท่ี 1 ว่า

"เมื่อก่อนลายสือไทยนี้บ่มี 1205 (พ.ศ. 1826) ศกปีมะแม พ่อขุนขามคาแหงหาใคร่
ใจในใจแลใส่ลายสอื ไทยนี้ลายสอื ไทยนีม้ ีเพ่อื พอ่ ขนุ ผู้น้นั ใสไ่ ว้"

แสดงให้เห็นว่า เมื่อก่อนปี พ.ศ. 1826 คนไทยคงใช้อักษรอ่ืนๆ เขียนภาษาไทย เช่น
อกั ษรมอญโบราณ หรอื อักษรขอมโบราณเมื่อสังคมสุโขทัยใช้อักษรไทยกันแล้ว คงต้องมีสานักท่ีจะ
สอนอา่ นเขียนหนงั สือไทยแลว้ ในสมยั น้ันโดยเฉพาะวัดอันเป็นสถานเล่าเรียนของเด็กไทยมาแต่สมัย
โบราณ

นอกจากน้ียงั ปรากฏหลักฐานยนื ยนั วา่ อกั ษรไทยเรมิ่ มใี ชใ้ นปี พ.ศ. 1826 อกี แห่งหน่ึง
คอื ในหน้าต้นของหนงั สอื จินดามณี ฉบบั พระเจา้ อยหู่ วั บรมโกศวา่

"อันหน่ึงในจดหมายแต่ก่อนว่า ศักกราช 645 (พ.ศ. 1826) มะแมศก พรญารองเจ้า
ไดเ้ มืองสรสี ัชนาไลยแล้วแต่งหนงั สอื ไทย แลจไ่ ดแ้ ตง่ รปู ก็ดีแม่อกั ษรกด็ หี มไิ ด้วา่ ไวแ้ จ้ง อน่ึงแม่หนังสือ

16
แต่ ก.กา กน ฯลฯถึงเกย เมืองขอมก็แต่งมีอยู่แล้วเห็นว่าพญารองเจ้าแต่งรูปอักษรไทย" (กรมศิลปากร.
2500:158)

การจัดการศกึ ษาสมยั สโุ ขทยั

สานกั สอนหนงั สือสมยั สุโขทยั
การท่ีพ่อขุนรามคาแหงประดิษฐ์อักษรไทยขึ้นเมื่อ พ.ศ. 1826 น้ันเป็นปัจจัยสาคัญ
ที่ผลักดันให้คนไทยในสมัยน้ันได้เล่าเรียนอักษรไทยกันฉะน้ันจึงต้องมีการเรียนการสอนอักษรไทย
กันมากขึ้น (เพราะเป็นของเกิดขึ้นใหม่)ซึ่งน่าจะสันนิษฐานได้ว่า สานักสอนหนังสือสมัยสุโขทัยมี
2 แบบคอื
1. สานักราชบัณฑิต ในสมัยสุโขทัยน้ันถึงแม้ว่าไม่พบหลักฐานใดๆท่ีกล่าวถึงการเรียน
การสอน แตพ่ อจะสนั นษิ ฐานได้วา่ การเรียนในสมยั นั้นคงจะเปน็ แบบต่างสานักต่างจัดสอนกันเองคือ
สร้างแบบเรียนเองแบบฝึกหัดอ่านเอง การที่พ่อขุนรามคาแห่งประดิษฐ์อักษรไทยขึ้นมาใช้เป็น
แรงผลักดันใหช้ นชั้นสงู ตอ้ งเรียนรตู้ ัวอกั ษรใหม่ของไทยซึ่งแต่เดิมคงอ่านอักษรขอม หรืออักษรมอญ
ที่นามาใช้เขียนภาษาไทยได้ฉะน้ันจึงเช่ือว่า พ่อขุนรามคาแหงคงโปรดเกล้าฯให้สานักราชบัณฑิต
จดั การเรียนการสอนอักษรไทยแกช่ นชนั้ สูงในราชสานักรวมถึงบุตรธดิ าขนุ นางด้วยแตก่ ารจดั การเรียนใน
สมยั นั้นคงไม่เปน็ ระบบโรงเรียนเหมือสมัยปจั จบุ ัน
2. สานักเรียนที่วัด ประชาชนทั่วไปท่ีเรียกว่า ไพร่บ้านไทยเมืองน้ัน ผู้ที่สนใจเล่าเรียน
หนังสือคงจะต้องฝากตัวเป็นศิษย์วัดตามสานักปู่ครูเพ่ือศึกษาอักษรไทยนอกจากน้ันยังศึกษา
ศลิ ปวทิ ยาการตลอดจนปรัชญาพุทธศาสนาอีกด้วยถึงแม้ไม่พบหลักฐานเกี่ยวกับนักเรียนในสมัยน้ัน
กต็ าม แต่น่าเช่อื ถอื ได้ว่าลูกหลานประชาชนท่ัวไปประสงคจ์ ะเรียนหนงั สือต้องนามาฝากตัวไว้กับวัดท่ี
เจา้ ตวั ศรทั ธาในเรอื่ งสานักเรียนสมยั สุโขทัยนี้หนังสอื ประวัติกระทรวงศึกษาธิการกล่าวว่า "การศึกษา
ในสมยั สโุ ขทัยวิชาที่เรียน ได้แก่ ภาษาบาลี ภาษาไทย และวิชาสามัญ ช้ันต้นสานักเรียนมี2 แห่ง คือ
วัดกับสานกั ราชบณั ฑิตวัดเป็นทเี่ รยี นของบรรดาบุตรหลานของข้าราชการและประชาชน ท่ัวไปส่วน
สานกั ราชบัณฑิตนน้ั เป็นที่เรียนของเจ้านายและบุตรหลานข้าราชการ ครูผู้สอนได้แก่ พระภิกษุสงฆ์
และราชบัณฑิตตา่ งๆ (เบญ็ จวรรณ สนุ ทรากูล. 2518:3)

วรรณกรรมท่ใี ชเ้ รียนในสมยั สโุ ขทัย

หนังสอื เรียนสมยั สุโขทยั นน้ั คงไมเ่ ปน็ มาตรฐานเดยี วกันเหมอื นปัจจุบัน กล่าวคือพระภิกษุ
ผู้สอนจะเป็นผู้เขียนหนังสือเรียนขึ้นใช้กับลูกศิษย์ของตน ได้แก่แจกรูปตัวอักษร (สระ พยัญชนะ
วรรณยกุ ต์) บนกระดานดาท่ีเรยี กกนั ว่า เรียน นโม ก ข และให้ลูกศิษย์จะอ่านออกเขียนได้หนังสือท่ี
จะให้ลูกศษิ ย์ฝึกฝนในระดบั สูงขึน้ นา่ จะมีอีกเล่มหนึ่งซ่ึงแต่ละสานักเรียนก็คงใช้ไม่ตรงกัน (ไม่พบว่า
หลงเหลืออยใู่ นสมยั ตอ่ มา)

แต่อย่างไรก็ตาม การเรียนภาษาไทยนั้นคงจะเรียนเป็นเบื้องต้นส่วนผู้ที่ต้องการศึกษา
ในระดับท่ีสูงกว่าน้ีน่าจะเรียนภาษาบาลี (มักใช้อักษรขอมเขียน) เพ่ือจะศึกษาพระไตรปิฎกและ
สรรพวทิ ยาการสาขาอ่ืน ๆ เชน่ โหราศาสตร์ แพทย์ ฯลฯ นักปราชญ์ในสมัยสุโขทัย ส่วนใหญ่จัดเจน
ในคัมภีร์พทุ ธศาสนามาก ดังมีผลงานวจิ ัยปรากฏอยู่ก็คือ ไตรภูมิพระร่วง (แต่งข้ึนสมัยพระยาลิไทย)

17
จากผลงานช้ินนี้แสดงให้เห็นว่า นักปราชญ์สมัยสุโขทัยแตกฉานในภาษาบาลีอย่างมาก ฉะนั้น
จึงน่าเช่ือได้วา่ สานักราชบณั ฑติ และสานกั วดั คงมกี ารสอนภาษาบาลีโดยทวั่ ไปทัง้ ระดบั เบอ้ื งตน้ และ
ระดบั สูง

สมยั สโุ ขทยั มีวรรณคดที ่ีสาคัญหลายเรือ่ งแตเ่ นื่องจากระยะเวลาทผี่ า่ นมานาน ประกอบกับ
ผ้รู ู้หนังสือมีจานวนน้อย จึงเป็นเหตุให้วรรณคดีสูญหายไปมาก ท่ีเหลือปรากฏอยู่ถึงปัจจุบันมีเพียง
4 เรื่องได้แก่ ศิลาจารึกของพ่อขุนรามคาแหงมหาราช สุภาษิตพระร่วง ไตรภูมิพระร่วงและตารับ
ทา้ วศรจี ุฬาลักษณ์

ศลิ าจารกึ ของพ่อขนุ รามคาแหงมหาราช

ศิลาจารึกของพ่อขุนราชคาแหงมหาราช เป็นศิลาจารึกหลักที่ 1 ซ่ึงถือว่าเป็นหลักฐาน
ทางประวัติศาสตร์ท่ีสาคัญที่สุดของชนชาติไทยมีลักษณะเป็นแท่งสี่เหล่ียมยอดมน สูงประมาณ
1.11 เมตร กว้างด้านละ 35 เซนติเมตรมีตัวอักษรจารึกข้อความไว้ทั้งส่ีด้านนักภาษาศาสตร์จัดให้
ศิลาจารึกเปน็ วรรณคดีเรอ่ื งแรกซงึ่ ใช้ภาษาไทยทเ่ี ก่าท่สี ุดและเป็นสานวนภาษาสมัยสุโขทัยท่ีบริสุทธ์ิ
โดยมิได้ถูกต่อเติมเสริมแต่งใด ๆเน่ืองเพราะจารึกไว้ในหลักศิลา นักประวัติศาสตร์ได้สันนิษฐานว่า
ศลิ าจารึกหลักที่ 1 น้ี จารึกเมื่อประมาณ พ.ศ. 1835 ซึ่งน่าจะเป็นปีเดียวกันกับท่ีพ่อขุนรามคาแหง
มหาราชทรงมีรบั สั่งให้สร้างพระแท่นมนังคศิลา หรือ "ขดารหิน" ซ่ึงทั้งขดารหินและหลักจารึกเป็น
การสรา้ งจากหนิ จงึ นา่ จะทาในคราวเดยี วกันหรอื ในระยะเวลาทใ่ี กลเ้ คียงกัน แต่ได้มนี ักประวัติศาสตร์
บางท่านใหค้ วามเห็นว่าศิลาจารึกหลักน้ีอาจจะสร้างข้ึนในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นนี้เอง แล้วจารึก
เน้ือหากล่าวถงึ เหตกุ ารณ์ในสมยั สโุ ขทยั อย่างไรก็ตามขณะนย้ี ังขาดหลักฐานการพสิ จู นด์ ้วยวิธีการทาง
วิทยาศาสตร์และยังไม่มีการสรุปผลอย่างแน่นอน ดังนั้น จึงคงยึดข้อมูลเดิมว่า "ศิลาจารึกหลักนี้
สรา้ งข้ึนในสมยั สุโขทยั "ไปจนกวา่ จะมีการประกาศเปลี่ยนแปลงขอ้ มลู อย่างเปน็ ทางการ

ประวัติการค้นพบพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อครั้งที่ยังทรงดารง
พระอิสริยยศเป็นเจ้าฟ้งมงกุฎ และผนวชอยู่ที่วัดราชาธิวาสได้เสด็จประพาสเมืองเหนือใ นปี พ.ศ.
2376 ไดท้ รงพบศิลาจารึกหลักน้ีและพระแท่นมนังคศิลา ณ บริเวณปราสาทพระราชวังเก่าสุโขทัย
เม่ือเสด็จกลับได้ทรงย้ายศิลาจารึกและพระแท่นมนังคศิลาลงไว้ในวัดราชาธิวาสแล้วย้ายไปไว้ที่
วัดบวรนิเวศคร้ันพระองค์เสด็จข้ึนครองราชย์แล้ว ได้โปรดเกล้าฯ ให้นาไปประดิษฐา น ณ
วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ในพระบรมมหาราชวัง ต่อมาช่วงปลายปี พ.ศ. 2466 พระบาทสมเด็จ
พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯให้นาศิลาจารึกหลักนี้ไปรวมไว้กับศิลาจารึกหลักอ่ืนๆ
ในหอสมุดแห่งชาติ ปัจจุบันศิลาจารึกหลักนี้อยู่ท่ีห้องแสดงพิพิธภัณฑ์สมัยสุโขทัย พิพิธภัณฑสถาน
แห่งชาติกรุงเทพมหานคร และพระแท่นมนังคศิลาเป็นพระแท่นสาหรับประดิษฐานเศวตฉัตรใน
พระทีน่ ่ังดสุ ิตมหาประสาท

1. ผแู้ ต่ง เมื่อพจิ ารณาจากเนือ้ หาสาระและสานวนภาษาท่ีใช้ในศิลาจารึกแล้วอาจแบ่ง
ออกไดเ้ ป็น2ตอนคอื

ตอนท่ี 1 สนั นษิ ฐานวา่ จารึกตามข้อความจากพระโอษฐข์ องพ่อขนุ รามคาแหง

18
ตอนที่ 2 น่าจะเปน็ การจารกึ ของเหล่านกั ปราชญร์ าชบัณฑติ แห่งกรุงสุโขทยั โดยพจิ ารณา
จากเนอ้ื หาทีพ่ รรณนาถงึ สภาพเหตกุ ารณ์บา้ นเมือง สภาพความเป็นอยู่ ตลอดจนการสดุดีพระปรีชา
สามารถของพ่อขนุ รามคาแหง
ลักษณะการแต่งเน้ือหามีลักษณะเป็นร้อยแก้ว บางตอนมีลีลาท่ีคล้องจอง มีการใช้
คาโดด ใช้ประโยคสัน้ ๆ กระชับ กะทดั รดั ชัดเจน มีคาซา้ และความซา้ ทาใหม้ จี งั หวะ เกดิ ความไพเราะ
ซึ่งถอื ว่าลักษณะเฉพาะนเ้ี ป็นความหมดจดงดงามของสานวนภาษาสมัยสุโขทัย จะเห็นได้ว่าใจความ
บางตอนเป็นท่รี ูจ้ ักและยงั นามาใชอ้ ยา่ งแพรห่ ลายอยูใ่ นปจั จบุ นั เชน่ ….. เพือ่ นจูงวัวไปค้า ข่ีม้าไปขาย
ใครจักใครค่ า้ ช้างคา้ ใครจักใครค่ ้าม้าค้าใครจกั ใคร่ค้าเงอื นคา้ ทองคา้ ไพรฟ่ า้ หนา้ ใส…
2. สาระสาคญั หลักศิลาจารึกของพ่อขุนรามคาแหงมหาราช มีข้อความอยู่ท้ัง 4 ด้าน
ด้านที่ 1 และ 2 มีจารึกด้านละ 35 บรรทัด ส่วนด้านท่ี 3 และ 4 มีด้านละ 27 บรรทัด รวมเป็น
124 บรรทดั สาระสาคญั แบง่ ได้เปน็ 3 ตอน ดงั น้ี
ตอนท่ี 1 เป็นพระราชประวัติของพ่อขุนรามคาแหงท่ีทรงเล่าโดยใช้สรรพนามแทน
พระองค์ว่า "กู"กลา่ วถึง พระนามของพระราชบดิ า พระราชมารดา และพระเชษฐา ส่วนพระนามว่า
พระรามคาแหงทรงได้รบั จากการท่ีชนช้างชนะขุนสามชน ตลอดจนพระราชจริยาวัตรท่ีทรงปฏิบัติ
ตอ่ พระราชบดิ า พระราชมารดา และพระเชษฐาจนเสดจ็ ขึ้นครองราชย์
ตอนท่ี 2 เป็นการพรรณนาถึงความเจริญรุ่งเรืองในด้านต่าง ๆของกรุงสุโขทัยด้าน
เศรษฐศาสตร์ มีการค้าอย่างเสรี ด้านนิติศาสตร์ มีกฎหมายมรดก การตัดสินความด้านรัฐศาสตร์
มีการปกครองแบบพ่อปกครองลูก ด้านเกษตรกรรม มีการปลูกต้นไม้ มีบ่อน้า ด้านสังคมศาสตร์
มีขนบธรรมเนียมประเพณีวัฒนธรรม ความเป็นอยู่ที่ดีงาม มีความศรัทธาในพุทธศาสนา
ด้านสถาปัตยกรรมและปฏิมากรรม มีการสร้างวิหารและพระพุทธรูป ความเช่ือการสร้างขดารหิน-
มนังคศลิ าบาตร พระราชกรณยี กิจ และดา้ นภาษาศาสตร์ มีการประดิษฐ์อกั ษรไทย
ตอนท่ี 3 เป็นการสรรเสริญพระเกียรติคุณของพ่อขุนรามคาแหงว่าทรงเป็นกษัตริย์
ของชาวไทยเป็นครูอาจารยส์ งั่ สอนคนไทยใหร้ ปู บญุ - รธู้ รรม ให้ฉลาด- กลา้ หาญทรงปราบขา้ ศกึ จนทาให้มี
อาณาเขตกว้างขวางและดูแลราษฎรโดย"….ชอบดว้ ยธรรมทกุ คน"
3. คุณค่าท่ีไดร้ ับ ศลิ าจารึกพ่อขุนรามคาแหงมหาราชเปน็ หลักฐานอันทรงคุณค่าท่ีจารึก
ประวัติศาสตรข์ องชนชาตไิ ทยในดนิ แดนสวุ รรณภมู ินจ้ี ากเน้ือหาที่จารกึ ให้ความร้ใู นดา้ นต่างๆ ได้แก่
3.1 ดา้ นภาษาศลิ าจารึกใหข้ อ้ มลู ทางภาษาทสี่ าคญั คือ

3.1.1 การประดิษฐ์อักษรไทย หรือ "ลายสือไทย" ของพ่อขุนรามคาแหง
มหาราช ในปี 1205มหาศักราชซ่งึ ตรงกบั ปพี ทุ ธศกั ราช1826

3.1.2 วิธีการเขียนสระและพยัญชนะในบรรทัดเดียวกัน และมีวรรณยุกต์
2 รูป ได้แกว่ รรณยกุ ต์เอกเขียนเปน็ รูปเอกและวรรณยกุ ตโ์ ทเขียนเป็นรูปกากบาท

3.2 ดา้ นประวตั ศิ าสตร์ขอ้ ความในจารึกนับเปน็ หลักฐานที่สาคัญทางประวัติศาสตร์
และใชเ้ ป็นข้อมลู นาไปอา้ งองิ ได้ในการศกึ ษาคน้ คว้าเกย่ี วกบั ประวตั ิศาสตร์ไทยสมัยสุโขทัย เชน่

พระนามของพระราชบิดา, พระราชมารดา, และพระเชษฐา "พ่อกูช่ือศรีอินทราฑิตย์
แม่กูช่ือนางเสอื ง พี่กูช่ือบานเมอื ง…."

19
3.3 ด้านกฏหมายและการปกครอง ให้ความรู้ ดังน้ี

3.3.1 การยกเว้นภาษแี ละให้เสรที างการค้า
3.3.2 การใหม้ รดกตกทอดแกท่ ายาท
3.3.3 การตัดสนิ ความอยา่ งยตุ ธิ รรม
3.3.4 การใหก้ รรมสิทธ์ิในทรพั ยส์ ิน
3.3.5 การปกครองแบบพอ่ ปกครองลกู
3.3.6 การบรหิ ารบ้านเมือง
3.4 ด้านการเกษตรเช่น
3.4.1 การปลกู ตน้ ไม้
3.4.2 การชลประทาน
3.5 ด้านขนบธรรมเนียมประเพณี เชน่
3.5.1 ประเพณกี รานกฐนิ
3.5.2 ประเพณีการเผาเทียนเลน่ ไฟ
3.5.3 ประเพณกี ารทาบุญในวันพระ
3.6 ด้านศิลปกรรมศิลปกรรมสมยั สโุ ขทัยมคี วามงดงามและมเี อกลักษณอ์ ย่างเดน่ ชัด
ซึ่งยงั คงเหลอื หลกั ฐานบางส่วนไวใ้ ห้เห็นถงึ ความเจริญร่งุ เรืองดา้ นต่างๆ ในยคุ น้ันได้แก่
3.6.1 สถาปัตยกรรมมกี ารก่อสร้างส่ิงที่สาคัญ เช่น

1) การสร้างวหิ ารและเจดยี ์
2) การสร้างบา้ นเมือง
3) การสรา้ งขดารหินทกี่ ลางปา่ ตาลในปมี หาศกั ราช 1214
3.6.2 ประติมากรรมพระพุทธรูปสุโขทัยจัดว่ามีพุทธลักษณะท่ีงดงามเป็น
เลิศในเชงิ ศลิ ปะ คือมพี ระพกั ตร์รปู ไข่ พระวรกายบาง และพระรัศมีเปน็ เปลวเพลิง
3.6.3 ดนตรมี ีการกล่าวถงึ ดนตรใี นงานบุญกรานกฐิน
3.7 ด้านศาสนาและพิธกี รรมความเชอื่ มีหลกั ฐาน
3.7.1 ชาวสโุ ขทัยนบั ถือศาสนาพทุ ธ
3.7.2 ความเช่อื เรื่องผีและพธิ ีไหว้ผี

20

ภาพประกอบที่ 2.1 หลักศลิ าจารกึ ของพอ่ ขนุ รามคาแหง

สภุ าษติ พระรว่ ง (บญั ญตั พิ ระร่วง)

สภุ าษิตพระร่วง เรียกอีกช่ือหน่ึงว่า บัญญัติพระร่วงเป็นมรดกตกทอดมาสู่อนุชนรุ่นหลัง
โดยวิธีการท่องจานามาใชอ้ บรมสง่ั สอนลูกหลานสบื ต่อกันหลายช่วั อายคุ น ดว้ ยเหตุนี้จึงทาให้สานวน
ภาษาท่ใี ชค้ ลาดเคลื่อนผดิ แปลกแตกต่างไปจากสานวนในศลิ าจารกึ ของพอ่ ขุนรามคาแหงจวบจนกระทั่ง
พระบาทสมเด็จพระน่ังเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 ได้โปรดให้มีการประชุมจารึก ณ วัดพระเชตุพน
วิมลมงั คลาราม (วดั โพธ)ิ์ และได้มีการประชุมชาระสานวนแล้วจารกึ ไว้ที่ผนังด้านใน หน้าพระมหาเจดีย์
องค์เหนอื นบั แตน่ ัน้ มา สานวนในสภุ าษติ พระรว่ งจงึ ยุติการเปลีย่ นแปลงต่อมาไดม้ ีการจัดพิมพ์สุภาษติ
พระร่วงไว้ในประชุมจารกึ วดั พระเชตุพน ฯฉบับหอพระสมดุ วชริ ญาณ

1. ผู้แต่ง สันนิษฐานว่า สุภาษิตพระร่วงเป็นคาสอนของพ่อขุนรามคาแหงมหาราช
ตามพระบรมราชาธิบายของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลท่ี 6 ที่ทรงแสดงไว้ใน
ตานานเสือป่า ร.ศ. 130 ว่า "… เข้าใจว่าพระร่วงในคาสุภาษิตพระร่วงน้ันคงหมายถึงพ่อขุนรามคาแหง
มากกว่าองค์อ่ืนเพราะในรัชกาลของพระองค์ชาวไทยพึ่งหลุดจากแอกขอมมาใหม่ๆ ฉะน้ันจึงต้อง
รบี เรง่ รบั ปรุง วัฒนธรรมให้เท่าเทียมและดียิ่งกว่าขอมสิ่งใดท่ีจาเป็นต้องเปลี่ยนให้เป็นของไทยได้ก็
ตอ้ งรบี ทา เช่น ตวั หนังสือเปน็ ตน้ "

2. ลักษณะการแต่ง การแต่งเป็นแบบร่ายโบราณซึ่งเป็นคากานท์เก่าแก่มิได้มีข้อบังคับ
มากนกั ของเดิมคงไมม่ ีสัมผัสอย่างถกู ตอ้ งตามแบบฉันทลักษณก์ ารขดั เกลานา่ จะมใี นภายหลังเพื่อให้
ถกู ตอ้ งตามแบบรา่ ยสุภาพ มีสัมผสั ส่งทา้ ยวรรคและมีสมั ผัสรบั เช่ือมในตอนต้นของวรรค ต่อไป และ
จบดว้ ยโคลง 2 สุภาพแลว้ ตอ่ ทา้ ยด้วยโคลงกระทูอ้ ีก 1 บทสาหรับโคลงกระท้นู ้เี ขา้ ใจว่าแตง่ ขนึ้ ในสมยั
รชั กาลที่ 3 เม่อื คราวที่มกี ารประชุมจารึก ณ วดั พระเชตพุ นวิมลมังคลารามซ่ึงกล่าวไวใ้ นตอนจบว่า

บัณ เจิดจาแนกแจง้ พสิ ดาร ความเอย
ฑิต ยุบลบรรหาร เหตุไว้

21

พระ ปน่ิ นัคราสถาน อดุ รสขุ ไทยนา
ร่วง ราชนามนไ้ี ด้ กล่าวถอ้ ยคาสอน
(คัดจากประชุมจารกึ วดั พระเชตุพนฯ)
3. สาระสาคัญ ข้อความในสุภาษิตพระร่วง เป็นหลักคาสอนสาหรับการดารงชีวิตซึ่ง
ครอบคลุมการปฏิบัตงิ านในทกุ ๆ ดา้ น เช่น การศกึ ษาหาความรู้การปฏิบัติตนตอ่ บุคคลอ่นื การวางตวั
การครองเรอื น คณุ ธรรมต่าง ๆ เป็นต้นคาสอนกลา่ วถงึ เรอื่ งตา่ งๆ คละกนั ไป ไมไ่ ด้แยกกล่าวเปน็ ดา้ น ๆ
เนื้อหาเป็นการแนะนาส่ังสอนใหป้ ฏิบตั ติ ามและการหา้ มประพฤติในส่ิงท่ีไม่ควรใช้คาสอน
อยา่ งตรงไปตรงมา ถอ้ ยคาสน้ั ๆ กะทดั รดั ชดั เจน เนอ้ื ความสว่ นใหญ่จบภายในวรรคคาสอนบางเรือ่ งมี
2 วรรค คลอ้ งจองกนั จงึ เปน็ คาคมทจี่ ดจาได้ง่ายและมีอิทธพิ ลตอ่ กวียคุ หลังอย่างมากจนนาคาสอนไป
ใชแ้ ทรกอยใู่ นผลงานทม่ี ชี ื่อเสยี งหลายเรือ่ งในสมัยต่อมา
ตวั อยา่ งคาสอนในสภุ าษิตพระรว่ ง
1. การศึกษาหาวชิ าความรูเ้ ชน่
เมอ่ื นอ้ ยให้เรียนวชิ า ให้หาสนิ เมื่อใหญ่
อย่างปองเรียนอาถรรพณ์ พลนั ฉบิ หายวายม้วย…
2. การปฏบิ ัติตนตอ่ บคุ คลอนื่ เช่น
ผูใ้ หญ่ อยา่ งน่ังชิดผู้ใหญ่….. อย่าขัดแข็งผู้ใหญ่
ผเู้ ถา้ สัง่ จงจาความ….. จงนบนอบผู้ใหญ่….
3. แง่คดิ ในการดาเนินชีวิต เช่น
ไปเรือนทา่ นอย่านงั่ นาน การเรือนตนเรง่ คิด…..
อยา่ โดยคาคนพลอด เข็นเรอื ทอดทางถนน….
4. แง่คดิ ในการครองเรอื นเชน่
อยา่ ยลเย่ยี งถ้วยแตกมติ ิด จงยลเยย่ี งสาฤทธแิ์ ตกมิเสีย….
ภายในอยา่ นาออก ภายนอกอยา่ นาเขา้ ….
5. คาสอนดา้ นคุณธรรม เช่น
ปลูกไมตรีอยา่ รรู้ ้าง สร้างกุศลอย่างรู้โรย….
โทษตนผิดราพึง อย่างคนึงถึงโทษทา่ น….
4. คณุ ค่าทไี่ ดร้ บั ในสมัยก่อนผู้ท่จี ะรบั ราชการตอ้ งเรยี นรู้สภุ าษิตพระรว่ งดว้ ยแล้วนาไปใช้
ในการอบรมส่ังสอนถึงวิธีทางการดาเนินชีวิตและการดารงตนในสังคมตามทางท่ีถูกที่ควร
นบั ไดว้ ่าสภุ าษติ พระร่วงมอี ทิ ธิพลตอ่ ความคดิ ของกวีจนนาเอาคาสอนมาเผยแพร่ด้วยการแทรกไว้ใน
ผลงานกวเี ป็นจานวนมากเชน่
เข้าเถ่อื นอย่าลมื พร้า
อย่าตปี ลาหน้าไซ
ส้เู สยี สนิ อย่าเสียศักด์ิ
ผิจะจับจอ้ งจงม่ันผจิ ะคั้นค้ันจนตาย
ภายในอย่านาออก

22
สาหรับการดารงชีวิตในยุคปัจจุบัน คาสอนต่าง ๆในสุภาษิตพระร่วงก็ยังนามาใช้ได้มิได้
ลา้ สมยั แม้กาลเวลาจะลว่ งเลยมากว่าเจด็ รอ้ ยปแี ลว้ ก็ตาม ดังคาสอนทวี่ า่
1. ของแพงอย่ามักกิน… ซึ่งเหมาะกับสมัยนี้มากเพราะในยุควิกฤตเศรษฐกิจท่ีแทบทุก
ครัวเรอื นประสบปญั หาทางการเงนิ จาตอ้ งประหยดั เรือ่ งอาหารการกนิ จึงควรนาไปใช้อบรมลูกหลานว่า
"อย่าชอบกนิ ของแพง"ให้กินของดีราคาถูกท่เี ปน็ ประโยชนต์ อ่ ร่างกาย
2. อย่าผกู มิตรคนจร…. ปจั จุบัน เรายงั สอนลกู หลายตงั้ แตย่ ังเดก็ อยู่ว่า อย่าคบคนจร หรอื
คนแปลกหน้า เช่นอย่าคบคนแปลกหน้า อย่าไว้ใจคนแปลกหน้า หรืออย่าคบคนจรนอนหมอนหมิ่น
เป็นตน้

ไตรภมู ิพระร่วง (เตภมู ิกถา)

ไตรภมู พิ ระร่วงเดิมเรียกว่า เตภมู ิกถาจัดว่าเป็นวรรณคดที างศาสนาท่ีใช้ภาษาไทยแบบเก่า
ในสมัยสโุ ขทยั วรรณคดเี ร่อื งนี้สะท้อนให้เห็นถึงความเชื่อถือ ศรัทธาเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาจนมี
อิทธพิ ลต่อจติ รกรท่บี รรจงฝากผลงานทางจิตรกรรมฝาผนงั เป็นเรอื่ งราวเก่ียวกับพทุ ธศาสนาปรากฎอยู่
ตามผนงั โบสถ์ทั่วเมอื งไทยตราบกระทัง่ ทกุ วันน้ี

1. ผแู้ ตง่ พระมหาธรรมราชาลิไทหรือพระยาลไิ ทย กษัตรยิ แ์ หง่ กรุงสุโขทัยทรงพระราชนิพนธ์ไว้
เม่ือเสวยราชยไ์ ด้ 6 ปี

2. ลักษณะการแต่ง การแตง่ เป็นความเรียงรอ้ ยแก้วแบบพรรณนาโวหารพระราชนิพนธน์ ี้
รวบรวมค้นควา้ จากคัมภีร์ในพระพุทธศาสนา จานวนไม่นอ้ ยกวา่ 30 คมั ภรี ์

3. สาระสาคัญ ไตรภูมิพระร่วงเป็นเรื่องที่มีเน้ือหาเก่ียวกับภูมิท้ังสามหรือแดนทั้งสาม
ได้แก่

3.1 กามภูมิ หมายถงึ ภมู ิทย่ี ังข้องเก่ยี วอยู่กับกามตัณหา คอื ยังมีโลภ- โกรธ- หลง -
รัก- ใคร่- สุข-ทุกข์ กามภูมินี้มีท้ังแดนทุกข์ และ แดนสุข ผู้ท่ีเกิดในภูมิต่างๆ เป็นผลมาจากกรรม
ของตน

3.2 รูปภูมิเป็นภูมิที่เป็นแดนสุขซึ่งไม่มีเรื่องของกามเป็นที่อยู่แห่งรูปพรหมหรือ
พรหมมรี ูป

3.3 อรูปภูมิ เป็นภูมแิ ดนสขุ ของอรูปพรหม คอื พรหมทไ่ี ม่มรี ปู มแี ต่จติ เน้นเร่ืองทาง
ไปสกู่ ารดับทุกขท์ ้ังสนิ้ คอื พระนพิ พานอันเป็นจดุ มงุ่ หมายที่สูงสุดของชีวิต

4. คุณค่าท่ีได้รับ พระราชนิพนธ์ไตรภูมิพระร่วงนับเป็นผลงานการศึกษาค้นคว้าทาง
พุทธศาสนาทีม่ ีคณุ ค่าอยา่ งยงิ่ ต่อพทุ ธศาสนกิ ชนชาวไทยเน่ืองจากศาสนาพุทธเป็นศาสนาประจาชาติ
แล้วยังมคี ณุ ร่าด้านอนื่ ๆอกี เช่น

4.1 คณุ คา่ ต่องานกวีนิพนธ์ ไตรภูมิพระร่วงเป็นวรรณคดีพุทธศาสนาท่ีเก่าแก่ท่ีสุด
ของไทยจึงมีอิทธิพลต่อความรู้และศรัทธาความเช่ือถือในพุทธศาสนาของกวีส่วนใหญ่ดังปรากฏใน
งานนิพนธเ์ ชน่

การผดิ ศลี 5 ทาให้ตกนรก

23
4.2 คณุ คา่ ดา้ นศลิ ปกรรม ไตรภมู พิ ระร่วง มีอิทธพิ ลอยา่ งเด่นชดั ตอ่ จิตรกรรมฝาผนงั
และประติมากรรมที่เป็นรูปป้ันท้ังหลายภายในวัดดังที่ปรากฎให้เห็นเกี่ยวกับความเช่ือเร่ือง
นรก-สวรรคซ์ ่ึงสว่ นใหญ่เปน็ ความรู้ทไ่ี ดจ้ ากในไตรภมู ิพระร่วง
4.3 คุณค่าตอ่ การดาเนินชีวติ เน้ือหาในไตรภมู ิพระรว่ ง พรรณนาถึงภูมิต่างๆ ไว้โดย
ละเอยี ด เพ่ือนามาใชอ้ บรมสั่งสอนให้ผู้คนมศี ลี ธรรมรู้จกั บาปบญุ คุณโทษ

ตารบั ทา้ วศรจี ฬุ าลกั ษณ์ (นางนพมาศ)

ตารับท้าวศรีจุฬาลักษณ์เรียกอีกชื่อหน่ึงว่า นางนพมาศ หรือ เรวดีนพมาศ เป็นเรื่องท่ี
แตง่ ขน้ึ ในสมยั สุโขทยั แต่ถกู แตง่ เติมเสรมิ ตอ่ ในภายหลังอกี มากมายหลายแหง่ จนทาให้สานวนแตกต่าง
ไปจากสานวนในศิลาจารึกและไตรภูมิพระร่วงแม้เนื้อหาจะยังมีเค้าเรื่องและสานวนเดิมอยู่บ้างแต่
เน่ืองจากเป็นมรดกตกทอดมาด้วยวิธีการจดจาสืบต่อกันหลายช่ัวคนจนทาให้บางช่วงบางตอน
ขาดหายไปผู้รบั ชว่ งตอ่ มาจงึ แต่งเพม่ิ โดยเอาเรือ่ งราวท่ีเกิดขึ้นในสมยั หลังเติมตอ่ เขา้ ไปใหค้ รบถ้วนจงึ มี
หลายตอนเป็นเร่ืองใหมส่ านวนใหม่

1. ผแู้ ตง่ นางนพมาศเปน็ ธิดาพระศรมี โหสถและนางเรวดตี ามประวตั เิ ปน็ หญิงรูปงามและ
มีความฉลาดเป็นเลิศ ได้รับการอบรมส่ังสอนจากบิดามารดาจนมีความรอบรู้ในด้านต่างๆ
นางนพมาศได้ถวายตวั เป็นพระสนมในพระรว่ งเจ้าซง่ึ น่าจะหมายถึง พระมาหาธรรมราชาลิไท ต่อมา
ไดร้ บั บรรดาศักดิเ์ ปน็ ทา้ วศรจี ฬุ าลกั ษณต์ าแหนง่ พระสนมเอก

2. ลักษณะการแต่ง คานาตอนแรกเป็นโคลงสี่สุภาพเนื้อหาเป็นความเรียงร้อยแก้ว
แบบพรรณนาโวหาร บางตอนแทรกคาประพันธ์ซึ่งน่าจะเป็นการแต่งเพ่ิมเติมภายหลัง ทั้งนี้เพราะ
ฉันทลักษณเ์ ริม่ มีใช้แตง่ ในสมัยอยธุ ยา สาหรับนิทานตา่ งๆ ที่นามาแทรกเพื่ออบรมสั่งสอนผู้หญิงน่าจะ
เพ่มิ ในสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น

3. สาระสาคญั เนอ้ื หาเดมิ ไม่ทราบแน่ชัดว่ามีอยู่เท่าใด จากใจความแบ่งสาระสาคัญได้
เปน็ 5 ตอนคอื

ตอนท่ี1 วา่ ด้วยชาติภาษาตา่ งๆ
ตอนท่ี2 ยอพระเกียรติพระร่วงเจ้าและกล่าวถงึ ชวี ติ ทั่วไปของชาวสโุ ขทยั
ตอนท่ี3 วา่ ด้วยเรือ่ งเกีย่ วกบั พุทธศาสนา ศาสนาพราหมณ์และลทั ธิศาสนาอนื่ ๆ
ตอนท่ี4 ว่าด้วยประวัตินางนพมาศ จนถึงถวายตัวเปน็ พระสนมของพระร่วงเจ้าปฏิบัติ
หนา้ ทเี่ ป็นท่โี ปรดปราน กลา่ วถึงคุณธรรมความประพฤตขิ องสนมและอดุ มคตใิ นการปฏบิ ตั ิราชการ
ตอนท่ี5 วา่ ด้วยแบบแผนพระราชพิธีต่าง ๆ
4. คุณค่าทไี่ ดร้ ับ
4.1 คณุ ค่าทางดา้ นวัฒนธรรมประเพณีเน้ือหาเกย่ี วกับขนบธรรมเนยี มประเพณีและ
พระราชพิธีต่าง ๆยงั คงมีเคา้ ของเดมิ ซ่ึงเปน็ ประโยชนอ์ ยู่ ด้วยเหตุน้พี ระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า
เจ้าอยู่หัวจึงยังทรงนามาใช้เป็นหลักฐานสาคัญอ้างอิงในขณะที่ทรงพระราชนิพนธ์พระราชพิธี
สิบสองเดอื น

24
4.2 คุณค่าในการนามาใช้อบรมสง่ั สอนกลุ สตรเี ช่น

คาสอนของแม่
การปฏิบตั ิงานเปน็ พระสนม
การแสดงความจงรักภักดี
สรปุ ได้ว่า วรรณคดสี มยั สโุ ขทยั ทั้ง 4 เร่ือง ได้แก่ศิลาจารึกของพ่อขุนรามคาแหงมหาราช
สภุ าษิตพระรว่ ง ไตรภูมิพระร่วงและตารับท้าวศรีจฬุ าลกั ษณ์ ทง้ั ในด้านประวตั ิศาสตร์ ดา้ นศิลปกรรม
ด้านศาสนาตลอดจนดา้ นขนบธรรมเนยี มวฒั นธรรมประเพณตี า่ งๆทสี่ บื ทอดกันมาจนถึงปัจจบุ ัน

บทสรุป

ศลิ าจารกึ ของพ่อขนุ รามคาแหงมหาราชว่าพ่อขุนรามคาแหงทรงประดิษฐ์อักษรไทยหรือ
ลายสือไทเม่ือ พ.ศ.1826 ย่อมเป็นส่ิงบ่งช้ีให้เห็นว่าสมัยสุโขทัย มีการเรียนการสอนภาษาไทยแล้ว
แต่ยงั ไมป่ รากฏหลักฐานการค้นพบแบบเรียนสมัยสุโขทัยทใี่ ช้สาหรบั สอนภาษาไทย อาจสันนษิ ฐานได้
เป็นสองทางว่า "แบบเรียนไทยสมัยสุโขทัย คงจะเป็นแบบเรียนที่เป็นภาษาอื่น เช่น ภาษาบาลี
ภาษาเขมร เปน็ ต้น และอาจสูญหายไปหรือยังค้นไม่พบทางหนึ่ง หรืออีกทางหนึ่งก็อาจเป็นไปได้ว่า
แบบเรียนตา่ งๆ ครผู สู้ อนเปน็ ผู้กาหนดโดยนาเอาศิลาจารึก และพระราชนิพนธ์ต่างๆ ในสมัยนั้นมา
ศึกษาและเรยี นสบื ตอ่ กันมาด้วยวธิ ที ่องจา"

จากข้อมูลทม่ี อี ย่ใู นขณะนี้จงึ พอสรปุ ไดว้ ่า
1. แบบเรียนภาษาไทยสมัยสุโขทัยอาจจะมแี ต่สูญหายไปหรอื ยังคน้ ไมพ่ บ
2. สมยั สโุ ขทยั ไมม่ ีแบบเรยี นภาษาไทยใช้การสอนข้ึนอยู่กับครูผ้สู อนทจี่ ะเปน็ ผูก้ าหนดให้
ผู้เรียนของตนไดเ้ รียน
โดยให้เรียนจากศิลาจารึกหลักต่าง ๆ พระราชนิพนธ์ และหนังสือต่างๆท่ีแต่งข้ึนในสมัย
น้ัน สานกั เรียนในสมัยสุโขทยั มีอยู่ 2 ประเภท คอื วัดและสานกั ราชบัณฑิต วัดเป็นท่ีเรียนของบรรดา
บตุ รหลานข้าราชการและราษฎรทั่วไปส่วนสานักราชบัณฑิตเป็นท่ีเรียนของเจ้านายและบุตรหลาน
ข้าราชการ ครูผู้สอน ไดแ้ ก่พระภกิ ษสุ งฆ์และราชบัณฑติ ตา่ ง ๆ
วิชาทเ่ี รยี นภาษาไทย ภาษาบาลี และวิชาสามัญขั้นต้นการเรียนภาษาไทยคงจะเรียนเป็น
เบื้องต้น และนา่ จะเรียนภาษาบาลีในระดับสงู เพ่อื จะศึกษาพระไตรปิฎกและวิชาการสาขาอ่ืนๆ เช่น
โหราศาสตร์ แพทย์ ฯลฯไตรภูมิพระร่วงนับเป็นผลงานที่แสดงให้เห็นว่า นักปราชญ์สมัยสุโขทัย
แตกฉานในภาษาบาลีเปน็ อย่างมาก ฉะนนั้ จึงนา่ เช่อื ได้ว่า สานักราชบัณฑิตก็ดีสานักวัดก็ดี คงมีการ
สอนภาษาบาลีอยู่โดยทัว่ ไป ท้ังระดบั เบอื้ งตน้ และระดบั สงู

25

แบบฝกึ หดั บทท่ี 2

จงตอบคาถามต่อไปน้ี
1. การจดั การศึกษาในสมัยสุโขทัยมลี กั ษณะอย่างไร มีจุดประสงค์ในการศึกษาอย่างไรบ้าง

จงอธบิ าย
………………………………………………………………………………………………………………………..
………………………………………………………………………………………………………………………..
………………………………………………………………………………………………………………………..
………………………………………………………………………………………………………………………..

2. สานกั สอนหนงั สอื ในสมยั สโุ ขทัย มี ............. สานัก ไดแ้ ก่
1. ....................................................... ผูส้ อน คือ ...........................................
2. ...................................................... ผูส้ อน คือ ……………………………………..

3. วรรณคดีที่ใชเ้ รยี นในสมยั สโุ ขทยั เทา่ ทมี หี ลกั ฐานปรากฏ มีกเ่ี ร่ือง เรือ่ งใดบา้ ง จงกล่าวถึง
แตล่ ะเรือ่ งมาพอสังเขป

………………………………………………………………………………………………………………………..
………………………………………………………………………………………………………………………..
………………………………………………………………………………………………………………………..
………………………………………………………………………………………………………………………..
………………………………………………………………………………………………………………………..
………………………………………………………………………………………………………………………..
………………………………………………………………………………………………………………………..
………………………………………………………………………………………………………………………..
………………………………………………………………………………………………………………………..
………………………………………………………………………………………………………………………..
………………………………………………………………………………………………………………………..
……………………………………………………………………………………………………………………….

26

เอกสารอา้ งองิ

กฤษณา สนิ ไชย. (2520). ความเป็นมาของแบบเรียนไทย. กรุงเทพมหานคร :กรมวชิ าการ.
ทองต่อ กล้วยไม้ ณ อยธุ ยา.(2527). “การศกึ ษาไทยกอ่ นพทุ ธศกั ราช 2427”ในสานกั งาน

คณะกรรมการประถมศกึ ษาแห่งชาต.ิ 100 ปี ประถมศึกษาเพ่อื ทวยราษฎร์
กรุงเทพมหานคร : ครุ สุ ภาลาดพร้าว.
เบ็ญจวรรณ สุนทรากูล.(2518). ววิ ฒั นาการของแบบเรยี นภาษาไทย. พิมพค์ รง้ั ท่ี 3.
กรงุ เทพมหานคร :มหาวทิ ยาลยั รามคาแหง.
ศลิ ปากร, กรม. (2500). ประชมุ ศลิ จารกึ ภาคท่ี 1 จารกึ กรงุ สโุ ขทยั . พระนคร : พระจนั ทร.์ พิมพเ์ พ่อื
เป็นอนสุ รณ์ในงานพระราชทานเพลงิ ศพ คุณหญงิ สนิ ภักดนี รเศรษฐ์ ณ สสุ านหลวง
วัดเทพศิรนิ ทราวาส 24 สิงหาคม 2500.
__________.(2504). จนิ ดามณเี ลม่ 1-2 กบั บนั ทกึ เรอ่ื งจนิ ดามณฉี บบั พระเจา้ บรมโกศ.
พระนคร : ศิลปาบรรณาคาร.
__________. (2502). จนิ ดามณี เลม่ 1-2 และบนั ทกึ เรอ่ื งหนงั สอื จนิ ดามณ.ี ธนบุรี : โรงเรยี น
การชา่ งวฑุ ฒิศึกษา, (แผนกการพมิ พ)์ .
__________. (2506). ประถม ก.กา หดั อา่ นปฐมมาลา อกั ษรนติ ฉิ บบั หอสมดุ แหง่ ชาต.ิ
พระนคร : ศลิ ปาบรรณาคาร.

แผนบริหารการสอนประจาบทที่ 3
หนงั สอื เรียนและวรรณกรรมสมยั อยธุ ยา (พ.ศ.1893-2310)

แนวคิด

การจัดการศึกษาในสมยั อยุธยาและหนงั สือเรยี นในสมัยกรงุ ศรอี ยธุ ยายงั คงสบื เนอ่ื งมาจาก
สมัยสุโขทัย คือสานักเรียน คือ สานักราชบัณฑิตจัดสอนหนังสือแก่เจ้าขุนมูลนาย และวัดจัดสอน
หนังสือแก่ไพร่ฟ้าประชาชนโดยทว่ั ไป ในสมัยอยุธยามีชาวต่างประเทศเข้ามาเผยแพร่คริสตศาสนา
จึงเกิดมีสานักเรียนของหมอสอนศาสนาข้ึนเพื่อเปิดสอนหนังสือแก่บุตรหลานของประชาชนท่ัวไป
โดยมจี ดุ ประสงค์เพ่ือเปน็ ส่อื ในการเผยแพร่พระคริสตธรรม วรรณกรรมที่ใช้สอนในสมัยอยุธยาเป็น
วรรณคดีสาคัญหลายเรื่อง เช่น ลิลิตโองการแช่งน้า ลิลิตยวนพ่ายมหาชาติคาหลวง ลิลิตพระลอ
โคลงทวาทศมาส กาพยม์ หาชาติ ฯลฯ

วตั ถุประสงค์

1. เพอื่ ให้มคี วามรู้ความเข้าใจเก่ียวกับการจัดการศกึ ษาและหนังสอื เรียนในสมยั อยุธยา
2. สามารถอธบิ ายความสัมพันธ์ระหว่างสภาพสังคมในสมัยอยุธยากับการจัดการศึกษา
ในสมยั อยธุ ยา

สาระการเรยี นรู้

1. การจดั การศกึ ษาสมัยอยธุ ยา
2. บทเรยี นและวรรณกรรมสมยั อยุธยาตอนตน้
3. ลิลิตโองการแชง่ นา้
4. ลิลิตยวนพา่ ย
5. มหาชาตคิ าหลวง
6. ลิลติ พระลอ
7. แบบเรยี นและวรรณกรรมสมยั อยธุ ยาตอนปลาย
8. วรรณกรรมที่นามาใชเ้ รยี น
9. จินดามณี

กจิ กรรมการเรียนรู้

1. การบรรยาย
2. การอภิปราย

28

สื่อการสอน

1. เอกสารประกอบการสอน
2. โปรแกรม power point

การประเมนิ ผล

การมีสว่ นร่วมในการอภิปรายและการทาแบบฝกึ หดั บทท่ี 3

29

บทท่ี 3
หนงั สอื เรยี นและวรรณกรรมสมยั อยธุ ยา (พ.ศ. 1893-2310)

การจดั การศกึ ษาในสมยั อยธุ ยา

ในสมยั กรงุ ศรีอยธุ ยานั้นการเรยี นการสอนภาษาไทยคงมีลกั ษณะแบบเดียวกับสมัยสุโขทัย
เพราะเหตุว่า ชาวไทยในอยุธยาน้ันถึงแม้ว่าจะแยกตัวออกมาเป็นอิสระสมัยพระเจ้าอู่ทอง
(พ.ศ. 1893) นน้ั หาไดส้ ร้างสรรค์วฒั นธรรมของกลมุ่ ขน้ึ มาใหม่ไม่ แต่ยังสืบทอดวัฒนธรรมไทยทาง
ดา้ นภาษาและตัวอักษรไทยอาณาจักรสโุ ขทัยท้ังสนิ้ ดังปรากฏวา่ จารึกลานเงินทีว่ ดั ส่องคบ หลักเมือง
ชัยนาทเก่า (จารึกหลักที่ 44,50 และ 51) เป็นจารึกท่ีมีอายุมากที่สุด พบอยู่ในบริเวณอาณาจักร
อยธุ ยาน้ัน รปู รา่ งตัวอกั ษรมีลักษณะแบบเดยี วกบั อกั ษรไทยทใ่ี ชอ้ ยใู่ นอาณาจกั รสุโขทัยสมยั พระยาลิไทย
แสดงวา่ ประชาคมกรงุ ศรีอยธุ ยารบั ตัวอกั ษรไทยสโุ ขทัยมาใชต้ ง้ั แตเ่ ร่มิ ตง้ั อาณาจกั รกรงุ ศรีอยุธยาหรือ
กอ่ นหนา้ น้ันแล้ว ดังน้ัน แบบเรยี นในสมยั กรุงศรอี ยธุ ยาคงใช้แบบสุโขทัยนั่นเอง และการจัดการเรียน
การสอนคงจะสบื เนื่องแบบอย่างมาจากสุโขทัยเช่นกัน คือสานักเรียนวัดเป็นส่วนสาคัญในการเรียน
แกป่ ระชาชนทว่ั ไปและสานกั ราชบณั ฑิตก็จัดสอนหนงั สอื แก่เจ้าขุนมลู นาย

ต่อมาในสมัยกรุงศรอี ยุธยาตอนปลาย ชาวตะวันตกได้เร่ิมเข้ามาค้าขายกับกรุงศรีอยุธยา
ชาวตะวันตกบางกลุ่มได้มีเจตนาท่ีจะนาพระคริสตธรรมเข้ามาเผยแพร่ในประชาคมอยุธยาด้วย
พวกบาทหลวงได้รับการสนับสนุนจากราชสานักสาคัญๆ ในยุโรปมาเผยแพร่คริสตศาสนาในบาง
รัชสมัย บาทหลวงได้รับการสนับสนุนในการสอนศาสนาแก่ประชาคมอยุธยา จากราชสานักไทย
กล่มุ บาทหลวงนี้ไดจ้ ดั ตัง้ สานักสอนพระคริสตธรรมและค่อยพัฒนามาเป็นโรงเรียน คือเริ่มสอนพระ
คริสตธรรมแก่เยาวชนไทยควบคู่กับการสอนภาษาต่างประเทศและภาษาไทยแก่เยาวชนไทย
คณะบาทหลวงไดร้ บั สทิ ธิเสรใี นการจดั การสอนอยา่ งมากในรัชสมัยสมเดจ็ พระนารายณ์ (พ.ศ. 2199-
2213) ถงึ แม้วา่ เราจะไมท่ ราบรายละเอยี ดในการจดั การเรียนการสอนในสมัยนัน้ ก็ตามแตก่ พ็ ออนมุ าน
ไดว้ ่าเดก็ ไทยจานวนไม่นอ้ ยท่สี ามารถเรียนรู้ภาษาฝรั่งเศสจนสามารถใช้การได้อย่างดีและสามารถที่
จะไปศึกษาเล่าเรียนท่ีประเทศฝร่ังเศสได้ ดังปรากฏหลักฐานในจดหมายราชทูตสมัยสมเด็จ
พระนารายณ์ท่มี ีพระยาโกษาธิบดเี ป็นหวั หน้าคณะไดก้ ล่าวฝากฝงั นกั เรียนไทยท่ีศึกษาอยู่ที่กรุงปารีส
ซ่ึงไดไ้ ปศกึ ษาพร้อมกับคณะราชทูตไทยในครง้ั นนั้

การทส่ี านักหมอสอนศาสนาเร่ิมมบี ทบาทในการเรียนการสอนหนงั สอื มากข้ึนจงึ เปน็ ปัจจัย
สาคัญในการปรบั ปรุงการเรียนการสอนภาษาไทยในสมัยสมเดจ็ พระนารายณอ์ ย่ไู มน่ ้อย ดงั ที่พยายาม
จัดทาแบบเรียนให้เป็นมาตรฐานเพื่อใช้ในการสอนหนังสือแก่เยาวชนไทย พระโหราธิบดีจึงได้
แตง่ แบบเรยี นช่อื "จินดามณ"ี นบั ว่าเปน็ แบบเรยี นเลม่ แรกของไทย หนงั สือแบบเรียนจินดามณีเล่มนี้
คงใช้กันอยา่ งแพรห่ ลายในสมยั ตอ่ ๆมาในสานักราชบณั ฑิตและสานกั เล่าเรยี นวดั จนได้ศกึ ษาเลา่ เรยี น
กนั อยา่ งกวา้ งขวาง

สานักเรียนของพวกหมอสอนศาสนาคริสต์น้ีเจริญรุ่งเรืองในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์
(พ.ศ. 2199-2231) เทา่ นนั้ ในตอนปลายรัชสมัยก็ได้มีคนไทยกลุ่มหน่ึงตระหนักถึงอันตรายที่จะเกิด

30
ขึ้นกับบ้านเมืองที่สมเด็จพระนารายณ์มีความสัมพันธ์อันแนบแน่นกับรัฐบาลฝรั่งเศส (รัชสมัย
พระเจ้าหลุยส์ที่ 14) และนักเผชิญโชคชาวกรกี คอื ฟอลคอน (ออกญา วิไชเยนทร์) มีการส่งนักเรียน
ไทยไปเรยี นทปี่ ระเทศฝรัง่ เศส รวมทัง้ สมเด็จพระนารายณท์ รงยินยอมให้กองทหารฝรงั่ เศสประจาเมอื ง
บางกอก (กรุงเทพฯ) สมเด็จพระเพทราชาและหลวงสรศกั ดิ์ (ภายหลังได้ครอบราชย์ทเ่ี รารู้จกั กันในพระ
นาม พระเจา้ เสือ) รว่ มกับพรรคพวกทาการปฏิวัติขับไล่กองทหารฝรั่งเศสออกจากแผ่นดินไทยและ
กาจดั ออกญาวไิ ชเยนทร์ เหตกุ ารณ์นี้เป็นสาเหตุสาคญั ท่ีทาใหค้ นไทยและชนชัน้ ผู้ปกครองไม่ไว้ใจชาติ
ตะวันตกและทาให้ขาดสัมพันธ์ทางการทูตกับชาวตะวันตกเป็นเวลา 100 ปีเศษ (วุฒิชัย มูลศิลป์.
2526 : 9) เรมิ่ มคี วามสมั พันธท์ างการทตู กับชาวตะวนั ตกอกี คร้ังสมัย รัชกาลท่ี 3 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์
เหตุการณ์ครั้งน้ันเป็นปัจจัยให้รัฐบาลไทยในสมัยต่อมาไม่ได้ให้ความไว้วางใจ ชาวตะวันตกอีกเลย
รวมทั้งกล่มุ พวกหมอสอนศาสนาครสิ ต์ดว้ ย ฉะนน้ั โรงเรยี นของกลมุ่ หมอสอนศาสนาคริสต์จึงไม่ได้รับ
การสนบั สนุนเหมือนเชน่ เคยไมเ่ พียงแต่เท่านั้นยังพบหลักฐานศิลาจารึกที่สร้างข้ึนเม่ือปี พ.ศ. 2273
รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระบรมโกศ คือ จารึกวัดคริสเตียนปักไว้ท่ีหน้าโบสถ์บ้านบางปลาเหต
เปน็ ประกาศพระบรมราชโองการห้าม 4 ประการในการสอนศาสนาครสิ ต์ โดยสรุปคอื (1) หา้ มบาทหลวง
ใช้อักษรขอม, อักษรไทย แต่งหนงั สือในการสอนครสิ ต์ศาสนา (2) ห้ามใช้ภาษาไทยในการสอนศาสนา
คริสต์ (3) หา้ มคนไทย มอญ ลาวยืมข้าวของเงินทองพวกมิชช่ันนารี และห้ามเข้ารีต ถ้าทราบว่าผู้ใด
เข้ารีตถูกลงโทษถึงประหาร (4) ห้ามพวกบทหลวงเขียนหนังสือคัดค้านติเตียนศาสนาพุทธและให้
ระมัดระวังกระทาผิดขอ้ ห้ามทั้งสน่ี ี้

จากประกาศพระบรมราชโองการเม่ือ พ.ศ. 2273 ข้างต้นน้ี โรงเรียนสอนหนังสือและ
ศาสนาคริสต์แก่เด็กๆไทยของพวกมิชช่ันนารีจึงต้องงดอย่างสิ้นเชิง ฉะน้ันโรงเรียนสานักหมอสอน
ศาสนากค็ งมีเฉพาะในสมัยกอ่ นหน้านแี้ ละมาหยุดลงอยา่ งสิ้นเชิงตามประกาศพระบรมราชโองการน้ี
ฉะนัน้ เด็กไทยทเี่ ป็นบุตรหลานของประชาราษฎรก็ศกึ ษาเลา่ เรียนหนังสอื ตามวัดเพียงอย่างเดียวส่วน
พระบรมวงศานวุ งศก์ ค็ งเล่าเรียนทสี่ านกั ราชบัณฑิต

สานักสอนหนงั สือสมยั กรงุ ศรีอยธุ ยาสานกั สอนหนังสอื สมัยกรงุ ศรอี ยธุ ยาไมต่ ่างไปจากสมัย
สุโขทยั มากนกั กลา่ วคอื วัดยังเป็นศนู ย์กลางของการศึกษาของประชาคม ดังท่ี เดอลาลแู บร์ ไดก้ ล่าวไวใ้ น
หนังสือ "ราชอาณาจักรสยาม" ตอนหน่ึงว่า "พระภิกษุเป็นผู้สอนหนังสือแก่ราษฎรท่ัวไป" ฉะน้ัน
สานักเรยี นสมัยกรุงศรีอยธุ ยาจะเพ่มิ ข้นึ อีกแบบหน่งึ คือโรงเรียนของหมอสอนศาสนาดังน้ี

1. สานักราชบณั ฑิตเปน็ สานักเรยี นทส่ี อนหนงั สอื แกเ่ จ้าขนุ มูลนายและลูกหลาน
2. สานักเรียนวัดเป็นสถานที่เปิดสอนหนังสือแก่กุลบุตร กุลธิดา ของขุนนางช้ันรองๆ
และบตุ รหลานของประชาชนทวั่ ไป และคงมีเป็นจานวนมากหลายสถานศึกษาจนมองสเิ ออร์ เดอลาลูแบร์
ได้กลา่ ววา่ พระภกิ ษุเป็นผู้สอนหนังสอื แกป่ ระชาชนทวั่ ไป
3. สานักเรียนของหมอสอนศาสนาสานักหมอสอนคริสตศาสนาได้เปิดสอนหนังสือแก่
บุตรหลานของประชาชนทั่วไปด้วย เพือ่ เปน็ สือ่ ในการเผยแพร่พระครสิ ตธรรมแต่เราไม่อาจทราบได้วา่
ในสมัยน้ันสานกั หมอสอนศาสนาไดส้ อนวทิ ยาการแบบตะวันตกหรอื ไม่อย่างไรและคงเจริญรงุ่ เรอื งอยู่
สมยั เดยี วดงั กล่าวขา้ งตน้

31
ประวัติของความรุ่งเรื่องทางวรรณกรรมที่สาคัญ อาจแบ่งเป็น 3 สมัย ได้แก่สมัยอยุธยา
ตอนต้น สมัยอยุธยาตอนกลาง และ สมัยอยุธยาตอนปลายแต่ในที่นี้จะเน้นเก่ียวกับวรรณกรรม
ที่นามาใช้เรียนและเรอ่ื งของแบบเรยี นจงึ แบ่งออกเพียง 2 สมัย คือ
1. สมัยอยธุ ยาตอนต้นตั้งแตส่ มัยพระเจา้ อู่ทองจนถงึ สิน้ รชั กาลพระเจ้าทรงธรรมคือ พ.ศ.
1893 ถึง พ.ศ.2171
2. สมัยอยุธยาตอนปลายเร่ิมนับจากรชั สมยั สมเด็จพระนารายณ์มหาราชซึ่งถอื ว่าเปน็ ยคุ ทอง
ของวรรณกรรมไทยไปจนถึงช่วงเสยี กรุงในสมยั พระเจ้าเอกทศั น์ ตั้งแต่ พ.ศ. 2199 ถึง พ.ศ. 2310

บทเรยี นและวรรณกรรมสมยั อยุธยาตอนตน้

แบบเรียนสาหรับใช้เรียนภาษาไทยในสมัยอยุธยาตอนต้นยังไม่มีผู้ใดค้นพบจนกระทั่ง
ปจั จบุ นั นี้ แต่มีวรรณกรรมท่ีเป็นวรรณคดีสาคัญหลายเรื่อง เช่น ลิลิตโองการแช่งน้า ลิลิตยวนพ่าย
มหาชาติคาหลวง ลิลิตพระลอ โคลงทวาทศมาส กาพย์มหาชาติ ฯลฯ ถึงแม้ว่าสมัยนี้จะยังไม่มี
หลกั ฐานการคน้ พบหนงั สอื เรยี นวชิ าภาษาไทย แต่ก็นับเป็นสมัยที่วรรณคดีหลายเร่ืองมีความงดงาม
ไพเราะซาบซึ้งใจและมีความพิถีพิถันใช้ภาษาในการแต่งคาประพันธ์ ซ่ึงแสดงถึงความรุ่งเรืองของ
ภาษาไทย ซ่ึงในที่น้ีจะกล่าวเน้นเพียง 4 เร่ือง ได้แก่ ลิลิตโองการแช่งน้า ลิลิตยวนพ่ายมหาชาติ
คาหลวง และลิลติ พระลอ ทงั้ น้ีเพ่ือให้เป็นแนวทางการวิเคราะห์วรรณกรรมเร่ืองอ่ืนๆ ในแบบเรียน
ภาษาไทยท่ใี ช้ปจั จุบันต่อไป

ลิลิตโองการแชง่ นา้

ลิลิตโองการแช่งน้า หรอื เรยี กอกี ชอื่ หน่งึ ว่า "ประกาศแช่งน้าโคลงห้า"ใช้สาหรับพราหมณ์
สวดหรอื อ่านในพระราชพิธีถอื นา้ พระพิพัฒน์สัตยา (หรือพระราชพิธศี รีสจั ปานกาล)เพอื่ ใหผ้ ้เู ขา้ ดม่ื น้า
สาบานซึ่งเป็นข้าราชการทหารและเจ้าเมืองประเทศราชซื่อสัตย์จงรักภักดีต่อพระมหากษัตริย์
ไม่คิดคด ทรยศ เป็นขบถหรอื แขง็ เมอื ง อันจะยังผลให้บ้านเมอื งมีความมนั่ คง สงบร่มเย็น เปน็ ปกึ แผน่
พระราชพิธีน้ีได้ยกเลิกไปเมื่อเปลี่ยนระบอบการปกครองใน พ.ศ. 2475 ต่อมาในสมัยรัชกาลท่ี 9
ไดม้ กี ารรื้อฟ้ืนจัดพระราชพิธีน้ีอกี ข้นึ ภายในพระอุโบสถวัดพระศรีรตั นศาสดารามจนถงึ ปจั จบุ นั สาหรบั
เฉพาะผูท้ ีไ่ ดร้ ับพระราชทานเคร่อื งราชอิสริยาภรณ์อนั มีศกั ด์ริ ามาธิบดี ซงึ่ ไดบ้ าเพ็ญความดีความชอบ
พิเศษเป็นประโยชน์ย่ิงแก่ราชการทหาร เพ่ือดื่มน้าสาบานเฉพาะพระพักตร์พระบาทสมเด็จ
พระเจา้ อยูห่ ัว

1. ผ้แู ตง่ สนั นษิ ฐานวา่ เปน็ พราหมณผ์ ้ปู ระกอบพธิ ีในพระราชสานกั ซึ่งมคี วามรูล้ ึกซ้ึงในพิธี
พราหมณ์ ภาษาสนั สกฤตและวฒั นธรรมขอมแต่งข้ึนในสมัยสมเดจ็ พระรามาธิบดที ่ี 1 (พระเจ้าอูท่ อง)

2. ลกั ษณะการแต่ง การแตง่ เป็นลลิ ิตประกอบดว้ ย ร่ายโบราณและโคลงหา้ ไมเ่ ครง่ ครดั
ในสัมผัสคาทใี่ ช้มที ้งั คาในภาษาสนั สกฤตคาเขมรและคาไทยโบราณ

3. สาระสาคัญ ลิลิตโองการแช่งน้า เริ่มด้วยร่ายโบราณ สลับกับโคลงห้า สรรเสริญ
พระผู้เป็นเจ้าท้ังสามของพราหมณ์ คือ พระนารายณ์ พระอิศวร และพระพรหม พรรณนาถึง
ไฟบรรลัยกัลป์ลา้ งโลก มีฝนตกลงมาดับไฟ แล้วสรา้ งโลกใหม่ เกิดมนุษย์ มีกษัตริยเ์ ป็นใหญ่ แล้วจึงต้ัง
พธิ ีอัญเชญิ พระกรรมบดี ปู่เจ้า และส่ิงศักด์ิสิทธ์ิรวมทั้งพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ เทพยดา อสูร

32
ภูตผีปีศาจตลอดจนสตั วม์ ีพษิ ทงั้ หลายมาเปน็ พยานสาปแชง่ ลงโทษผู้คิดคดทรยศต่อพระมหากษัตริย์
ให้ได้รับภัยพิบัติต่างๆ นานาแล้วอวยชัยให้แก่ผู้จงรักภักดีและจบด้วยร่ายสดุดีพระเกียรติสมเด็จ
พระรามาธิบดี

คุณค่าท่ไี ด้รับลลิ ิตโองการแช่งนา้
1. ด้านการปกครองมุง่ ให้ทหารและขา้ ราชบรพิ ารจงรักภักดตี ่อพระมหากษตั ริย์ ไม่คิดคด
ทรยศ เป็นขบถหรือแข็งเมือง ประชาชนก็จะอยู่เย็นเป็นสุข ทาให้บ้านเมือง สงบเป็นปึกแผ่นและ
เจรญิ รุ่งเรอื งอยา่ งตอ่ เนื่อง
2. ด้านพธิ ีกรรมยงั นามาใช้สาหรบั สวดในพระราชพธิ ถี อื น้าพระพพิ ัฒนส์ ตั ยาจนถงึ ปจั จบุ นั
โดยมีการประกอบพระราชพิธีข้ึนภายในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม สาหรับผู้ท่ี ได้รับ
พระราชทานเครอ่ื งราชอิสรยิ าภรณ์อนั มศี ักดริ์ ามาธบิ ดซี ึง่ ไดบ้ าเพญ็ ความดคี วามชอบพเิ ศษเป็นประโยชน์
ยิ่งแก่ราชการทหาร
3. ด้านศาสนาแสดงให้เห็นถึงอิทธิพลของศาสนาฮินดูของพราหมณ์ที่มีต่อชาวไทยมาตั้งแต่
สมัยโบราณ แม้จะมีหลักฐานปรากฏในศิลาจารึกว่า คนไทยนับถือศาสนาพุทธแต่ก็ยังคงบูชา
พระผู้เปน็ เจา้ ทั้งสาม หลกั ฐานทแี่ สดงอย่างชดั เจนคอื การสรา้ งเทวาลยั ประดิษฐานพระผู้เปน็ เจา้ ทั้งใน
สถานท่ีราชการและภาคเอกชนอย่มู ากมายหลายแหง่ ท่ัวประเทศ
4. ดา้ นวฒั นธรรมไทยได้รับอิทธิพลทางวัฒนธรรมเกี่ยวกับการด่ืมน้าสาบาน เพื่อแสดง
ความจงรักภักดีจากขอม ซึ่งเรอื งอานาจในเขตสุวรรณภูมิขณะน้ัน และขอมได้อิทธิพลทางคติพราหมณ์
จากอนิ เดียวอันเป็นอูอ่ ารยธรรมตะวันออกอกี ตอ่ หน่งึ
5. ดา้ นภาษามีอทิ ธพิ ลต่อกวนี ิพนธ์หลายเร่ืองในสมัยต่อมา ซงึ่ แทรกคตพิ ราหมณ์ทนี่ ับถือ
พระผเู้ ป็นเจ้าทัง้ สามปะปนกบั ศาสนาพทุ ธ จนยากทจ่ี ะแยกความเช่ือถอื น้อี อกจากัน
6. ด้านศิลปกรรมมอี ทิ ธพิ ลตอ่ ศลิ ปกรรมของไทย ซงึ่ หาดูไดไ้ มย่ ากจากภาพจิตรกรรมฝาผนงั
หรือประติมากรรมนูนสูงทห่ี นา้ บนั อโุ บสถวดั เป็นจานวนมาก เปน็ รูปพระผู้เป็นเจ้าทั้งสามหรือองค์ใด
องคห์ นึ่ง บางทีก็ทาเป็นรูปพาหนะของพระผู้เป็นเจ้า เช่น หงส์ ครุฑเป็นตน้

ลิลิตยวนพา่ ย

ลลิ ติ ยวนพ่ายเปน็ กวนี พิ นธท์ ี่แตง่ ขึ้นเพ่ือเฉลมิ พระเกยี รตสิ มเด็จพระบรมไตรโลกนาถ เม่ือ
ครั้งทีท่ รงชนะการศกึ สงครามกบั ทางเหนือ ยวน คือ พวกโยนก หรือ ชาวล้านนายวนพ่าย หมายถึง
ชาวล้านนาพา่ ยแพ้ในการรบระหว่างไทยกับเชียงใหม่ ถา้ อ่านเรอื่ งน้ีอย่างพินิจพิจารณาแล้วจะพบว่า
สานวนโวหารที่ใช้เป็นแบบฉบับของอยุธยาตอนต้น โดยไม่มีการแก้ไขต่อเติมเสริมแต่งเลยทั้งน้ี
เนื่องจากต้นฉบบั ท่ีคน้ พบยงั คงอยอู่ ยา่ งครบถ้วนสมบรู ณ์

1. ผู้แต่ง ในบทประพันธ์ไม่ได้ระบุช่ือผู้แต่งไว้ จึงสันนิษฐานว่าน่าจะเป็นนักปราชญ์
ราชบัณฑิตผู้ใกล้ชิดเบื้องพระยุคลบาท ที่ปรารถนาจะแต่งบทสดุดีพระเกียรติยศสมเด็จพระบรม
ไตรโลกนาถใหป้ รากฏไวด้ ้วยความจงรักภักดีอนั สงู สุด โดยไม่ประสงคอ์ อกนามของตนให้อยู่คงคูก่ ับกวี

2. ลักษณะการแต่ง แต่งเป็นลิลิตด้ัน ประกอบด้วย ร่ายดั้น โคลงดั้นบทกุญชรและ
โคลงด้ันวิวิธมาลี รวมทั้งส้ิน 296 บท โดยมีร่ายเพียง 2 บท เน้ือหาบางตอนไม่ต่อเนื่องเชื่อมโยงกัน
อาจเป็นไดว้ ่าผู้แต่งเวน้ ช่วงแต่งไม่ไดแ้ ต่งต่อเนือ่ งจนจบในช่วงเดยี ว

33

3. สาระสาคัญ เปน็ บทนมสั การบชู าพระรัตนตรัย แล้วสรรเสริญพระบุญญาธิการแห่ง
องค์สมเดจ็ พระบรมไตรโลกนาถ เลา่ พระราชประวัตติ ั้งแตต่ อนประสูติ จนได้เสวยราชสมบัติเม่ือครั้ง
เจา้ เมอื งเชียงยืน (เชลียง) เอาใจออกห่างไปเขา้ กบั เจ้าเมืองเชียงใหม่มาตีชัยนาท สมเด็จพระบรมไตร
โลกนาถได้ทรงยกทพั หลวงไปตีกลับคืน แลว้ เสดจ็ ไปประทบั อยู่ ณ เมอื งพษิ ณโุ ลก การสบื พุทธศาสนา
จากลงั กา การเสด็จออกผนวชระยะหน่ึงจากนั้นพรรณนาถงึ เหตกุ ารณ์ทางเชยี งใหม่อย่างละเอียด

คุณคา่ ท่ีได้รับคุณคา่ ดา้ นตา่ งๆพอสรุปได้ดงั นี้
1. ดา้ นประวัตศิ าสตร์ใชเ้ ปน็ เอกสารอ้างอิงที่สาคัญเกี่ยวกับการศึกสงครามระหว่างไทย
สโุ ขทยั กับเมืองลา้ นนาเชยี งใหมใ่ นสมยั อยุธยาตอนต้น
2. ดา้ นวัฒนธรรมประเพณี แสดงใหเ้ ห็นถึงความเชือ่ และการปฏิบตั ิตนของคนในสมัยนั้น
เชน่ ความเช่อื ท่ีวา่ พระมหากษัตริย์เป็นเทพเจ้าเสด็จลงมาเพื่อดับทุกข์เข็ญของราษฎรและปกครอง
บา้ นเมืองให้รม่ เย็นเปน็ สุข จึงทาใหม้ คี วามจงรกั ภกั ดีอย่างสูงสุดต่อองคพ์ ระมหากษตั รยิ ์
3. ด้านอิทธิพลตอ่ กวียุคหลงั เช่น

3.1 เป็นตวั อย่างในการประพนั ธโ์ คลงด้นั
3.2 มีการใชค้ าพรรณนาเหตกุ ารณไ์ ดอ้ ยา่ งตนื่ เต้นเร้าใจ
3.3 เปน็ แรงบันดาลใจใหก้ รมสมเด็จพระปรมมานชุ ติ ชโิ นรสทรงประพนั ธ์ลิลติ ตะเลงพา่ ย

มหาชาตคิ าหลวง

มหาชาติคาหลวงเป็นวรรณคดีพุทธศาสนาภาษาไทยท่ีเก่าแก่ที่สุดเท่าที่ค้นพบและเป็น
วรรณคดคี าหลวงเรอ่ื งแรกซ่งึ สมเดจ็ พระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาดารงราชานุภาพทรงกล่าวไวใ้ นตานาน
หนังสือมหาชาตวิ ่าการแปลคาถาบาลมี าเป็นไทยเชน่ น้คี งมมี านานแล้วแตค่ ร้ังสุโขทัยหากแต่ฉบับเดิม
ศนู ย์ไปเสียดงั นั้นการแปลแบบนจี้ ึงมหี ลกั ฐานแตใ่ นสมัยอยธุ ยา

หนงั สือทจ่ี ะได้ช่อื ว่า “คาหลวง” มลี ักษณะดังนี้
1. เปน็ หนงั สือท่ีพระมหากษัตริย์โปรดเกลา้ ฯ ให้แต่งอาจจะเป็นบทพระราชนพิ นธ์หรืออยู่
ในพระบรมราชานุเคราะห์
2. เปน็ เรอ่ื งศกั ดิ์สทิ ธ์ิหรือเรอื่ งสาคญั ทางศาสนา
3. เป็นกวนี พิ นธ์ทใ่ี ชค้ าประพันธ์หลายประเภทคละกัน มที ั้งโคลง ฉนั ท์ กาพย์ และร่ายแต่
ไม่ใช้ “กลอน” ในการแต่ง
1. ผ้แู ตง่ สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถทรงมพี ระบรมราชโองการใหป้ ระชมุ นักปราชญร์ าช
บณั ฑติ เพือ่ แตง่ มหาชาตคิ าหลวงขนึ้ รวมทง้ั ส้นิ 13 กณั ฑ์ ในราว พ.ศ. 2025 พอถึงคราวเสียกรุงเมื่อปี
พ.ศ. 2310 พบว่ามีของเดมิ คงเหลอื อยเู่ พยี ง 7 กัณฑ์ สญู หายไป 6 กณั ฑ์ ต่อมาพระบาทสมเด็จ พระ
พุทธเลศิ หล้านภาลัยไดโ้ ปรดเกล้าฯ ใหแ้ ตง่ ซอ่ มกัณฑท์ ีข่ าดไป ไดแ้ ก่ กณั ฑ์หิมพานต์ ทานกณั ฑ์ กณั ฑ์
จลุ พน กณั ฑ์มทั รี กัณฑส์ กั กบรรพ และกณั ฑ์ฉกษตั รยิ ์จงึ มคี รบ 13 กัณฑ์ เมื่อ พ.ศ. 2358 ดังนั้นผแู้ ตง่
เรอ่ื งนจ้ี งึ มีอยู่ 2 สมยั คอื สมยั อยุธยาตอนตน้ และสมยั รตั นโกสนิ ทร์ตอนต้น
2. ลักษณะการแตง่ การแตง่ จะยกคาถาบาลี 1 คาถา แล้วจึงแปลเป็นภาษาไทยโดยใชค้ า
ประพนั ธ์ เรียกว่า “แปลแตง่ ” สลบั กันไปอย่างนีจ้ นจบ มหาชาติคาหลวงมีคาถาบาลี 1,000 คาถาเม่อื
นามาใชเ้ ทศนจ์ งึ เรียกว่า“เทศนค์ าถาพัน”

34
3. สาระสาคญั มหาชาติ แปลว่าการเกดิ ท่ียิ่งใหญ่ หมายถงึ พระชาติสุดท้ายของสมเด็จ
พระสมั มาสัมพุทธเจา้ ซ่งึ เสวยพระชาตเิ ป็นพระเวสสนั ดร เพ่ือทรงบาเพญ็ ทานบารมอี ันเป็นบารสี าคญั
ในพระชาตินี้และทรงบาเพ็ญทศบารมีเป็นปรมัตถบารมี มหาชาติคาหลวงมีเนื้อเร่ืองแบ่งเป็นตอน
เรียกว่า“กณั ฑ์”รวมท้ังสิ้น 13 กัณฑ์ คือ

3.1 กัณฑ์ทศพร
3.2 กณั ฑห์ ิมพานต์
3.3 ทานกัณฑ์
3.4 กัณฑ์วนปเวสน์
3.5 กัณฑ์ชูชก
3.6 กัณฑ์จลุ พน
3.7 กัณฑม์ หาพน
3.8 กัณฑก์ มุ าร
3.9 กัณฑม์ ทั รี
3.10 กณั ฑ์สกั กบรรพ
3.11 กัณฑม์ หาราช
3.12 กณั ฑ์ฉกษตั รยิ ์
3.13 นครกณั ฑ์
คุณคา่ ทไี่ ดร้ ับคุณคา่ ในด้านต่างๆได้แก่
1. ดา้ นภาษามคี ณุ คา่ คอื
1.1 ทาให้เห็นความแตกต่างของสานวนในแต่ละสมัยได้อย่างชัดเจน ถึงแม้สานวน
ภาษาจะตา่ งสมยั กนั แตค่ วามไพเราะสละสลวยของบทประพนั ธม์ ไิ ด้ดอ้ ยหรอื แตกต่างกันเลยย่อมเป็น
การพิสูจน์ถึงอัจฉริยภาพของกวีท่ีมีชื่อเสียงของแต่ละยุคสมัยโดยแท้ เป็นตัวอย่างการแปลแต่ง
วรรณคดพี ุทธศาสนาเรื่องอ่ืนๆโดยวิธียกคาถาบาลีแล้วแปลภาษาไทยได้อย่างไพเราะงดงามชัดเจน
สละสลวย
1.2 ด้านศาสนามีความสาคัญ ไดแ้ ก่

นามาใช้อา่ นหรอื สวดในเทศกาลสาคญั ทางพุทธศาสนา เชน่ เทศกาลเข้าพรรษา
เทศกาลออกพรรษา

1.3 ด้านสงั คมใหค้ วามรดู้ ้านต่างๆเช่น
1.3.1 ประเพณีการฟังเทศน์มหาชาติทาให้ประเพณีน้ียังคงมีมาตราบจนถึง

ปจั จบุ ัน
1.3.2 ความสาคัญของครอบครวั เม่อื พระเวสสันดรทรงถกู เนรเทศพระนางมทั รี

และพระโอรสธิดากเ็ สด็จตามไปดว้ ย
1.4 ดา้ นอิทธิพลต่อกวีทาใหก้ วีนาเอามหาชาติมาแตง่ อกี หลายสานวน เช่น
1.4.1 กาพยม์ หาชาติ
1.4.2 มหาชาตกิ ลอนเทศน์หรือเวสสนั ดรชาดก
1.4.3 รา่ ยยาวมหาเวสสนั ดรชาดก

35

ภาพประกอบท่ี 3.1 มหาชาติคาหลวง

ลิลิตพระลอ

ลิลิตพระลอ ได้รับการยกย่องว่า เป็นยอดวรรณคดีประเภทลิลิตจากวรรณคดีสโมสร
ซงึ่ ตงั้ ขึน้ ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระมลกุฎเกลา้ เจ้าอยู่หัว เมื่อพ.ศ. 2475 เน้ือเรื่องในลิลิตพระลอ
เปน็ แบบโศกนาฏกรรม มีเหตุการณส์ ะเทอื นใจ หลากหลายอารมณ์ ท้ังรัก โศก เศร้า ต่ืนเต้น การใช้
ถ้อยคามีความไพเราะเพราะพร้งิ ซาบซงึ้ ตรงึ ใจเป็นอยา่ งย่งิ สานวนท่ใี ช้มีครบทุกรสของวรรณคดีหลาย
บทหลายตอนมีผูจ้ ดจาจนข้ึนใจและยังนามาใช้กระท่ังถึงทุกวันน้ีเช่น “เสียงลือเสียงเล่าอ้าง อันใด”
“ยามไร้เด็ดดอกหญา้ แซมผม”“ใดใดในโลกล้วนอนิจจัง”เป็นต้น

1. ผแู้ ตง่ ไม่ทราบผู้แต่งและสมัยที่แต่งสันนิษฐานว่าเป็นพระราชโอรสองค์ใดองค์หน่ึง
ของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ทรงแต่ถวายเมือ่ ครงั้ ยงั เปน็ พระยุพราชภายหลังจากเสร็จศกึ สงคราม
กบั ทางเหนือแล้วนาเอาเร่ืองท่มี ีช่อื เสียงของทางเหนือไปแต่ง

2. ลักษณะการแต่ง การแต่งเริ่มต้นด้วยร่ายด้ันต่อด้วยโคลงสี่สุภาพที่กลายมาจาก
โคลงดั้น ต่อมาเป็นร่ายสุภาพสลับกันโคลงสุภาพดาเนินเรื่องไปจนจบ บางตนมีร่ายโบราณแทรก
ตอนทา้ ยตอ่ ด้วยโคลงสส่ี ภุ าพอีกสองบทเป็นเน้อื ความเก่ียวกับผู้แต่งรวมมบี ทประพนั ธอ์ ยู่ 600 บท

3. สาระสาคญั ลิลิตพระลอเปน็ นยิ ายรักอมตะของทางเหนือ คือเรอื่ งพระเพ่ือนพระแพง
คณุ คา่ ทไี่ ดร้ ับคุณคา่ จากเรือ่ งน้เี ช่น
1. ดา้ นภาษา

1.1 มโี คลงสี่สภุ าพทถ่ี กู ตอ้ งตามแบบฉันทลักษณ์ทุกประการ
1.2 มรี สวรรณคดีท่คี รบถ้วนทกุ รส
1.3 ใชภ้ าษาเก่าและมีภาษาถน่ิ เหนือแทรกอยู่มาก
2. ดา้ นการปกครองทาให้รูถ้ งึ คุณลักษณะของผนู้ าวา่ จะต้องเขม้ แขง็ เดด็ เดี่ยว
3. ด้านวฒั นธรรมประเพณี
3.1 ค่านยิ มทางสังคมท่จี ะไม่ทาผดิ ประเพณี
3.2 การอบรมส่งั สอนลูก

36
4. ดา้ นศาสนาและความเชอื่

คตธิ รรมตามหลกั ศาสนาพุทธเชอื่ ในเรื่องบาปบุญ
5. ด้านอทิ ธพิ ลตอ่ กวยี ุคหลงั ลิลติ พระลอเปน็ เรือ่ งมอี ิทธพิ ลต่อกวีในสมัยตอ่ มาเป็นจานวน
มากเชน่

5.1 พระโหราธิบดไี ดน้ าเอา โคลงทถ่ี กู ต้องตามแบบแผนฉันทลกั ษณม์ าใช้เป็นตัวอย่าง
การทอ่ งจาโคลงสี่สุภาพในหนังสือจินดามณี

5.2 สมเด็จกรมพระปรมานุชิตชิโนรส ทรงเลียนแบบโคลงบางบทในการแต่งลิลิต
ตะเลงพา่ ย

5.3 พระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ทรงประพันธ์เรื่องพระลอ
เปน็ บทละครร้อง

แบบเรียนและวรรณกรรมสมยั อยธุ ยาตอนปลาย

ในสมัยอยุธยาตอนปลายโดยเฉพาะอย่างย่ิงรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช (พ.ศ.
2199-2231) เปน็ ชว่ งท่ีมคี วามเจริญรุ่งเรืองมาก มีการติดต่อค้าขายกับชาวตะวันตก เช่น โปรตุเกส
ฮอล์แลนด์ อังกฤษ ฝรัง่ เศส เป็นต้น พวกบาทหลวงไดเ้ ขา้ มาเผยแพร่คริสตศาสนาและได้ต้ังโรงเรียน
เพอื่ สอนหนังสอื พรอ้ มกับสอนศาสนาควบค่กู ันไปโรงเรยี นท่ีต้ังข้ึนในขณะนั้นไดแ้ ก่ โรงเรียนศรีอยุธยา
โรงเรียนมหาพราหมณ์วิทยาลัยคอนสแตนติน โรงเรียนสามเณร และวิทยาลัยแห่งชาติ (ขจร
สขุ พานิช 2509, 113) แต่เม่ือส้ินแผ่นดนิ สมเด็จพระนารายณ์มหาราชโรงเรยี นเหลา่ น้ีกป็ ิดไป

สมัยน้ีมีนกั ปราชญ์ราชบณั ฑิตและกวที ีม่ ชี ือ่ เสยี งเป็นจานวนมากนับตั้งแต่พระมหากษัตริย์
คือ สมเดจ็ พระนารายณม์ หาราช ไปจนถึงราษฎรสามัญชนต่างมีความสนใจในกวีนิพนธ์เป็นอันมาก
ยคุ นจ้ี งึ นับว่าเปน็ ยคุ ทองของวรรณกรรมไทยเพราะมรี ตั นกวีและนกั ปราชญ์ราชบัณฑิตหลายท่านแต่ง
วรรณคดีที่สาคัญไว้หลายเร่ืองเช่น พระมหาราชครูแต่งเสือโคคาฉันท์ และสมุทรโฆษคาฉันท์
ในตอนต้น ส่วนตอนกลางสมเด็จพระนารายณม์ หาราชทรงแตง่ ต่อ ศรปี ราชญแ์ ตง่ อนิรุทธ์คาฉันท์และ
โคลงเบ็ดเตล็ดต่างๆ พระศรีมโหสถแต่งโคลงเฉลิมพระเกียรติสมเด็จ พระนารายณ์โคลงอักษร
สามหมูแ่ ละกาพยห์ อ่ โคลงเป็นตน้

ก่อนส้ินสุดสมัยอยุธยาตอนปลายในพ.ศ. 2310 ยังมีอีกช่วงหน่ึงที่วรรณกรรมรุ่งเรืองคือ
ชว่ งแผ่นดนิ พระเจา้ บรมโกศ (พ.ศ. 2275-2301 ) ซ่ึงเป็นยุคที่มีกวีนักปราชญ์ราชบัณฑิตจานวนมาก
ฝากผลงานกวีที่สาคัญไว้ในบรรณพิภพให้ใช้เป็นแบบอย่างและเป็นแรงบันดาลใจให้กวีรุ่นหลังแต่
คาประพันธอ์ ีกหลายเร่ืองกวที มี่ ชี อื่ เสยี ง เช่น เจ้าฟ้าธรรมธิเบศร (เจ้าฟ้ากุ้ง) ทรงแต่วรรณคดีศาสนา
2 เร่ือง ช่ือ นันโทปนันนทสูตรคาหลวง และ พระมาลัยคาหลวง แล้วยังทรงแต่กาพย์เห่เรือ กาพย์
ห่อโคลงนิราศธารโศก กาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดง เพลงยาว ฯลฯ บทพระนิพนธ์ของเจ้าฟ้า
ธรรมธเิ บศรมคี วามไพเราะยอดเยีย่ มเป็นที่สดุ ยากจะหาผลงานกวใี ดมาเทียบเทยี มได้

37

วรรณกรรมทนี่ ามาใช้เรียน

วรรณกรรมในสมยั อยุธยาตอนปลายท่ีนามาใช้เรียนน้ันบางเรื่องใช้เรียนตามหลักสูตร ใน
พ.ศ. 2503 แล้วไม่ได้นามาใช้เรียนอีกบางเรื่องยังนามาใช้เรียนอยู่บางเร่ืองไม่ได้ใช้ฉบับสานวน
ในสมัยอยุธยาแต่เอาฉบับสานวนที่ง่ายกว่ามาเรียนและอีกหลายเรื่องท่ีตัดตอนมาแล้วมีคาอธิบาย
เพื่อใหเ้ ข้าใจเรื่องทีเ่ รียนได้ดีย่ิงข้ึนอย่างไรก็ตามวรรณกรรมท่ีสาคัญสมัยอยุธยามีเรียนในภาษาไทย
ระดบั มธั ยมศกึ ษาตอนปลายทเ่ี ปน็ วชิ าเลอื กเสรคี อื ท.031-ประวัติวรรณคดี 1

ตัวอย่างวรรณกรรมในสมยั อยธุ ยาตอนปลายทีม่ ใี นแบบเรียนเล่มต่างๆเช่น
1. แบบเรยี นวรรณคดีไทยเล่ม 4 ชั้นมัธยมศกึ ษาปีท่ี 4 ไดแ้ ก่

1.1 สมทุ โฆษชาดก ของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธ์ุซ่ึงเป็นชาดก
เรอื่ งเดยี วกบั สมุทโฆษคาฉนั ท์

1.2 กาพยเ์ หเ่ รือและกาพย์หอ่ โคลงประพาสธารทองแดงของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศร
2. แบบเรยี นวรรณคดีไทย เล่ม 5 ชัน้ มัธยมศกึ ษาปีท่ี 5 ไดแ้ กจ่ ดหมายราชทูตไทยในสมัย
สมเด็จพระนารายณ์มหาราชของพระยาโกษาธิบด(ี ปาน)
3. ภาษาพจิ ารณเ์ ลม่ 1 ช้ันมธั ยมศึกษาปีท่ี 6 ไดแ้ ก่ กาพยเ์ หเ่ รือของเจ้าฟา้ ธรรมธเิ บศร

จินดามณี

สมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงให้อิสระแก่บาทหลวงในการเผยแพร่ศาสนาคริสต์
ประกอบกับมผี คู้ นตน่ื ตัวทจี่ ะเรยี นร้หู นงั สอื มากข้นึ จึงทาให้คนนิยมไปเรียนในโรงเรียนของหมอสอน
ศาสนา หรอื คณะมิชชนั นารเี ปน็ จานวนมาก คนไทยได้เปลย่ี นศาสนาไปเขา้ รีตนบั ถือศาสนาคริสต์เพ่ือ
จะเรียนหนังสือและเรียนศาสนาควบคู่กันไปด้วยนอกจากนั้น คณะมิชชันนารียังต้องการให้
พระมหากษัตริย์ทรงเข้ารีตด้วยแต่ไม่ประสบความสาเร็จ (ภูธร ภูมะธน. 2527:25-26) สมเด็จ
พระนารายณม์ หาราชจงึ ทรงวิตกว่าถ้าฝ่ายไทยไม่จัดการบารุงการศึกษาให้เจริญรุ่งเรืองแล้วจะเป็น
การเสยี เปรียบและในขณะนัน้ พระโหราธบิ ดีเปน็ นกั ปราชญ์ทางภาษาและวรรณคดอี ยจู่ งึ ทรงรับสงั่ ให้
พระโหราธิบดีแต่งตาราสอนภาษาไทยขึ้น (เบ็ญจวรรณ สุนทรากูล. 2518:7) ตาราน้ีคือ “จินดามณี”
นับว่าเปน็ ตาราเรียนภาษาไทยเล่มแรกเทา่ ท่ีค้นพบได้

ช่อื หนังสือ “จินดามณี” สาหรับความหมายของชอ่ื หนงั สอื “จินดามณี” แปลว่า แก้วสารพัดนึก
ซง่ึ หมายถงึ ผทู้ ่เี รยี นหนังสือน้แี ลว้ มีความรแู้ ตกฉานทางภาษาไทยเปรียบเสมอื นกับมแี ก้วสารพดั นึกทม่ี ี
ค่าควรเมอื งอยู่กับตวั

1. ผูแ้ ตง่ สมเด็จพระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมพระยาดารงราชานุภาพ ที่ได้ทรงสันนิษฐาน
เกี่ยวกบั ผแู้ ตง่ จินดามณีว่าพระโหราธบิ ดีได้แตง่ แบบเรียนจินดามณีและพระราชพงศาวดาร (พงศาวดาร
ฉบับหลวงประเสรฐิ อักษรนิต)ิ ตามพระราชดาริของสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเพอื่ ใชเ้ ปน็ ตาราเรยี น
ของเด็กไทยและเปน็ การให้ความรู้แก่ชาวตา่ งประเทศท่ีเขา้ มาเมอื งไทย

2. ลักษณะการแต่ง การแต่งจนิ ดามณีมีลกั ษณะท่คี วรต้งั ข้อสงั เกตอยู่ 2 ประการ คือ
2.1 บทไหว้ครู หรือเรียกว่า ประณามพจน์ตามปรกติแล้วจะมีอยู่ในตอนแรกของ

หนงั สอื เทา่ นน้ั แต่ในจนิ ดามณีมถี ึง4แห่งไดแ้ ก่
2.1.1 ตอนเร่ิมตน้ ก่อนอธิบายศพั ท์

38
2.1.2 ตอนกอ่ นอธบิ ายการใช้ ส ศ ษ
2.1.3 ตอนก่อนอธิบายการแจกแมส่ ะกด
2.1.4 ตอนก่อนอธบิ ายฉันทลกั ษณ์
จากลกั ษณะดงั กล่าวนี้ อาจวนิ ิจฉยั เปน็ 2 กรณีคือ หนังสอื จนิ ดามณีมีผ้แู ตง่ หลายทา่ น แต่
ละทา่ นแต่งเป็นตอน ๆสาหรับใช้สอนลูกศิษย์ในสานักเรียนของตน พระโหราธิบดีจึงนามารวบรวม
และแก้ไขปรบั ปรงุ บางสว่ นในสานกั เรียนของตนพระโหราธิบดีจึงนามารวบรวมและแกไ้ ขปรับปรุงบาง
สว่ นรวมเป็นเล่มเรียกว่า “จนิ ดามณี” หรืออีกกรณีหน่ึง พระโหราธิบดีจงใจเขียนเป็นตอนๆ เพ่ือให้
เหมาะสมกับลกู ศิษย์ท่มี าสมัครเรียนในสานกั เรียนของท่านภายหลังได้บนั ทึกรวมเปน็ เลม่ เดียวกันและ
เรียนชือ่ วา่ “จินดามณี”
2.2 เนื้อหาแบ่งเป็นตอนๆ ไม่ต่อเน่ือง และไม่เรียงลาดับจากง่ายไปหายาก เช่น
กล่าวถงึ ศัพท์กอ่ นทีจ่ ะสอนให้รจู้ กั ตัวอกั ษร สระ พยัญชนะ วรรณยุกต์ เปน็ ตน้ ในกรณีน้ีขอตั้งข้อสังเกต
ว่านา่ จะมาจากการรวบรวมนามาคดั เป็นเล่มสมุดไทยท่คี ดั ลอกมาจากต้นฉบับเดมิ ในสมัยอยุธยาไม่ได้
คดั เรียงลาดับเล่ม
สาระสาคัญเนอื้ หาในจนิ ดามณีมสี าระสาคัญดงั ต่อไปนี้
1. ภาคอักขรวธิ ี มี 3 ตอน ดงั นี้
1.1 ศัพท์อักษร หรือ อักษรศัพท์ เป็นการรวบรวมคายากท่ีมักอ่านและเขียนผิด
ไดแ้ ก่ คาพอ้ งเสยี ง คาศพั ทพ์ ร้อมคาแปลและคาพ้องความหมาย
1.2 การใช้ ส ศ ษ ไมม้ ้วน ไมม้ ลาย การใช้ ฤ ฤา ฦ ฦา
1.3 การจาแนกอักษร อธิบายสระ พยัญชนะ การประสมอักษรให้เป็นคาการ
ผันเสียงวรรณยกุ ตเ์ อกและโท การแจกแม่สะกดท้งั เก้าแม่ คาเปน็ คาตาย
2. ภาคฉันทลักษณม์ ี 2 ตอน ดังน้ี
2.1 การอธิบายโคลง กาพย์ กลอน และฉันท์ พร้อมท้ังยกตัวอย่างจากวรรณคดี
เร่ืองต่าง ๆเช่น ลิลติ พระลอ มหาชาติคาหลวง บทพากย์รามเกียรติ์
2.2 รหัสอักษร ไม่มีคาอธิบาย มีเพียงตัวอย่าง ผู้อ่านจะต้องถอดรหัสหรือถอดกล
ให้ได้เรียงลาดบั ให้ถูกต้องจึงจะอ่านได้ใจความ เช่น ไทยนับสาม ไทยนับห้า ไทยหลงฤๅษีแปลงสาร
อกั ษรเลขเป็นตน้
จนิ ดามณีฉบบั สมยั พระเจา้ บรมโกศ
ต่อมาภายหลังได้มีการค้นพบจินดามณีอีกเล่มหน่ึงระบุปีที่แต่งซ่ึงเป็นปีแรกในรัชสมัย
พระเจ้าบรมโกศ ปี พ.ศ. 2275 แตไ่ มไ่ ดบ้ อกช่ือผู้แต่งไว้ จึงเรยี กช่ือจินดามณีฉบับนี้ตามสมัยท่ีแต่งว่า
“จินดามณฉี บบั พระเจ้าบรมโกศ”
1. ผแู้ ต่ง เนอ่ื งจากผู้แตง่ ไม่ไดร้ ะบุชอ่ื ไวจ้ งึ สันนิษฐานวา่ นา่ จะเป็นนักปราชญ์ราชบัณฑิต
ในสมยั พระเจา้ บรมโกศ สมัยนี้วรรณคดีมีความเจริญรุ่งเรืองมาก จึงทาให้มีผู้คนขวนขวายศึกษาหา
ความรูผ้ ้แู ต่งคงจะแตง่ ขนึ้ สาหรับใช้สอนศิษยใ์ นสานกั ของตน เหมือนเป็นคู่มือครูหรือบันทึกการสอน
มากกว่าท่ีจะเขียนสาหรบั ใชเ้ ป็นแบบเรียนโดยทัว่ ไปทาให้จนิ ดามณีฉบับสมัยพระเจ้าบรมโกศไม่รู้จัก
กนั อย่างแพรห่ ลายมากเท่ากบั จนิ ดามณฉี บบั พระโหราธิบดี

39
2. ลักษณะการแต่ง เป็นความเรียงร้อยแก้ว ใช้ในการอธิบายอักขรวิธีเท่านั้น ไม่มี
ภาคฉันทลักษณ์เหมือนจนิ ดามณีฉบับพระโหราธบิ ดี
สาระสาคญั เนอ้ื หามสี าระสาคญั ดังน้ี
1. ข้อมูลเก่ียวกบั ภาษาไทยได้แก่

1.1 การประดษิ ฐ์อกั ษรไทยของพ่อขุนรามคาแหงมหาราช (พระร่วงเจ้า) ได้ระบุไว้
เปน็ จลุ ศกั ราช 645 สว่ นในศลิ าจารกึ บอกเปน็ มหาศกั ราช 1205 ซ่งึ ตรงกบั พุทธศักราช 1826

1.2 การแต่งมหาชาติคาหลวงเป็นหลักฐานทาให้ทราบข้อมูลที่แน่ชัดว่าสมเด็จ
พระบรมไตรโลกนาถโปรดให้ประชุมสงฆ์และนักปราชญร์ าชบณั ฑติ แต่ข้นึ เม่ือ พ.ศ. 2025

2. เนือ้ หาการอ่านเขยี นภาษาไทยแบ่งเป็น 4 ตอน คือ
2.1 อักษรไทยกล่าวถงึ สระ พยัญชนะ การอา่ นเสียงพยญั ชนะการผันเสียงวรรณยุกต์

ตามไตรยางค์
2.2 ตัวสะกด แม่ตา่ ง ๆ 8 แมแ่ ละ แม่ ก.กา คาเป็น คาตาย และพยญั ชนะ ร หนั
2.3 การใช้เครื่องหมายต่าง ๆ อธิบายการใช้ และบอกวธิ ีอา่ นด้วย
2.4 คาพอ้ งรูป เป็นคาทเ่ี ขยี นเหมือนกนั แต่อ่านออกเสียงต่างกันและมีความหมาย

แตกตา่ งกนั

ภาพประกอบท่ี 3.2 หนงั สอื “จินดามณี” ฉบบั พระเจา้ อยหู่ ัวบรมโกศ

บทสรุป

การจดั การศกึ ษาในสมัยกรุงศรีอยธุ ยายงั คงมคี วามคล้ายคลึงกับสมัยสุโขทัย ท่ีเน้น การอ่าน
ออกและเขียนได้ มีวรรณกรรมใช้เป็นแบบเรียน แต่ในด้านสถานที่จัดการเรียนการสอนมีเพิ่มเติม
จากสานกั ราชบณั ฑติ และวัด น่ันคอื การมีสานกั หมอสอนศาสนา ท่ีเรม่ิ มีบทบาทในการเรยี นการสอน
หนังสือมากขึ้น เนื่องจากการเผยแพร่คริสต์ศาสนาในสมัยน้ันมีความรุ่งเรืองมาก จึงทาให้สมเด็จ
พระนารายณ์มหาราชกาหนดให้การปรับปรงุ การเรยี นการสอนภาษาไทย ดังที่พยายามใหม้ ีการจัดทา
แบบเรียนให้เป็นมาตรฐาน เพื่อใช้ในการสอนหนังสือแก่เยาวชนไทย โดยพระโหราธิบดีได้
แต่งแบบเรียนชื่อ "จินดามณี" ขน้ึ เป็นแบบเรยี นเล่มแรกของไทย ร่วมกับการมีวรรณกรรมท่ีมีผู้แต่ง

40
ข้ึนเป็นจานวนมากในสมันกรุงศรีอยุธยานี้ เช่น ลิลิตโองการแช่งน้า ลิลิตยวนพ่ายมหาชาติคาหลวง
ลลิ ิตพระลอ โคลงทวาทศมาส กาพยม์ หาชาติ ฯลฯ ซงึ่ มกี ารนาวรรณกรรมเหลา่ นัน้ มาใชเ้ ป็นบทเรียน
ในการสอนอ่าน เขียน และการส่งั สอนดา้ นคุณธรรมจริยธรรมแก่กลุ บุตรกลุ ธดิ า นอกจาก “จินดามณี
ฉบบั พระโหราธบิ ดี” แล้ว ยงั พบว่ามี “จนิ ดามณฉี บบั พระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ” อีกด้วย ซึ่งเป็นเสมือน
ค่มู ือครใู นการสอนภาษาไทย