ศาสนพิธีและมารยาทไทย

ศาสนพธิ แี ละมารยาทไทย

ผ้จู ดั พิมพ ์ : กรมการศาสนา กระทรวงวัฒนธรรม
ปที ีพ่ ิมพ ์ : พ.ศ. ๒๕๖๑
พิมพ์ครัง้ ท่ ี ๓ : พ.ศ. ๒๕๖๑
ISBN : ๙๗๘-๖๑๖-๕๔๓-๔๔๓-๐
จำ� นวนพิมพ์ : ๑๐,๐๐๐ เลม่

ทป่ี รึกษา อธบิ ดีกรมการศาสนา
นายมานสั ทารัตนใ์ จ ท่ปี รกึ ษากรมการศาสนา
นายชวลิต ศริ ิภิรมย ์ ทีป่ รกึ ษากรมการศาสนา
นางสาวพิไล จริ ไกรศริ ิ
รองอธิบดีกรมการศาสนา
ผู้ด�ำเนนิ การ ผู้อ�ำนวยการส�ำนักพฒั นาคุณธรรมจรยิ ธรรม
นายเกรียงศักด์ บุญประสิทธ์ ิ ผูอ้ �ำนวยการกองศาสนปู ถัมภ์
นางศรีนวล ลัภกิตโร เลขานกุ ารกรมการศาสนา
นายส�ำรวย นกั การเรยี น เจา้ พนักงานการศาสนาอาวโุ ส
นายพลู ศักด ิ์ สขุ ทรพั ยท์ วีผล นักวชิ าการศาสนาช�ำนาญการพิเศษ
นายสุพรหม สวสั ด์เิ มอื ง นกั วชิ าการศาสนาชำ� นาญการ
นายโอสธี ราษฎรเ์ รอื ง นกั วชิ าการศาสนาช�ำนาญการ
นายสมควร บุญม ี นกั วชิ าการศาสนาช�ำนาญการ
นายเฉลิมชัย ดงจันทร ์ นกั วิชาการศาสนาปฏิบัติการ
นายอานนท์ ปญั ญา เจา้ หน้าทกี่ ารศาสนา
นายวิชาญ แฝกกลาง
นายนพรตั น์ พฤษกรรม

พสิ ูจน์อกั ษร นักวเิ คราะห์งานดา้ นศาสนา
นายพสั ไสว ไชยทอง

ออกแบบ/รูปเล่ม : RT. DESIGN

พิมพท์ ี่ : โรงพิมพช์ มุ นุมสหกรณ์การเกษตรแห่งประเทศไทย จ�ำกัด
๗๙ ถนนงามวงศ์วาน เขตจตุจักร กรุงเทพฯ ๑๐๙๐๐

คำ� นำ�

ศาสนพธิ ี เปน็ พธิ กี รรมทางศาสนาซง่ึ เปน็ สอื่ นำ� ใหศ้ าสนกิ ชนนอ้ มนำ� หลกั ธรรมคำ� สอนทางศาสนาไปส ู่
การปฏบิ ตั ิ การปฏบิ ตั หิ นา้ ทขี่ องศาสนพธิ กี รนอกจากตอ้ งเรยี นรศู้ าสนพธิ แี ลว้ จำ� เปน็ ตอ้ งเรยี นรมู้ ารยาทไทย
ควบคกู่ นั ไปดว้ ย เพราะจะทำ� ใหก้ ารปฏบิ ตั ศิ าสนพธิ มี คี วามเรยี บรอ้ ย สวยงาม เกดิ ความเลอื่ มใสศรทั ธาในการ
บำ� เพญ็ กศุ ลตา่ งๆ ของผทู้ ไี่ ดร้ ว่ มกจิ กรรมในพธิ กี รรมนนั้ ๆ และยอ่ มนำ� มาซง่ึ ความสขุ ทไี่ ดร้ ว่ มพธิ ี การสง่ เสรมิ
สนับสนุนให้เด็ก เยาวชน หรือผู้ที่สนใจได้ศึกษาในเร่ืองศาสนพิธีนั้น จ�ำเป็นต้องมีส่ือการเรียนการสอน
ท่สี ามารถใชศ้ ึกษา อ้างองิ และใชเ้ ปน็ แนวทางในการฝึกปฏิบัติได้อย่างท่ัวถงึ
กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม ไดด้ ำ� เนนิ งานตามยทุ ธศาสตรแ์ ละนโยบายกระทรวงวฒั นธรรม
ด้านการเทิดทูนสถาบันชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์ และการอนุรักษ์ พัฒนา สืบสานมรดกทางศิลปะ
และวฒั นธรรม รวมท้ังการสง่ เสรมิ สบื สาน ปลกู ฝังจติ วิญญาณให้ประชาชนคนไทยทกุ คนเกิดความเลอ่ื มใส
ศรทั ธาในสถาบนั ชาติ สถาบนั ศาสนา และสถาบนั พระมหากษตั รยิ ์ ดงั นนั้ จงึ ไดร้ วบรวม ปรบั ปรงุ แกไ้ ขเนอ้ื หา
หนังสือ “ศาสนพิธแี ละมารยาทไทย” และจดั พมิ พข์ ึน้ เปน็ ครง้ั ที่ ๓
กรมการศาสนา หวงั ว่า “ศาสนพิธีและมารยาทไทย” จัดพิมพ์คร้งั ท่ี ๓ เล่มน้ี จะเป็นประโยชนแ์ ก่
ส่วนราชการ ศาสนพธิ กี ร นกั เรยี น นักศึกษา และประชาชนทวั่ ไป ไดศ้ ึกษาหาความรแู้ ละใชเ้ ป็นแนวทาง
ในการปฏิบตั งิ านศาสนพิธที ่ีถกู ต้องชัดเจนสืบไป

(นายมานสั ทารตั นใ์ จ)
อธบิ ดกี รมการศาสนา

ความพร้อมเพียงแหง่ ชน
ผู้อยู่รว่ มกนั เปน็ หมู่

นำ� ความเจริญวฒั นาถาวรใหส้ ำ� เรจ็
สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเดจ็ พระสังฆราช สกลมหาสงั ฆปรณิ ายก

สารบญั หนา้
คำ� นำ�
๑
บทที ่ ๑ ความรูเ้ กีย่ วกับศาสนพธิ ี ๒
ประเภทของศาสนพธิ ที างพระพทุ ธศาสนา ๓
องคป์ ระกอบของพธิ ี ๕
๕
บทท ี่ ๒ การเตรียมการและการปฏบิ ัติงานศาสนพิธี ๕
การเตรียมการของศาสนพิธี ๘
๑. การเตรียมสถานท่ี ๑๕
๒. การเตรยี มอปุ กรณ์ ๑๘
๓. การเตรยี มบุคลากร ๓๖
๔. การเตรยี มก�ำหนดการ ๕๐
การเตรยี มการกอ่ นการปฏิบัติงานศาสนพิธี ๖๑
การปฏิบตั ิงานศาสนพิธ ี ๖๑
๖๕
บทท ี่ ๓ แนวทางการจัดงานศาสนพธิ กี บั สถาบนั พระมหากษตั ริย์ ๖๙
๑. วันจักร ี ๗๖
๒. วันปยิ มหาราช ๘๓
๓. วันเฉลิมพระชนมพรรษา ๘๓
๔. การถวายผา้ พระกฐนิ พระราชทาน ๘๕
๘๕
บทท่ ี ๔ แนวทางการจดั งานมงคลพิธี ๘๗
งานกศุ ลพิธี ๘๗
งานบญุ พิธ ี ๘๙
การจดั พิธีท�ำบญุ งานมงคลทัว่ ไป ๙๓
การจัดพิธีทำ� บุญงานมงคลเฉพาะงาน
๑. พธิ ีหล่อพระพทุ ธรปู
๒. พิธพี ทุ ธาภเิ ษก หรอื มังคลาภเิ ษก
๓. พิธวี างศลิ าฤกษ์

สารบัญ (ต่อ) หนา้
๑๐๐
๑๐๑
๔. พิธที ำ� บุญข้ึนบา้ นใหม่ ๑๐๓
๕. พิธมี งคลสมรส ๑๐๔
๖. พิธยี กขันหมาก ๑๐๕
๗. พิธไี หวบ้ รรพบรุ ษุ ๑๐๖
๘. พิธสี งฆเ์ นอื่ งในพธิ มี งคลสมรส ๑๐๘
๙. พธิ ีหลง่ั นำ้� พระพทุ ธมนต์และประสาทพร ๑๑๐
๑๐. พิธที �ำบญุ วนั เกดิ ๑๑๓
๑๑. พธิ ที �ำบุญอายคุ รบ ๖๐ ปี ๑๑๕
๑๒. พิธที ำ� บุญครบรอบวันเกิดของผวู้ ายชนม์ ๑๑๙
๑๓. การจดั งานมงคลและอวมงคลในโอกาสเดียวกัน ๑๑๙
บทที ่ ๕ แนวทางการจดั งานอวมงคล
๑. การเตรยี มการขอพระราชทานนำ�้ หลวงอาบศพ การขอพระราชทาน ๑๑๙
เพลิงศพ การขอรับหีบพระราชทาน และขัน้ ตอนการปฏบิ ตั ิ ๑๒๓
๑.๑ การขอพระราชทานน้�ำหลวงอาบศพ ๑๔๐
๑.๒ การขอพระราชทานเพลิงศพ ๑๔๒
๑.๓ การขอพระราชทานดนิ ฝงั ศพ ๑๔๒
๒. การเตรยี มการและขนั้ ตอนการท�ำบุญและการฌาปนกิจศพ ๑๔๒
๒.๑ การเตรียมอุปกรณใ์ นพิธีงานศพ ๑๔๒
๒.๒ การอาบนำ�้ ศพ ๑๔๔
๒.๓ การรดน้�ำศพ ๑๔๔
๒.๔ การจดั สถานที่ตง้ั ศพ ๑๔๖
๒.๕ การบำ� เพ็ญกุศลสวดพระอภธิ รรมประจำ� คืน
๒.๖ การบำ� เพญ็ กุศลอทุ ศิ ให้แกผ่ ้ทู ่ลี ่วงลบั ๗ วนั ๕๐ วัน ๑๐๐ วัน

สารบัญ (ตอ่ ) หนา้

๒.๗ การบรรจศุ พ ๑๔๘
๒.๘ การจดั พิธีฌาปนกจิ ศพ ๑๔๙
๒.๙ การเก็บอฐั ิ ๑๕๒
๒.๑๐ การจัดพิธีบ�ำเพญ็ กุศลเนื่องในโอกาสครบรอบวันตายของผ้วู ายชนม ์ ๑๕๕

บทท ี่ ๖ การจดั ทานพิธ ี ๑๕๙
๑. การถวายสังฆทาน ๑๖๐
๒. การถวายผา้ กฐนิ หรือการทอดกฐิน ๑๖๒
๓. การถวายผา้ ป่า (สามัคคี) ๑๖๖
๔. การถวายทานตา่ ง ๆ ๑๖๗

บทที่ ๗ มารยาทไทยในศาสนพิธ ี ๑๖๙
๑. การแสดงความเคารพ ๑๖๙
๒. การประเคนและรับสงิ่ ของจากพระสงฆ์ ๑๗๖

ภาคผนวก ๑๘๓
คำ� บูชาพระและค�ำอาราธนา ๑๘๕
ล�ำดับพัดยศสมณศักด์ิ ฯ ในงานพระราชพธิ ี - รัฐพธิ ี ๑๙๓
การใช้พัดยศ การถวายอดเิ รก และการถวายพระพรลา ๑๙๗

บรรณานกุ รม ๒๑๙

การท�ำบุญ ไมจ่ �ำเป็นต้องมที รัพยส์ นิ เงินทอง
กส็ ามารถที่จะร่วมท�ำบุญได้ แถมยังประหยัดอกี ดว้ ย

น่นั คือ การรกั ษาศีลและการเจรญิ ภาวนา
สมเดจ็ พระพุฒาจารย์ (โต พรหมรงั ษี)

บทที่ ๑

ความรู้เกย่ี วกบั ศาสนพิธี

สังคมไทยถือว่าศาสนามีความส�ำคัญต่อวิถีการด�ำเนินชีวิตของสังคม จนกลายเป็น
วฒั นธรรมประเพณที ม่ี ผี ลตอ่ ความรสู้ กึ นกึ คดิ ความเชอื่ ความศรทั ธาของประชาชนพลเมอื งของสงั คม
ดังน้ัน ศาสนาจึงถือเป็นเคร่ืองยึดเหน่ียวทางจิตใจในการประพฤติปฏิบัติเพ่ือให้ประชาชนพลเมือง
ได้ใช้หลักธรรมทางศาสนาท่ีตนนับถือ มาเป็นเคร่ืองมือในการประพฤติปฏิบัติตนเพ่ือให้เกิด
ประโยชน์ในการพัฒนาจิตใจของตนเอง ครอบครัว สังคม ชุมชน และประเทศชาติ ให้มีความ
ม่ันคงและอยู่ร่วมกันอย่างมีความสุข และเกิดความสมานฉันท์ แต่การที่ประชาชนพลเมือง
จะเข้าถึงหลักธรรมอันเป็นแก่นแท้ของศาสนาโดยตรงจริง ๆ น้ัน เป็นส่ิงท่ีกระท�ำได้ยาก เนื่องจาก
ผลของหลักธรรมมีลักษณะเป็นนามธรรมเช่นเดียวกับผลของการศึกษา ที่จะให้ผู้เข้ารับการศึกษา
ได้เกิดปัญญาจริง ๆ ย่อมเห็นผลช้า ไม่เหมือนการสร้างวัตถุต่าง ๆ ท่ีสามารถเห็นผลได้รวดเร็ว
ทนั ใจ ดังนน้ั ศาสนาทุกศาสนาจงึ จำ� เปน็ ตอ้ งมีพิธีกรรมทางศาสนาเปน็ เครื่องมอื ในการให้ศาสนกิ ชน
ของตน ใช้เป็นแนวทางในการปฏิบัติกิจกรรมทางศาสนาที่มีลักษณะเป็นรูปธรรมร่วมกัน
ปราชญ์ทั้งหลายจึงได้ให้ความส�ำคัญของศาสนพิธีไว้ว่า “เป็นดังเปลือกของต้นไม้ ซ่ึงท�ำหน้าท่ี
ห่อหุ้มแก่นของต้นไม้ คือ เนื้อแท้อันเป็นสาระส�ำคัญของศาสนาไว้” ซ่ึงเมื่อกล่าวให้ถูกต้อง
กส็ ามารถกล่าวไดว้ า่ ศาสนพธิ ี และศาสนธรรมของศาสนาท้ังสองส่วนนี้ ย่อมมีความสำ� คัญเสมอกนั
ต้องอาศัยซึ่งกันและกัน เพราะหากไม่มีศาสนธรรมอันเป็นแก่นแท้ของศาสนา ศาสนพิธีก็คงจะอยู่
ได้ไม่นาน หรือหากมีเฉพาะศาสนธรรมอันเป็นแก่นแท้ของศาสนา แต่ไม่มีศาสนพิธี แก่นแท้ของ
ศาสนาก็ย่อมอยู่ได้ไม่นานเช่นกัน เพราะศาสนิกชนขาดแนวทางในการปฏิบัติกิจกรรมทางศาสนา
ร่วมกัน ไม่มีส่ิงใดส่ิงหน่ึงเป็นศูนย์กลางหรือเป็นส่ิงยึดเหน่ียวจิตใจในการท่ีจะปฏิบัติกิจกรรม
ทางศาสนารว่ มกัน

กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม 1

ศาสนพิธีหรือพิธีกรรมของพระพุทธศาสนาเป็นสิ่งท่ีช่วยหล่อเล้ียงศาสนธรรม
อันเป็นแก่นแท้ของพระพุทธศาสนาไว้ ดังนั้น การกระท�ำศาสนพิธีหรือพิธีกรรมต่าง ๆ ในทาง
พระพุทธศาสนา ควรท่ีจะต้องมีการแนะน�ำและให้ผู้ร่วมพิธีได้ศึกษาท�ำความเข้าใจเกี่ยวกับ
พธิ ตี า่ ง ๆ ให้ถ่องแทต้ ามหลักการทางพิธกี รรมของพระพุทธศาสนา เพ่อื ผ้ปู ฏบิ ตั ิจะไดน้ �ำไปปฏิบัติได้
อย่างถูกต้องตามจุดมุ่งหมายในศาสนพิธีนั้น ๆ เนื่องจากศาสนพิธีจัดเป็นวัฒนธรรมและ
จารตี ประเพณขี องชาตทิ มี่ กี ารสบื สานกนั มาเปน็ ระยะเวลาอนั ยาวนาน ซงึ่ การปฏบิ ตั ศิ าสนพธิ จี ะตอ้ ง
ท�ำใหม้ ีความเป็นระเบยี บเรียบร้อย สวยงาม เป็นไปในแนวทางเดียวกัน เพือ่ กอ่ ใหเ้ กดิ ความเลือ่ มใส
ศรัทธาในการด�ำเนินกิจกรรมด้านพิธีกรรมของศาสนพิธี ซ่ึงถือเป็นส่ิงส�ำคัญของพุทธศาสนิกชน
เพราะการด�ำเนนิ กจิ กรรมของพิธีกรรมตา่ ง ๆ อนั เปน็ ก้าวแรกท่มี คี วามเปน็ รูปธรรมของการกา้ วเขา้
สู่หลักการของพระพุทธศาสนา ที่เป็นการเสริมสร้างคุณค่าทางด้านจิตใจ รวมทั้งการธ�ำรงรักษา
เอกลักษณ์ของชาติและพุทธศาสนา ผู้ท�ำหน้าที่เป็นผู้น�ำในการปฏิบัติงานศาสนพิธีจะต้องมีความรู้
ความสามารถและความเข้าใจอย่างถูกต้อง เนื่องจากศาสนพิธี เป็นการสร้างระเบียบแบบแผน
แบบอย่างที่พึงปฏิบัติในศาสนานั้น ๆ ตามหลักการความเช่ือในศาสนาท่ีตนนับถือ เม่ือน�ำมาใช้ใน
ทางพระพุทธศาสนาย่อมหมายถงึ ระเบยี บ แบบแผน และแบบอยา่ งทพ่ี งึ ปฏิบตั ใิ นพระพทุ ธศาสนา
ซ่ึงบางทา่ นเรยี กว่า “พทุ ธศาสนพธิ ี”
ประโยชนข์ องศาสนพธิ ี ศาสนพธิ ีทถี่ ูกตอ้ งท�ำใหพ้ ิธีมีความเรียบรอ้ ย งดงาม ยอ่ มเพ่มิ พนู
ความศรัทธาปสาทะของผู้ที่ได้พบเห็น เป็นเครื่องแสดงเกียรติยศของเจ้าภาพและผู้เข้าร่วมพิธ ี
ทง้ั ยงั เป็นการรกั ษาวัฒนธรรมประเพณีท่ดี งี ามของชาติไว้

ประเภทของศาสนพธิ ที างพระพทุ ธศาสนา

๑. กุศลพิธี คือ พิธีกรรมที่เน่ืองด้วยการอบรมความดีงามทางพระพุทธศาสนาเฉพาะ
ตัวบุคคล เช่น การแสดงตนเป็นพุทธมามกะ การเวียนเทียนในวันส�ำคัญทางพระพุทธศาสนา
การรักษาศลี ตา่ ง ๆ
๒. บุญพธิ ี คือ พิธีท�ำบุญ เปน็ ประเพณใี นครอบครัว ในสงั คม เก่ยี วเนอื่ งกบั การด�ำเนิน
ชวี ิต เชน่ พิธีทำ� บญุ งานมงคล พิธีทำ� บญุ งานอวมงคล
๓. ทานพิธี คือ พธิ ีถวายทานตา่ ง ๆ เช่น การถวายปาฏิบคุ ลิกทาน การถวายสังฆทาน
หรอื การถวายผา้ กฐิน ผ้าปา่ ผ้าอาบนำ�้ ฝน และอื่น ๆ
๔. ปกณิ กพธิ ี คอื พธิ เี บด็ เตลด็ เปน็ มารยาทและวธิ ีปฏบิ ัตศิ าสนพธิ ี เชน่ วธิ ีตงั้ โตะ๊ หมบู่ ูชา
และจัดอาสนะสงฆ์ วิธีวงด้ายสายสิญจน์ วิธีจุดธูปเทียน วิธีแสดงความเคารพพระสงฆ์ วิธีประเคน
ของพระสงฆ์ วิธีทอดผ้าบังสุกุล วิธีท�ำหนังสืออาราธนาและใบปวารณา วิธีอาราธนาศีล อาราธนา
พระปรติ ร อาราธนาธรรม วิธกี รวดน�้ำ ฯลฯ
2 ศาสนพิธแี ละมารยาทไทย

ประเภทของงานศาสนพธิ ี

งานพระราชพธิ ี

เป็นงานท่ีพระมหากษัตริย์ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้จัดขึ้นเป็นประจ�ำปี เช่น
พระราชพธิ ฉี ตั รมงคล พระราชพธิ เี ฉลมิ พระชนมพรรษา พระราชพธิ สี งกรานต ์ พระราชพธิ ฉี ตั รมงคล
หรืองานที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้จัดขึ้นเป็นกรณีพิเศษ เช่น พระราชพิธีอภิเษกสมรส
พระราชพธิ สี มโภชเดือนและข้ึนพระอู่

งานพระราชกุศล

เป็นงานท่ีพระมหากษัตริย์ทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศล ซึ่งงานพระราชกุศลบางงานต่อเนื่อง
กับงานพระราชพิธี เช่น งานพระราชกุศลมาฆบูชา งานพระราชกุศลวิสาขบูชา งานพระราชกุศล
อปุ สมบทนาคหลวง งานพระราชกศุ ลวนั ปยิ มหาราช งานพระราชกศุ ลทกั ษณิ านปุ ระทานพระบรมอฐั ิ
สมเดจ็ พระบรมราชบุพการี งานพระราชกุศลทรงบาตร

งานรัฐพธิ ี

เป็นงานพิธีที่รัฐบาลหรือทางราชการจัดขึ้นเป็นประจ�ำปี โดยกราบทูลเชิญสมเด็จ
พระเจ้าอยู่หัวเสด็จ ฯ ทรงเป็นประธานประกอบพิธี เช่น รัฐพิธีท่ีระลึกวันจักรี รัฐพิธีฉลอง
วันพระราชทานรฐั ธรรมนูญ ซ่ึงปัจจบุ นั ทรงรบั เข้าเปน็ งานพระราชพิธี
งานราษฎร์พิธี
เป็นงานท�ำบุญตามประเพณีนิยมที่ราษฎรจัดข้ึนเพ่ือความเป็นสิริมงคลแก่ตนเองและ
ชุมชน หรือเป็นการท�ำบุญเพ่ืออุทิศผลให้แก่ผู้ที่ล่วงลับไปแล้วในโอกาสต่าง ๆ ซ่ึงเป็นการจัดตาม
ความศรทั ธาและความเช่ือท่ีถอื ปฏิบัติสบื ทอดกันมาตามท้องถน่ิ หรอื ชมุ ชนน้นั ๆ

องคป์ ระกอบของพิธี

๑. พิธีกรรม คือ การกระท�ำท่ีเป็นวิธีการเพ่ือให้ได้รับผลส�ำเร็จและน�ำไปสู่ผลท่ีต้องการ
อันเป็นเคร่ืองน้อมน�ำศรัทธาที่จะพาเข้าสู่เป้าหมายตามวัตถุประสงค์ของผู้ที่จัดกิจกรรมน้ัน ๆ และ
สามารถนอ้ มนำ� ใหผ้ ้ศู รทั ธาเขา้ ถึงธรรมทีส่ งู ขนึ้
๒. พิธีการ คือ ข้ันตอนของพิธีที่ก�ำหนดไว้ตามล�ำดับตั้งแต่เร่ิมต้นพิธีจนจบพิธี เพื่อให้
การจดั กิจกรรมในพธิ นี นั้ ๆ เปน็ ไปด้วยความถูกต้อง เรียบรอ้ ย และสวยงาม อันน�ำมาซ่งึ ความศรทั ธา
และความเชือ่ ในการจัดกิจกรรมรว่ มกัน ทง้ั ในส่วนผทู้ เ่ี ข้ารว่ มพธิ แี ละผทู้ พ่ี บเห็น
๓. พธิ กี ร คอื ผดู้ ำ� เนนิ รายการประกอบพธิ กี รรมนน้ั ๆ ใหเ้ ปน็ ไปตามขน้ั ตอนทไี่ ดก้ ำ� หนดไว้
โดยท�ำหน้าที่รับผิดชอบในด้านพิธีการ ประสาน ควบคุม และก�ำกับพิธีการต่าง ๆ ให้เป็นไปด้วย

กรมการศาสนา กระทรวงวัฒนธรรม 3

ความเรียบร้อยตามก�ำหนดการ ในกรณีท่ีเป็นพิธีกรทางศาสนา จะเรียกว่า “ศาสนพิธีกร”
ซ่ึงหมายถึง ผู้ท�ำหน้าท่ีควบคุมและปฏิบัติศาสนพิธี ให้ถูกต้องตามพิธีกรรมทางศาสนา ตลอดจน
ประสานงาน เพ่ือใหก้ ารดำ� เนนิ กิจกรรมในพิธนี นั้ ๆ เปน็ ไปดว้ ยความเรยี บรอ้ ย

คุณสมบตั ขิ องศาสนพธิ ีกร

๑) มคี วามรู้ ความสามารถ ในการปฏบิ ัตศิ าสนพิธี
๒) มีไหวพรบิ ปฏิภาณ ตดั สินใจ และแก้ไขข้อขัดข้องได้รวดเรว็ และเรยี บรอ้ ย
๓) มีความแมน่ ย�ำ ละเอียด รอบคอบ ในศาสนพธิ ี
๔) แต่งกายและปฏิบัตติ นใหเ้ หมาะสมตามกาลเทศะ มมี ารยาทเรยี บรอ้ ย
๕) สามารถประสานงาน ควบคมุ ก�ำกับพิธีการได้ดี
4 ศาสนพิธแี ละมารยาทไทย

บทที่ ๒

การเตรียมการและการปฏบิ ตั ิงานศาสนพธิ ี

เมื่อถึงก�ำหนดวันพิธีผู้ที่มีหน้าท่ีรับผิดชอบในการเป็นผู้ด�ำเนินการพิธี ควรมีการจัดเตรียม
และแบ่งงานให้ผู้ร่วมปฏิบัติงานในพิธีต่าง ๆ ให้ชัดเจน ใครท�ำอะไร ท่ีไหน อย่างไร ควรมีการ
ตรวจสอบความพรอ้ มของอุปกรณ์เครอื่ งใชใ้ หพ้ ร้อมตลอดเวลา เชน่ เคร่ืองสกั การบชู าพระรัตนตรยั
พระพุทธรูป เทียนชนวน การอาราธนาศีล อาราธนาธรรม ส่ิงต่าง ๆ เหล่านี้ ผู้ท�ำหน้าท่ีเป็น
ศาสนพิธีกร และพิธีกรผู้ช่วยจะต้องช่วยกันดูแลการเตรียมงานและการปฏิบัติให้เป็นไปด้วย
ความเรยี บร้อย

การเตรยี มการของศาสนพิธี

เมื่อมีการปรึกษาหารือและมีข้อตกลงกันเป็นท่ีเรียบร้อยแล้ว ในการจัดพิธีเนื่องในโอกาส
ตา่ ง ๆ นัน้ ผู้ท่ไี ด้รบั มอบหมายให้ทำ� หนา้ ท่ใี นการเปน็ ผู้ด�ำเนินกิจกรรมจะตอ้ งมกี ารเตรยี มการ ดังน้ี
๑) การจดั เตรียมสถานที่
๒) การจดั เตรยี มอุปกรณ์
๓) การจัดเตรยี มบุคลากร
๔) การจดั เตรยี มกำ� หนดการ
๑) การจดั เตรียมสถานที่
กิจกรรมแรกท่ีผู้ด�ำเนินกิจกรรมจะต้องค�ำนึงถึง คือ การจัดเตรียมสถานท่ี ต้องค�ำนึงถึง
ความเหมาะสมของสถานท่ี เชน่ งานทีจ่ ะจดั เปน็ งานพธิ ใี ด งานมงคล หรืองานอวมงคล สถานทน่ี นั้
มีความเหมาะสมกับการจัดพธิ ีหรอื ไม่เพียงใด ซ่งึ จะไดม้ ีการวางแผนในการจดั กจิ กรรม และปฏิบตั ไิ ด้
เหมาะสมกับสถานที่ โดยมหี ลักการพจิ ารณา ดงั น้ี
๑) เหมาะสมกับการทจี่ ะใชเ้ ป็นสถานทจี่ ัดพธิ ีนน้ั หรอื ไม่
๒) กว้างขวาง เพยี งพอกับการรองรับผรู้ ่วมพิธี
๓) สะอาด สะดวก ปลอดภัย
๔) ไมม่ เี สยี งรบกวน

กรมการศาสนา กระทรวงวัฒนธรรม 5

แบบอยา่ งการจัดเตรียมสถานท่ี

การจัดสถานที่สำ� หรับผู้ร่วมพธิ ี

6 ศาสนพธิ แี ละมารยาทไทย

การจัดสถานที่สำ� หรบั ผู้เป็นประธาน

การจัดสถานทส่ี ำ� หรับเลี้ยงอาหารผ้รู ว่ มงาน 7
กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม

๒) การเตรียมอปุ กรณ์
การเตรยี มอุปกรณ์ เปน็ สง่ิ จ�ำเป็นของการจดั พธิ ตี ่าง ๆ ซ่ึงผทู้ ำ� หน้าที่จดั พิธีจะต้องมคี วามรู้
ความเขา้ ใจเกย่ี วกับพธิ กี ารหรือพธิ ีกรรมตา่ ง ๆ เช่น วัตถปุ ระสงค์ของการจัดศาสนพธิ ี เป็นงานมงคล
งานอวมงคล หรืองานมงคลพร้อมกับงานอวมงคล และงานมงคลนั้นเป็นงานมงคลที่จะต้องใช้
อุปกรณใ์ นพธิ ีเปน็ การเฉพาะอย่างไร เช่น งานมงคลสมรส งานวางศลิ าฤกษ์ เปน็ ตน้

อุปกรณห์ ลกั ทใ่ี ชใ้ นงานศาสนพธิ ี

๑) โตะ๊ หม่บู ูชา, พระพทุ ธรปู , แทน่ กราบ
๒) แจกนั ดอกไม้ หรอื พานพมุ่
๓) กระถางธูป, เชงิ เทียน
๔) ธูป เทียน บชู าพระ
๕) เทยี นชนวน
๖) ทก่ี รวดน้�ำ
๗) สำ� ลี กรรไกร เชือ้ ชนวน (น�้ำมนั เบนซนิ + เทียนขผ้ี ง้ึ ) ธปู เทียน
๘) ใบปวารณา และจตปุ จั จัยไทยธรรม
๙) เคร่อื งขยายเสียงพร้อมอปุ กรณ์
๑๐) เครื่องรับรองพระสงฆ์ เช่น น�้ำร้อน น�้ำเย็น อาสนะหรือพรมนั่ง เส่ือ หมอนพิง
กระดาษเชด็ มือ กระโถน

การจดั โต๊ะหม่บู ชู ากรณีพระราชวงศ์เสดจ็ ฯ การจดั โต๊ะหมูบ่ ูชาในพธิ ีท่วั ไป
เป็นองค์ประธาน

8 ศาสนพิธแี ละมารยาทไทย

ที่กรวดน�ำ้ อาสนะสมเด็จพระราชาคณะ

ชุดกถ๋ี วายนำ้� ปานะสมเดจ็ พระราชาคณะ ชุดกถี๋ วายน�ำ้ ปานะพระราชาคณะ

กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม 9

พัดยศสมณศักดิ์ พดั รอง

การจัดอาสนส์ งฆ์

10 ศาสนพธิ แี ละมารยาทไทย

ครอบน�้ำพระพทุ ธมนต ์ ที่ประพรมน�้ำพระพทุ ธมนต์

สายสิญจน ์ เทยี นชนวน
กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม
11

อปุ กรณ์เฉพาะพิธี (เพิ่มจากอุปกรณ์หลกั )

งานพิธมี งคล

๑) ภาชนะ นำ�้ พระพทุ ธมนต์ เชน่ ครอบนำ�้ มนต์ / บาตร / ขนั / ทป่ี ระพรมนำ�้ พระพทุ ธมนต์
(มดั หญา้ คา, ใบมะยม, ดอกไม้เงนิ ทอง)
๒) สายสญิ จน์
๓) เทียนนำ้� มนต์ (เทยี นข้ีผงึ้ แท ้ นยิ มขนาดน้ำ� หนัก ๑ บาท
๔) พานรองสายสญิ จน์ จำ� นวน ๒ พาน

พธิ ีมงคลสมรส

๑) มงคลแฝด
๒) โถปรกิ แป้งกระแจะสำ� หรับเจมิ
๓) สงั ข์
๔) หมอนกราบ ๒ ใบ

พธิ วี างศลิ าฤกษ์
๑) แผน่ ศิลาฤกษ์
๒) ไม้มงคล ๙ ชนิด คือ ไม้ชัยพฤกษ์ ไม้ราชพฤกษ์ ไม้สักทอง ไม้ไผ่สีสุก ไม้พะยูง
ไมท้ องหลาง ไมก้ ันเกรา ไมท้ รงบาดาล และไมข้ นนุ
๓) คอ้ นตอกไม้มงคล
๔) แผน่ อฐิ ทอง - นาก - เงิน อยา่ งละ ๓ แผ่น (รวม ๙ แผ่น)
๕) โถปริก กระแจะเจมิ
๖) ทองคำ� เปลวปดิ ศลิ าฤกษ์ ๓ แผน่ พรอ้ มขผ้ี ง้ึ หรอื สงิ่ ทท่ี าแผน่ ศลิ าฤกษเ์ พอ่ื ปดิ แผน่ ทอง
๗) ปนู ซีเมนต์ผสมเสร็จ พรอ้ มเกรียงปาดปนู
๘) ตลับนพรัตน์
๙) พวงมาลัย
๑๐) ขา้ วตอกดอกไม้ เหรียญเงนิ และเหรยี ญทอง
๑๑) กระดาษ/ผา้ เช็ดมือของประธาน

พิธเี ปิดปา้ ยอาคาร

๑) โถปริก กระแจะเจมิ
๒) ทองค�ำเปลว ๓ แผ่น พร้อมขีผ้ ึง้ หรือส่งิ ที่ทาสำ� หรับปดิ แผ่นทอง
๓) ผ้าคลมุ ปา้ ย พร้อมสายชักผ้าคลมุ ป้าย
๔) กระดาษ/ผา้ เชด็ มอื ของประธาน

12 ศาสนพธิ แี ละมารยาทไทย

งานพิธอี วมงคล

พธิ ีสวดพระอภธิ รรม
๑) ภูษาโยง (ถ้าศพมีฐานันดรศักด์ิต้ังแต่ช้ันหม่อมเจ้าขึ้นไป ต้องเตรียมผ้าขาว
กวา้ งประมาณ ๑๐ หรอื ๑๒ นวิ้ ยาวเสมอกบั แถวพระสงฆ์ จ�ำนวน ๑ ผนื เรยี กว่า “ผ้ารองโยง”)
ถ้าไมม่ ีให้ใช้ แถบทอง หรอื สายโยง แทนก็ได้
๒) เครื่องทองน้อย ๑ - ๒ ที่ (ต้งั หน้าหบี ศพ)
๓) ตูพ้ ระอภธิ รรม พรอ้ มโต๊ะต้งั ตพู้ ระอภธิ รรม
๔) ผา้ ไตร หรอื ผา้ ส�ำหรบั ทอดบงั สกุ ุล
๕) เคร่ืองกะบะบูชาพระอภิธรรม (ในกรณีไม่มีเคร่ืองกะบะบูชา ให้ใช้ เชิงเทียน ๑ คู ่
แจกันดอกไม้ ๑ คู่ และกระถางธปู ๑ กระถาง ตั้งหนา้ ตพู้ ระอภิธรรมแทนเพือ่ จดุ บูชา)

พิธพี ระราชทานเพลิงศพ หรอื ฌาปนกิจศพ (อปุ กรณ์เพิม่ จากการสวดพระอภิธรรม)
๑) ธรรมาสนเ์ ทศน์ คมั ภรี เ์ ทศน ์ พัดรอง ตะลมุ่ พาน
๒) เครอ่ื งทองน้อย จำ� นวน ๑ ชุด (สำ� หรับประธานจดุ บูชาพระธรรม)
๓) เทยี นสอ่ งธรรม
๔) ผา้ ไตร หรือผา้ สำ� หรบั ทอดบงั สกุ ุล
๕) เครื่องไทยธรรมบูชากณั ฑเ์ ทศน์

พิธีทำ� บญุ ครบรอบวันตาย
๑) อัฐิ / รูปผู้ตาย / ปา้ ยช่ือของบรรพบรุ ษุ ๔) ภษู าโยง แถบทอง
๒) โตะ๊ หมอู่ กี ๑ ชดุ ใชเ้ ป็นทบ่ี ูชาอฐั ิ ๕) ผา้ ส�ำหรับทอดบังสกุ ุล
๓) เครอ่ื งทองนอ้ ย

เครอ่ื งทองนอ้ ย (สำ� หรบั บุคคลท่วั ไป) เครื่องทองนอ้ ย (สำ� หรับพระสงฆ)์
กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม
13

การต้งั เครือ่ งประกอบสมณศกั ด์ิหน้าโกศศพพระสงฆ์

ผ้ารองโยง ตู้สวดพระอภธิ รรม

(สำ� หรับงานท่อี ยใู่ นพระราชานเุ คราะห)์

14 ศาสนพธิ แี ละมารยาทไทย

ภูษาโยง ผ้าไตร และเคร่ืองถวายกณั ฑ์เทศน์

๓) การเตรยี มบคุ ลากร
การเตรียมบุคลากร เป็นการแสดงถึงความพร้อมของผ้จู ัดงานพธิ ตี ่าง ๆ เพอ่ื ความสะดวก
ในการติดต่อประสานงาน เป็นการแบ่งหน้าที่รับผิดชอบในแต่ละส่วน สามารถตรวจสอบได้ว่า
นิมนต์พระสงฆ์หรือยัง นิมนต์จ�ำนวนเท่าใด ใครเป็นประธาน ใครรับภารกิจส่วนใด ใครเป็นพิธีกร
หรือใครทำ� หนา้ ท่ศี าสนพิธีกร เปน็ ตน้ รวมท้ังสามารถตรวจสอบจุดบกพรอ่ งของงานได้ด้วย
พระสงฆ์ การนิมนต์พระสงฆ์ ควรเขียนเป็นหนังสือ หรือภาษาทางราชการ เรียกว่า
“การวางฎีกานมิ นต์พระสงฆ”์ เพือ่ ถวายพระสงฆ์ถือไวเ้ ปน็ หลกั ฐาน ซง่ึ ประกอบด้วยขอ้ ความส�ำคัญ
เพื่อให้พระสงฆ์ทราบว่า นิมนต์งานพิธีใด วัน เวลา และสถานท่ีในการประกอบพิธี ควรแจ้งให้
ชัดเจน ส่วนจ�ำนวนพระสงฆ์ที่นิยมในแต่ละพิธีน้ัน ไม่ได้ก�ำหนดจ�ำนวนข้างมาก แต่มีก�ำหนด
จ�ำนวนข้างน้อยไว้ คือ ไม่ต่�ำกว่า ๕ รูป ๗ รูป ๙ รูป และ ๑๐ รูป เพ่ือจะได้ครบองค์คณะสงฆ์
ส่วนงานพระราชพิธี หรือพิธีของทางราชการนิยมนิมนต์พระสงฆ์ ๑๐ รูป ท้ังงานมงคลและ
งานอวมงคล แต่ถ้าหากเป็นพิธีบ�ำเพ็ญกุศลสวดพระอภิธรรมศพประจ�ำคืนน้ัน จะนิมนต์พระสงฆ์
สวดพระอภิธรรม จำ� นวน ๔ รูป

กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม 15

ตัวอย่างฎกี านิมนตพ์ ระสงฆข์ องทางราชการ

16 ศาสนพธิ แี ละมารยาทไทย

ตัวอยา่ งหนังสือนิมนต์พระสงฆ์ทั่วไป

ประธานพิธี คือ บุคคลท่ีเจ้าภาพเชิญมาเป็นเกียรติแก่งานพิธีเพ่ือท�ำหน้าที่เป็นประธาน
ในพธิ ี ซง่ึ มที ง้ั แบบเปน็ ทางการ คอื มกี ารเชญิ โดยแจง้ ใหผ้ ทู้ เ่ี ปน็ ประธานทราบลว่ งหนา้ อยา่ งเปน็ ทางการ
และแบบไมเ่ ปน็ ทางการ คอื การเชิญผ้ทู ี่มารว่ มงานท�ำหนา้ ท่ีเป็นประธาน โดยไม่มกี ารแจง้ ใหท้ ราบ
ล่วงหน้า ซึ่งถ้าไม่เป็นทางการก็ไม่สู้กระไรนัก แต่หากเป็นทางการควรมีการจัดเตรียมสถานที่
ใหเ้ หมาะสมกบั ฐานะของผู้ทเี่ ชิญมาเปน็ ประธานในพิธี เชน่ การจัดทน่ี ั่ง การตอ้ นรบั การจดั เตรียม
เคร่ืองรับรอง เป็นต้น อันเป็นการแสดงออกถึงการให้เกียรติแก่ผู้ท่ีรับเชิญมาท�ำหน้าที่เป็นประธาน
ในพธิ ีน้ัน ๆ ดว้ ย และควรแจง้ กำ� หนดการของพธิ ใี ห้ผูท้ �ำหนา้ ที่เป็นประธานได้ทราบ

กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม 17

ศาสนพธิ กี ร คือ ผูท้ ำ� หนา้ ท่เี ปน็ ผดู้ ำ� เนินการพธิ ีทางศาสนา ซ่ึงมีความรอบรู้ในด้านพธิ ีการ
ต่าง ๆ ท�ำหนา้ ที่ควบคมุ ปฏบิ ตั กิ าร จัดการ และประสานงานระหวา่ งผู้ร่วมปฏิบตั ิงานพิธี ตลอดจน
ถึงการให้ค�ำแนะน�ำ ให้ค�ำปรึกษาในการด�ำเนินกิจกรรมพิธีทางพระพุทธศาสนาได้อย่างชัดเจนและ
ถูกต้องตามโบราณประเพณีทีไ่ ด้มีการสบื ทอดกันมา
ผู้รว่ มงาน คอื ผู้ที่เจ้าภาพเชิญมารว่ มเป็นเกยี รติแกพ่ ิธี ด�ำเนนิ กจิ กรรมในพิธรี ว่ มกัน เชน่
ร่วมฟังพระสงฆ์แสดงพระธรรมเทศนา เจริญพระพุทธมนต์ เจ้าภาพควรประมาณจ�ำนวนผู้ที่รับเชิญ
มาร่วมกิจกรรมให้เหมาะสมกับสถานท่ี ควรก�ำหนดผู้ท่ีคอยต้อนรับผู้มาร่วมงาน ก�ำหนดสถานท่ีน่ัง
ส�ำหรับผู้เป็นประธาน ของท่ีระลึก เป็นต้น ถ้าบุคคลที่เชิญเป็นผู้ใหญ่ เจ้าภาพควรก�ำหนดให้
ชัดเจนว่า ใครนั่งตรงไหน อย่างไร เนื่องจากเมื่อผู้รับเชิญน่ังเรียบร้อยแล้ว ถ้ามีการเคลื่อนย้ายท่ีนั่ง
ในภายหลัง ผรู้ ับเชิญจะเสียความรู้สึกทีด่ ีในการเข้ารว่ มกิจกรรม
๔) การเตรยี มกำ� หนดการ
ก�ำหนดการ คือ เอกสารที่จัดท�ำขึ้นเพื่อบอกลักษณะของงาน เป็นต้นว่า งานอะไร
ใครเป็นประธาน สถานท่ี วัน เวลา ในการจัดงาน ล�ำดับขั้นตอนของงาน การแต่งกาย เพ่ือให้ผู้ที่
รว่ มในพธิ ีมคี วามเขา้ ใจตรงกันและทราบขัน้ ตอนพธิ ี
ก�ำหนดการมี ๔ ประเภท คอื
๑) หมายกำ� หนดการ
๒) หมายรับส่งั
๓) พระราชกจิ
๔) กำ� หนดการ
หมายก�ำหนดการ เป็นเอกสารแจ้งก�ำหนดข้ันตอนของงานพระราชพิธีโดยเฉพาะ
ลักษณะของเอกสารจะต้องอ้างพระบรมราชโองการ คือ ข้ึนต้นด้วยข้อความว่า “นายกรัฐมนตรี
หรอื เลขาธกิ ารพระราชวงั รบั พระบรมราชโองการเหนอื เกลา้ ฯ สงั่ วา่ ...” เสมอไป และในทางปฏบิ ตั ิ
เจ้าหน้าที่จะต้องส่งต้นหมายก�ำหนดการดังกล่าวนี้ เสนอนายกรัฐมนตรีหรือเลขาธิการพระราชวัง
ลงนามรับสนองพระบรมราชโองการ

18 ศาสนพิธีและมารยาทไทย

แบบอย่างหมายกำ� หนดการ

กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม 19

แบบอยา่ งหมายกำ� หนดการ
20 ศาสนพธิ ีและมารยาทไทย

กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม 21

22 ศาสนพธิ ีและมารยาทไทย

กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม 23

24 ศาสนพธิ ีและมารยาทไทย

หมายรบั สงั่ คอื เอกสารทม่ี ผี รู้ บั รบั สง่ั อญั เชญิ มาสงั่ ใหเ้ จา้ หนา้ ทไ่ี ปปฏบิ ตั ติ ามหนา้ ทร่ี าชการ

แบบอย่างหมายรบั สั่ง

กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม 25

พระราชกิจ คือ เอกสารก�ำหนดข้ันตอนการปฏิบัติพระราชพิธี หรือพิธีการของ
องค์ประธานในพิธที ข่ี า้ ราชการผ้ปู ฏบิ ตั จิ ะตอ้ งสนองงานตามลำ� ดับขั้นตอน

แบบอยา่ งพระราชกิจ

26 ศาสนพิธีและมารยาทไทย

กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม 27

28 ศาสนพธิ ีและมารยาทไทย

ก�ำหนดการ คือ เอกสารแจ้งก�ำหนดข้ันตอนของงานโดยทั่วไป เป็นของส่วนราชการ
หรือส่วนเอกชนจัดท�ำข้ึน แม้ว่างานนั้นจะเป็นงานท่ีเกี่ยวข้องถึงเบื้องพระยุคลบาท เช่น งานเสด็จ
พระราชด�ำเนิน แต่งานนั้นมิได้เป็นงานพระราชพิธีซึ่งก�ำหนดขึ้นโดยพระบรมราชโองการแล้ว
เรียกว่า ก�ำหนดการทั้งสิ้น เช่น ข้ันตอนของงานสวนสนามส�ำแดงความสวามิภักดิ์ของทหารรักษา
พระองค์ ก็ใชค้ �ำว่า ก�ำหนดการ เพราะงานน้ีมิใชพ่ ระราชพิธที ีม่ พี ระบรมราชโองการให้จดั ข้นึ หากแต่
เปน็ ทางราชการทหารจัดขึ้น เพอ่ื สำ� แดงความสวามภิ ักด์ติ อ่ เบ้อื งพระยุคลบาท

กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม 29

30 ศาสนพธิ ีและมารยาทไทย

กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม 31

หลกั การเขยี นก�ำหนดการ

หลักการเขียนหรือการท�ำก�ำหนดการ ก�ำหนดเป็น ๓ ส่วน คือ ส่วนต้น ส่วนกลาง
และส่วนทา้ ย
ส่วนต้น เปน็ ส่วนทบ่ี อกช่ืองาน สถานท่ี วนั เวลา ท่จี ะจัดงาน

ตวั อย่างส่วนตน้
ก�ำหนดการ

พิธี...........................................................................................(ทำ� อะไร)
ณ..........................................................................................(สถานท่ีที่ไหน)

วนั ที่............เดอื น.......................ปี.............. เวลา.............น.(เม่อื ไร)

กำ� หนดการ
บำ� เพญ็ กุศลเพอ่ื ความเป็นสิรมิ งคลทีท่ ำ� การกระทรวงวัฒนธรรมแห่งใหม่
ณ ห้องประชมุ กระทรวงวัฒนธรรม ช้ัน ๑๙ อาคารธนาลงกรณ์ทาวเวอร์

วันท่ี ๒๘ กุมภาพนั ธ์ ๒๕๔๘ เวลา ๑๐.๐๐ น.

32 ศาสนพธิ ีและมารยาทไทย

ส่วนกลาง เขียนล�ำดับข้ันตอนของกิจกรรมในงานพิธีนั้น ๆ ต้ังแต่เริ่มต้นจนถึงล�ำดับ
ขัน้ ตอนสุดทา้ ยของงานพิธี

ตวั อยา่ งสว่ นกลาง

เวลา ๐๙.๔๕ น. - ขา้ ราชการและผ้มู ีเกียรติพรอ้ มกัน ณ สถานทป่ี ระกอบพิธี
เวลา ๑๐.๐๐ น. - รัฐมนตรีวา่ การกระทรวงวฒั นธรรม ประธานพิธเี ขา้ สูส่ ถานท่ปี ระกอบพธิ ี
- จดุ ธปู เทยี น บูชาพระรัตนตรยั
- เจา้ หนา้ ทอ่ี าราธนาศลี
- ประธานสงฆ์ให้ศีล
- เจ้าหน้าท่อี าราธนาพระปริตร
- พระสงฆ์เจริญพระพทุ ธมนต์
- ถวายภัตตาหารเพล
- ถวายจตุปจั จัยไทยธรรม
- พระสงฆ์อนุโมทนา
- ประธานกรวดน�ำ้ รบั พร
- พระสงฆพ์ รมนำ้� พระพุทธมนต์
- เปน็ เสรจ็ พิธี
เวลา ๑๒.๐๐ น. - รบั ประทานอาหารร่วมกัน

กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม 33

ส่วนท้าย ด้านซ้ายของก�ำหนดการจะเขียนบอกในเร่ืองการแต่งกาย หรือหมายเหตุอื่น ๆ
ส่วนด้านขวาเขียนบอก ช่ือ ท่ีอยู่ เบอร์โทรศัพท์ที่สามารถติดต่อประสานงานได้ ของหน่วยงาน
หรือผู้จัดท�ำก�ำหนดการ เนื่องจากเม่ือมีปัญหาในก�ำหนดการสามารถประสานงานกันได้ทันเวลา
ก่อนถงึ พธิ ีการ

ตวั อย่างส่วนทา้ ย

หมายเหตุ แต่งกายชุดสากล หรือชุดสุภาพ ฝ่ายพิธ ี กองศาสนปู ถัมภ์
กรมการศาสนา
โทร ๐ ๒๒๐๙ ๓๗๒๑ - ๒
โทรสาร ๐ ๒๒๐๒ ๙๖๓๒

34 ศาสนพิธีและมารยาทไทย

ตัวอยา่ งกำ� หนดการเต็มรปู แบบ

ก�ำหนดการ

บ�ำเพ็ญกุศลเพื่อความเปน็ สริ มิ งคลทท่ี �ำการกระทรวงวัฒนธรรม
ณ หอ้ งประชุมกระทรวงวฒั นธรรม ชนั้ ๑๙ อาคารธนาลงกรณ์ทาวเวอร์

วันที่ ๒๘ กมุ ภาพันธ์ ๒๕๖๐ เวลา ๑๐.๐๐ น.

เวลา ๐๙.๔๕ น. - ข้าราชการและผูม้ ีเกียรตพิ รอ้ มกนั ณ สถานที่ประกอบพิธี
เวลา ๑๐.๐๐ น. - รฐั มนตรีวา่ การกระทรวงวฒั นธรรม ประธานพิธเี ข้าสสู่ ถานที่ประกอบพธิ ี
- จดุ ธปู เทยี น บชู าพระรตั นตรัย
- เจ้าหนา้ ทอี่ าราธนาศลี
- ประธานสงฆใ์ หศ้ ลี
- เจา้ หน้าท่ีอาราธนาพระปริตร
- พระสงฆ์เจรญิ พระพุทธมนต์
- ถวายภัตตาหารเพล
- ถวายจตปุ ัจจัยไทยธรรม
- พระสงฆอ์ นุโมทนา
- ประธานกรวดน�้ำ รบั พร
- พระสงฆพ์ รมน�ำ้ พระพทุ ธมนต์
- เป็นเสรจ็ พิธี
เวลา ๑๒.๐๐ น. - รับประทานอาหารร่วมกัน

หมายเหตุ แต่งกายชดุ สากล หรือชุดสภุ าพ ฝ่ายพธิ ี กองศาสนูปถัมภ์
กรมการศาสนา
โทร ๐ ๒๒๐๙ ๓๗๒๑ - ๒
โทรสาร ๐ ๒๒๐๒ ๙๖๓๒

กรมการศาสนา กระทรวงวัฒนธรรม 35

การประสานกำ� หนดการ เมอื่ ดำ� เนนิ การจดั ทำ� กำ� หนดการเสรจ็ เรยี บรอ้ ยแลว้ ผดู้ ำ� เนนิ การ

จะต้องแจ้งก�ำหนดการให้ผู้เก่ียวข้องทราบก�ำหนดการก่อนถึงงานพิธี เช่น การนิมนต์พระสงฆ์
ประธานพิธี ผู้ท่ีรับผิดชอบในการประชาสัมพันธ์งาน ศาสนพิธีกร และผู้ร่วมปฏิบัติงาน เพื่อจะได้
ทราบลกั ษณะขน้ั ตอนและแนวการปฏิบตั งิ าน

การปฏิบัติตามก�ำหนดการ เมื่อมีก�ำหนดการแล้ว ผู้ร่วมกิจกรรมในพิธีนั้น ๆ ต้องยึด
ก�ำหนดการเป็นหลัก เม่ือมีการตัดทอนเพ่ิมเติม หรือสลับขั้นตอนในการปฏิบัติงาน หรือหากมีกรณี
ฉกุ เฉนิ และปรบั เปลย่ี นกำ� หนดการ จะตอ้ งมกี ารตดิ ตอ่ ประสานงาน เพอื่ ใหผ้ ปู้ ฏบิ ตั งิ านรว่ มกนั ไดร้ บั รู้
หากเกิดปัญหาในการปฏิบัติงานศาสนพิธีจะต้องตัดสินใจแก้ไขปัญหาที่เกิดขึ้น และแจ้งผู้เกี่ยวข้อง
ทุกฝ่ายได้รบั ทราบทนั ที

การเตรียมการกอ่ นการปฏบิ ัติงานศาสนพิธี

๑. การปลู าดสถานท่ี

การจัดปูลาดพื้นที่ด้วยเครื่องปูลาด เช่น พรมหรือเส่ือ ส�ำหรับจัดเป็นอาสนสงฆ์และ
ที่ส�ำหรับแขกที่มาร่วมงาน การปูลาดสถานที่ควรค�ำนึงถึงความเหมาะสมและความสวยงามด้วย
ถ้าเคร่ืองปูลาดมีมาก สามารถปูให้เต็มสถานท่ีท่ีประกอบพิธีได้ ควรเลือกคัดดูสี สัณฐาน ลวดลาย
และขนาดให้เหมาะสม การปูให้ปูล�ำดับลดหล่ันกันไป คือ การปูลาดตรงบริเวณรอยต่อระหว่าง
พรหมหรือเสื่อ ต้องให้ด้านสูงทับด้านต�่ำ อย่าให้ด้านต�่ำทับด้านสูง ให้ก�ำหนดทางด้านพระพุทธรูป
และพระสงฆป์ ระดษิ ฐานอยเู่ ปน็ ดา้ นสงู เพราะตามคตนิ ยิ มโดยทว่ั ไป เปน็ การแสดงถงึ ความเคารพกนั
ของสังคมไทย ผู้ใหญ่น่ังสูงกว่าผู้น้อย ผู้น้อยไม่น่ังสูงกว่าผู้ใหญ่ พระภิกษุน่ังตามล�ำดับอาวุโส คือ
พรรษาหรือสมณศักดแ์ิ ลว้ แตก่ รณขี องงานพธิ นี ้นั ๆ

๒. การตง้ั โตะ๊ หมบู่ ชู าในงานศาสนพิธี

การต้ังโต๊ะหมู่บูชา ต้ังเพ่ือเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูป พร้อมท้ังเคร่ืองบูชาตามคตินิยม
ของชาวพุทธ ซึ่งปรากฏในพุทธประวัติว่า เม่ือพุทธบริษัทมีความประสงค์จะบ�ำเพ็ญกุศลอย่างหน่ึง
อย่างใด มักจะนิมนต์พระสงฆ์โดยมีพระพุทธเจ้าเสด็จมาเป็นประธานสงฆ์ในการบ�ำเพ็ญกุศลนั้น ๆ
ดังนั้น เพอื่ ใหม้ ีความสมบูรณ์ในพระรตั นตรยั คือ พระพทุ ธ พระธรรม และพระสงฆ์ ในการจัดงาน
ที่เก่ียวกับศาสนพิธีทางพระพุทธศาสนา พุทธศาสนิกชนจึงนิยมอัญเชิญพระพุทธรูปมาประดิษฐาน
เป็นนิมิตรแทนพระองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในพิธีนั้น ๆ ซึ่งต่อมาถือว่าโต๊ะหมู่บูชาเป็น

36 ศาสนพิธแี ละมารยาทไทย

ที่ประดิษฐานของสิ่งท่ีเคารพบูชาของสังคมไทย และเป็นองค์ประกอบของเครื่องมนัสการบูชา
ปจั จบุ นั จงึ ไดม้ กี ารจดั ตง้ั โตะ๊ หมบู่ ชู าเพอื่ วตั ถปุ ระสงคอ์ นื่ แตท่ ง้ั นก้ี เ็ ปน็ ไปดว้ ยความเคารพสกั การบชู า
ในส่ิงที่น�ำมาประดิษฐานบนโต๊ะหมู่บูชาท้ังสิ้น ผู้ที่ท�ำหน้าท่ีศาสนพิธีกรจึงควรมีความรู้และ
ความเขา้ ใจในการจัดโต๊ะหมบู่ ชู า เช่น พธิ ีใดควรจดั อย่างไร ใช้โตะ๊ หมู่ชุดใด หมู่ ๕ หมู่ ๗ หรือ หมู่ ๙
เคร่ืองประกอบบนโต๊ะหมู่มีอะไรบ้าง ซึ่งสิ่งต่าง ๆ เหล่าน้ี ต้องดูความเหมาะสมของสถานท่ี
และพิธที ี่จะจัดกิจกรรม
๒.๑ การตั้งโตะ๊ หมบู่ ชู า นิยมตงั้ ไว้ด้านขวามือของพระสงฆ์ แตถ่ ้าสถานทีไ่ มอ่ �ำนวย
ก็อนุโลมให้ตั้งไว้ทางด้านซ้ายมือของพระสงฆ์ได้ ควรพิจารณาให้เหมาะสมกับสถานที่ ไม่ควรวางไว้
ในต�ำแหน่งที่ต้องใช้เป็นทางเดินผ่านไปมา ซ่ึงการบ�ำเพ็ญกุศลทางพระพุทธศาสนามีการจัดตั้ง
โตะ๊ หม่บู ูชา เชน่ งานกศุ ลพิธี และงานบญุ พิธี
งานกุศลพิธี คือ พิธีกรรมต่าง ๆ อันเก่ียวด้วยการอบรมเพื่อให้เกิดความดีงาม
ทางพระพุทธศาสนาเฉพาะตวั บุคล รวมท้งั การปฏิบตั ิศาสนพธิ ีของพระสงฆ์
งานบุญพิธี คือ พิธีกรรมที่พุทธศาสนิกชนปรารภท�ำความดีเน่ืองด้วยประเพณีใน
ครอบครัว หรือ ประเพณีที่เกี่ยวกับวิถีชีวิตของคนท่ัวไป ทั้งท่ีเป็นงานมงคล หรืองานอวมงคล
ซึง่ มกี ารตั้งโตะ๊ หมบู่ ชู าแบบประยกุ ต์ไม่เต็มรูปแบบ
การจัดโต๊ะหมู่บูชา ให้ประดิษฐานพระพุทธรูปไว้ท่ีโต๊ะหมู่ตัวสูงสุด และไม่ควร
ตั้งเคร่ืองบูชาใด ๆ ไว้บนโต๊ะหมู่ตัวเดียวกับท่ีประดิษฐานพระพุทธรูป สมเด็จพระมหาวีรวงศ์
(วิน ธมมฺ สารเถร) ได้กลา่ วไวว้ ่า “เนอื่ งจากพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์ เปน็ ส่ิงที่ควรกระทำ�
ความย�ำเกรงให้เกิดแก่ผู้ท่ีเป็นพุทธศาสนิกชนให้หนัก เพราะมีค่ามาก เพราะเห็นได้ยาก เป็นส่ิงท่ี
สะสมไดเ้ ฉพาะคนดี ถา้ พทุ ธศาสนิกชนท�ำมักงา่ ยกบั พระรตั นตรัยกจ็ ะไม่เปน็ พระรตั นตรัย” สำ� หรับ
ในงานพิธีท่ัวไปนิยมใช้ พระพุทธรูปปางสมาธิเป็นพระบูชา ไม่นิยมปางประทับยืนหรือปางไสยาสน์
แต่ถา้ เป็นงานพธิ ที ำ� บุญวันเกดิ หรอื ท�ำบุญอายุ นยิ มใช้พระพุทธรปู ปางประจำ� วันเกดิ ของเจ้าของงาน
การจัดเครื่องบูชาตามที่นิยมใช้กันมีหลากหลายแตกต่างกันตามความเหมาะสม เช่น
โตะ๊ หมูซ่ ัด โต๊ะเดยี่ ว เปน็ ตน้ การจัดเครือ่ งสักการบูชามากนอ้ ยใหจ้ ัดตามความเหมาะสมกบั สถานที่
และฐานะของเจ้าภาพ พิธใี หญ่หรือพธิ เี ลก็ แตส่ ่ิงท่ีถอื เปน็ เคร่อื งสักการบูชาหลัก มอี ยู่ ๓ ประการ คือ
(๑) ธูป ใช้ ๓ ดอก ปักเรียงกันเป็นหน้ากระดานในลักษณะตั้งตรงไว้ในกระถางธูป
เน่อื งจากเป็นความเชอื่ ของบรรพบุรุษมาแตโ่ บราณวา่ ควันเป็นสิง่ ท่ีเบาลอยตวั สู่อากาศเบ้อื งบนแลว้
จางหายไป ควนั ท่ีจางหายไปน้ี อาจจะเปน็ สือ่ น�ำไปส่สู ิง่ ทต่ี นเคารพนบั ถอื บชู าได้ไมว่ ่าจะอยู่ ณ ท่ีใด

กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม 37

(๒) เทียน ใช้ ๒ เล่ม ต้ังไว้ที่โต๊ะหมู่บูชาตัวเดียวกับกระถางธูป ด้านซ้ายและด้านขวา
ของกระถางธูป อย่างละ ๑ เล่ม ซึ่งหมายถึง การให้ความสว่างในทางธรรมแก่มนุษย์ หรือ
เป็นสัญลักษณ์ของส่ิงทเ่ี คารพนบั ถอื
(๓) ดอกไม้ นยิ มจัดเปน็ แจกนั หรือพานพมุ่ ไม่นอ้ ยกว่า ๒ แจกนั หรือ ๒ พาน ซ่ึงเปน็ ส่งิ
ทก่ี ่อให้เกดิ ความหอม และมสี ีสนั สวยงาม อนั หมายถงึ ทุกคนไมม่ ใี ครรังเกียจคนท่มี คี ุณธรรมความดี
ยอ่ มมแี ตค่ นสรรเสรญิ ยกย่องนับถือ

38 ศาสนพธิ ีและมารยาทไทย

การจดั โตะ๊ หม่บู ชู าแบบเตม็ รปู แบบ

การจัดโต๊ะหมู่งานทัว่ ไป การจัดโต๊ะหมงู่ านเสดจ็ ฯ
กรมการศาสนา กระทรวงวัฒนธรรม
39

๒.๒ การตั้งโต๊ะหมู่ในพิธีถวายพระพร เป็นการต้ังโต๊ะหมู่บูชาในพิธีถวายพระพร
เน่ืองในโอกาสวันส�ำคัญของสถาบันพระมหากษัตริย์ หรือเม่ือมีการจัดกิจกรรมเฉลิมพระเกียรติ
สถาบันพระมหากษัตริย์เน่ืองในโอกาสต่าง ๆ เช่น วันเฉลิมพระชนมพรรษา วันคล้ายวันประสูติ
พระบรมวงศานวุ งศ์ ซ่งึ มรี ปู การจดั ตัง้ โต๊ะหมู่ ดงั น้ี

การตงั้ โต๊ะหมใู่ นพธิ ีถวายพระพร

๒.๓ การตงั้ โตะ๊ หมใู่ นพธิ รี บั พระราชทานเครอ่ื งราชอสิ รยิ าภรณ์ หรอื การรบั สงิ่ ของ
พระราชทาน การมอบเคร่ืองราชอิสริยาภรณ์แก่ข้าราชการในสังกัดท่ีได้รับพระราชทาน เป็นการ
มอบส่ิงอันมีเกียรติ ซึ่งเป็นเครื่องตอบแทนคุณงามความดีของข้าราชการท่ีมีความชอบในหน้าท่ี
ราชการแผน่ ดนิ ดงั นน้ั ควรจดั การมอบเปน็ พธิ กี ารใหส้ มแกเ่ กยี รตยิ ศ ซงึ่ มกี ารจดั ตง้ั โตะ๊ หมใู่ นพธิ มี อบ
เครื่องอสิ ริยาภรณ์ ดังนี้
40 ศาสนพิธแี ละมารยาทไทย