ศาสนพิธีและมารยาทไทย

คำ� ถวายผ้าวัสสิกสาฎก (ผ้าหรับใช้นงุ่ เวลาอาบนำ้� ฝน)

“อิมานิ มะยัง ภันเต, วัสสิกะสาฏิกานิ, สะปะริวารานิ, ภิกขุสังฆัสสะ, โอโณชะยามะ,
สาธุ โน ภันเต, ภิกขุสังโฆ, อิมานิ, วัสสิกะสาฏิกานิ, สะปะริวารานิ, ปะฏิคคัณหาตุ, อัมหากัง,
ทีฆะรตั ตงั , หติ ายะ, สขุ ายะฯ.
ขา้ แต่พระสงฆ์ผูเ้ จริญ, ข้าพเจ้าทั้งหลาย, ขอน้อมถวายผา้ อาบนำ้� ฝน, กบั ทั้งบริวารเหลา่ น,้ี
แด่พระภิกษุสงฆ์, ขอพระภิกษุสงฆ์จงรับผ้าอาบน�้ำฝน, กับทั้งบริวารเหล่านี้, ของข้าพเจ้าท้ังหลาย,
เพ่ือประโยชนแ์ ละความสุข, แก่ข้าพเจ้าทั้งหลาย, สน้ิ กาลนานเทอญ.ฯ”

ค�ำถวายผา้ จำ� นำ� พรรษา (ผ้าทีถ่ วายแกพ่ ระภิกษผุ ู้อยู่จ�ำพรรษาครบ ๓ เดอื น)

“อมิ านิ มะยงั ภนั เต, วัสสาวาสิกะจีวะรานิ, สะปะรวิ าราน,ิ ภิกขุสังฆัสสะ, โอโณชะยามะ,
สาธุ โน ภันเต, ภกิ ขสุ ังโฆ, อิมานิ, วสั สาวาสกิ ะจีวะราน,ิ สะปะรวิ าราน,ิ ปะฏิคคณั หาต,ุ อัมหากัง,
ทีฆะรตั ตงั , หติ ายะ, สุขายะฯ.
ข้าแตพ่ ระสงฆ์ผู้เจรญิ , ข้าพเจ้าทัง้ หลาย, ขอนอ้ มถวายผ้าจำ� นำ� พรรษา, กบั ทัง้ บริวารเหล่า
น้,ี แด่พระภกิ ษสุ งฆ,์ ขอพระภิกษสุ งฆจ์ งรับผา้ จ�ำน�ำพรรษา, กับทั้งบรวิ ารเหล่านี,้
ของขา้ พเจา้ ทง้ั หลาย, เพ่อื ประโยชนแ์ ละความสุข, แกข่ า้ พเจา้ ท้งั หลาย, ส้นิ กาลนานเทอญฯ.”
ค�ำถวายผ้าอัจเจกจีวร (ผ้าจ�ำน�ำพรรษาทีถ่ วายแก่พระภกิ ษุโดยรีบดว่ น)
“อิมานิ มะยัง ภันเต, อัจเจกะจีวะรานิ, สะปะริวารานิ, ภิกขุสังฆัสสะ, โอโณชะยามะ,
สาธุ โน ภันเต, ภิกขุสังโฆ, อิมานิ, อัจเจกะจีวะรานิ, สะปะริวารานิ, ปฏิคคัณหาตุ, อัมหากัง,
ทีฆะรัตตัง, หิตายะ, สขุ ายะฯ.
ขา้ แตพ่ ระสงฆ์ผู้เจรญิ , ขา้ พเจ้าท้งั หลาย, ขอนอ้ มถวายผา้ อัจเจกจีวร, กับทงั้ บริวารเหล่านี,้
แด่พระภิกษุสงฆ์, ขอพระภิกษุสงฆ์จงรับผ้าอัจเจกจีวร, กับทั้งบริวารเหล่าน้ี, ของข้าพเจ้าทั้งหลาย,
เพอ่ื ประโยชนแ์ ละความสขุ , แก่ข้าพเจา้ ทง้ั หลาย, ส้ินกาลนานเทอญฯ.”

กรมการศาสนา กระทรวงวัฒนธรรม 191

คำ� ถวายธปู เทยี นดอกไม้เพื่อบชู า

“มะยัง ภันเต, อิเมหิ, ทีปะธูปะปุปผะวะเรหิ, ระตะนัตตะยัง, อะภิปูเชมะ, อะยัง,
ระตะนัตตะยสั สะ ปชู า, อมั หากัง, ทีฆะรตั ตัง, หิตะสขุ าวะหา, โหต,ุ อาสะวกั ขะยัปปัตตยิ า ฯ.
ข้าแต่พระสงฆผ์ ู้เจรญิ , ขา้ พเจ้าทัง้ หลาย, ขอบูชาพระรตั นตรยั , ด้วยธปู เทียน, และดอกไม้
อันประเสริฐเหล่าน้ี, การบูชาพระรัตนตรัยน้ี, จงน�ำมาซึ่งประโยชน์สุข, เพ่ือบรรลุพระนิพพาน
เป็นท่สี น้ิ ไปแห่งอาสวกิเลส, แกข่ ้าพเจ้าท้ังหลาย, ตลอดกาลนานเทอญฯ.”

ค�ำถวายธงเพื่อบูชา

“มะยัง, อมิ ินา, ธะชะปะฏาเกนะ, ระตะนตั ตะยงั , อะภิปเู ชมะ, อะยงั , ธะชะปะฏาเกนะ,
ระตะนัตตะยะปูชา, อัมหากัง, ทฆี ะรัตตงั , หติ ายะ, สขุ ายะ, สังวตั ตะตุฯ.
ข้าพเจ้าทั้งหลาย, ขอบูชา, ซ่ึงพระรัตนตรัย, ด้วยธงแผ่นผ้าน้ี, กิริยาท่ีบูชาพระรัตนตรัย,
ดว้ ยธงแผน่ ผา้ น,ี้ ขอจงเปน็ ไป, เพอ่ื ประโยชนแ์ ละความสขุ , แกข่ า้ พเจา้ ทงั้ หลาย, สน้ิ กาลนานเทอญฯ.”

192 ศาสนพิธแี ละมารยาทไทย

ลำ� ดับพดั ยศสมณศกั ดิ์ ฐานานุกรม เปรียญ 193
ในงานพระราชพธิ ี - รฐั พิธี

สมเดจ็ พระราชาคณะ

๑. สมเด็จพระสังฆราชเจา้
๒. สมเดจ็ พระสงั ฆราช
๓. สมเด็จพระราชาคณะ ชัน้ สุพรรณบัฏ

พระราชาคณะ

๔. พระราชาคณะ เจา้ คณะรอง ชั้นหริ ัญบัฏ
๕. พระราชาคณะ เจ้าคณะรอง ชัน้ สัญญาบัตร
๖. พระราชาคณะ ชัน้ ธรรม
๗. พระราชาคณะ ช้ันเทพ
๘. พระราชาคณะ ช้ันราช
๙. พระราชาคณะ ชน้ั สามัญ
๙.๑ พระราชาคณะ ปลัดขวา - ปลัดซ้าย - ปลดั กลาง
๙.๒ พระราชาคณะ รองเจ้าคณะภาค
๙.๓ พระราชาคณะ เจ้าคณะจงั หวดั
๙.๔ พระราชาคณะ รองเจ้าคณะจงั หวัด
๙.๕ พระราชาคณะ ชัน้ สามญั เปรยี ญ ฝา่ ยวปิ สั สนาธุระ
๙.๖ พระราชาคณะ ชั้นสามัญเปรยี ญ ป.ธ. ๙ - ๘ - ๗ - ๖ - ๕ - ๔ - ๓
๙.๗ พระราชาคณะ ช้นั สามญั เทยี บเปรยี ญ ฝา่ ยวิปสั สนาธุระ
๙.๘ พระราชาคณะ ชน้ั สามญั เทยี บเปรียญ
๙.๙ พระราชาคณะ ชั้นสามญั ยก ฝ่ายวิปัสสนาธุระ
๙.๑๐ พระราชาคณะ ชน้ั สามัญยก

พระครูสญั ญาบัตร พระครูฐานานกุ รม พระเปรยี ญธรรม

๑๐. พระครูสัญญาบัตร เจา้ คณะจงั หวัด (จจ.)
๑๑. พระครูสญั ญาบัตร รองเจ้าคณะจังหวดั (รจจ.)
๑๒. พระครูสัญญาบตั ร เจ้าอาวาสพระอารามหลวง ชนั้ เอก (จล.ชอ.)

กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม

๑๓. พระครูสญั ญาบัตร เจา้ คณะอ�ำเภอ ชน้ั พเิ ศษ ฝ่ายวิปสั สนาธุระ หรอื เทียบเทา่
(จอ.ชพ.วิ. หรือ ทจอ.ชพ.วิ)
๑๔. พระครสู ัญญาบัตร เจา้ คณะอำ� เภอ ช้ันพเิ ศษ (จอ.ชพ.)
๑๕. พระครูปลดั ของสมเดจ็ พระราชาคณะ
๑๖. พระเปรยี ญธรรม ๙ ประโยค
๑๗. พระครูสัญญาบัตร เจ้าอาวาสพระอารามหลวง ช้นั โท (จล.ชท.)
๑๘. พระครูสญั ญาบัตร เจา้ คณะอำ� เภอ ชน้ั เอก ฝ่ายวิปสั สนาธุร หรือเทียบเทา่
(จอ.ชอ.ว.ิ หรอื ทจอ.ชอ.วิ)
๑๙. พระครสู ัญญาบตั ร เจา้ คณะอ�ำเภอ ชั้นเอก (จอ.ชอ.)
๒๐. พระครสู ัญญาบัตร เจ้าอาวาสพระอารามหลวง ชนั้ ตรี (จล.ชต.)
๒๑. พระครสู ัญญาบัตร เจา้ คณะอำ� เภอ ชน้ั โท (จอ.ชท.)
๒๒. พระครสู ัญญาบตั ร รองเจา้ อาวาสพระอารามหลวง ชั้นเอก (รจล.ชอ.)
๒๓. พระครูสญั ญาบตั ร รองเจา้ อาวาสพระอารามหลวง ชัน้ โท (รจล.ชท.)
๒๔. พระครูสัญญาบัตร รองเจ้าอาวาสพระอารามหลวง ช้ันตรี (รจล.ชต.)
๒๕. พระครสู ญั ญาบตั ร ผชู้ ่วยเจา้ อาวาสพระอารามหลวง ชั้นพเิ ศษ ฝา่ ยวปิ ัสสนาธุระ
หรือเทียบเท่า (ผจล.ชพ.วิ. หรือ ทผจล.ชพ.วิ.)
๒๖. พระครูสัญญาบตั ร ผชู้ ว่ ยเจา้ อาวาสพระอารามหลวง ช้ันพเิ ศษ
๒๗. พระครูสัญญาบัตร ผ้ชู ่วยเจ้าอาวาสพระอารามหลวง ชน้ั เอก ฝ่ายวปิ ัสสนาธุระ
หรอื เทียบเทา่ (ผจล.ชอ.วิ หรือ ทผจล.ชอ.วิ.)
๒๘. พระครสู ัญญาบัตร ผูช้ ว่ ยเจ้าอาวาสพระอารามหลวง ชั้นเอก หรอื เทียบเท่า
(ผจล.ชอ. หรอื ทผจล.ชอ.)
๒๙. พระครูปลัดของพระราชาคณะ เจ้าคณะรอง ช้นั หิรญั บัฏ
๓๐. พระครูปลัดของพระราชาคณะ เจา้ คณะรอง ชนั้ สญั ญาบตั ร
๓๑. พระครูฐานานกุ รมชัน้ เอก ของสมเดจ็ พระสงั ฆราช (พระครูปริตร)
๓๒. พระเปรียญธรรม ๘ ประโยค
๓๓. พระครสู ัญญาบตั ร ผูช้ ่วยเจ้าอาวาสพระอารามหลวง ชน้ั โท หรอื เทียบเท่า
(ผจล.ชท. หรือ ทผจล.ชท.)

194 ศาสนพิธีและมารยาทไทย

๓๔. พระเปรียญธรรม ๗ ประโยค
๓๕. พระครูปลัดของพระราชาคณะ ชนั้ ธรรม
๓๖. พระครฐู านานกุ รมชัน้ โท ของสมเดจ็ พระสงั ฆราช (พระครปู ริตร)
๓๗. พระครสู ญั ญาบัตร รองเจา้ คณะอ�ำเภอ ชน้ั เอก (รจอ.ชอ.)
๓๘. พระครสู ญั ญาบัตร รองเจา้ คณะอำ� เภอ ชนั้ โท (รจอ.ชท.)
๓๙. พระครสู ัญญาบัตร เจา้ คณะต�ำบล ชน้ั เอก ฝา่ ยวปิ ัสสนาธุระ (จต.ชอ.วิ.)
๔๐. พระครูสญั ญาบตั ร เจ้าคณะตำ� บล ชั้นเอก (จต.ชอ.)
๔๑. พระครสู ัญญาบตั ร เจ้าคณะตำ� บล ชน้ั โท ฝ่ายวปิ ัสสนาธรุ ะ (จต.ชท.ว.ิ )
๔๒. พระครสู ญั ญาบัตร เจา้ คณะต�ำบล ชัน้ โท (จต.ชท.)
๔๓. พระครูสัญญาบัตร เจ้าคณะตำ� บล ชน้ั ตรี (จต.ชต.)
๔๔. พระครูสญั ญาบัตร เจา้ อาวาสวัดราษฎร์ ช้ันเอก ฝา่ ยวิปัสสนาธุระ (จร.ชอ.ว.ิ )
๔๕. พระครูสญั ญาบตั ร เจา้ อาวาสวัดราษฎร์ ชั้นโทร (จร.ชอ.)
๔๖. พระครูสัญญาบตั ร เจ้าอาวาสวดั ราษฎร์ ชัน้ โท ฝ่ายวปิ สั สนาธุระ (จร.ชท.ว.ิ )
๔๗. พระครูสัญญาบัตร เจ้าอาวาสวัดราษฎร์ ชนั้ โท (จร.ชท.)
๔๘. พระครูสัญญาบตั ร เจา้ อาวาสวดั ราษฎร์ ชนั้ ตรี (จร.ชต.)
๔๙. พระครูสัญญาบัตร รองเจ้าอาวาสวดั ราษฎร์ (รจร.)
๕๐. พระครสู ญั ญาบัตร ผู้ชว่ ยเจ้าอาวาสวดั ราษฎร์ (ผจร.)
๕๑. พระเปรียญธรรม ๖ ประโยค
๕๒. พระเปรยี ญธรรม ๕ ประโยค
๕๓. พระครปู ลัดของพระราชาคณะ ชนั้ เทพ
๕๔. พระครปู ลัดของพระราชาคณะ ชั้นราช
๕๕. พระครวู ินยั ธร
๕๖. พระครูธรรมธร
๕๗. พระครูคู่สวด
๕๘. พระเปรียญธรรม ๔ ประโยค
๕๙. พระปลัดของพระราชาคณะ ชน้ั สามัญ
๖๐. พระเปรียญธรรม ๓ ประโยค

กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม 195

๖๑. พระครรู องคสู่ วด
๖๒. พระครูสังฆรักษ์
๖๓. พระครูสมุห์
๖๔. พระครูใบฎีกา
๖๕. พระสมุห์
๖๖. พระใบฎกี า
๖๗. พระพธิ ีธรรม (เหลอื ง - แดง - น้�ำเงนิ - เขียว)
หมายเหตุ
๑. การจัดล�ำดับนี้ เป็นการปรับปรุงใหม่ พ.ศ. ๒๕๕๒ ตามท่ีได้ทรงพระกรุณา
พระราชทานพัดยศเพม่ิ อีก ๕ ต�ำแหนง่
๒. เฉพาะพิธีรับผ้าพระกฐินพระราชทาน เจ้าอาวาสนั่งหน้าพระภิกษุรูปอื่น ซ่ึงแม้จะมี
สมณศักดิส์ งู กวา่
๓. ตั้งแต่พระราชาคณะ ช้นั ราชขึ้นไป นงั่ ตามลำ� ดบั อาวโุ สโดยสมณศักดิ์

196 ศาสนพธิ ีและมารยาทไทย

การใชพ้ ัดยศ การถวายดิเรก และการถวายพระพรลา

พระดำ� รสั แห่ง สมเดจ็ พระมหาสมณะ๒
ให้ถวายอตเิ รกในการหลวงการรฐั บาลทั่วไป

สมเด็จพระมหาสมณะ มีพระด�ำรัสว่า ธรรมเนียมการถวายอดิเรก แด่สมเด็จพระเจ้า
แผ่นดินแต่ก่อนมา ถวายเฉพาะในพระที่นั่งเนื่องด้วยท่ีประทับ และต่อมาในพระที่น่ังที่เคยประทับ
ทุกแห่ง สมเด็จพระราชาคณะและพระราชาคณะเป็นผู้ถวาย โดยฐานทรงยกย่องเป็นพระเถระ
เหน็ วา่ คำ� ถวายอดเิ รกนน้ั เปน็ คำ� ออกพระนาม หรอื กลา่ วทางไวยากรณแ์ หง่ มคธภาษาเปน็ ประถมบรุ ษุ
ค�ำกล่าวถึงถวายลับหลังกไ็ มช่ ัด และการถวายพระพรสมเดจ็ พระเจา้ แผน่ ดนิ ของตน กเ็ ปน็ การแสดง
ความปรารถนาอันดี ถ้าใช้ในการหลวงการรัฐบาลทั่วไป จัดเป็นการสมควร แต่ติดอยู่ที่หัวเมือง
เพราะไมม่ พี ระราชาคณะทกุ แหง่ ไดน้ ำ� ความเรยี นพระราชปฏบิ ตั ิ บดั น้ี พระราชทานพระบรมราชานญุ าต
ใหพ้ ระครเู จา้ คณะจงั หวดั และพระครรู องเจา้ คณะจงั หวดั ผไู้ ดร้ บั พระราชทานพดั แฉกยอดเปน็ เครอื่ งยศ
ถวายอดิเรก ไดด้ ้วย ต้งั แตว่ นั ที่ ๑๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๖๒ นที้ ี่เปน็ วนั ตรงสุรทินบรมราชาภเิ ษก
เปน็ ตน้ ไป ใหส้ มเดจ็ พระราชาคณะ พระราชาคณะ และพระครเู จา้ คณะจงั หวดั ผเู้ ปน็ หวั หนา้ แหง่ สงฆ์
ผเู้ ขา้ ในการหลวง ทง้ั ในกรงุ ทง้ั ในหวั เมอื ง หรอื ในการรฐั บาลในหวั เมอื ง เชน่ ในการถอื นำ้� ในการเฉลมิ
รัชชพรรษา และในการเฉลิมพระชนมพรรษา ถวายอดิเรกทุกแห่ง ทั้งในพระที่นั่ง ทั้งในที่อ่ืน
ทั้งในเวลาเสดจ็ ออก ทง้ั ในเวลาไม่เสด็จออก สว่ นการวา่ คำ� ถวายพระพรลา คงใชใ้ นเวลาเสดจ็ ออก
เฉพาะในพระราชวงั ในพระราชฐาน หรือในทป่ี ระทับแห่งอ่ืน เช่น ค่ายหลวง พระครูเจา้ คณะจังหวัด
ถวายไดด้ ้วย
พระครูเจ้าคณะจังหวัด เจ้าคณะรอง ผู้ยังไม่เคยถวาย จงดูค�ำถวายอดิเรก และค�ำถวาย
พระพรลา ในแถลงการณ์คณะสงฆ์ เลม่ ๔ หน้า ๒๖๙ ถงึ ๒๗๐ เมอื่ ถวายจงต้ังพัดยศ

มพี ระด�ำรสั สง่ั ไว้ ณ วนั ที่ ๓ พฤศจกิ ายน ๒๔๖๒

๒ สนต์ิ แสวงบญุ ป.. ท�ำเนียบพดั ยศสมณศกั ด,ิ์ ศรีเมืองการพิมพ์, กรุงเทพมหานคร, ๒๕๑๕. 197
กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม

ประกาศมหาเถรสมาคม
เรอื่ ง การถวายอดิเรก และการใช้พดั ยศในงานพระราชพธิ ี

มหาเถรสมาคมได้พิจารณาว่า โดยที่ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ เฉลิมพระนามาภิไธย
สมเด็จพระราชชนนีศรีสังวาล ข้ึนเป็นสมเด็จพระศรีนครินทราบบรมราชชนนี (เสมอด้วยสมเด็จ
พระราชนิ )ี สมควรทคี่ ณะสงฆจ์ ะพงึ ถวายพระเกยี รตใิ นการทรงประกอบงานพระราชพธิ ี และทรงบำ� เพญ็
พระราชกศุ ล จึงใหค้ ณะสงฆ์ปฏบิ ัตใิ นการถวายใช้พัด
๑. เม่ือ สมเดจ็ พระนางเจ้าสิริกติ ์ิ พระบรมราชนิ ีนาถ เสด็จพระราชด�ำเนนิ แทนพระองค์
สมเด็จบรมบพิตร พระราชสมภารเจ้า ในการพระราชพิธี หรือในการพระราชกุศล ให้ใช้พัดยศ
ถวายอติเรกแด่ท้ังสองพระองค์
๒. เม่ือ สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี เสด็จพระราชด�ำเนิน ทรงบ�ำเพ็ญ
พระราชกุศลหรือทรงเป็นประธานในการพิธีทุกอย่าง ให้ใช้พัดยศ แต่ไม่ต้องถวายอติเรก นอกจาก
ทก่ี ล่าวนี้ ให้ถอื การปฏิบตั เิ ดมิ
ประกาศ ณ วนั ท่ี ๑๘ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๑๔

(ลงพระนาม) สมเดจ็ พระอริยวงศาคตญาณ
(สมเดจ็ พระอริยวงศาคตญาณ)
สมเด็จพระสงั ฆราช ประธานกรรมการมหาเถรสมาคม

๓ สนต ์ิ แสวงบญุ ป.. ทำ� เนียบพัดยศสมณศักด,ิ์ ศรีเมอื งการพมิ พ,์ กรงุ เทพมหานคร, ๒๕๑๕.

198 ศาสนพิธีและมารยาทไทย

การใชพ้ ัดยศ

พัดยศ เป็นเคร่ืองหมายแสดงถึงสมณศักดิ์ของพระสงฆ์ที่ได้รับพระราชทานจาก
พระบาทสมเดจ็ พระเจา้ อยหู่ วั โดยคณะสงฆจ์ ะถวายพระเกยี รตแิ ดอ่ งคพ์ ระมหากษตั รยิ ด์ ว้ ยการเสนอ
นามพระเถระท่ีเห็นสมควรรับพระราชทานสมณศักด์ิในโอกาสส�ำคัญ เช่น วันเฉลิมพระชนมพรรษา
วันพระราชพิธีฉัตรมงคล วันพระราชพิธีแรกข้ึนเสวยราชสมบัติ หรือ ในพระราชพิธีส�ำคัญท่ีจัดขึ้น
เน่ืองในวโรกาสพิเศษ เป็นต้น ซึ่งเป็นการพระราชทานเป็นการเฉพาะบุคคล ให้น�ำไปใช้เพื่อแสดง
สมณศักด์ิในการพระราชพิธี และรัฐพิธี หรือการพิธีที่เก่ียวเน่ืองกับสถาบันพระมหากษัตริย์
อนั เปน็ การถวายพระเกยี รตแิ ดพ่ ระองค์ ผเู้ ปน็ องคป์ ระธาน หรอื การพธิ ที อี่ ยใู่ นพระบรมราชานเุ คราะห์
พระราชานุเคราะห์ ของสถาบันพระมหากษัตริย์ พระเถระผู้ได้รับพระราชทานจะให้ผู้อ่ืนน�ำไปใช้
ไม่ได้ ดังน้ัน การจัดล�ำดับการน่ังของพระสงฆ์สมณศักด์ิในการพระราชพิธี หรือการพิธีท่ีใช้พัดยศ
จะต้องจัดล�ำดับตามพัดยศที่ถือเข้าในพระราชพิธีหรือพิธี โดยมีระเบียบแบบแผนประเพณีปฏิบัติ
และหลักเกณฑก์ ารใชพ้ ัดยศในการพระราชพิธี รัฐพธิ ีและการพิธี ดังน้ี
๑. การพระราชพิธี และพิธีท่ีตอ้ งใช้พดั ยศ และถวายอดิเรก
๑.๑ สมเดจ็ พระเจ้าอย่หู วั เสดจ็ พระราชด�ำเนิน
๑.๒ สมเดจ็ พระนางเจา้ ฯ พระบรมราชินีนาถ ในรชั กาลท่ี ๙ เสด็จพระราชด�ำเนิน
(กรณี สมเดจ็ พระเจา้ อยหู่ ัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ สมเด็จพระนางเจ้า ฯ พระบรมราชินีนาถ
ในรชั กาลที่ ๙ เสดจ็ พระราชดำ� เนนิ ปฏบิ ตั พิ ระราชกรณยี กจิ แทนพระองค์ ใหป้ ระธานสงฆถ์ วายอดเิ รก
แดท่ ง้ั สองพระองค)์
๑.๓ ในการพิธีท่ีสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ผู้หนึ่งผู้ใด
ไปปฏิบัติพระราชกรณียกิจแทนพระองค์ (ผู้แทนพระองค์ไปปฏิบัติกรณียกิจแทนพระองค์ใด
ให้ประธานสงฆ์ใชส้ รรพนามของพระองค์น้นั ตามแบบการถวายอดเิ รกทีใ่ ชใ้ นปจั จุบัน)
๑.๔ ในการพิธีที่ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้จัดขึ้น หรือ
ไดร้ บั พระบรมราชานญุ าตใหจ้ ดั ขน้ึ เชน่ การถวายผา้ พระกฐนิ พระราชทาน การพธิ สี มเดจ็ พระสงั ฆราช
ประทานสญั ญาบตั ร พดั ยศ และผา้ ไตร การทรงบำ� เพญ็ พระราชกศุ ล การพธิ ตี า่ ง ๆ ทท่ี รงพระราชทาน
พระราชานุเคราะห์ การพระราชทานเครื่องไทยธรรมไปถวายพระสงฆ์ในการพิธีต่าง ๆ ทุกกรณี
การพิธีอยู่ในพระราชานุเคราะห์ หรือพระราชูปถัมภ์ของพระองค์ใด ให้ประธานสงฆ์ใช้พัดยศ และ
ใช้สรรพนามในพระองค์น้ันถวายอดิเรก

กรมการศาสนา กระทรวงวัฒนธรรม 199

๑.๕ การพระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษา สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว วันฉัตรมงคล
และวันจักรีท่ีทางราชการจัด (ตรงกับวันพระราชพิธี) เพ่ือเป็นการถวายพระเกียรติท้ังในส่วนกลาง
และสว่ นภูมภิ าค
๑.๖ การพระราชพธิ ฉี ลองวนั รฐั ธรรมนญู แหง่ ราชอาณาจักรไทย
๒. การพิธีทีใ่ ชพ้ ดั ยศ แตไ่ มถ่ วายอดิเรก
๒.๑ การพิธีท่ี สมเด็จพระบรมราชชนนี เสด็จพระราชดำ� เนิน
๒.๒ การพิธีที่ สมเดจ็ พระเทพรัตนราชสดุ า ฯ สยามบรมราชกมุ ารี เสดจ็ ฯ
๒.๓ การพิธีที่ มีการเชิญเคร่ืองอิสริยยศมาประดิษฐานเป็นองค์ประกอบของพิธีการ
เชน่ รัฐพธิ ีเสกทำ� น�้ำพระพุทธมนต์ หรือการถือน�ำ้ พพิ ฒั นสตั ยา
๒.๔ การพิธีท่ี สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงพระกรุณา
โปรดเกลา้ ฯ ให้ผู้หนง่ึ ผใู้ ดไปปฏบิ ัติพระราชกรณียกิจแทนพระองค์
๒.๕ การพิธีที่ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงพระกรุณา
โปรดเกล้า ฯ ให้จัดข้ึน หรือทรงรับไว้ในพระราชานุเคราะห์ หรือในพระราชูปถัมภ์ เช่น กรณีทรง
พระกรณุ าโปรดเกลา้ ฯ บ�ำเพญ็ พระราชกศุ ลพระราชทานศพไวใ้ นพระราชานุเคราะห์ เป็นต้น
๒.๖ การพิธีท่ี สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงพระกรุณา
โปรดเกล้า ฯ พระราชทานเครื่องไทยธรรมไปถวายพระสงฆใ์ นพิธีการตา่ ง ๆ
(เพื่อเป็นการเฉลิมพระเกยี รติ แด่ สมเด็จพระเทพรตั นราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
ใช้บท “สา อตฺถลทฺธา...” เปน็ บทถวายพระพร
๓. การพธิ ีที่ใช้พัดยศ และพดั รอง
การพระราชพิธี หรือการพิธี ที่มีการถวายพระธรรมเทศนาให้พระสงฆ์ ซ่ึงเป็นองค์ถวาย
พระธรรมเทศนาน�ำพดั ยศ และพดั รอง มาในการพระราชพิธี โดยมีวธิ ีใชพ้ ัดยศ และพัดรอง ดังนี้
๓.๑ เมื่อถึงเวลาถวายพระธรรมเทศนาให้ถือพัดยศ และพัดรอง ไปนั่งยังอาสน์สงฆ์
ตามทเ่ี จา้ หนา้ ทเ่ี ผดยี งและจดั เตรยี มไวข้ า้ งธรรมาสน์ เมอื่ องคป์ ระธานหรอื ประธานจดุ เทยี นสอ่ งธรรม
ใหพ้ ระสงฆ์ถอื พัดรองข้นึ ไปบนธรรมาสน์ เพือ่ ใช้ในการถวายศลี เมอ่ื ถวายศลี จบแล้ว ให้วางพดั รองไว้
บนธรรมาสน์แลว้ ถวายพระธรรมเทศนา เมอ่ื ถวายพระธรรมเทศนาจบแลว้ ให้เก็บคัมภรี เ์ ทศน์ และ
ส่งคัมภีร์เทศน์ และพัดรองให้เจ้าหน้าท่ีเชิญออกไปยังที่จัดเตรียมไว้ แล้วลงจากธรรมาสน์มานั่งยัง
อาสนส์ งฆท์ ่มี ีพัดยศวางอยู่ หรอื อาสนส์ งฆท์ ี่น่งั พักกอ่ นข้ึนธรรมาสน์ เพ่อื รับประเคนเคร่อื งไทยธรรม
เม่ือรับประเคนเคร่ืองไทยธรรมแล้ว หากไม่มีกิจกรรมอ่ืน เมื่อองค์ประธานประทับน่ังเรียบร้อยแล้ว

200 ศาสนพธิ ีและมารยาทไทย

ใหต้ ง้ั พดั ยศ ถวายอนโุ มทนา ถวายอดิเรก ทัง้ นเ้ี ป็นธรรมเนยี มประเพณที ี่ถอื ปฏิบตั ิสืบต่อกนั มาต้ังแต่
รัชสมยั ของพระเจ้าทรงธรรม แห่งกรุงศรอี ยธุ ยา
๓.๒ ในพธิ ที รงบำ� เพญ็ พระราชกศุ ล เนอ่ื งในวนั วสิ าขบชู า มกี ารปฏบิ ตั เิ ปน็ กรณพี เิ ศษ
คือ เม่ือพระสงฆ์ถวายพระธรรมเทศนาจบแล้ว จะนั่งอนุโมทนา โดย “ยถา...” อยู่บนธรรมาสน์
โดยถือคัมภีร์ไว้ในมือ ไม่ต้องถือพัดยศใด ๆ ทั้งส้ิน พระสงฆ์ผู้ถวายพระธรรมเทศนา “ยถา...” จบ
พระสงฆ์ที่น่ังอยู่ ณ อาสน์สงฆ์ด้านล่าง รับ “สพฺพีติโย...” โดยต้ังพัดยศ แล้ว เจ้าหน้าท่ีเผดียง
พระสงฆ์รูปที่ถวายพระธรรมเทศนาลงจากธรรมาสน์มาน่ังยังอาสนะเดิม แล้วต้ังพัดยศร่วมถวาย
อนุโมทนา และถวายอดิเรกตอ่ ไป
๓.๓ การพระราชพิธี หรือพิธีใด ๆ ท่ีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลและทรงพระกรุณา
โปรดเกล้า ฯ ให้มีการจัดสร้างพัดรองถวายพระสงฆ์ไว้เป็นที่ระลึก และทรงประเคนพระสงฆ์
ในพระราชพิธี หรือการพิธี เช่น ในการพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๘๐ พรรษา
๕ ธนั วาคม ๒๕๕๐ เมอ่ื ทรงถวายพดั รองแลว้ ประธานสงฆ์จะใชพ้ ดั รองถวายศีล และถวายอนโุ มทนา
“ยถา... สพพฺ .ี ..” โดยตงั้ พดั รองถวายอนโุ มทนา กอ่ นจะถวายอตเิ รก ใหเ้ ปลย่ี นจากพดั รอง มาเปน็ การตงั้
พัดยศถวายอติเรกแทน และให้ใช้พัดยศต่อจากการถวายอดิเรกไปจนจบบท “ภวตุ สพฺพมงฺคลํ ฯ
เป ฯ ภวนตฺ ุ เต”
อน่ึงในกรณีเดียวกัน สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
เป็นองค์ประธานในพิธีให้เปล่ียนจากพัดรองเป็นการตั้งพัดยศ ก่อนบท “สา อตฺถลทฺธา...” แม้การ
พิธีอ่ืน ๆ หากทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ผู้แทนพระองค์ปฏิบัติพระราชกรณียกิจแทน และ
ผู้เปน็ ประธานแทนพระองคถ์ วายพัดรองกพ็ ึงปฏิบัติเช่นเดยี วกัน
๓.๔ ในการพิธีถวายผ้าพระกฐินพระราชทานท่ีมีผู้ขอพระราชทานไปถวายยัง
พระอารามหลวง หรืออารามที่ได้รับผ้าพระกฐินพระราชทานในต่างประเทศ ธรรมเนียมปฏิบัติที่
สบื ตอ่ กนั มา ถา้ ผขู้ อรบั พระราชทานไดม้ กี ารจดั สรา้ งพดั รองทร่ี ะลกึ ถวายแดพ่ ระสงฆด์ ว้ ย หากประธาน
ในพิธีถวายผ้าพระกฐินเป็นพระบรมวงศ์ให้ประเคนพัดรองท่ีระลึกก่อนเคร่ืองพระกฐินพระราชทาน
หากผทู้ ขี่ อพระราชทานหรอื ผเู้ ปน็ ประธานเปน็ บคุ คลทไี่ มไ่ ดเ้ ปน็ พระบรมวงศ์ ใหป้ ระเคนพดั รองทร่ี ะลกึ
ถวายอนโุ มทนา (เพอ่ื เปน็ การฉลองศรทั ธาของหนว่ ยงานหรอื ผทู้ ข่ี อรบั พระราชทาน ในการรบั ภารธรุ ะ
อนั เปน็ การชว่ ยแบง่ เบาพระราชภาระของพระมหากษตั รยิ ใ์ นการทำ� นบุ ำ� รงุ พระพทุ ธศาสนาใหม้ นั่ คง
ถาวรสบื ไป) สว่ นพระสงฆร์ ปู อน่ื ทม่ี สี มณศกั ดใ์ิ หต้ งั้ พดั ยศ ตง้ั แตเ่ มอื่ เรม่ิ อนโุ มทนา (ตง้ั แต่ ยถา...ไปจน
จบบท ภวตุ สพพฺ มงฺคลํ...) ส�ำหรบั ประธานสงฆ์หรือรูปทีค่ รองผา้ พระกฐินซ่งึ ใชพ้ ัดรอง ให้เปล่ยี นจาก
การใช้พดั รองมาเป็นพัดยศกอ่ นท่ีจะถวายอดิเรก

กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม 201

การถวายอดิเรก

การถวายอดิเรก คือ ค�ำถวายพระพรท่ีเป็นภาษาบาลี ซึ่งพระสงฆ์ผู้เป็นประธานสงฆ์
กล่าวถวายพระพรแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว หรือสมเด็จพระบรมราชินี ในการทรงบ�ำเพ็ญ
พระราชกุศลในพระราชพิธีหรือพิธีต่าง ๆ ที่เสด็จพระราชด�ำเนินเป็นองค์ประธาน หรือ ในการ
พระราชทานเครื่องไทยธรรมไปถวายพระสงฆ์ หรือในการพระราชทานพิธีการไว้ในพระบรม
ราชานุเคราะห์ หรือทรงรับการพิธีไว้ในพระบรมราชูปถัมภ์ ซึ่งการถวาย “อติเรก” ถือเป็นการ
ถวายพระพร โดยเฉพาะสมเด็จพระเจา้ อยู่หวั ดงั นัน้ ธรรมเนียมท่ีถอื ปฏบิ ตั ิ ในขณะท่พี ระสงฆ์ผ้เู ปน็
ประธานสงฆ์กล่าวค�ำ “ถวายอติเรก” ผู้ที่เข้าร่วมอยู่ในพิธีท้ังหมดจะลดมือลง (ไม่ประนมมือรับพร)
คงมีแต่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ท่ีทรงประนมพระหัตถ์รับการถวายพระพรจากพระสงฆ์ ซึ่งถือเป็น
พระพรชยั มงคลที่พระสงฆ์ถวายแด่พระองค์โดยเฉพาะ

มูลเหตุความเปน็ มา

ในสมัยรัชกาลที่ ๒ พระสอน พุทฺธสโร เป็นชาวจังหวัดพัทลุง ได้เดินทางมาจ�ำพรรษา
อยู่ ณ วดั หนงั เขตบางขุนเทยี น (ปัจจบุ ันอยู่ในเขตจอมทอง) กรงุ เทพมหานคร และได้ศกึ ษาเล่าเรยี น
พระปรยิ ัตธิ รรมท่ี วัดหงสาราม ปจั จบุ ัน คือ วัดหงสร์ ัตนาราม เขตบางกอกใหญ่ กรงุ เทพมหานคร
จนสอบไล่ได้เปรียญธรรม ๙ ประโยค ต่อมาได้รับการแต่งต้ังเป็นเจ้าอาวาส วัดหงสาราม รูปท่ี ๕
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลท่ี ๓ ทรงรู้จักและคุ้ยเคยเป็นอันดี ต้ังแต่ครั้งยังทรงด�ำรง
พระราชอิสริยยศเป็น กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ ครั้นข้ึนเสวยราชย์แล้ว ได้พระราชทานสมณศักดิ์
ทรงต้ังเป็นพระราชาคณะ ในราชทินนามว่า พระอุดมปิฎก ด�ำรงต�ำแหน่งเจ้าอาวาสวัดหงสาราม
ตอ่ มาจนสิ้นรัชกาลที่ ๓ แลว้ จึงกลับไปจ�ำพรรษา ณ วดั สนุ ทราวาส จงั หวดั พทั ลงุ ซึ่งเป็นภูมลิ ำ� เนา
เดมิ ของทา่ น
ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ ๔ เน่ืองด้วยพระองค์เคยทรงผนวชอยู่เป็นเวลานาน ได้ทรงศึกษา
เลา่ เรยี นพระธรรมวนิ ยั และพระไตรปฎิ ก ทงั้ ภาษาไทยและภาษาบาลเี ปน็ อยา่ งดี มพี ระปรชี าสามารถ
สอบไล่ได้เปรียญธรรม ๕ ประโยค จึงเป็นเหตุให้ได้ทรงรู้จักคุ้ยเคยกับพระอุดมปิฎกเป็นอย่างดี
เมอื่ ถงึ วนั เฉลมิ พระชนมพรรษา พระบาทสมเดจ็ พระจอมเกลา้ เจา้ อยหู่ วั ไดท้ รงมพี ระราชกระแสรบั สง่ั
ให้ตามหาและนิมนต์พระอุดมปิฎก มาเจริญพระพุทธมนต์ในพระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษา
ร่วมกับพระเถระรูปอื่น ๆ ด้วย พระอุดมปิฎก ซึ่งอยู่ท่ีวัดสุนทราวาส จังหวัดพัทลุง เมื่อรับทราบ
พระประสงค์แล้ว ก็ได้เดินทางมาร่วมพิธีน่ังอาสนะล�ำดับสุดท้ายของพระสงฆ์ คร้ันถึงเวลา

202 ศาสนพธิ แี ละมารยาทไทย

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงประเคนจตุปัจจัยไทยธรรมโดยล�ำดับ นับแต่สมเด็จ
พระสงั ฆราชลงมาจนถงึ พระอดุ มปฎิ ก ทรงโสมนสั ยง่ิ นกั ทไี่ ดท้ รงพบเหน็ พระสงฆท์ ท่ี รงคนุ้ เคยมากอ่ น
ตอนท้ายทรงรับส่ังว่า “ท่านเดินทางมาแต่ไกล นานปีจึงจะได้พบกัน ขอจงให้พรโยมให้ชื่นใจเถิด”
เมอ่ื ไดร้ บั พระอนญุ าตจากสมเดจ็ พระสงั ฆราชแลว้ พระอดุ มปฎิ ก กต็ ง้ั พดั ยศถวายพระพรดว้ ยปฏภิ าณ
โวหาร เปน็ ภาษาบาลี ว่า
“อตเิ รกวสสฺ สตํ ชีว.
อตเิ รกวสฺสสตํ ชีว.
อตเิ รกวสฺสสตํ ชวี .
ทฆี ายโุ ก โหตุ อโรโค โหตุ.
ทฆี ายุโก โหตุ อโรโค โหตุ
สุขิโต โหตุ ปรมนิ ทฺ มหาราชา.
สทิ ฺธกิ ิจฺจํ สทิ ธฺ กิ มมฺ ํ สทิ ธฺ ิลาโภ ชโย นจิ จฺ .ํ
ปรมินฺทมหาราชวรสสฺ ภวตุ สพฺพทา. ฯ”
ขอถวายพระพร

เน่ืองจากท่านเจ้าคุณมิได้เตรียมการไว้ก่อน เพราะไม่รู้ตัวว่า จะต้องถวายพระพร จึงว่า
ติดเป็นระยะ ๆ วรรคแรกว่าซ้�ำถึง ๓ หน จึงว่าวรรคที่สองต่อไปได้ ว่าวรรคที่สองซ�้ำกันถึงสองหน
จึงวา่ วรรคท่ี ๓ ต่อไปได้ และว่าไปไดต้ ลอดจนจบ
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงสดับแล้ว ทรงโปรดพระพรบทนี้มาก
จึงทรงรับส่ังให้ถือเป็นธรรมเนียมให้พระสงฆ์ใช้พรบทนี้ ถวายพระพรพระมหากษัตริย์ในการ
พระราชพิธีตราบเท่าทุกวันนี้ โดยมิได้ทรงแก้ไขแต่ประการใด นอกจากทรงรับสั่งให้เพิ่มค�ำว่า
“ต”ุ ต่อท้ายคำ� ว่า “ชีว” เปน็ “ชีวตุ” สืบมาจนบัดนี้
โดยที่ พระอุดมปิฎก ผู้เป็นต้นแบบของการถวายพระพรบทน้ี เป็นพระราชาคณะ จึงได้
ถอื เปน็ ธรรมเนียมสืบมาวา่ พระสงฆ์ทจ่ี ะถวายอติเรกได้ จะตอ้ งมสี มณศักดเิ์ ป็นพระราชาคณะขึ้นไป
แตป่ จั จบุ นั (ตง้ั แต่ พ.ศ. ๒๔๖๒) คณะสงฆไ์ ดอ้ นญุ าตให้ พระครสู ญั ญาบตั ร ชนั้ เอก (จจ., จล.) ทถ่ี อื พดั
เปลวเพลงิ เป็นผถู้ วายอดเิ รกไดโ้ ดยอนุโลม โดยมีแบบค�ำถวายอดิเรก ทใี่ ช้ในปจั จุบนั ที่จะกล่าวต่อไป

กรมการศาสนา กระทรวงวัฒนธรรม 203

แบบคำ� ถวายอดิเรก ทใี่ ชอ้ ย่ใู นปจั จุบนั

คำ� ถวายอดเิ รก ขอถวายพระพร

ถวายสมเดจ็ พระเจา้ อยหู่ วั
อติเรกวสฺสสตํ ชวี ต.ุ
อตเิ รกวสฺสสตํ ชีวต.ุ
อติเรกวสฺสสตํ ชวี ต.ุ
ทีฆายุโก โหตุ อโรโค โหตุ.
ทีฆายโุ ก โหตุ อโรโค โหตุ.
สุขโิ ต โหตุ มหาวชริ าลงกฺ รณราชา.
สิทฺธกิ จิ จฺ ํ สิทธฺ ิกมฺมํ สทิ ธฺ ิลาโภ ชโย นจิ ฺจํ.
มหาวชิราลงฺกรณราชวรสสฺ ภวตุ สพฺพทา.


204 ศาสนพธิ ีและมารยาทไทย

การถวายพระพร

การถวายพระพรลา

การถวายพระพรลา คือ การกล่าวค�ำถวายพระพรลา สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เม่ือเสร็จ
พระราชพิธีบ�ำเพ็ญพระราชกุศลในวโรกาสต่าง ๆ ในเวลาเสด็จพระราชด�ำเนินออกทรงบ�ำเพ็ญ
พระราชกศุ ลเฉพาะในพระทนี่ ง่ั ในพระราชฐาน ในพระราชวงั หรอื ในทป่ี ระทบั แหง่ อนื่ เชน่ คา่ ยหลวง
เป็นต้น ก่อนท่ีพระสงฆ์จะกลับเมื่อเสร็จส้ินพิธี ตามธรรมเนียมประเพณีปฏิบัติประธานสงฆ์รูปที่ ๑
จะถวายอดิเรก พระสงฆร์ ปู ท่ี ๒ จะกล่าวถวายพระพรลา

ค�ำถวายพระพรลา

สมเด็จพระเจ้าอยูห่ วั
“ขอถวายพระพร เจริญพระราชสิริสวัสด์ิพิพัฒนมงคลพระชนมสุขทุกประการ จงมีแด่
สมเด็จพระบรมบพิตรพระราชสมภารพระองค์ สมเด็จพระมหาวชิราลงกรณธรรมิกราชาธิราชเจ้า
ผทู้ รงพระคณุ อันประเสรฐิ เวลาน้ีสมควรแลว้ พระภิกษุสงฆท์ ั้งปวง (อาตมภาพ) ขอถวายพระพรลา
แดส่ มเด็จพระบรมบพิตรพระราชสมภารพระองค์ ผ้ทู รงพระคุณอนั ประเสริฐ
ขอถวายพระพร”
หมายเหตุ
การเจรญิ พระพทุ ธมนตถ์ วาย ตอ่ หนา้ พระทน่ี งั่ ตามธรรมเนยี มปฏบิ ตั ิ รปู ทเี่ ปน็ องคป์ ระธาน
จะเปน็ ผถู้ วายอติเรก รปู ที่เปน็ รองประธานสงฆ์จะเปน็ ผถู้ วายพระพรลา

กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม 205

การถวายพระพรในการถวายพระธรรมเทศนา

การถวายพระพรในการถวายพระธรรมเทศนา เป็นธรรมเนียมแต่โบราณท่ีทางคณะสงฆ์
ถือปฏิบัติมาจนถึงปัจจุบัน เมื่อได้รับนิมนต์ไปถวายพระธรรมเทศนาแด่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว หรือ
พระบรมวงศานุวงศ์ และสมเดจ็ พระสังฆราช พระสงฆผ์ ้ทู ถ่ี วายพระธรรมเทศนา จะตอ้ งมกี ารกล่าว
ค�ำถวายพระพรกอ่ นถวายพระธรรมเทศนา จงึ จะตัง้ นโม... และตง้ั พุทธภาษติ ... ด�ำเนินการแสดง
พระธรรมเทศนาต่อไป เมื่อถวายพระธรรมเทศนาจบลงด้วยค�ำว่า “เอวํ ก็มีด้วยประการฉะนี้”
จะตอ้ งมีคำ� ตอ่ ท้ายว่า “ขอถวายพระพร”

ค�ำถวายพระพรเทศนา

ถวาย ฯ สมเด็จพระเจา้ อยู่หัว
“ขอถวายพระพร เจริญพระราชสิริสวัสด์ิพิพัฒนมงคล พระชนมสุขทุกประการ จงมีแด่
สมเด็จบรมบพิตร พระราชสมภารพระองค์ ผู้ทรงพระคุณอัญประเสริฐ บัดน้ี จักรับพระราชทาน
ถวายวิสัชนาพระธรรมเทศนา (ใน.........................กถา) ฉลองพระเดชพระคุณ ประดับพระปัญญา
บารมี ถ้ารับพระราชทานถวายวิสัชนาไปมิได้ต้องตามโวหารอรรถาธิบายในพระธรรมเทศนา
ณ บทใดบทหนึ่งก็ดี ขอเดชะ๔ พระเมตตาคุณ พระกรุณาคุณ พระขันติคุณ ทรงพระกรุณาโปรด
พระราชทานอภยั แกอ่ าตมะ ผู้มีสติปญั ญาน้อย ขอถวายพระพร
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมมฺ าสมพฺ ทุ ฺธสสฺ .
นโม ตสสฺ ภควโต อรหโต สมฺมาสมพฺ ุทฺธสฺส.
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมมฺ าสมฺพทุ ธฺ สสฺ .
ทานํ สีลํ ปริจฺจาคํ อาชฺชวํ มทฺทวํ ตปํ
อกโฺ กธํ อวหิ งิ สฺ ญจฺ ขนฺติญจฺ อวโิ รธนํ
อิจฺเจเต กุสเล ธมเฺ ม ฐเิ ต ปสสฺ าห ิ อตตฺ านิ
ตโต เต ชายเต ปีต ิ โสมนสสฺ ญจฺ นปกฺ นฺติ ฯ

บัดนี้ จักรับพระราชทานถวายวิสัชนา ใน............................................กถา ฉลองพระเดช
พระคณุ ประดบั พระปญั ญาบารม ี เปน็ ปสาทนยี กถามงั คลานโุ มทนา...................................................
เอวํ กม็ ดี ้วยประการฉะนี้ ขอถวายพระพร”

๔ หมายเหตุ
๑. ในกรณี พระบาทสมเดจ็ พระเจา้ อยู่หวั หรอื สมเดจ็ พระนางเจา้ ฯ พระบรมราชนิ ีนาถไม่ได้ประทบั
อยู่ในทีเ่ ฉพาะหนา้ พงึ เวน้ ค�ำว่า “เดชะ”

206 ศาสนพธิ แี ละมารยาทไทย

คำ� ถวายพระพรเทศนา

ถวายพระบรมวงศานวุ งศ์ (ชน้ั เจา้ ฟา้ และพระองคเ์ จ้า)
ขอถวายพระพร เจริญพระสิริสวัสดิ์พิพัฒนมงคล พระชนมสุขทุกประการ จงมีแด่สมเด็จ
พระบรมวงศบพิตร ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ บัดน้ี จักรับประทานถวายวิสัชนาพระธรรมเทศนา
(ใน.............................กถา) ฉลองพระเดชพระคุณ ประดับพระปัญญาบารมี ถ้ารับประทานถวาย
วิสชั นาไปมิได้ต้องตามโวหารอรรถาธบิ ายในพระธรรมเทศนา ณ บทใดบทหนง่ึ กด็ ี ขอพระเมตตาคุณ
พระกรณุ าคณุ พระขันติคุณ โปรดประทานอภยั แกอ่ าตมะ ผู้มีสติปัญญานอ้ ย ขอถวายพระพร
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมมฺ าสมฺพทุ ฺธสฺส.
นโม ตสสฺ ภควโต อรหโต สมมฺ าสมพฺ ุทฺธสสฺ .
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทธฺ สฺส.
หนฺททานิ ภกิ ฺขเว อามนตฺ ยามิ โว วยธมฺมา สงฺขารา อปฺปมาเทน สมฺปาเทถาติ ฯ

บัดนี้ จักรบั พระราชทานถวายวิสัชนา ใน.................................กถา ฉลองพระเดชพระคุณ
ประดับพระปัญญาบารมี เพ่ิมพูนกุศลบุญราศี เป็นปสาทนียกถา ในมหามงคลสมยาภิลักขิตกาล
.............................................................................................................................................................
เอวํ ก็มดี ้วยประการฉะน้ี ขอถวายพระพร.

กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม 207

ค�ำถวายพระพรเทศนาแด่ สมเด็จพระสังฆราช

ประกาศสำ� นักเลขาธิการมหาเถรสมาคม

เร่ือง คำ� ถวายพระพรในการถวายพระธรรมเทศนาแดส่ มเด็จพระสงั ฆราช
ด้วยสมเด็จพระสังฆราช ประธานกรรมการมหาเถรสมาคม ทรงปรารภในท่ีประชุม
มหาเถรสมาคม ในคราวประชุมคร้ังที่ ๒๒/๒๕๒๗ วันท่ี ๑๐ สงิ หาคม ๒๕๒๗ วา่ ปจั จบุ ันนีป้ รากฏ
ว่า พระผ้ถู วายพระธรรมเทศนาในงานต่าง ๆ ซง่ึ สมเด็จพระสังฆราชทางเป็นประธาน หรอื เสด็จมา
รว่ มในพธิ นี ้ัน ๆ ด้วย พระผู้ถวายพระธรรมเทศนาไม่เปน็ ระเบียบเดยี วกนั ทรงเห็นสมควรใชใ้ ห้เปน็
แบบเดียวกนั
ท่ีประชุมมีมติเห็นชอบตามพระด�ำรัสของสมเด็จพระสังฆราช จึงได้ร่วมกันร่างค�ำถวาย
พระพรกอ่ นถวายพระธรรมเทศนาแดส่ มเดจ็ พระสงั ฆราช และใหใ้ ชค้ ำ� ถวายพระพรดงั กลา่ ว มขี อ้ ความ
ต่อไปนี้
“ขอถวายพระพร เจริญพระราชสิริสวัสด์ิพิพัฒนมงคล พระชนมสุขทุกประการ จงมีแด่
บพิตร สมเดจ็ พระสังฆราช สกลมหาสงั ฆปรณิ ายก ผทู้ รงพระคุณอนั ประเสริฐ บดั นี้ จักรบั ประทาน
ฉวายวสิ ชั นาพระธรรมเทศนา ใน.........................กถา ฉลองพระเดชพระคณุ ประดบั พระปญั ญาบารมี
ถ้ารับประทานถวายวิสัชนาไปมิได้ต้องตามโวหารอรรถาธิบายในพระธรรมเทศนา ณ บทใดบทหน่ึง
กด็ ี ขอพระเมตตาคุณ พระกรณุ าคณุ พระขนั ตคิ ณุ โปรดประทานอภยั แก่ อาตมะ ผ้มู สี ติปญั ญาน้อย
ขอถวายพระพร”
และเม่ือจบพระธรรมเทศนาแล้ว ให้ใช้ค�ำว่า “ถวายพระพร” อีกครั้งหนึ่ง ข้อความว่า
“ใน..............กถา” ถา้ พระธรรมเทศนาทถี่ วายนน้ั ไมม่ ชี อื่ กถา ใหข้ า้ มไปเสยี กไ็ ด้ ใชเ้ พยี งคำ� วา่ “บดั น้ี
จักรับประทานถวายวิสัชนาพระธรรมเทศนา ฉลองพระเดชพระคุณประดับพระปัญญาบารมี...”
เท่านนั้ กไ็ ด้
สำ� นักเลขาธกิ ารมหาเถรสมาคม จึงขอประกาศให้ทราบทว่ั กนั
ประกาศ ณ วนั ที่ ๖ กันยายน พ.ศ. ๒๕๒๗

ช�ำเลอื ง วุฒจิ นั ทร์
(นายช�ำเลอื ง วุฒจิ นั ทร)์
เลขาธิการมหาเถรสมาคม

208 ศาสนพิธแี ละมารยาทไทย

กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม 209

210 ศาสนพธิ ีและมารยาทไทย

ประธานจุดธปู เทยี น ประธานกราบพระพุทธรปู

ประธานทำ� ความเคารพธงชาติและพระบรมฉายาลกั ษณ์ 211
กรมการศาสนา กระทรวงวัฒนธรรม

212 ศาสนพธิ ีและมารยาทไทย

กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม 213

214 ศาสนพธิ ีและมารยาทไทย

กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม 215

216 ศาสนพธิ ีและมารยาทไทย

ผลการหากรรอื มทกปี่ ารระศชาุมสสนัมามกนราะสทรร้าวงงเควรัฒอื นขธ่ารยรศมาสนพธิ ีกร

การปฏิบัตเิ กย่ี วกบั งานพระราชพิธี

๑. พิธีที่จัดเพ่ือเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิต ์ิ
พระบรมราชนิ นี าถ ในรชั กาลท่ี ๙ และสมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ าฯ สยามบรมราชกมุ ารี ประธาน
และผ้ปู ฏิบตั งิ านควรแตง่ กายอยา่ งไร
มตทิ ปี่ ระชมุ
งานที่หน่วยงานราชการจัดขึ้น เพ่ือเป็นการเฉลิมพระเกียรติ เน่ืองในโอกาสวันเฉลิม
พระชนมพรรษา ซ่ึงมกี ารเปิดกรวย กล่าวค�ำถวายราชสดุดี ถวายพระพรชัยมงคล และเมอื่ กล่าวจบ
มีการเปิดเพลงสรรเสริญพระบารมีหรือเพลงมหาชัยแล้วแต่กรณี เพื่อเป็นการเฉลิมพระเกียรติ
ประธานควรแต่งกายชุดปกติขาว
๒. การจดั โตะ๊ หมใู่ นการจดั กจิ กรรมเกย่ี วกบั สถาบนั พระมหากษตั รยิ ์ ควรปฏบิ ตั อิ ยา่ งไร
มตทิ ป่ี ระชมุ
การจัดโต๊ะหมู่ในการจัดกิจกรรมเกี่ยวกับสถาบันพระมหากษัตริย์น้ัน โต๊ะหมู่ตัวกลาง
สงู สดุ ไม่ตอ้ งวางหรอื ตงั้ ส่ิงใดทงั้ สิ้น ใหเ้ ปน็ โต๊ะทีว่ ่าง ใหถ้ อื เสมอื นว่าเป็นโต๊ะท่ปี ระดิษฐานพระบรม
ฉายาลักษณ์หรือพระฉายาลักษณ์ของสถาบันพระมหากษัตริย์ (แม้พระบรมฉายาลักษณ์หรือ
พระฉายาลักษณ์จะมีขาต้ังอยู่แล้วก็ตาม) เพราะโต๊ะหมู่ตัวสูงสุดถือเป็นโต๊ะหมู่ตัวท่ีประดิษฐาน
สิ่งที่เคารพสักการะอย่างยิ่ง เช่น พระพุทธรูป หรือพระบรมฉายาลักษณ์ หรือพระฉายาลักษณ์
หรือรูป หรือส่ิงที่บุคคลเคารพบูชา ส่วนโต๊ะหมู่ตัวอื่น ๆ ส�ำหรับวางหรือตั้งเครื่องสักการะบูชา
ส่วนโต๊ะหมู่ต่�ำสุดส�ำหรับตั้งเคร่ืองสักการะ คือ พานดอกไม้ธูปเทียนแพ หรือเชิงเทียน กระถางธูป
หรอื เครอื่ งบชู าทองน้อย เปน็ ตน้
๓. การจัดวางพมุ่ ทอง-พ่มุ เงนิ
มติทีป่ ระชุม
การตงั้ หรอื การวางพมุ่ ทอง - พุ่มเงนิ มวี ิธีปฏิบตั ิ ดังนี้
๑) การต้ังประดับ ใหต้ ้ังพมุ่ ทองไวด้ ้านขวาของพระฉายาลกั ษณ์ พ่มุ เงินทางดา้ นซ้าย
ของพระฉายาลกั ษณ์
๒) การตง้ั แบบพธิ กี าร (การวางถวายเปน็ เครอ่ื งราชสกั การะทม่ี โี ตะ๊ กลาง ใหห้ นว่ ยงาน
ต้ังถวายราชสักการะ) ให้วางพุ่มทองด้านขวามือของผู้วาง และให้วางพุ่มเงินด้านซ้ายของผู้วาง

กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม 217

(ในกรณีที่พุ่มทอง - พุ่มเงิน มีอุบะหรือพวงมาลัยรอบพุ่ม ให้หันทางพู่ออกเข้าหาผู้วาง) เม่ือผู้วาง
ถวายความเคารพเรียบร้อยแล้ว เจ้าหนา้ ที่ผ้ปู ฏบิ ตั ิจะเชญิ พุ่มทอง-พุม่ เงนิ ไปวางตามแบบในขอ้ ท่ี ๑)
คือ จะวางพุม่ ทองไวด้ ้านขวาของพระฉายาลักษณแ์ ละพุ่มเงนิ ทางด้านซ้ายพระฉายาลักษณ์
๓) การต้ังแบบพิธีการ (ส�ำหรับผู้เป็นประธานในพิธีวางเคร่ืองราชสักการะ โดยผู้เป็น
ประธานวางเปน็ คนสุดท้าย ซึ่งจะไมม่ กี ารเคล่อื นยา้ ยพุม่ ทอง - พมุ่ เงนิ ) ใหผ้ ูเ้ ปน็ ประธานวางพุ่มทอง
ดา้ นขวาพระฉายาลกั ษณ์ ถา้ มอี บุ ะใหห้ นั อบุ ะออกมาทางผวู้ างเชน่ กนั (สำ� หรบั การเชญิ พมุ่ ทอง-พมุ่ เงนิ
มาให้ผู้เป็นประธาน ให้ผู้เชิญพุ่มทองเดินตามมาทางด้านขวาของผู้เป็นประธาน และผู้เชิญพุ่มเงิน
เดินตามมาทางด้านซา้ ยของผู้เปน็ ประธาน)

การปฏิบตั เิ กี่ยวกบั งานพิธที ่ัวไป

๑. การใชค้ ำ� วา่ “กำ� หนดการ” และ “หมายก�ำหนดการ” มีหลกั การใชอ้ ย่างไร
มตทิ ่ปี ระชุม
ค�ำว่า “ก�ำหนดการ” และ “หมายก�ำหนดการ” มหี ลักการใช้ คอื
“หมายก�ำหนดการ” คือ เอกสารกำ� หนดข้นั ตอนของงานพระราชพิธตี ่าง ๆ โดยเฉพาะ
ซงึ่ จะตอ้ งมผี รู้ บั พระบรมราชโองการหรอื พระราชโองการ
“กำ� หนดการ” คือ เอกสารก�ำหนดข้ันตอนของงานทั่วไป ไมว่ ่าจะเปน็ พธิ ีการหรือไมก่ ็ตาม
แต่เพื่อต้องการให้มีการปฏิบัติงานท่ีชัดเจน ราบรื่น เรียบร้อย สวยงาม จะต้องมีก�ำหนดการทั้งสิ้น
แม้พิธีนั้นจะเก่ียวข้องกับสถาบันพระมหากษัตริย์ หรือพระมหากษัตริย์เสด็จพระราชด�ำเนินไป
ในงานพิธีน้ัน แต่ถ้าหากไม่มีพระบรมราชโองการหรือพระราชโองการให้จัดข้ึน งานพิธีน้ันก็ใช้เพียง
ค�ำว่า “กำ� หนดการ”
๒. การเขียนก�ำหนดการ หรือการกล่าวเรียนเชิญประธานพิธีจุดธูปเทียนบูชา
พระรัตนตรัยควรใชค้ �ำกล่าวอย่างไร
มติท่ปี ระชมุ
การเขียนก�ำหนดการ หรือการกล่าวเรียนเชิญ หรือการประชาสัมพันธ์ เก่ียวกับการบูชา
พระรตั นตรยั ให้ใชค้ �ำว่า “จุดธูปเทยี นบูชาพระรัตนตรยั ” ตามหลักธรรมเนยี มนิยมทใ่ี ชม้ าแตโ่ บราณ
ส่วนการปฏิบัติของผู้เป็นประธานให้ปฏิบัติตามธรรมเนียมศาสนพิธีนิยม คือ จุดเทียนเล่มขวา
ของพระพุทธรูปก่อน แล้วให้จุดเทียนเล่มซ้ายพระพุทธรูป จากน้ันจึงจุดธูป ๓ ดอก ตามล�ำดับ
โดยเร่มิ จากดอกแรกทางดา้ นขวาพระพทุ ธรูป

218 ศาสนพธิ ีและมารยาทไทย

๓. เมือ่ ประธานพิธีจุดธปู เทียนบูชาพระรตั นตรัย และกราบพระรัตนตรัยแล้ว ประธาน
ควรแสดงความเคารพสถาบนั ชาติและสถาบนั พระมหากษตั ริย์อยา่ งไร
มติทีป่ ระชุม
การแสดงความเคารพต่อพระรัตนตรัย ธงชาติ และสถาบันพระมหากษัตริย์ของผู้เป็น
ประธานพิธีในการประชุม หรือสัมมนา หลังจากจุดธูปเทียนบูชาและกราบพระรัตนตรัยแล้ว
ให้ประธานลุกขึ้นยืนถอยหลังประมาณครึ่งก้าว ให้แสดงความเคารพโดยการค�ำนับไปตรงกลาง
ระหว่างธงชาติ และพระมหากษัตริย์ ๑ ครั้ง (ซ่ึงถือเป็นสากล ตามข้อหารือระหว่างส�ำนักงาน
คณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ กระทรวงศึกษาธิการ และส�ำนักพระราชวัง หน้า ๒๐๙-๒๑๐)
ส�ำหรับหน่วยงานหรือองค์กรที่มีการก�ำหนดวิธีการแสดงความเคารพดังกล่าวเป็นการจ�ำเพาะ
ให้ปฏบิ ตั ิตามระเบยี บปฏบิ ัติของหน่วยงานหรือองคก์ รน้ัน ๆ

๔. ในพิธีการเมื่อประธานจุดธูปเทียนบูชาพระรัตนตรัยแล้ว ไม่มีการกล่าวค�ำบูชา
พระรตั นตรัย แตห่ ลังจากเสรจ็ พธิ ีสงฆแ์ ลว้ ควรมีการกลา่ วค�ำกราบลาพระรตั นตรยั หรอื ไม่
มติทีป่ ระชมุ
เม่ือประธานจุดธูปเทียนบูชาพระรัตนตรัย และไม่มีการกล่าวค�ำบูชาพระรัตนตรัย
ในช่วงต้นแล้ว หลังจากเสร็จพิธีแล้วก็ไม่ควรมีการกล่าวค�ำกราบลาพระรัตนตรัยเช่นกัน แต่ในพิธี
ของท้องถ่ินใด ก็ให้ปฏิบัติตามรูปแบบของพิธีท้องถ่ินน้ัน ๆ ส�ำหรับพิธีของหน่วยงานทางราชการ
ควรปฏิบัติใหเ้ ปน็ รปู แบบเดียวกัน คอื ไมม่ ีการกล่าวคำ� บชู า และกล่าวคำ� กราบลาพระรตั นตรยั

๕. การอาราธนาศีล การอาราธนาธรรม และการอาราธนาพระปริตร ศาสนพิธีกร
ควรปฏิบัตติ นอย่างไร
มตทิ ี่ประชมุ
การอาราธนาศีล การอาราธนาธรรม และอาราธนาพระปริตร ศาสนพธิ ีกรผปู้ ฏบิ ัตหิ นา้ ที่
กล่าวค�ำอาราธนาต่าง ๆ ดังกล่าว จะต้องปรากฏตัวให้ประธานสงฆ์เห็นชัดเจน แล้วหันหน้าไปทาง
ประธานสงฆ์ และกลา่ วดว้ ยเสยี งดงั พอสมควร มคี วามชดั เจนตามอกั ขระ ไมเ่ รว็ เกนิ ไป และใหป้ ระธานสงฆ์
ได้ยนิ พรอ้ มทงั้ ปฏบิ ตั ติ น คือ ถา้ ผู้รว่ มพธิ นี ่งั ราบกบั พื้น ผ้กู ลา่ วอาราธนาควรนั่งคุกเข่าแล้วอาราธนา
ถ้าผู้ร่วมพิธีนั่งเก้าอ้ี ผู้กล่าวค�ำอาราธนา ควรยืนอาราธนา อนึ่ง ส�ำหรับพิธีการท่ีพระสงฆ์ตั้งพัดยศ
ใหศ้ ีล ตามธรรมเนยี มปฏิบตั ผิ ู้อาราธนาหรือผรู้ ว่ มพิธีจะรับศีลโดยไมเ่ ปล่งเสยี ง

กรมการศาสนา กระทรวงวัฒนธรรม 219

๖. การจดุ เทียนสอ่ งธรรมในการแสดงพระธรรมเทศนาของพระสงฆใ์ หจ้ ดุ ตอนไหน
มตทิ ีป่ ระชุม
ส�ำหรับงานพระราชพิธีให้ถือปฏิบัติตามธรรมเนียมปฏิบัติของส�ำนักพระราชวัง คือ
ให้นิมนต์พระสงฆ์ข้ึนน่ังบนธรรมมาสน์ให้เรียบร้อยก่อน แล้วจึงจุดเทียนส่องธรรม แต่หากเป็นงาน
ราษฎร์ให้ประธานจุดเทียนส่องธรรมก่อน แล้วจึงนิมนต์พระสงฆ์องค์แสดงพระธรรมเทศนาข้ึนสู่
ธรรมมาสน์ ตามธรรมเนียมศาสนพิธปี ฏิบัติของพระสงฆ์
๗. การสวดพระอภิธรรมในพิธีการศพมกี ารกล่าวคำ� อาราธนาธรรมหรอื ไม่ ควรปฏิบตั ิ
อย่างไร
มตทิ ี่ประชมุ
การสวดพระอภิธรรมในพิธีการศพ ธรรมเนียมปฏิบัติตามหลักศาสนพิธีของทางราชการ
ที่เป็นพระราชพิธี หรือพิธีสวดพระอภิธรรมศพส�ำหรับวัดท่ีมีฌาปนสถานและศาลาบ�ำเพ็ญกุศลศพ
ในส่วนกลาง (สว่ นใหญ)่ จะไม่มกี ารอาราธนาธรรม เมื่อศาสนพิธกี รอาราธนาศีล หลังจากพระสงฆ์
ให้ไตรสรณคมณ์และศีลจบแล้ว พระสงฆ์ก็จะตั้งพัดสวดพระอภิธรรม โดยที่ไม่ต้องมีการกล่าว
ค�ำอาราธนาธรรม ส�ำหรับพิธีสวดพระอภิธรรมศพตามท้องถ่ิน บางท้องถิ่นพระสงฆ์ยังต้องให้มี
การอาราธนา บางท้องถิ่นก็ไม่มีการอาราธนา ซึ่งผู้ปฏิบัติหน้าท่ีศาสนพิธีกรต่างท้องถ่ินท้ังท่ีเป็น
แบบราชการและไมใ่ ชร่ าชการ จะต้องประสานและท�ำความเขา้ ใจกบั พระสงฆ์หรอื มัคนายกท่ปี ฏบิ ตั ิ
งานศาสนพธิ ีประจ�ำให้เกิดความเรยี บร้อยกอ่ น แล้วจึงปฏบิ ัตหิ นา้ ท่ีศาสนพธิ ีกร
๘. การจดั วางเครอ่ื งทองนอ้ ยหนา้ หบี ศพ ในปจั จบุ นั ตามวดั ตา่ ง ๆ จดั วางหนั พมุ่ ดอกไม้
ออกข้างนอก (ควรวางหันพุม่ ดอกไม้เข้าหาศพใช่หรือไม)่
มตทิ ่ีประชมุ
การต้ังเคร่ืองบูชา ประเภทเครื่องทองน้อย ซ่ึงใช้เป็นเครื่องสักการะส�ำหรับจุดบูชาธรรม
หรือจุดเพ่ือบูชาปูชนียสถาน หรือพระสารีริกธาตุ หรือพระบรมราชานุสาวรีย์ หรือบูชาอัฐิ หรือ
บคุ คลทวี่ ายชนมไ์ ปแลว้ หลกั การต้งั เครอ่ื งบูชาทองนอ้ ย ถ้าประสงคจ์ ะบูชาสิ่งใดให้หนั พุ่มดอกไม้ไป
ทางสิ่งนั้น ส�ำหรบั การจดุ ธูปเทียนท่เี ครอ่ื งทองนอ้ ยใหจ้ ุดธูปก่อนจดุ เทยี น
การหนั พุ่มดอกไมอ้ อกมาดา้ นนอก เป็นการให้ศพบูชาธรรม
การหนั พุ่มดอกไมเ้ ข้าหาศพ เปน็ การใหผ้ ูท้ ี่ร่วมพิธสี กั การะศพ

220 ศาสนพธิ แี ละมารยาทไทย

๙. การจดั ขบวนแห่ศพเวยี นเมรุ ควรจัดเรยี งล�ำดับอย่างไร
มตทิ ่ปี ระชุม
การน�ำศพเวียนเมรุ ถ้ากรณีศพในพระราชานุเคราะห์ พระน�ำศพ หีบหรือโกศศพ
เครอ่ื งทองนอ้ ย (หนั พมุ่ ไปทางหบี ศพหรอื โกศศพ หนั เชงิ ธปู เทยี นมาทางผเู้ ชญิ เครอ่ื งทองนอ้ ย) ถดั จาก
เคร่อื งทองน้อย จะเปน็ เคร่ืองราชอสิ รยิ าภรณ์ เครือ่ งยศ ของผวู้ ายชนม์ ญาติ หรอื ผู้รว่ มพธิ ี
การน�ำศพเวียนเมรุส�ำหรับพิธีราษฎร์ จะมีรูปแบบการจัดขบวน คือ กระถางธูป รูปถ่าย
ผู้วายชนม์ พระสงฆน์ ำ� ศพ หบี ศพ ญาติ การนำ� ศพเวียนเมรุ จะเวียน ๓ รอบ โดยเวียนไปทางซ้าย
ที่เรียกว่า อุตราวรรต คือ การเดินรอบส่ิงใดสิ่งหนึ่ง โดยให้ส่ิงน้ันอยู่ทางด้านซ้ายมือของผู้เดินเวียน
หรือการเดินหันด้านซ้ายมือเข้าหาสิ่งนั้น ดังค�ำกลอนท่ีว่า “ดูกรภรดา #ทักษิณาวรรตเวียนขวา
............เวียนพระปฏิมา เวียนโบสถ์ เวียนวิหารเจดีย์ #อุตราวรรตเวียนซ้าย.........เวียนเมรุเผาผี
ส่งสรรพกลีพาศพเคารพลาตาย #รู้บทรู้แบบแยบคาย..........อย่าเวียนตามสบาย............จงเวียน
ตามแบบแยบยล #สอนลกู สอนหลานทกุ คน...............และสอนใจตนสืบตอ่ วัฒนธรรมนำ� ไทย”

กรมการศาสนา กระทรวงวัฒนธรรม 221

รายช่ือผแู้ ทนเครอื ขา่ ยศาสนพธิ ีกร

๑. นายมานัส ทารัตนใ์ จ อธิบดกี รมการศาสนา

๒. นายเกรียงศักดิ์ บุญประสทิ ธิ ์ รองอธิบดกี รมการศาสนา

๓. นายชวลติ ศิริภิรมย ์ ท่ปี รึกษากรมการศาสนา

๔. นายสพุ รหม สวสั ดิ์เมือง เจ้าพนกั งานการศาสนาอาวุโส

๕. นายไพโรจน์ หาดแกว้ เจ้าพนักงานในพระองค์ ระดับ ๘ ผ้แู ทนสำ� นกั พระราชวัง

๖. พันเอก วิสิทธ์ิ วิไลวงศ์ ผอ.กองอนศุ าสนาจารยฯ์ ผ้แู ทนกองทพั บก

๗. น.อ. กฤษณพล ปรามพาล อนุศาสนาจารย์อาวุโส ผ้แู ทนกองทัพอากาศ

๘. ร.อ. เจริญ ทุ่งกลาง อนุศาสนาจาย์ ผู้แทนกองทพั อากาศ

๙. นาวาเอก บุญมี กาโน รองผอู้ �ำนวยการกองอนุศาสนาจารย์ ผ้แู ทนกองทพั เรือ

๑๐. นาวาเอก ปรชี า นาเหลก็ อนศุ าสนาจารยอ์ าวโุ สฯ ผแู้ ทนกองทพั เรอื

๑๑. ร.ต.อ. ศุภเดช ศภุ ไชยดิษกุล รอง สวป.สน.ทา่ เรอื ผแู้ ทนต�ำรวจแห่งชาติ

๑๒. พนั เอก รณชยั ไวยศรแี สง ประจ�ำกรมเสมยี นตรา ผแู้ ทนกระทรวงกลาโหม

๑๓. พ.ต. ราตรสี งดั มปี ญั ญา ประจ�ำ ผพพ.กสก.สสก.ทหาร ผแู้ ทนกองทพั ไทย

๑๔. ส.อ. สทุ ธพิ ร เกิดศิร ิ เสมยี น ผผด.กสก.สสก.ทหาร ผู้แทนกองทพั ไทย

๑๕. น.ส.ณัฐฐาพร จนิ ดาสวสั ด์ ิ จพง.การศาสนาชำ� นาญงาน ผู้แทน สนง.พระพุทธศาสนาแห่งชาติ

๑๖. นางษมาวรี ์ เชาวกุล จพง.การศาสนาปฏบิ ตั งิ าน ผ้แู ทน สนง.พระพุทธศาสนาแห่งชาติ

๑๗. นางคีตญ์ าภทั ร สดุ แสน นกั จัดการงานทั่วไปชำ� นาญการ ผแู้ ทนกระทรวงมหาดไทย

๑๘. น.ส.สธุ ิรา เก้ือท่าด ี นกั จดั การงานทวั่ ไปชำ� นาญการ ผแู้ ทนกระทรวงมหาดไทย

๑๙. น.ส.ลดั ดาวัลย์ ละสามา นกั จดั การงานทว่ั ไปช�ำนาญการ ผู้แทนกระทรวงมหาดไทย

๒๐. นายสิงหา จัดประจง นกั จดั การงานทั่วไปชำ� นาญการ ผูแ้ ทนกรุงเทพมหานคร

๒๑. ดร.ณฐั พัชร สายเสนา รอง ผอ.ส�ำนกั ศิลปะและวฒั นธรรม ผูแ้ ทน ม.ราชภัฏจนั ทรเกษม

๒๒. ดร.อัครเดช มณภี าค รอง ผอ.ส�ำนกั ศิลปะและวัฒนธรรม ผแู้ ทน ม.ราชภัฏจันทรเกษม

๒๓. ดร.วิชยั สิงหซ์ อม ผแู้ ทน ม.ราชภัฏจันทรเกษม

๒๔. นายวนิ ยั วรวตั ร์ ผอ.ศนู ย์ปฏิบตั กิ ารงานพิธี ผ้แู ทน สนง.ปลดั กระทรวง วธ.

๒๕. สอ.อำ� นวย ปารมแี จ้ นวก.วัฒนธรรมชำ� นาญการพเิ ศษ ผูแ้ ทน สนง.ปลัดกระทรวง วธ.

๒๖. นายอาทติ ย์ วฒั นจันทร์ นักจดั การงานทว่ั ไปปฏบิ ตั กิ าร ผแู้ ทนกรมศิลปากร

222 ศาสนพธิ ีและมารยาทไทย

๒๗. นายวัฒนา พึ่งชนื่ นกั ภาษาโบราณ ผแู้ ทนกรมศิลปากร
๒๘. นายนพดล ถิระมนสั
๒๙. นายสมชยั สมทุ วงศว์ ริ ยิ ะ นกั วิชาการวฒั นธรรม ผู้แทน สนง.ศลิ ปวฒั นธรรมร่วมสมยั
๓๐. นายโอสธี ราษฎรเ์ รือง
๓๑. นายสมควร บุญม ี นกั วิชาการวัฒนธรรม ผู้แทน สนง.ศิลปวัฒนธรรมร่วมสมัย
๓๒. นายศิลป์ชัย สนุ ารัตน์
๓๓. นายอานนท์ ปัญญา นักวิชาการศาสนาชำ� นาญการพิเศษ
๓๔. นายเฉลิมชยั ดงจนั ทร ์
๓๕. นายวชิ าญ แฝกกลาง นักวิชาการศาสนาชำ� นาญการ

นกั วชิ าการศาสนาชำ� นาญการ

นักวชิ าการศาสนาช�ำนาญการ

นกั วิชาการศาสนาช�ำนาญการ

นกั วิชาการศาสนาปฏิบตั ิการ

กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม 223

บรรณานุกรม

กรมการศาสนา, กระทรวงวัฒนธรรม. คู่มือการปฏิบัติศาสนพิธี. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์
ชมุ นมุ สหกรณ์การเกษตรแห่งประเทศไทย จำ� กดั , ๒๕๕๑.
___________. การจัดโต๊ะหมู่บูชา. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์ชุมนุมสหกรณ์การเกษตร
แห่งประเทศไทย จำ� กดั , ๒๕๕๒.
กองอนุศาสนาจารย์, กรมยุทธศึกษาทหารบก. คู่มือการปฏิบัติศาสนพิธี ในพิธีการทางทหาร.
กรุงเทพมหานคร : สำ� นักพมิ พห์ า้ งหนุ้ ส่วนจำ� กดั อรุณการพมิ พ,์ ๒๕๔๙.
___________. คู่มือปฏิบตั พิ ิธกี รรม. กรุงเทพมหานคร : พมิ พ์ที่ ระลึกการผา้ พระกฐนิ พระราชทาน
ณ วดั ดอนเมอื ง, ๒๕๕๑.
จนั ทร ์ ไพจติ ร. ประมวลพธิ มี งคลของไทย : สมโภชหริ ณั ยบฏั พระธรรมวโรดม (นยิ ม านสิ สฺ โร ป.ธ. ๙).
กรุงเทพมหานคร : ห้างหนุ้ สว่ นจ�ำกัด จงเจรญิ การพิมพ,์ ๒๕๓๑.
ชลิยา ศรีสุกใส. วันส�ำคญั ประเพณี การละเลน่ ของไทย. กรงุ เทพมหานคร : ส�ำนกั พมิ พพ์ ีบซี ี จำ� กัด.
ทองต่อ กล้วยไม้ ณ อยุธยา. เฉลิมพระเกียรติ, พิมพ์ท่ีระลึก พระสาสนโสภณ (ใย ภทฺทิยเถร).
กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหามกฎุ ราชวทิ ยาลยั , ๒๕๓๙.
ธนากิต. ประเพณี พิธีมงคล และวันสำ� คญั ของไทย. กรงุ เทพมหานคร : สำ� นักพิมพ์ ปิรามิด, ๒๕๔๓.
นฤมล วจิ ติ รรตั นะ. วนั ส�ำคญั ของไทย. กรงุ เทพมหานคร : สำ� นกั พมิ พ์อกั ษรวฒั นา, ๒๕๔๗.
นิรุตต์ ตสํวโร, พระมหา. คู่มือสมณศักดิ์พัดยศ ฉบับสมบูรณ์. กรุงเทพมหานคร : ส�ำนักพิมพ์
ธงธรรม, ๒๕๕๐.
เปล่ง ชื่นกลิ่นธูป. ต�ำราพิธีกรรม, พิมพ์ท่ีระลึกอนุสรณ์งานวันอดีตเจ้าอาวาสวัดสัมพันธวงศาราม
ปที ี่ ๗๑, กรงุ เทพมหานคร : โรงพิมพ์ห้างห้นุ ส่วนจำ� กดั ป.สมั พันธพ์ าณชิ ย์, ๒๕๓๑.
พระธรรมวโรดม (บุญมา คุณสมฺปนฺโน ป.ธ. ๙). ระเบียบปฏิบัติชาวพุทธ. กรุงเทพมหานคร :
โรงพิมพก์ ารศาสนา, ๒๕๔๖.
พระญาณวโรดม (สนธ์ิ กิจฺจกาโร). เอกเทสสวดมนต์และศาสนพิธี. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์
มหามกฏุ ราชวิทยาลัย, ๒๕๒๗.
พระมหาราชครูฯ. ประเพณีไทย ฉบับพระมหาราชครู. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์ลูกส.
ธรรมภักดี, ๒๕๑๑.
ส�ำนกั งานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ กระทรวงวัฒนธรรม. มารยาทไทย. กรงุ เทพมหานคร :
โรงพมิ พ์ องคก์ ารสงเคราะห์ทหารผ่านศึก ในพระบรมราชปู ถัมภ์, ๒๕๕๙.
โอสธี ราษร์เรือง. ศาสนพิธีกร : การสร้างและพัฒนาคู่มือ การประกอบพิธีกรรมงานศพ ตามหลัก
พระพทุ ธศาสสนา กรงุ เทพมหานคร. มหาสารคาม : มหาวทิ ยาลยั มหาสารคาม, ๒๕๕๔.
224 ศาสนพธิ ีและมารยาทไทย

บนั ทึก

...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................

กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม 225

บันทึก

...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................

226 ศาสนพิธีและมารยาทไทย

บนั ทึก

...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................

กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม 227

บันทึก

...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................

228 ศาสนพิธีและมารยาทไทย

บนั ทึก

...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................

กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม 229

บันทึก

...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................

230 ศาสนพิธีและมารยาทไทย

บนั ทึก

...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................................................................................................

กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม 231