กถา วิธีการท�ำงาน พัฒนาชุมชน ๓
50 | กถา พัฒนากร พัฒนากรต้องออกไปท�ำงานกับคนหลายลักษณะหลายคุณภาพ ต้องไปท�ำงานในท้องที่ซึ่งสภาพแวดล้อมไม่เหมือนกัน เปียกบ้างแห้งบ้าง จึงต้องใช้ไหวพริบ คือความรู้มาใช้ให้ตรงกับเหตุการณ์และสภาพแวดล้อม พัฒนากรต้องรอบรู้จึงจะท�ำงานได้ส�ำเร็จ... พระบรมราโชวาท พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร เนื่องในวโรกาสที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ข้าราชการและคณะนักศึกษาพัฒนากร เข้าเฝ้า ณ ที่ประทับบริเวณศูนย์พัฒนาชุมชนเขต 9 จังหวัดยะลา เมื่อ 11 มีนาคม 2511
กถา พัฒนากร | 51 กถา วิธีการท�ำงานพัฒนาชุมชน๓ ในยุคที่อินเทอร์เน็ตแทรกซึมเข้ามาในชีวิตประจ�ำวันมากขึ้น ที่เรียกว่า อินเทอร์เน็ตของสรรพสิ่ง(InternetofThings- IoT) มีการใช้ปัญญาประดิษฐ์ (Artificial Intelligent - AI) มากขึ้น บางอาชีพอาจตกงาน ในขณะเดียวกัน อาจมีอาชีพใหม่ๆเกิดขึ้น เป็นสังคมผู้สูงอายุสังคมดิจิทัลเกิดความต้องการ ที่หลากหลายของคนแต่ละวัย มีการเปลี่ยนแปลงที่รวดเร็ว พัฒนากรยุค 5G จึงต้องพร้อมต่อการเปลี่ยนแปลงเสมอ พัฒนาตนเองและปรับตัวให้ทัน เรียนรู้ สิ่งใหม่ๆอย่างมีภูมิคุ้มกัน โดยยังคงท�ำงานกับคน ใกล้ชิดชุมชน ผ่านผู้น�ำ กลุ่ม องค์กร และเครือข่ายองค์กร สามารถท�ำงานได้ทุกที่ ทุกเวลา อย่างรวดเร็ว ครบถ้วน ถูกต้อง ประหยัดเวลา คุ้มค่า และมีประสิทธิภาพ โดยมีวิธีการ ปฏิบัติงาน ดังนี้ 3.1 พัฒนากรกับการวางแผนการท�ำงาน 3.2 พัฒนากรกับงานงบประมาณ 3.3 พัฒนากรกับงานข้อมูลและสารสนเทศ 3.4 พัฒนากรกับการรายงานผลการปฏิบัติงาน 3.5 พัฒนากรกับการประสานงาน 3.6 พัฒนากรกับงานช่วยการบริหารของพัฒนาการอ�ำเภอ 3.7 พัฒนากรกับงานที่ได้รับมอบหมาย
52 | กถา พัฒนากร พัฒนากรกับ การวางแผนการท�ำงาน๓.๑ ไม่ว่าพัฒนากรจะท�ำอะไรก็ตาม พัฒนากรจะต้องมีแผน เพราะ แผนเป็นเครื่องมือในการท�ำงาน ที่เปรียบเสมือนลายแทงบอกทางสู่ขุมทรัพย์ ดังนั้นเพื่อให้งานบรรลุเป้าหมายอย่างมีประสิทธิภาพ พัฒนากรจึงต้อง มีแผนในการท�ำงาน แผนปฏิบัติงานประจ�ำปีของพัฒนากร คือ แผนที่พัฒนากรก�ำหนด เป้าหมายการท�ำงานว่า ภายในหนึ่งปีพัฒนากรจะสร้างสรรค์งานพัฒนา ชุมชน โครงการ/กิจกรรมพัฒนาชุมชนอะไรบ้าง ให้เกิดขึ้นในหมู่บ้านต�ำบล ที่รับผิดชอบ โดยก�ำหนดงานหรือกิจกรรมกว้างๆว่าในแต่ละเดือนจะท�ำอะไร เช ่น จัดตั้งกลุ ่มออมทรัพย์เพื่อการผลิต พัฒนาหมู ่บ้านให้เป็นหมู ่บ้าน เศรษฐกิจพอเพียง การพัฒนาสินค้า OTOP เป็นต้น แผนปฏิบัติงานประจ�ำปีของพัฒนากร คืออะไร แผนการท�ำงานที่พัฒนากรจะต้องจัดท�ำ คือ 1. แผนปฏิบัติงานประจ�ำปี 2. แผนปฏิบัติงานประจ�ำเดือน
กถา พัฒนากร | 53 ศึกษาข้อมูล ประกอบด้วย ยุทธศาสตร์ชาติแผนแม ่บทภายใต้ยุทธศาสตร์ชาติ แผนการปฏิรูปประเทศ และนโยบายรัฐบาล นโยบาย แผนปฏิบัติราชการ และเป้าหมายของ กรมการพัฒนาชุมชน แผนพัฒนาจังหวัดและอ�ำเภอ แผนปฏิบัติราชการของกรมการพัฒนาชุมชนประจ�ำปีเช่น การประชุมผู้น�ำ อช. รายไตรมาส ช ่วงเวลาการจัดสรรงบประมาณ ตามแผนปฏิบัติราชการกรมฯ เป็นต้น แผนพัฒนาต�ำบล แผนชุมชน แผนพัฒนาหมู่บ้าน ข้อมูลหมู ่บ้านต�ำบลที่รับผิดชอบ ปัญหาความต้องการ ของประชาชน การจัดท�ำกิจกรรมการผลิต(ปฏิทินฤดูกาล)ของครัวเรือน/ ชุมชนในรอบปี ก�ำหนดเป้าหมายที่ต้องการบรรลุให้ชัดเจน วัดได้และสอดคล้อง กับเป้าหมายของทีม และจัดล�ำดับความส�ำคัญของเป้าหมาย ก�ำหนดขั้นตอน หรืองาน/กิจกรรม ที่จะท�ำให้เป้าหมายแต่ละ เป้าหมายบรรลุ ก�ำหนดวันที่ปฏิบัติวันที่แล้วเสร็จ และสถานที่ด�ำเนินการ ให้เหมาะสม กรอกข้อมูลในแบบฟอร์มแผนปฏิบัติงานประจ�ำปี เสนอพัฒนาการอ�ำเภอให้ความเห็นชอบทุกต้นปีการปฏิบัติงาน (ภายในเดือนตุลาคม) ขั้นตอนในการจัดท�ำแผนปฏิบัติงานประจ�ำปี 1 2 3 4 5 6
54 | กถา พัฒนากร ขั้นตอนในการจัดท�ำแผนปฏิบัติงานประจ�ำเดือน แผนปฏิบัติงานประจ�ำเดือนของพัฒนากรคือแผนที่พัฒนากรก�ำหนด กิจกรรมปฏิบัติต่างๆ ในแต่ละเดือนว่า จะท�ำอะไร เพื่ออะไร ที่ไหน เมื่อใด ในหมู่บ้านต�ำบลที่รับผิดชอบ โดยต้องสอดคล้องกับแผนปฏิบัติงานประจ�ำปี โดยพิจารณาว่าสิ่งไหนต้องท�ำเป็นอันดับแรก และสิ่งไหนต้องท�ำเป็นล�ำดับ ต่อไป แผนปฏิบัติงานประจ�ำเดือนของพัฒนากร คืออะไร ศึกษาแผนปฏิบัติงานประจ�ำปีของพัฒนากร ศึกษาข้อมูล ประกอบด้วย ข้อมูลเกี่ยวกับงานเร่งด่วนที่ได้รับนโยบายจากจังหวัดและ อ�ำเภอ ข้อมูลหมู่บ้านต�ำบลที่รับผิดชอบ ข้อมูลเกี่ยวกับแผนปฏิบัติงานของเพื่อนร ่วมงานและ ผู้เกี่ยวข้อง ก�ำหนดงาน/กิจกรรมที่จะปฏิบัติโดยบูรณาการเป้าหมายงาน/ กิจกรรม ตามแผนปฏิบัติงานประจ�ำปีและงานเร่งด่วน จัดล�ำดับความส�ำคัญของงาน/กิจกรรม ก�ำหนดวัน เวลา สถานที่ให้เหมาะสม กรอกข้อมูลในแบบฟอร์มแผนปฏิบัติงานประจ�ำเดือน เสนอพัฒนาการอ�ำเภอให้ความเห็นชอบทุกวันต้นเดือน 1 2 3 4 5 6 7
กถา พัฒนากร | 55 พัฒนากรท�ำอะไรบ้าง พัฒนากร กับงานงบประมาณ ๓.๒ งานงบประมาณที่พัฒนากรมีส่วนเกี่ยวข้องที่ส�ำคัญ ได้แก่ การจัดซื้อ จัดจ้างโครงการ/กิจกรรมตามยุทธศาสตร์กรมการพัฒนาชุมชน งบประมาณ ตามแผนพัฒนาจังหวัด ที่ได้รับมอบหมาย ศึกษาระเบียบการจัดซื้อจัดจ้างและบริหารพัสดุภาครัฐ พ.ศ. 2560 แนวทางการเบิกจ่ายงบประมาณของกรมการพัฒนาชุมชน ศึกษ า ร ายละเอียดโค รงก า ร/กิจก ร รมที่จะด�ำเนินก า ร วงเงินงบประมาณ ก�ำหนดแผนปฏิบัติการก�ำหนดสถานที่วันด�ำเนินการ(ควรก�ำหนด วันที่เพื่อน�ำไปปฏิบัติได้จริงและง่ายต่อการควบคุมงาน) ให้สอดคล้องกับ ระยะเวลาที่ก�ำหนด ภารกิจที่พัฒนากรได้รับมอบหมาย 4.1 พัฒนากร1คน จะถูกแต่งตั้งเป็นเจ้าหน้าที่รับผิดชอบงานพัสดุ และพัฒนาการอ�ำเภอ เป็นหัวหน้าเจ้าหน้าที่ด�ำเนินการจัดซื้อจัดจ้าง 4.2 พัฒนากรอาจเป็นผู้รับผิดชอบต�ำบล หรือผู้รับผิดชอบงาน หรือ แบ่งความรับผิดชอบเป็นทีม ขึ้นอยู่กับความยากง่ายของงาน เพื่อขับเคลื่อน งานตามโครงการจนแล้วเสร็จ และเก็บรวบรวมหลักฐานให้เจ้าหน้าที่ ตรวจสอบและน�ำส่ง/เบิกจ่ายจากจังหวัดต่อไป 1 2 3 4
56 | กถา พัฒนากร การเบิกจ่ายเงินงบประมาณ เงินงบประมาณจะมี2 ลักษณะคือ 5.1 ท�ำเรื่องขอยืมเงินจากจังหวัดเพื่อเป็นค่าใช้จ่ายตามโครงการ เป็นค ่าใช้จ ่ายประเภทค ่าอาหาร ค ่าอาหารพร้อมเครื่องดื่ม ค่าพาหนะ ค่าที่พัก ค่าตอบแทนวิทยากร ค่าใช้สอย เป็นต้น 5.2ด�ำเนินการแล้วเสร็จ มีการส่งมอบงาน ตรวจรับงานเรียบร้อย เจ้าหน้าที่จึงด�ำเนินการเบิกจ่ายให้ผู้ขายหรือผู้รับจ้าง เช่น การซื้อวัสดุอบรม วัสดุสาธิต การจ้างเหมายานพาหนะ พัฒนากรผู้รับผิดชอบการตรวจรับพัสดุจะต้องดูความถูกต้องครบถ้วน ของเนื้องานตามรายการโครงการ ก่อนที่จะลงนามในเอกสารการตรวจรับ ทั้งนี้การด�ำเนินงานโครงการต้องเป็นไปตามระเบียบของทางราชการ ติดตามประเมินผลการด�ำเนินงาน สรุป ถอดบทเรียน รายงานผล 5 6 7
กถา พัฒนากร | 57 พัฒนากรกับ งานข้อมูลและสารสนเทศ๓.๓ งานข้อมูลและสารสนเทศที่พัฒนากรมีส่วนเกี่ยวข้องที่ส�ำคัญ ได้แก่ ข้อมูลความจ�ำเป็นพื้นฐาน (จปฐ.) ข้อมูลพื้นฐานระดับหมู่บ้าน (กชช. 2ค) และข้อมูลการด�ำเนินงานพัฒนาชุมชนในระบบศูนย์ข้อมูลกลาง พัฒนากรท�ำอะไรบ้าง ประสานการจัดเก็บข้อมูลจปฐ. ประสานขอรายชื่อผู้จัดเก็บข้อมูล จปฐ. และผู้บันทึกข้อมูลตามจ�ำนวนที่ส�ำนักงานพัฒนาชุมชนอ�ำเภอก�ำหนด เพื่อให้ส�ำนักงานพัฒนาชุมชนอ�ำเภอจัดท�ำค�ำสั่งแต่งตั้งผู้จัดเก็บข้อมูล จปฐ. ระดับอ�ำเภอ ประชุมชี้แจงกระบวนการขั้นตอนการจัดเก็บข้อมูล จปฐ. ระดับ อ�ำเภอแก่ผู้จัดเก็บข้อมูลคณะท�ำงานบริหารการจัดเก็บข้อมูลจปฐ. ระดับ ต�ำบล และองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ส่งมอบแบบสอบถาม จปฐ. แก่ผู้จัดเก็บข้อมูล จปฐ. ติดตามการจัดเก็บข้อมูล จปฐ. และประสานกับส�ำนักงานพัฒนา ชุมชนจังหวัด กรณีที่มีข้อขัดข้องในการจัดเก็บข้อมูล รวบรวมแบบสอบถามการจัดเก็บข้อมูล จปฐ. เพื่อร่วมตรวจสอบ ความถูกต้องของข้อมูลร่วมกับผู้จัดเก็บ พัฒนากรประสานการจัดเก็บข้อมูล จปฐ. 5 4 3 2 1
58 | กถา พัฒนากร พัฒนากรประสานการจัดเก็บข้อมูล กชช. 2ค ประสานการจัดเก็บข้อมูล กชช. 2ค และขอรายชื่อผู้บันทึกข้อมูล ประชุมชี้แจงกระบวนการ ขั้นตอนการจัดเก็บ กชช. 2ค แก่คณะท�ำงานบริหารการจัดเก็บข้อมูล กชช. 2ค ระดับต�ำบล นัดหมายเจ้าหน้าที่ที่เกี่ยวข้องเพื่อให้ข้อมูลในส่วนที่เกี่ยวข้องกับ งานในความรับผิดชอบ ในขั้นตอนการจัดเก็บข้อมูล กชช. 2ค ตรวจสอบความถูกต้องของข้อมูลก่อนส่งมอบให้แก่ผู้บันทึกข้อมูล ตรวจสอบผลการบันทึกข้อมูล หากมีกรณีต้องแก้ไขๆ ให้ถูกต้อง จัดเวทีเพื่อรองรับความถูกต้องของข้อมูลระดับต�ำบล ส่งผลการจัดเก็บข้อมูลกชช.2คระดับต�ำบลให้ส�ำนักงานพัฒนา ชุมชนอ�ำเภอ ส่งหลักฐานเพื่อด�ำเนินการเบิกจ่ายค่าบันทึกข้อมูล ส่งมอบแบบสอบถาม ให้กับผู้บันทึกข้อมูลเพื่อด�ำเนินการบันทึก ตรวจสอบผลการบันทึกข้อมูล หากมีกรณีต้องแก้ไขๆ ให้ถูกต้อง จัดเวทีเพื่อรับรองความถูกต้องของข้อมูลระดับต�ำบล ส่งผลการจัดเก็บข้อมูล จปฐ.ระดับต�ำบล ให้ส�ำนักงานพัฒนา ชุมชนอ�ำเภอ ส่งหลักฐานเพื่อด�ำเนินการเบิกค่าจัดเก็บ และค่าบันทึกข้อมูล 1 6 2 7 3 8 4 9 5 6 7 8 10
กถา พัฒนากร | 59 พัฒนากรกับการวิเคราะห์ข้อมูล การวิเคราะห์ข้อมูลด้วย CIA CIA: Community Information Radar Analysis Diagram เป็นเครื่องมือที่ใช้ในการวิเคราะห์ข้อมูลที่จัดเก็บได้ทั้งหมดของชุมชน ได้แก่ ข้อมูลความจ�ำเป็นพื้นฐาน (จปฐ.)ข้อมูลพื้นฐานระดับหมู่บ้าน (กชช.2ค)และ ข้อมูลอื่นๆ ในชุมชน เพื่อจัดท�ำสารสนเทศเพื่อการพัฒนาคุณภาพชีวิต 5 ด้าน ได้แก่ สารสนเทศเพื่อการพัฒนาอาชีพ สารสนเทศเพื่อการจัดการทุนชุมชน สารสนเทศเพื่อจัดการความเสี่ยงชุมชน สารสนเทศเพื่อแก้ปัญหาความยากจน สารสนเทศเพื่อบริหารจัดการชุมชน แล้วคีย์ข้อมูลชุมชน 3 ส่วน คือ ข้อมูล จปฐ. (เฉพาะค่าร้อยละ ที่ไม่ผ่านเกณฑ์)ข้อมูลกชช. 2ค(เฉพาะค่าคะแนนระดับปัญหา) และข้อมูล ชุมชนอื่นๆ(เฉพาะระดับปัญหา1 มาก2 ปานกลาง3 น้อยตามการวิเคราะห์ 5 ด้าน) โดยใส่ค่าคะแนนตามเกณฑ์ข้อมูลชุมชนที่คู่มือก�ำหนด คลิกเลือก Community Data 1 วิธีการวิเคราะห์ด้วย CIA เริ่มด้วยการ เปิดโปรแกรม CIA 1 2 3 4 5
60 | กถา พัฒนากร โปรแกรมจะแสดงผลการวิเคราะห์ข้อมูลชุมชน (จากข้อ1)ออกมาเป็น ผังเรดาร์ บ่งชี้ปัญหาและประเด็นของการพัฒนาคุณภาพชีวิตแต่ละด้าน แตกต่างกัน ตามสภาพของแต่ละหมู่บ้าน Community Radar Diagram ผลการวิเคราะห์สภาพปัญหาคุณภาพชีวิต การพัฒนาด้านอาชีพ การจัดการ ทุนชุมชน การจัดการ ความเสี่ยงชุมชน การแก้ปัญหา ความยากจน การบริหาร จัดการชุมชน คลิกเลือก Radar Diagram 2 ข้อมูล จปฐ. ข้อมูล กชช 2ค ข้อมูลอื่นๆ 3 2.64 2.75 3 2.86 3 3 2.89 3 3 2.75 3 3 2.88 3 0 0.5 1.0 2.0 2.5 3.0 1.5
กถา พัฒนากร | 61 Community Radar Analysis ผลการวิเคราะห์ระดับคุณภาพชีวิต การพัฒนาด้านอาชีพ การจัดการ ทุนชุมชน การจัดการ ความเสี่ยงชุมชน การแก้ปัญหา ความยากจน การบริหาร จัดการชุมชน โปรแกรมจะแสดงผลการวิเคราะห์(จากข้อ2) เป็น ผังเรดาร์ภาพรวม ที่สรุปผลการวิเคราะห์เป็นสารสนเทศเพื่อการพัฒนาคุณภาพชีวิต5ด้านน�ำไปใช้ ประโยชน์เพื่อการวางแผนพัฒนาคุณภาพชีวิตชุมชนในด้านต่างๆ ต่อไป คลิกเลือก Community Radar Analysis 3 CIA เป็นเครื่องมือในการประมวลผลข้อมูลในการจัดเก็บข้อมูลต่างๆ แบบง่าย ในการก�ำหนดทิศทางการพัฒนาได้ตรงสภาพ และความต้องการ ของชุมชน ที่พัฒนากรสามารถใช้เป็นเครื่องมือในการวิเคราะห์จัดท�ำแผนพัฒนา บูรณาการเชิงพื้นที่ระดับต�ำบล และแผนพัฒนาอ�ำเภอ 0 0.5 1.0 2.0 2.5 3.0 1.5
62 | กถา พัฒนากร พัฒนากรกับการใช้สารสนเทศ หมู่บ้านสารสนเทศเพื่อการพัฒนาคุณภาพชีวิต และสารสนเทศต�ำบล ต้นแบบเพื่อการพัฒนาคุณภาพชีวิต เมื่อพัฒนากรจัดเก็บข้อมูลวิเคราะห์ข้อมูลด้วยวิธีและโปรแกรมต่างๆ แล้ว ได้สารสนเทศเพื่อการพัฒนาของแต่ละหมู่บ้าน การด�ำเนินงานหมู่บ้าน สารสนเทศเพื่อการพัฒนาคุณภาพชีวิตจะตามมา กรมการพัฒนาชุมชนก�ำหนดให้ทุกอ�ำเภอบูรณาการด�ำเนินงานกับหมู่บ้าน เศรษฐกิจพอเพียงและส�ำนักงานพัฒนาชุมชนจังหวัดสนับสนุนการขับเคลื่อน การด�ำเนินงานฯและคัดเลือกเป็นตัวแทนหมู่บ้านสารสนเทศเพื่อการพัฒนา คุณภาพชีวิตระดับจังหวัด ส�ำหรับการด�ำเนินงานสารสนเทศต�ำบลต้นแบบเพื่อการพัฒนา คุณภาพชีวิต มีส�ำนักงานพัฒนาชุมชนจังหวัดส�ำนักงานพัฒนาชุมชนอ�ำเภอ ร่วมกับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นคัดเลือกต�ำบลเพื่อด�ำเนินการสารสนเทศ ต�ำบลต้นแบบเพื่อการพัฒนาคุณภาพชีวิตตามแนวทางที่กรมการพัฒนาชุมชน ก�ำหนด
กถา พัฒนากร | 63 การบันทึกข้อมูลในระบบศูนย์ข้อมูลกลางฯ การด�ำเนินงานพัฒนาผู้น�ำอาสาพัฒนาชุมชน การด�ำเนินงานตามระบบมาตรฐานการพัฒนาชุมชน การด�ำเนินงานผู้น�ำ ผลการประเมินผู้น�ำ อช. การด�ำเนินงานกลุ่มองค์กร เครือข่ายและชุมชน การด�ำเนินงานกลุ่มออมทรัพย์เพื่อการผลิต การด�ำเนินงานโครงการแก้ไขปัญหาความยากจน ข้อมูลศูนย์จัดการเงินทุนชุมชน การด�ำเนินงานเครือข่ายกองทุนชุมชน ยอดจ�ำหน่ายสินค้า OTOP ประจ�ำเดือน ผลการตรวจสุขภาพกองทุนแม่ของแผ่นดิน ระบบบันทึกออนไลน์ของศูนย์ข้อมูลกลางเพื่อการบริหารจัดเก็บและ ใช้ประโยชน์http://logi.cdd.go.th/cddcenter/ พัฒนากร มีหน้าที่ในการจัดเก็บและบันทึกข้อมูลผลการด�ำเนินงาน พัฒนาชุมชนตามประเด็นยุทธศาสตร์และผลการด�ำเนินงานตามนโยบาย รัฐบาล จ�ำนวน 11 ฐานข้อมูล ตามรอบรายงานที่กรมฯ ก�ำหนดได้แก่ 1 6 2 7 3 8 4 9 5 10 11
64 | กถา พัฒนากร พัฒนากรกับการรายงาน ผลการปฏิบัติงาน๓.๔ การรายงานผลการปฏิบัติงาน เป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการติดตามผล ในงานพัฒนาชุมชน โดยก�ำหนดให้เจ้าหน้าที่พัฒนาชุมชนรายงาน สิ่งที่ตนได้ปฏิบัติให้ผู้เกี่ยวข้องทราบว่าผลการปฏิบัติงานไปถึงขั้นใดแล้ว มีปัญหาอุปสรรคอย่างใดหรือไม่ การรายงานผลการปฏิบัติงานในหน้าที่ของพัฒนากรอาจจ�ำแนกเป็น 2 ลักษณะ คือ การรายงานผลการปฏิบัติงานตามแบบปกติ การรายงานผลการพัฒนาหมู่บ้านประจ�ำปี การรายงานผลการปฏิบัติงานตามแบบปกติหมายถึงการรายงาน ผลการปฏิบัติงานที่พัฒนากรต้องจัดท�ำเป็นประจ�ำตามแบบรายงานของ กรมการพัฒนาชุมชน ตามบทบาทหน้าที่ของพัฒนากร มีดังต่อไปนี้ บันทึกการปฏิบัติงานประจ�ำวันของพัฒนากร รายงานการปฏิบัติงานของพัฒนากรประจ�ำเดือน การรายงานตามแบบสมุดเยี่ยมและตรวจงานของผู้บังคับบัญชา(พช.6) การรายงานผลการปฏิบัติงานตามค�ำรับรองการปฏิบัติราชการ ก า ร ร ายง านต ามนโยบ าย รัฐบ าล/ก ระท รวงมห าดไทย/ กรมการพัฒนาชุมชน เช่น การส่งเสริมผลิตภัณฑ์ชุมชนและท้องถิ่น การแก้ปัญหา ยาเสพติด ปฏิบัติการแก้จนแบบเข้าถึงทุกครัวเรือน การส่งเสริมปรัชญาของ เศรษฐกิจพอเพียงให้เป็นรากฐานชีวิตของประชาชนในหมู่บ้าน เป็นต้น การรายงานผลการปฏิบัติงานตามแบบปกติ 1 2 1 2 3 4 5
กถา พัฒนากร | 65 สาระส�ำคัญของแบบรายงานต่างๆ 1. บันทึกการปฏิบัติงานประจ�ำวันของพัฒนากร 2. รายงานการปฏิบัติงานของพัฒนากรประจ�ำเดือน 3. การรายงานตามแบบสมุดเยี่ยม และตรวจงานของผู้บังคับบัญชา (พช. 6) เป็นสมุดบันทึกรายการปฏิบัติงานประจ�ำวัน ที่พัฒนากรจัดท�ำไว้ ในแต่ละวัน ว่ามีเหตุการณ์ประจ�ำวันและผลงานที่ได้ปฏิบัติอะไรบ้าง มีประโยชน์ ในการช ่วยจ�ำส�ำหรับเป็นข้อมูลรายงานผลการปฏิบัติงานประจ�ำเดือน นอกจากนี้จะเป็นประโยชน์ในการขอเบิกค่าใช้จ่ายในการเดินทางไปราชการ ในพื้นที่ สมุดบันทึกนี้ เป็นสมุดประจ�ำตัวพัฒนากร เก็บไว้กับพัฒนากร พร้อมที่จะให้ผู้บังคับบัญชาตรวจสอบได้ในกรณีที่พัฒนากรรับผิดชอบ มากกว่า 1 ต�ำบล ให้มีสมุดบันทึกการปฏิบัติงาน ต�ำบลละ 1 เล่ม เป็นแบบรายงานผลงานที่ได้ปฏิบัติในรอบเดือนของต�ำบลที่รับผิดชอบ ซึ่งพัฒนากรจะต้องจัดท�ำเสนอต่อพัฒนาการอ�ำเภอทุกต้นเดือน เพื่อสรุป รายงานจังหวัดต่อไป เนื้อหาสาระของรายงานนี้ ประกอบด้วยแผนงาน/กิจกรรม ที่ได้ปฏิบัติสถานที่ปฏิบัติจ�ำนวนวันที่ปฏิบัติปัญหาอุปสรรคและวิธีการแก้ไข เป็นสมุดที่จัดไว้ส�ำหรับผู้บังคับบัญชาที่ไปตรวจเยี่ยมบันทึกข้อคิดเห็น หรือสั่งการและก�ำหนดให้นักวิชาการพัฒนาชุมชนที่ไปติดตามผลงาน หรือให้ความรู้ทางด้านวิชาการในพื้นที่ต้องบันทึกผลการติดตาม ค�ำแนะน�ำ หรือข้อคิดเห็น หรือสั่งการในแบบ พช. 6 ทุกครั้ง
66 | กถา พัฒนากร เมื่อมีผู้บันทึกสั่งการหรือให้ค�ำแนะน�ำไว้ใน พช. 6 พัฒนากรจะต้อง ด�ำเนินการตามที่สั่งการหรือค�ำแนะน�ำที่ให้ไว้โดยบันทึกผลการปฏิบัติ ลงในช่อง “ได้ปฏิบัติแล้วอย่างไร” เมื่อผลการปฏิบัติตามข้อคิดเห็น ข้อสั่งการ ได้ด�ำเนินการแล้วอย่างไร ให้พัฒนากรน�ำเสนอพัฒนาการอ�ำเภอเพื่อน�ำเสนอให้นายอ�ำเภอทราบ หรือสั่งการแล้วส�ำเนาส่งให้จังหวัดจ�ำนวน 2ชุดเพื่อใช้เป็นข้อมูลในการติดตาม งานและรายงาน พช. 6 ประจ�ำเดือน ของจังหวัดต่อไป การเก็บรักษา พช. 6 ให้เก็บไว้ที่อ�ำเภอ หากมีการโยกย้ายสับเปลี่ยน พัฒนากรให้ส่งมอบ พช.6ให้กับพัฒนากรคนใหม่รับผิดชอบ ในกรณียังไม่มี ผู้รับผิดชอบ ให้ส่งมอบกับพัฒนาการอ�ำเภอเพื่อมอบกับพัฒนากรผู้รับผิดชอบ ต�ำบลคนใหม่ต่อไป 4. การรายงานผลการปฏิบัติงานตามค�ำรับรองปฏิบัติราชการ เป็นแบบรายงานผลงานที่ได้ปฏิบัติตามเป้าหมายของตัวชี้วัดค�ำรับรอง ปฏิบัติราชการ ซึ่งพัฒนากรเกี่ยวข้องกับการรายงานผลการปฏิบัติงาน ตามค�ำรับรองการปฏิบัติราชการ 2 ระดับ คือ ก า รปฏิบัติง านต ามค�ำรับ รองก า รปฏิบัติ ร าชก า รของ กรมการพัฒนาชุมชน การปฏิบัติงานตามค�ำรับรองการปฏิบัติราชการของจังหวัด แบบรายงาน (KPI Template) ประกอบด้วยเป้าหมายผลการด�ำเนินงาน (ผลผลิตที่เกิดขึ้น) กิจกรรม/โครงการหรือปัจจัยที่สนับสนุนการด�ำเนินงาน ปัญหาอุปสรรค 1 2
กถา พัฒนากร | 67 เป็นแบบรายงานผลงานที่แต่ละหน่วยงานผู้รับผิดชอบนโยบายเป็น ผู้ก�ำหนดเนื้อหาสาระในการรายงาน รวมทั้งระยะเวลารายงาน ซึ่งพัฒนากร จะต้องด�ำเนินการตามหนังสือสั่งการ แบ่งเป็นการรายงานเป็นเอกสาร ตามแบบฟอร์ม และการรายงานระบบ onlineซึ่งการรายงานระบบ online จะเป็นข้อมูลRealTimeได้แก่รายงาน BPM,PA, IPA, IDP, GVH, หมู่บ้าน OTOPนวัตวิถี,รายงานฐานข้อมูล,ข้อมูลจปฐ.,ข้อมูลกชช.2ค,กลุ่มออมทรัพย์ เพื่อการผลิต และรายได้จากการจ�ำหน่ายผลิตภัณฑ์OTOP เป็นต้น นอกจากนี้ พัฒนากรจะต้องจัดท�ำหลักฐานเชิงประจักษ์ที่ได้ด�ำเนิน กิจกรรม/โครงการเพื่อให้บรรลุเป้าหมาย เช่น บันทึกการประชุม ทะเบียน รายชื่อผู้เข้ารับการฝึกอบรม ภาพถ่ายค�ำสั่งรายงานผลการประเมิน เป็นต้น โดยรวบรวมส่งแบบรายงาน (KPI Template) และหลักฐานเชิงประจักษ์ ให้จังหวัดตามระยะเวลาที่ก�ำหนด ประมาณปีละ 3 ครั้ง (สิ้นเดือนมีนาคม มิถุนายน กันยายน)และให้เก็บไว้ที่ส�ำนักงานพัฒนาชุมชนอ�ำเภอจ�ำนวน 1ชุด เพื่อรอรับการตรวจติดตามของคณะกรรมการประเมิน 5. การรายงานตามนโยบายรัฐบาล/กระทรวงมหาดไทย /กรมการพัฒนาชุมชน
68 | กถา พัฒนากร การรายงานผลการพัฒนาหมู่บ้านประจ�ำปี การรายงานการพัฒนาหมู่บ้าน (Village DevelopmentReport : VDR) เป็นรายงานประจ�ำปี(annual report) ของการวิเคราะห์ผล การด�ำเนินงาน โครงการ/กิจกรรม การพัฒนาของหมู่บ้าน ในรอบปีที่ผ่านมา ว่าได้แก้ปัญหา ได้ตอบสนองความต้องการ ได้สร้างสรรค์และพัฒนา เพื่อเพิ่มคุณภาพชีวิตของประชาชนในหมู่บ้าน อะไรบ้าง มากน้อยแค่ไหน เพียงไร VDR ต่างจาก ข้อ 3.3 งานข้อมูลและสารสนเทศ ที่พัฒนากรจัดเก็บ วิเคราะห์ และน�ำมาใช้วางแผนด�ำเนินการโครงการและกิจกรรมพัฒนา ซึ่งท�ำให้บังเกิด ผลการด�ำเนินงาน เป็นรายหมู่บ้านที่ VDR น�ำมาวิเคราะห์ สรุปภาพการพัฒนาเป็นรายหมู่บ้าน VDR จึงเป็นการวิเคราะห์และประเมินสถานะการพัฒนาหมู่บ้าน เพื่อรายงานอ�ำเภอและส่วนราชการอ�ำเภอ จังหวัดและส่วนราชการจังหวัด ที่เกี่ยวข้อง และรายงานกรมการพัฒนาชุมชน เพื่อให้เห็นภาพสถานะ การพัฒนาหมู่บ้าน เป็นรายหมู่บ้าน VDRเป็นรายงานที่กรมการพัฒนาชุมชน จังหวัดและอ�ำเภอตลอดจน ส่วนราชการที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาหมู่บ้าน จะได้ตระหนักในผลการพัฒนา จากการด�ำเนินโครงการหรือกิจกรรมการพัฒนาเป็นรายหมู่บ้าน
กถา พัฒนากร | 69 ประโยชน์ รัฐบาล กระทรวง และกรมการพัฒนาชุมชน เห็นภาพผลการพัฒนา หมู่บ้านได้ชัดเจนถึงระดับรายหมู่บ้าน จังหวัดและอ�ำเภอ ตลอดจนองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น สามารถ เน้นการแก้ไขปัญหาของหมู่บ้านเป็นรายหมู่บ้านได้ถูกต้อง โดยไม่เหวี่ยงแห การพัฒนาที่จะไปตกที่หมู ่บ้านที่แก้ไขแล้ว พัฒนาแล้ว หรือไม ่ต้องการ ท�ำให้การพัฒนาไม่ตรงจุด ผิดที่ผิดทาง พัฒนากร ภูมิใจที่เห็นผลการแก้ไขปัญหาการพัฒนาหมู่บ้านได้ชัดเจน เป็นรายหมู่บ้าน ผู้น�ำหมู่บ้านและชุมชน ตระหนักและซาบซึ้งในอานิสงส์ของโครงการ กิจกรรมการพัฒนา ที่พัฒนากรและส่วนราชการตลอดจนภาคอื่นๆ น�ำมาให้ พัฒนากรสามารถจัดท�ำรายงานการพัฒนาหมู่บ้านประจ�ำปีได้ง่ายๆ โดย... รวบรวมและวิเคราะห์ โครงการ/กิจกรรมการพัฒนาต่างๆ ทั้งหมด ที่เกิดขึ้นในหมู่บ้านในรอบปีที่ผ่านมา ร่วมกับ ผู้ใหญ่บ้าน ผู้น�ำ กลุ่มต่างๆ ปราชญ์และอาสาสมัคร ร่วมกันเขียนรายงานแบบง่ายๆว่าในรอบปีที่ผ่านมาโครงการกิจกรรม ดังกล่าวที่เกิดขึ้นในหมู่บ้าน ได้แก้ปัญหาอะไรตอบสนองความต้องการอะไร ของชาวบ้าน และยังหลงเหลือปัญหาอะไรที่ต้องเร่งแก้ไขในปีต่อไป ฯลฯ พัฒนากรสามารถก�ำหนดรูปแบบเนื้อหาวิธีการน�ำเสนอได้ตาม ความเหมาะสม โดยต้องจัดท�ำให้แล้วเสร็จภายในวันที่30กันยายนของทุกปี
70 | กถา พัฒนากร พัฒนากร กับการประสานงาน๓.๕ การด�ำเนินการพัฒนาชุมชน จ�ำเป็นต้องประสานกับหน่วยต่างๆ ที่เกี่ยวข้อง ตั้งแต่ระดับชาติลงไปถึงต�ำบล หมู่บ้าน เจ้าหน้าที่พัฒนาชุมชนทุกระดับ โดยเฉพาะพัฒนากร จ�ำต้องเป็น ผู้มีความสามารถในการประสานงานกับผู้เกี่ยวข้องไม่เช่นนั้นแล้วงานพัฒนา ชุมชนจะไม่บรรลุผลเท่าที่ควร การประสานงานในส�ำนักงานมีความส�ำคัญและจ�ำเป็นต่อพัฒนากร เพราะจะน�ำไปสู ่ความส�ำเร็จในการท�ำงานอื่นๆ รวมทั้งงานในพื้นที่ที่ตน รับผิดชอบด้วย พัฒนากรควรประสานงานกับใครบ้าง พัฒนากรควรประสานงานกับบุคคลและกลุ่มต่างๆ ดังนี้ นายอ�ำเภอ (โดยเฉพาะพัฒนากรที่เข้ารับต�ำแหน่งใหม่ ต้องเข้า รายงานตัวต่อนายอ�ำเภอก่อน) หัวหน้าส่วนราชการทุกส่วนในอ�ำเภอเช่น ท้องถิ่นอ�ำเภอผู้อ�ำนวยการ ศูนย์การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัย (กศน.) เกษตรอ�ำเภอ สาธารณสุขอ�ำเภอ ปลัดอ�ำเภอ เป็นต้น ส่วนราชการ ภาคเอกชน สถาบันการศึกษา ภาคประชาสังคม ที่เข้ามาท�ำงานในต�ำบล หมู่บ้าน ที่พัฒนากรรับผิดชอบ เพื่อนพัฒนากรด้วยกัน นายกอบต./นายกเทศมนตรีปลัดอบต./เทศบาลสมาชิกสภาอบต./ เทศบาล คณะกรรมการหมู่บ้าน (กม.) ก�ำนัน ผู้ใหญ่บ้าน ผู้น�ำกลุ่ม องค์กร เครือข่ายภาคประชาชน ฯลฯ 1 6 2 7 3 4 5
กถา พัฒนากร | 71 พัฒนากรมีวิธีการประสานงานอย่างไร พัฒนากรมีหลักในการประสานงานกับผู้เกี่ยวข้องอย่างไร วิธีการประสานงาน แนะน�ำตัวด้วยความภาคภูมิใจว ่าเป็น “พัฒนากร” สังกัด กรมการพัฒนาชุมชน ท�ำความรู้จักกับผู้เกี่ยวข้องและสร้างความสนิทสนมเป็นการส่วนตัว เข้าร่วมกิจกรรมต่างๆ ในโอกาสอันควร จัดประชุมเพื่อปรึกษาหารือในเรื่องต่างๆ รายงานผลการปฏิบัติงานให้ผู้เกี่ยวข้องรับทราบ จัดท�ำแผนปฏิบัติงานร่วมกันกับผู้อื่น ฯลฯ หลักในการประสานงาน มีความเข้าใจชัดเจนในเรื่องที่จะประสาน ค�ำนึงถึงจังหวะและเวลาให้สอดคล้องกัน เชื่อมั่นในความรู้ความสามารถของผู้อื่น สร้างผลประโยชน์ร่วมให้เกิดขึ้น ฯลฯ 1 1 6 2 2 3 3 4 4 5
72 | กถา พัฒนากร พัฒนากรมีวิธีการประสานงาน กับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น อย่างไร การท�ำงานในต�ำบลหมู่บ้านนั้น หน่วยงานที่พัฒนากรต้องประสานงาน เพื่อขับเคลื่อนกิจกรรมพัฒนาชุมชน คือองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) เช่น อบต. เทศบาลเป็นต้น พัฒนากรมีวิธีการประสานงานและท�ำงานร่วมกับ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ดังนี้ ติดต่อประสานงานกับ อปท. อย่างสม�่ำเสมอ ช่วยเหลืองาน อปท. ในการด�ำเนินกิจกรรมพัฒนาชุมชน เป็นที่ปรึกษาให้ค�ำแนะน�ำ เรื่องข้อมูลเพื่อการพัฒนาชนบท น�ำปัญหาอุปสรรคที่พบเห็น เข้าปรึกษาหารือกับ ทีมงานบริหาร หรือ ปลัด อบต./เทศบาล เข้าร ่วมในการประชุม เพื่อรับทราบข้อขัดข้องในการท�ำงาน พัฒนาชุมชน เชื่อมโยงแผนชุมชน แผนพัฒนาหมู่บ้าน กับ ข้อบัญญัติท้องถิ่น ประสานงาน ระหว่าง อบต./เทศบาล กับกลุ่ม/องค์กร เครือข่าย ภาคประชาชน เยี่ยมเยียนและเป็นที่ปรึกษาให้กับนักพัฒนาของอบต./เทศบาล ช่วยเหลือ อบต./เทศบาล ในการจัดเวทีประชาคม ร่วมวิเคราะห์ข้อมูลศักยภาพชุมชน แจ้ง/ประสานโครงการ/กิจกรรม 1 6 2 7 3 8 4 9 5 10 11
กถา พัฒนากร | 73 งานใครงานมัน ต่างคนต่างท�ำ ตัวใครตัวมัน แต่หาก ร่วมมือร่วมใจ ทุกฝ่ายพอใจ ต่างได้ผลงาน อนึ่ง พัฒนากรสามารถน�ำวิธีการประสานงานข้างต้นไปประยุกต์ กับการท�ำงานกับภาคีการพัฒนา ภาครัฐ เอกชน สถาบันการศึกษา ภาคประชาสังคมที่มีเป้าหมายเชิงพื้นที่หรือเชิงงานได้
74 | กถา พัฒนากร พัฒนากรกับ งานช่วยการบริหารของ พัฒนาการอ�ำเภอ๓.๖ ท�ำไมพัฒนากรจึงต้องช่วยงานบริหารของ พัฒนาการอ�ำเภอ งานที่พัฒนากรจะช่วยพัฒนาการอ�ำเภอ ในการบริหารมีอะไรบ้าง การบริหารส�ำนักงานพัฒนาชุมชนอ�ำเภอ เป็นหน้าที่ของพัฒนาการ อ�ำเภอ ด้วยภารกิจของพัฒนาการอ�ำเภอมีมาก ดังนั้น พัฒนาการอ�ำเภอ จะมอบหมายให้พัฒนากรเป็นผู้ช ่วยจัดท�ำเพื่อให้งานเสร็จเรียบร้อย ตามก�ำหนด และเป็นการฝึกพัฒนากรให้สามารถก้าวขึ้นสู่การปฏิบัติงาน ในต�ำแหน่งพัฒนาการอ�ำเภอได้ในอนาคตด้วย งานที่พัฒนากรจะช่วยพัฒนาการอ�ำเภอที่ส�ำคัญมีดังต่อไปนี้ งานสารบรรณได้แก่งานที่ปฏิบัติเกี่ยวกับหนังสือราชการ นับตั้งแต่ ร่าง พิมพ์ท�ำส�ำเนา เสนอเรื่อง เก็บเรื่อง ฯลฯ เป็นต้น งานรายงานต่างๆ ได้แก่ รายงานตามหน้าที่ที่พัฒนาการอ�ำเภอ รับผิดชอบ เช่น รายงานการประชุมประจ�ำเดือน รายงานผลการปฏิบัติงาน รายงานปัญหาอุปสรรคในการท�ำงาน ฯ ล ฯ 1 2
กถา พัฒนากร | 75 งานปรับปรุงส�ำนักงาน เช่นการจัดเก็บเอกสารการรักษาความสะอาด ความเป็นระเบียบ การตกแต่งสถานที่ท�ำงาน การจัดท�ำป้ายสถิติข้อมูลต่างๆ ของอ�ำเภอ เป็นต้น งานติดต่อประสานงานกับผู้เกี่ยวข้อง ส่วนใหญ่จะเป็นการติดต่อ กับหน่วยงานข้างเคียงเพื่อให้ความร่วมมือหรือขอความร่วมมือในการท�ำงาน พัฒนาการอ�ำเภออาจมอบให้พัฒนากรเป็นผู้ท�ำการแทนได้ งานอ�ำนวยความสะดวก และให้บริการแก่ประชาชนผู้มาติดต่อ เมื่อมีประชาชนหรือหน่วยงานต่างๆ มาติดต่องานในส�ำนักงาน พัฒนากร จะต้องให้การต้อนรับโดยเสมอภาคเพื่อสร้างความประทับใจและสร้างศรัทธา ให้เกิดกับผู้มาติดต่อ งานอื่นๆ ที่พัฒนาการอ�ำเภอมอบหมายให้ท�ำการแทน ฯ ล ฯ 6 3 4 5
76 | กถา พัฒนากร พัฒนากรกับ งานที่ได้รับมอบหมาย๓.๗ งานที่ได้รับมอบหมายคืออะไร งานที่ได้รับมอบหมายมีอะไรบ้าง งานที่ได้รับมอบหมายในที่นี้หมายถึง งานพิเศษนอกเหนือไปจาก งานประจ�ำที่พัฒนากรต้องปฏิบัติซึ่งนายอ�ำเภอมอบหมายให้ปฏิบัติงาน เป็นครั้งคราว อาจจะเป็นงานที่ได้รับมอบเป็นลายลักษณ์อักษร หรือด้วยวาจาก็ได้โดยปกตินายอ�ำเภอจะต้องมอบหมายผ่านทางพัฒนาการ อ�ำเภอตามระเบียบแบบแผนของทางราชการแต่ในบางครั้งอาจจะมอบงาน ให้ท�ำโดยตรง ในกรณีนี้พัฒนากรจะต้องปฏิบัติและแจ้งให้พัฒนาการอ�ำเภอ ทราบด้วย งานที่ได้รับมอบหมาย นอกเหนือจากงานประจ�ำของพัฒนากรโดยทั่วไป มักจะมีงานดังต่อไปนี้ การช ่วยเหลือในพิธีการต ่างๆ ของอ�ำเภอ เช ่น วันขึ้นปีใหม ่ วันสงกรานต์วันเฉลิมพระชนมพรรษา วันปิยมหาราช เป็นต้น งานต้อนรับบุคคล เช ่น ในกรณีที่มีผู้บังคับบัญชาระดับสูง มาประชุมหารือ ตรวจเยี่ยมอ�ำเภอ หรือต้อนรับกลุ่มคนที่มาศึกษาดูงาน ที่อ�ำเภอ เป็นต้น งานนโยบายที่จังหวัดและอ�ำเภอมอบหมาย เช ่น โครงการ พระราชด�ำริเป็นวิทยากรโครงการริเริ่มของจังหวัด อ�ำเภอ 1 2 3
กถา พัฒนากร | 77 งานเลือกตั้งระดับต่างๆ เช่น ก�ำนัน/ผู้ใหญ่บ้าน เป็นต้น งานสงเคราะห์ช่วยเหลือประชาชนที่ได้รับความเดือดร้อน เช่น การสงเคราะห์คนยากจน การช่วยเหลือผู้ประสบวาตภัย อัคคีภัย หรืออุทกภัย ฯ ล ฯ การอยู่เวรยามรักษาสถานที่ราชการได้แก่การอยู่เวรที่ว่าการอ�ำเภอ ตามก�ำหนดวันที่ได้รับมอบหมาย ซึ่งจะมีค�ำสั่งออกมาให้ปฏิบัติ อย่างเป็นทางการเป็นประจ�ำทุกเดือน และพัฒนากรต้องปฏิบัติตามค�ำสั่ง การอยู่เวรยามโดยเคร่งครัด 6 4 5
กับงานพัฒนาชุมชน พัฒนากร กถา๔
80 | กถา พัฒนากร วิธีคิดอย่างองค์รวม (Holistic) มองสิ่งต่างๆ ที่เกิดอย่างเป็นระบบ ครบวงจร มองทุกสิ่งเป็นพลวัตที่ทุกมิติเชื่อมต่อกัน โครงการหนึ่งนั้น จะทรงมองเหตุการณ์ที่จะเกิดขึ้นและแนวทาง แก้ไขอย่างเชื่อมโยงดังเช่นกรณีของ “ทฤษฎีใหม่” ที่พระราชทานเป็น แนวทางด�ำเนินชีวิตแก่ปวงชนชาวไทย อันเป็นแนวทางในการประกอบ อาชีพซึ่งพระองค์ทรงมองอย่างเป็นองค์รวม ตั้งแต่การถือครองที่ดินโดย เฉลี่ยของประชาชนคนไทย ประมาณ 10-15ไร่การบริหารจัดการที่ดิน และแหล่งน�้ำ อันเป็นปัจจัยพื้นฐานที่ส�ำคัญในการประกอบอาชีพ เมื่อมีน�้ำ ในการท�ำการเกษตรแล้วจะส ่งผลให้ผลผลิตดีขึ้น และหากมีผลผลิต เพิ่มมากขึ้น เกษตรกรจะต้องรู้จักวิธีการจัดการและการตลาด รวมถึง การรวมกลุ ่มรวมพลังชุมชนให้มีความเข้มแข็ง เพื่อพร้อมที่จะออกสู ่ การเปลี่ยนแปลงของสังคมภายนอกได้อย่างครบวงจรนั้นคือแนวทาง การด�ำเนินงานทฤษฎีใหม่ขั้นที่ 1 2 และ 3 อย่างองค์รวม หลักการทรงงานของ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร องค์รวม (Holistic)
กถา พัฒนากร | 81 กถา พัฒนากรกับงานพัฒนาชุมชน๔ งานพัฒนาชุมชนหมายถึงการกระท�ำใดๆก็ตามที่เกิดจากความคิดริเริ่ม ของประชาชน จากปัญหา/ความต้องการของประชาชน โดยการช่วยกันคิด ร ่วมกันตัดสินใจ ช ่วยกันวางแผน และร ่วมกันด�ำเนินการของประชาชน เพื่อแก้ปัญหาและสนองความต้องการของประชาชนทั้งชุมชนหรือของประชาชน ส่วนหนึ่งหรือกลุ่มหนึ่งโดยมีพัฒนากรเป็นผู้เอื้ออ�ำนวยให้ประชาชนเป็นผู้ริเริ่ม หรือเป็นเจ้าของโครงการ(ด้วยกระบวนการพัฒนาชุมชน ดังที่ปรากฏในกถา2) เพื่อเป็นการช่วยให้พัฒนากรมองภาพงานพัฒนาชุมชนได้ชัดเจนขึ้น จากกถา 2 พัฒนากรได้รู้และเข้าใจการพัฒนาชุมชน จากแนวคิดสู่แนวทาง ได้มีมุมมองที่เห็นการพัฒนาชุมชนทั้งระบบ ได้เน้นไปที่กระบวนการท�ำงาน กับประชาชนแล้ว พัฒนากรจะพบว่า พื้นที่การท�ำงาน คือ หมู่บ้าน เป้าหมายการท�ำงาน คือ การท�ำงานกับประชาชน เพราะฉะนั้น พัฒนากรจะมองหมู่บ้านทั้งหมู่บ้าน และชาวบ้านทั้งหมู่บ้าน อย่างเป็นระบบ ที่ประกอบไปด้วยโครงสร้างสถาบัน องค์ประกอบ ความสัมพันธ์ และกระบวนการ ฯลฯ ที่ส่งผลต่อกัน
82 | กถา พัฒนากร การคิดงานพัฒนาชุมชน จึงต้องตั้งอยู่ บนฐาน “คิดแบบองค์รวม”คือ คิดครอบคลุมทุกคน ทุกสรรพสิ่ง ว่ามีผลกระทบกัน เฉกเช่น “มองเห็นป่า” (ไม่ใช่เห็นต้นไม้ต้นใดต้นหนึ่ง)แล้วจึงตัดสินใจเลือกจากปัญหาและความต้องการ ของประชาชนที่ส�ำคัญเร่งด่วนและประชาชนเห็นชอบ เพื่อช่วยประชาชน สร้างโครงการหรือกิจกรรมที่สามารถ“ท�ำแบบบูรณาการ”ให้เกิดการพัฒนา ที่เกี่ยวก้อย สอดประสาน ให้เกิดประโยชน์สูงสุด หลายด้าน ในลักษณะ “ท�ำหนึ่ง ได้หลาย” เช่น มองหมู่บ้าน เห็นชาวบ้าน เห็นปราชญ์ เห็นผู้น�ำ เห็นอาสาสมัคร เห็นการฝึกอบรม การถ่ายทอดการเรียนรู้การสร้างสรรค์การตั้งกลุ่ม การผลิต การพัฒนาผลิตผลและผลิตภัณฑ์เกิดการส่งเสริมสัมมาชีพ น�ำไปสู่การพัฒนา OTOP OVC นวัตวิถีก้าวต่อไปเป็น การพัฒนาหมู่บ้านเศรษฐกิจพอเพียงฯลฯ พัฒนากร สามารถ “ท�ำหนึ่ง ได้หลาย” จากการ “ท�ำแบบบูรณาการ บนฐาน คิดแบบองค์รวม”
กถา พัฒนากร | 83 ทุนชุมชน สัมมาชีพ แผนชุมชน ฯลฯ เศรษฐกิจ พอเพียง OTOP นวัตวิถี พัฒนา ผู้น�ำ/อาสา OTOP ต้นไม้พัฒนาชุมชน - พัฒนาหมู่บ้าน “ท�ำอย่างบูรณาการ” บนฐาน “คิดแบบองค์รวม” ผลิตภัณฑ์ ผลิตผล กลุ่ม ฯลฯ อาสา ฯลฯ ผู้น�ำ ฯลฯ ปราชญ์ กองทุน ผู้ใหญ่บ้าน ชาวบ้าน หมู่บ้าน หมู่บ้าน OVC เศรษฐกิจ - เงินทุน สังคม - วัฒนธรรม การเมือง - การปกครอง
84 | กถา พัฒนากร งานพัฒนาชุมชนที่พัฒนากรด�ำเนินการในพื้นที่หมู่บ้าน ต�ำบล มีดังนี้ พัฒนากรกับงานพื้นฐาน พัฒนากรกับการเป็นที่ปรึกษากลุ่ม/องค์กร/เครือข่ายประชาชน พัฒนากรกับงานสร้างผู้น�ำและอาสาสมัครชุมชน พัฒนากรกับการพัฒนาชุมชนให้พึ่งตนเองได้ กระบวนการจัดท�ำแผนพัฒนาหมู่บ้านและแผนพัฒนาต�ำบล การสร้างสัมมาชีพชุมชน การแก้ไขปัญหาครัวเรือนยากจน การพัฒนาหมู่บ้านเศรษฐกิจพอเพียง พัฒนากรกับการพัฒนาเศรษฐกิจฐานราก โครงการหนึ่งต�ำบล หนึ่งผลิตภัณฑ์(OTOP) ชุมชนท่องเที่ยว OTOP นวัตวิถี พัฒนากรกับการเสริมสร้างทุนชุมชน โครงการแก้ไขปัญหาความยากจน (กข.คจ.) กองทุนแม่ของแผ่นดิน กลุ่มออมทรัพย์เพื่อการผลิต กองทุนพัฒนาบทบาทสตรี ศูนย์จัดการกองทุนชุมชน 1 2 3 4
กถา พัฒนากร | 85 พัฒนากรกับงานพื้นฐาน๔.๑ 1 พัฒนากรกับการเป็นที่ปรึกษากลุ่ม/องค์กร/เครือข่ายประชาชน กลุ ่ม/องค์กร/เครือข ่ายประชาชนในหมู ่บ้าน เป็นขุมพลังส�ำคัญ ที่จะบันดาลให้งานพัฒนาชุมชนเคลื่อนไหวสู่ความส�ำเร็จเสมอผู้อยู่เบื้องหลัง แห ่งความส�ำเร็จเหล ่านั้น ได้แก่ เจ้าหน้าที่รัฐที่ออกไปท�ำงานคลุกคลี อยู่กับชาวบ้าน พัฒนากรเป็นเจ้าหน้าที่คนหนึ่งซึ่งมีหน้าที่เอื้ออ�ำนวยประชาชน ให้รวมกลุ่ม จัดตั้งกลุ่ม และพัฒนากลุ่มให้เจริญก้าวหน้า และเป็นที่ปรึกษา กลุ่ม/องค์กร/เครือข่ายประชาชน ทั้งโดยระเบียบ ข้อก�ำหนดที่ก�ำหนดไว้ และโดยความส�ำนึกแห่งความเป็นข้าราชการที่ดี โดยปกติกลุ่ม/องค์กร/เครือข่ายประชาชน ในหมู่บ้านต�ำบล มีอยู่ 2 ประเภท คือ กลุ่ม/องค์กร/เครือข่ายประชาชน ตามธรรมชาติหรือไม่เป็นทางการ เกิดจากกลุ่มบุคคลที่มีความสนใจเหมือนกัน หรือคล้ายคลึงกัน ตามเชื้อชาติ ลักษณะภูมินิเวศน์หรือ มีลักษณะอาชีพที่ท�ำอยู่เหมือนกัน เช่น ท�ำนา ท�ำสวน ท�ำไร่ เลี้ยงสัตว์ทอผ้า และท�ำการเกษตรอื่นๆ เป็นกลุ่มที่มีอยู่โดยธรรมชาติ ในชุมชน ไม่มีระเบียบปฏิบัติของกลุ่ม/เครือข่ายและไม่มีวัตถุประสงค์ร่วมกัน ของกลุ่ม/เครือข่ายชัดเจน 1 ในหมู่บ้านต�ำบลมีกลุ่ม/องค์กร/เครือข่าย อะไรบ้าง
86 | กถา พัฒนากร ที่ปรึกษากลุ่ม/องค์กร/เครือข่ายประชาชน ที่เป็นทางการ ท�ำได้โดย 1.1 เสนอความคิดเห็น ให้ข้อมูลข้อเท็จจริงเกี่ยวกับการพัฒนา หมู่บ้าน ต�ำบล 1.2 ให้ค�ำแนะน�ำเกี่ยวกับการวางแผน/โครงการ ในการพัฒนา หมู่บ้าน ต�ำบล 1.3 ให้ค�ำปรึกษาเกี่ยวกับการแก้ปัญหา ด้านการพัฒนาต่างๆ กลุ่ม/องค์กร/เครือข่ายประชาชน ที่เป็นทางการ พัฒนามาจาก กลุ่มธรรมชาติโดยเจ้าหน้าที่ของรัฐหรือเอกชนเข้าไปกระตุ้นให้ชาวบ้าน ที่มีลักษณะอาชีพเหมือนกัน หรือคล้ายคลึงกันและมีความสนใจร ่วมกัน รวมตัวเป็นกลุ ่มขึ้นเพื่อประโยชน์ในการพัฒนา มีคณะกรรมการบริหาร มีระเบียบปฏิบัติและมีวัตถุประสงค์ร่วมกันชัดเจน กลุ่ม/องค์กร/เครือข่ายประชาชนที่เป็นทางการ แบ่งได้เป็น 2 ลักษณะ คือ กลุ ่ม/องค์กร/เครือข ่าย ที่ชาวบ้านรวมตัวกันจัดตั้งขึ้น โดยมีระเบียบร่วมกันชัดเจน มีวัตถุประสงค์ร่วมกัน และมีกิจกรรมร่วมกัน เช่น กลุ่มสตรีกลุ่มเยาวชน กลุ่มออมทรัพย์เพื่อการผลิต ศูนย์ประสานงาน องค์กรชุมชน (ศอช.) เป็นต้น กลุ ่ม/องค์กร/เครือข ่าย ที่มีกฎหมายหรือระเบียบของ ทางราชการรองรับ เช่น คณะกรรมการหมู่บ้าน (กม.)คณะกรรมการกองทุน หมู่บ้านและชุมชนเมือง (กทบ.) เป็นต้น 2 1 พัฒนากรมีหน้าที่ให้ค�ำปรึกษากลุ่ม/องค์กร/เครือข่าย ประชาชนอย่างไรบ้าง
กถา พัฒนากร | 87 1.4ให้ความรู้เกี่ยวกับการพัฒนาอาชีพและการปรับปรุงคุณภาพ ชีวิตของชาวบ้านให้ดีขึ้น 1.5ให้ข้อคิดเห็น ข้อเสนอแนะค�ำแนะน�ำ และให้ค�ำปรึกษาหารือ เรื่องๆตามที่กลุ่ม องค์กรเครือข่ายประชาชน ขอความเห็น และปรึกษาหารือ ที่ปรึกษากลุ่ม/องค์กร/เครือข่ายประชาชน ที่ไม่เป็นทางการ กลุ่ม/องค์กร/เครือข่ายประชาชนที่ไม่เป็นทางการเป็นกลุ่มที่มีอยู่ โดยธรรมชาติ ตามลักษณะอาชีพ และความสนใจของชาวบ้านที่มีอยู ่ เป็นกลุ่มที่ไม่มีระเบียบ ข้อบังคับของกลุ่ม และไม่มีวัตถุประสงค์ชัดเจน การเป็นที่ปรึกษากลุ ่ม/องค์กร/เครือข ่ายประชาชน ที่ไม ่เป็นทางการ พัฒนากรสามารถกระท�ำได้หลายวิธีเช่น 2.1เข้าไปพบปะให้ค�ำปรึกษาแนะน�ำเป็นรายบุคคล หรือรายกลุ่ม เกี่ยวกับปัญหาความต้องการในการประกอบอาชีพ สิ่งแวดล้อม สุขภาพ อนามัย การศึกษา วัฒนธรรม 2.2 พูดคุย สนทนา กับ กลุ่ม องค์กร เครือข่าย 2.3 เสนอความคิดเห็นเกี่ยวกับแนวทางในการพัฒนาอาชีพ ปรับปรุง สภาพความเป็นอยู่และสภาพแวดล้อมในชุมชน 2.4 ให้ค�ำปรึกษาแนะน�ำ เกี่ยวกับการพัฒนาด้านต่างๆตามปัญหา ความต้องการของ กลุ่ม องค์กร เครือข่ายประชาชน 2
88 | กถา พัฒนากร 2 พัฒนากรกับงานสร้างผู้น�ำและอาสาสมัครชุมชน การสร้างผู้น�ำและอาสาสมัครชุมชน เป็นอีกภารกิจหนึ่งที่พัฒนากร จะต้องท�ำ เพราะการสร้างหรือพัฒนาผู้น�ำและอาสาสมัครชุมชนนั้น เป็นการสร้าง ตัวแทนของพัฒนากรให้สามารถปฏิบัติงานพัฒนาชุมชนแทนได้ ณ ชุมชนใดที่พัฒนากรสามารถสร้างผู้น�ำและอาสาสมัครชุมชนที่ดี ได้เป็นผลส�ำเร็จ ที่นั่น...งานพัฒนาชุมชนก็จะด�ำเนินไปได้โดยสะดวกและ มีประสิทธิผล การสร้างผู้น�ำชุมชน ผู้น�ำชุมชน ได้แก่ บุคคลที่ชาวบ้านในชุมชนนั้นๆยอมรับ นับถือ เคารพ เชื่อฟัง เมื่อชาวบ้านมีปัญหาเดือดร้อนเรื่องอะไร มักจะไปปรึกษาขอค�ำแนะน�ำ ส่วนมากจะเป็นผู้มีประสบการณ์ ได้รู้ได้เห็นสิ่งต่างๆ มามากเป็นคนที่มีความคิดกว้างไกลกว่าชาวบ้าน โดยทั่วไป หรือมีความสามารถเฉพาะด้าน ผู้น�ำชุมชน คือ ใคร
กถา พัฒนากร | 89 พัฒนากรจะสร้างผู้น�ำชุมชนได้อย่างไร ผู้น�ำชุมชน มี 2 ลักษณะ คือ ผู้น�ำชุมชนที่เป็นทางการ คือ ผู้น�ำชุมชนที่ได้รับการแต่งตั้งจาก ทางราชการให้ปฏิบัติหน้าที่เป็นตัวแทนของทางราชการในการพัฒนา ตามบทบาทหน้าที่ เช่น ก�ำนัน ผู้ใหญ่บ้าน สมาชิก อบต./เทศบาล ครูใหญ่ เจ้าอาวาส เป็นต้น ผู้น�ำชุมชนที่ไม่เป็นทางการ คือ บุคคลที่ชาวบ้านให้การยอมรับ เคารพนับถือแต ่มิได้มีต�ำแหน ่งหน้าที่ในทางราชการ ส่วนมากจะเป็น ผู้มีความสามารถพิเศษเฉพาะตัวเช่น หมอดูหมอผี หมอยาช่างประจ�ำหมู่บ้าน ผู้มีอาวุโสในหมู่บ้าน เป็นต้น ผู้น�ำเหล่านี้จะเป็นแกนน�ำส�ำคัญ ในการท�ำกิจกรรมต่างๆของหมู่บ้าน ไม่ว่าจะเป็นกิจกรรมทางศาสนา วัฒนธรรม ประเพณีกิจกรรมการพัฒนา ตลอดทั้งกิจกรรมทางสังคมอื่นๆ เขาเป็นนักพัฒนาโดยธรรมชาติอยู ่แล้ว ในระดับหนึ่ง พัฒนากรจะมีวิธีการอย ่างไรที่จะสร้างผู้น�ำเหล ่านี้ให้มีความรู้ ความสามารถเพิ่มมากขึ้น พร้อมที่จะปฏิบัติงานพัฒนาชุมชนแทนพัฒนากร ได้อย่างมีประสิทธิภาพ การสร้างผู้น�ำชุมชน สามารถกระท�ำได้หลายวิธีตามขั้นตอนต่อไปนี้คือ 1. เข้าใจ (ศึกษาภูมิหลัง) การศึกษาภูมิหลัง หมายถึง การศึกษาให้รู้ว่าผู้น�ำคนนี้มีจุดเด่นหรือ จุดด้อยในเรื่องใดบ้าง ชอบและไม่ชอบอะไร มีประวัติความเป็นมาอย่างไร มีวิธีการท�ำงานอย่างไร นิสัยใจคอเป็นอย่างไร 1 2
90 | กถา พัฒนากร ข้อมูลที่ควรรู้เกี่ยวกับผู้น�ำแต่ละคน ควรมีดังนี้ อายุ/การศึกษา/อาชีพหลัก/อาชีพรอง/สถานภาพ/ฐานะทางเศรษฐกิจ /คนที่เขานับถือเชื่อฟัง/ทัศนคติของชาวบ้านที่มีต ่อเขา/ความสามารถ พิเศษ(จุดเด่น)/ข้อบกพร่อง/สิ่งที่ชอบ/สิ่งที่ไม่ชอบ/คนในครอบครัว/ญาติ พี่น้อง/เพื่อนสนิท/ประวัติความเป็นมาก่อนที่จะมาอยู่ในหมู่บ้านนี้ฯลฯ จัดท�ำทะเบียนประวัติ ทะเบียนประวัติจะช่วยให้พัฒนากรมีข้อมูลเกี่ยวกับผู้น�ำที่ต้องท�ำงาน เกี่ยวข้องด้วย ทุกแง ่ทุกมุม ท�ำให้เราสามารถที่จะวินิจฉัยหรือตัดสินใจ ท�ำอะไรกับบุคคลเหล่านั้นได้ด้วยความมั่นใจและถูกต้อง ทะเบียนประวัติ ควรประกอบด้วยชื่อ-สกุล หมายเลขประจ�ำตัวประชาชน ที่อยู่เบอร์โทรศัพท์ และข้อมูลภูมิหลังของผู้น�ำ (ตัวอย ่างทะเบียนประวัติผู้น�ำชุมชนศึกษา รายละเอียดได้จากกถาวัตถุ) 2. เข้าถึง (เป็นที่ยอมรับ) การเข้าถึงในที่นี้หมายถึง การเข้าถึงชีวิตจิตใจของคนหรือการชนะใจ คนอื่น โดยท�ำให้เกิดการยอมรับ เชี่อถือ ท�ำได้หลายวิธีเช่น - การให้สิ่งของหรือน�้ำใจ - การพูดจาไพเราะเหมาะสม - การท�ำตนให้เป็นประโยชน์แก่คนอื่น (โดยไม่หวังผลตอบแทน) - วางตนเหมาะสม เป็นกันเอง - เยี่ยมเยียนสม�่ำเสมอ - พบปะเป็นครั้งคราว - กล้าได้กล้าเสีย (เมื่อคราวที่ควรได้ควรเสีย) - ให้เกียรติยกย่อง ชมเชย
กถา พัฒนากร | 91 3. พัฒนา (สร้างสรรค์) สิ่งส�ำคัญประการหนึ่งในหลักการเรียนรู้ของผู้ใหญ่คือผู้ใหญ่จะเรียนรู้ ต่อเมื่อเขาต้องการจะเรียน โดยเห็นว่า สิ่งนั้นจ�ำเป็นส�ำหรับเขา และผู้ใหญ่ ไม่ต้องการให้ใครสอน การพัฒนาผู้น�ำชุมชน จึงต้องค�ำนึงถึงหลักการเหล่านี้ ไว้เสมอ วิธีการพัฒนาสามารถท�ำได้หลายวิธีเช่น - สนทนาวิสาสะ - ฝึกอบรม/สัมมนา - ศึกษาดูงานนอกสถานที่ - เป็นเพื่อนคู่คิด มิตรคู่งาน - ประชุมชี้แจง - มอบหมายงานให้ท�ำ
92 | กถา พัฒนากร การสร้างอาสาสมัครชุมชน พัฒนากรมีวิธีการสร้างอาสาสมัครชุมชนอย่างไร อาสาสมัครชุมชน คือ บุคคลที่อาศัยอยู่ในชุมชนนั้น และสมัครใจเข้ามาท�ำงานพัฒนาชุมชนโดยไม่หวังผลตอบแทน เป็นผู้มีใจศรัทธาที่จะท�ำงาน มีเวลาที่จะคิดที่จะท�ำงาน และ มีความพร้อมที่จะท�ำงานเพื่อชุมชน อาสาสมัครชุมชนคือใคร การสร้างอาสาสมัครชุมชน สามารถกระท�ำได้หลายวิธีตามขั้นตอน ต่อไปนี้ 1. ขั้นเตรียมการ ค้นหาผู้เสียสละและศรัทธาที่จะท�ำงาน โดยการสอบถามผู้น�ำชุมชน หรือชาวบ้าน เมื่อได้ข้อมูลเกี่ยวกับตัวบุคคลแล้ว เข้าไปพบปะเยี่ยมเยียน สัมภาษณ์ความคิดเห็น แพร่ความคิด โดยการพูดคุย กระตุ้นให้เห็นความส�ำคัญของงาน พัฒนาชุมชน เพื่อให้เกิดความพร้อมที่จะท�ำงาน
กถา พัฒนากร | 93 2. ขั้นคัดเลือก 3. ขั้นพัฒนา จัดเวทีประชาคมคัดเลือกผู้เสียสละศรัทธาที่จะท�ำงาน โดยการเปิดโอกาสให้ผู้ที่มีความพร้อมมากที่สุดได้อาสามาท�ำงานเพื่อส่วนรวม ด้วยตนเองก่อน เมื่อยังไม่มีผู้เสนอตนเอง สามารถกระท�ำได้โดยให้ผู้อื่นเสนอชื่อ ผู้มีคุณสมบัติเช่น เสียสละ และศรัทธาที่จะท�ำงาน มีเวลาและความพร้อม ที่จะท�ำงานให้ที่ประชุมคัดเลือก แนะน�ำวิธีการท�ำงาน โดยการชี้แจง ท�ำความเข้าใจให้ผู้ที่อาสาสมัคร หรือได้รับการคัดเลือกแล้วรู้จักบทบาทหน้าที่ที่จะต้องปฏิบัติและมอบภารกิจ ที่เหมาะสมให้ท�ำ จัดสัมมนาหรือฝึกอบรมให้เข้าใจในบทบาทหน้าที่เพื่อเพิ่มพูนความรู้ ประสบการณ์ในการท�ำงาน ศึกษาดูงานนอกพื้นที่ เพื่อขยายทัศนะให้กว้างไกล และน�ำมา ปรับปรุงงานในชุมชนให้ก้าวหน้ายิ่งขึ้น
94 | กถา พัฒนากร ส่งเสริมผู้น�ำ สัมมาชีพช่วยเหลือ สัมมาชีพชุมชน (มีอาชีพ มีรายได้มีงานท�ำ) แผนพัฒนาหมู่บ้าน /แผนพัฒนาต�ำบล ข้อมูล จปฐ. / กชช. 2ค หมู่บ้านเศรษฐกิจ พอเพียง ความสุขมวลรวมชุมชน (Gross Village Happiness : GVH) แก้ไขปัญหา ครัวเรือนยากจน ชี้เป้าชีวิตแผนที่ชีวิตบริหาร จัดการชีวิต ดูแลชีวิต พัฒนาครัวเรือนให้ ช่วยเหลือตัวเองได้ Project Project Project 2 1 3 4 ชุมชนพึ่งตนเองได้
กถา พัฒนากร | 95 พัฒนากรกับการพัฒนา ชุมชนให้พึ่งตนเองได้ ๔.๒ 1 กระบวนการจัดท�ำแผนพัฒนาหมู่บ้านและแผนพัฒนาต�ำบล กระบวนการจัดท�ำแผนชุมชน เป็นหัวใจในการเสริมสร้าง ความเข้มแข็งของชุมชน เพื่อแก้ไขปัญหาของชุมชน ภายใต้แนวคิด“การแก้ไข ปัญหาของชุมชนโดยชุมชน” โดยมีความเชื่อว่า คนมีศักยภาพพัฒนาตนเอง และชุมชนของตนเองได้ชุมชนมีองค์ความรู้และภูมิปัญญาที่ประชาชนสามารถ น�ำมาใช้ในการพัฒนาตนเอง และชุมชนของตนเองได้ วัตถุประสงค์ เพื่อพัฒนากระบวนการเรียนรู้ของชุมชนและพัฒนาขีด ความสามารถของชุมชน ให้คนในชุมชนช่วยกันคิด ร่วมกันตัดสินใจ ช่วย กันวางแผนและร่วมกันด�ำเนินการเพื่อแก้ปัญหาและสนองความต้องการ ของประชาชนทั้งชุมชน น�ำไปสู ่ชุมชนเข้มแข็งพึ่งตนเองและเอาชนะ ความยากจน เพื่อเชื่อมโยงความต้องการของชุมชนภายใต้แผนชุมชน กับแผนพัฒนาต�ำบล แผนพัฒนาอ�ำเภอ และแผนพัฒนาจังหวัด 1 2
96 | กถา พัฒนากร ประชาสัมพันธ์แผนชุมชนเพื่อกระตุ้นให้คนในชุมชนเกิดความสนใจ และเข้ามามีส่วนร่วมในกระบวนการจัดท�ำแผนของชุมชน ค้นหาผู้น�ำชุมชนเพื่อเป็นแกนหลักในการขับเคลื่อนแผนพัฒนา หมู่บ้านและแผนชุมชน และให้ความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับแผนพัฒนาหมู่บ้าน และแผนชุมชน และสร้างความมั่นใจให้แก่ผู้น�ำชุมชน เตรียมข้อมูลการพัฒนาชุมชน เช่น ข้อมูลความจ�ำเป็นพื้นฐาน (จปฐ.) ข้อมูลพื้นฐานระดับหมู่บ้าน (กชช.2ค) และข้อมูลอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง เพื่อประกอบกับข้อมูลที่ชุมชนจัดเก็บเองตามประเด็นการพูดคุยในเวที ประชาคม เป็นพี่เลี้ยงให้ค�ำแนะน�ำ และสนับสนุนการจัดเวทีประชาคม ของชุมชน เช่น การเตรียมการจัดเวทีเตรียมอุปกรณ์วางแผนการจัดเวที รวมทั้งประสานหน ่วยงานต ่างๆ ที่เกี่ยวข้องให้เข้าร ่วมเวทีเพื่อให้ข้อมูล ส�ำหรับการเรียนรู้ตามประเด็นของการพูดคุยในเวทีตลอดจนท�ำหน้าที่ ผู้เอื้ออ�ำนวยกระบวนการในการจัดเวทีประชาคมครั้งแรก ประสานเจ้าหน้าที่ของภาคีการพัฒนาในพื้นที่ เพื่อหาแนวทาง การสนับสนุนกระบวนการจัดท�ำแผนพัฒนาหมู ่บ้านและแผนชุมชน และปฏิบัติงานในลักษณะของทีมสนับสนุน ติดตามผลการด�ำเนินงานตามแผนพัฒนาหมู่บ้านและแผนชุมชน ให้เป็นปัจจุบัน 1 2 3 4 5 6 พัฒนากรมีวิธีการส่งเสริมกระบวนการจัดท�ำแผน พัฒนาหมู่บ้านและแผนชุมชนอย่างไร
กถา พัฒนากร | 97 พัฒนากรผู้รับผิดชอบต�ำบลในฐานะกรรมการและเลขานุการ ของคณะกรรมการบริหารงานต�ำบลแบบบูรณาการ หรือ (ก.บ.ต.) มีบทบาท หน้าที่ดังนี้ รวบรวมข้อมูลองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น หรือกรมการพัฒนา ชุมชน ได้แก่ ข้อมูลความจ�ำเป็นพื้นฐาน (จปฐ.) ข้อมูลพื้นฐานระดับหมู่บ้าน (กชช.2ค) และข้อมูลอื่นๆเพื่อใช้เป็นข้อมูลในการจัดท�ำแผนพัฒนาต�ำบล รวบรวมแผนพัฒนาหมู่บ้าน แผนชุมชน และแผนพัฒนาท้องถิ่น ในต�ำบล เพื่อใช้ประกอบการจัดท�ำแผนพัฒนาต�ำบล จัดท�ำแผนพัฒนาต�ำบล โดยน�ำข้อมูลจาก 1 และ 2 มาวิเคราะห์ หรือสังเคราะห์กลั่นกรอง ประมวลผล เพื่อก�ำหนดทิศทางการพัฒนาต�ำบล และล�ำดับความส�ำคัญของแผนงานหรือโครงการระดับต�ำบล รวมทั้งจัดท�ำ แผนงานหรือโครงการในการแก้ไขปัญหาในพื้นที่ ที่มีความคาบเกี่ยวตั้งแต่ สองหมู ่บ้านหรือสองชุมชนขึ้นไป เพื่อรองรับการพัฒนาและตอบสนอง นโยบายส�ำคัญเร่งด่วนในการแก้ไขปัญหาและพัฒนาในต�ำบล จ�ำแนกแผนงานหรือโครงการระดับต�ำบลที่สอดคล้องกับทิศทาง การพัฒนาองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในพื้นที่ระดับต�ำบลและท�ำบัญชีประสาน โครงการพัฒนา ส ่งให้องค์กรปกครองส ่วนท้องถิ่นพิจารณาบรรจุไว้ใน แผนพัฒนาท้องถิ่น จัดส่งแผนพัฒนาต�ำบลให้ก.บ.อ. ใช้ประกอบการจัดท�ำแผนพัฒนา อ�ำเภอ และแผนความต้องการระดับอ�ำเภอ ทบทวนการจัดท�ำแผนพัฒนาต�ำบลทุกปีเพื่อให้แผนงานหรือ โครงการระดับต�ำบลเป็นปัจจุบัน ติดตามผลการด�ำเนินงานตามแผนพัฒนา หมู่บ้านและแผนชุมชนให้เป็นปัจจุบัน 1 2 3 4 5 6 พัฒนากรมีวิธีการส่งเสริมกระบวนการจัดท�ำแผน พัฒนาต�ำบลอย่างไร
98 | กถา พัฒนากร 2 การสร้างสัมมาชีพชุมชน สัมมาชีพชุมชน อาชีพที่ไม่เบียดเบียนตนเอง ไม่เบียดเบียนผู้อื่น ไม่เบียดเบียนสิ่งแวดล้อม มีรายได้มากกว่ารายจ่าย ปรับจากการ “ท�ำมา หากิน” เป็น “ท�ำมาค้าขาย” โดยค�ำนึงถึงความเป็นธรรมทางสังคม กระบวนการสร้างสัมมาชีพชุมชน ใช้หลัก “ชาวบ้านสอน ชาวบ้าน” ในสิ่งที่เขาอยากท�ำตามแนวปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง เริ่มต้นด้วยการพัฒนาทักษะการถ่ายทอดองค์ความรู้ให้กับปราชญ์ชุมชน ด้านอาชีพ จากนั้นปราชญ์ชุมชนกลับไปสร้างทีมและจัดการฝึกอบรมอาชีพ ให้กับครัวเรือนที่ต้องการฝึกอาชีพในหมู ่บ้าน ติดตาม และสนับสนุน อย่างต่อเนื่องเพื่อให้ครัวเรือนที่เข้ารับการฝึกอาชีพสามารถปฏิบัติอาชีพได้จริง จนพัฒนาเป็นอาชีพที่สร้างรายได้ให้กับครัวเรือนได้อย่างมั่นคง วัตถุประสงค์ เพื่อให้ประชาชนได้รับการพัฒนาอาชีพและมีรายได้ เศรษฐกิจ ครัวเรือนมีความมั่นคง ประชาชนใช้ชีวิตอยู่ในชุมชนอย่างมีความสุขสู่วิถีชีวิต ที่ยั่งยืน