Бимаканова-З.Ш.-Қазақстан-тарихы

БИМАКАНОВА З.Ш. ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫ

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ Бимаканова З.Ш. ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫ : / ~ ч . « **4 'Г 1І5 f< / I А]|маты-2015 % j j(_ J i . s ■ w _ ____ _ . , ^ ^ ,гыж п*

УДК 94(574) (075.8) ББК 63.3(5каз) Б 91 М.Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университет!нің Оқу-әдістемелік кеңестің шешімімен шығарылады (хаттама № 9, 26.03.2012 ж .) Рецензент Доцент, Т.Г.К .. Абуов .Н. А. З.Ш. Бимақанова Б91 Қазақстан тарихы. Оқу құралы. - Алматы: ЖҚ "Отан", 2015ж.- 129 6. ISBN 978-601-7796-04-4 ПОӘК Қазақстан Республикасының Мемлекеттік білім беру стандарты негізінде тарихшы емес мамандықтарга жэне бірінші курс студенттеріне эзірленген. ПОӘК-не силлабус, дэрістік материалдардың тапсырмалары, семинарлар мен СӨЖ тапсырмалары мен материалдары, студентттің оқу үрдісіндегі бақылауы мен бағалануы кірген. УДК 94(574) (075.8) ББК 63.3(5каз) ISBN 978-601-7796-04-4 Бимаканова З.Ш.,2015 ©ЖҚ"(>ган", 2015.

МАЗМҰНЫ 1. Пэннің типтік оқу бағдарлама.......................................4 2 Силлабус (пәннің жұмыс оқу бағдарламасы).............. 4 3. Пәниің оқу-эдістемелік қамтамасыздығының картасы................................................................................ 15 4. Пән бойынша эдістемелік нұсқаулар.......................17 5. Дэрістік кеш ен..............................................................24 6. Практикалық (семинар) сабақтардың жоспары.....86 7. СӨЖ материалдары..................................................... 95 8. БІЛІМ алушылардыц оқу жетістіктерін бақылау жэне бағалау бойынша материалдар.................................. 100

1. ПӘННЩ ТИПТІК ОҚУ БАҒДАРЛАМАСЫ УМС ОМР САҚТАЛЫНҒАН, 1C №02-03-14, Оқу жоспары жұмысынан көшірме 1 кесте Поток (группа) Кре дит ы Жалп ы сағат саны Аудиторлық сағаттың бөлінісі Транс ферт Бақылау (J түрі ‘5 . а п 2 с: S ed a (=: 5 3 S с; О § Й I VO ^ (Л ^ ^ 3 Күндізгі оқу түрі 3 135 30 15 - - Мемлекет Т ІК емтихан Сырттай оқу түрі 3 135 10 5 - - Мемлекет Т ІК емтихан Тездетілген күндізгі оқу түрі 2 90 30 Мемлекет ТІК емтихан Сырттай тездетілген оқу түрі 2 90 10 Мемлекет ТІК емтихан 1. Жалпы мәліметтер 1.1 Курстың мақсаты мен міндеттері Курстың мақсаты: Студенттерде жалпылама тарихи қалыптастыру; ои-сананы

• Тарихи материалдарды шығармашылық игеру тэжірбиесін қалыптастыру: • Жаңа концепцияларды және қазіргі тарихнаманың жетістіктерін пайдалана отырып Қазақстан тарихының өзекті мэселелерін қайта қарау • Патриоттық және Азаматтық рухта тэрбиелеу; • Курстың міндеттері: • Қазақстан тарихын әлемдік тарихтың құрамдас бөлігі ретінде жэне өзіндік дәстүрімен қарастыру; • элемдік қауымдастықта қазақ халқының әр түрлі кезеңдердегі қалыптасуы мен дамуындағы орны мен рөлін ашу; • Қазақстан территориясындағы этногенетикалық процестердің негізгі заңдылықтарын көрсету; • Саяси тарихында өзекті мэселелер мен әлеуметтікэкономикалық қатынастардағы даму ерекшеліктерін қарастыру; • Материалдық жэне рухани мэдениеттің эволюциялық барысын көрсету. 1.2 Пререквизиттері: «Қазақстан тарихының» мектеп курсы 1.3 Постреквизиттері: Студенттердің курс бойынша алған білімі басқа элеуметтік - гуманитарлық: фәльсафа, саясаттану, мәдениеттану, әлеуметтану сияқты пәндерді оқығанда қолдануға болады.

2. Курсты үйымдастыру және жоспарлау 2.1 Дәрістік сабақтар курсы 2 кесте Саба қтың № Дәрістік сабақтың мазмуны Сағат саны күнді згі Сыртт ай 1. Қазақстан тарихына кіріспе. 1 1 2-3. Қазақстан тас дэуірінде. Алғашқы қоғамдық құрылыс. 2 - 4. Қазақстан территориясындағы ерте мемлекеттік құрлымдар мен тайпалар одағы. 1 - 5-6. Қазақстан территориясында ерте феодалдық қатынастардың дамуы 2 1 7. Қазақстан моңғол үстемдігі кезеңінде. 1 1 8-9. Қазақстан территориясындағы ортагасырлық мемлекеттер. 2 - 10-11. Қазақтардың этносы мен мемлекеттің құрылуы. 2 1 12. Тәуке хан билігі кезендегі Қазақ хандығы.. 1 - 13. Жоңгар шапқыншылыгы 1 - 14. ХҮІІІ ғ. Қазақ хандығы. 1 - 15. Ресейдің отаршылдық реформасы және патшаның саясатына қарсы қазақтардың ұлт-азаттық күресі. 1 1 16. XIX ғ. екінші жартысы - XX ғ. басы Қазақстанда элеуметтікэкономикалық даму. 1 1 17. Қазақстан бірінші дүниежүзілік 1 -

соғыс жылдырында. 1916 жылғы ұлт-азаттық қозгалыс. 18. Қазақстан азаматтық қарсыласу жылдарында. 1 1 19. XX ғ. 20-30 жылдарындағы Қазақстан. 1 1 20. КСРО-да тоталитарлық тэртіптің ныгаюы жылдарындагы Қазақстан. 1 - 21-22. Қазақстан екінші дүниежүзілік согысы жылдарында. 2 - 23. Қазақстан соғыстан кейінгі жылдарда. 1 - 24. Қазақстан «Хрущев билігі» жылдарында. 1953-1964 жж. 1 1 25. Қазақстан тоқырау жылдарында (1965-1985 жж.). 1 - 26. Тоқырау жылдарындагы ұлт саясаты жэне мэдениет. (1965-1985 жж.). 1 - 27. Қазақстан қайта құру жылдарында. 1 - 28. Қазақстан тэуелсіздік жолдарында. 1 1 29-30. Қазақстананның қазіргі кезеңдегі ішкі жэне сыртқы саясаты. 2 - Барлыгы сағат саны: 30 10 2.2 курсы Практикалық (семинар) сабактардың 3 кесте Сабақтың № Практикалық сабақтардың мазмуны Сагат саны күндізгі сырттай 1. Ежелгі Қазақстан. 1 -

2. Қазақстан территориясындағы ерте мемлекеттік бірлестіктер. 1 1 3. Қазақстан орта ғасырларда 1 - 4. Қазақстан моңғолдар билігі кезеңде. 1 - 5. Қазақ халқының құралуы. Қазақ хандығы ХҮ-ХҮ11 ғғ. - 6. Қазақстанның Ресей империясы құрамына енуі. Қазақ халқының ұлтазаттық күресі. 1 1 7. Қазақстан бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында. 1 - 8. Қазақстан 1917 жылгы революция кезеңдерінде. 1 - 9. Қазақстанның қазан төңкерісінен кейінгі саяси және экономикалық жағдайы. 1 - 10. Қазақстан тоталитарлық жүйе жылдарында. 1 - 11. Қазақстан Ұлы Отан соғысы жылдарында. 1 1 12. Қазақстан соғыстан кейінгі жылдарда. 1 - 13. Қазақстан 1960-1991 жылдарда. 1 1 14. Тәуе лсіз Қазақстан және мемлекеттіліктің дамуы. 1 1 15. Қазақстан қазіргі кезеңде. 1 - Барлық сагат саны 15 5

2.3 Лабораторлық сабақтардың курсы-оқу жоспарында қарастырылмаған. 2.4 Студенттің оқытушының жетекшілігімен, өздік жумысы (СОӨЖ) 5 кесте Сабақтың № СОӨЖ сабақтарыныц мазмүны Сағат саны күндізгі сырттай 1. Казахстан тарихына кіріспе. 1 - 2-3. Казахстан тас дэуірінде. Алғашхы хоғамдых Х¥Рылыс.. 2 1 4. Қазақстан территориясындағы ерте мемлекеттік құрлымдар мен тайпалар одагы. 1 - 5-6. Казахстан территориясында ерте феодалдых хатынастардың дамуы. 2 - 7. Қазақстан моңғол үстемдігі кезеңінде. 1 - 8-9. Қазақстан территориясындағы ортағасырлық мемлекеттер. 2 1 10-11. Қазақтарды ң этносы мен мемлекеттің құрылуы. . 2 - 12. Тэухе хан билігі кезеңдегі Казах хандыгы.. 1 1 13. Жоңғар шапхыншылығы 1 1 14. ХҮ111 ғ. Казах хандығы. 1 1 15. Ресейдің отаршылдық реформасы және патшаның саясатына қарсы қазақтардың ұлт-азаттық күресі. 1 -

16. XIX ғ. екінші жартысы - XX ғ. басы Қазақстанда әлеуметтік-экономикалық даму. 1 - 17. Қазақстан бірінші дүниежүзілік соғыс жылдырында. 1916 жылгы ұлт-азаттық қозғалыс. 1 1 18. Қазақстан азаматты қ қарсыласу жылдарында. 1 - 19. XX ғ. 20-30 жылдарындағы Қазақстан 1 - 20. КСРО-да тоталитарлық тэртіптің нығаюы жылдарындағы Қазақстан. 1 1 21-22. Қазақстан екінші дүниежүзілік соғысы жылдарында. 2 - 23. Қазақстан соғыстан кейінгі жылдарда. 1 1 24. Қазақстан «Хрущев декадасы» жылдарында. 1956- 1964 жж. 1 - 25. Қазақстан тоқырау жылдарында (1965-1985 жж.). 1 - 26. Тоқырау жылдарындағы ұлт саясаты жэне мэдениет. (1965- 1985 жж.). 1 1 27. Қазақстан қайта қүру жылдарында 1 - 28. Қазақстан тәуелсіздік жолдарында 1 - 29-30. Қазақстананның қазіргі кезеңдегі ішкі және сыртқы саясаты. 2 1 10

I Барлық сагат саны 30 10 2.5 Студенптің өздік жу:іиіысы (СӨЖ) 6 Кесте Тапс ырм а№ Тапсырма Көлемі Сагат саны күндіз гі сырттай 1. Орталық Қазақстанның Беғазы-Дандыбай мәдениеті. 8 6.. 10 10 2. Сақ-скиф мәдениеті. 10 6. 10 10 3. Қарақытай мемлекеті, найман және керей улыстары. 6 6. 10 10 4. XV-XIX гг. қазақтардың материалдық және рухани мәдениеті. 10 6. 10 10 5. XIX ғғ. қазақ халқының ұлт-азаттық күресі. 6 6. 10 10 6. XX ғ.20-30 жылдардағы Қазақстанның оқу-ағарту ісі мен мәдениеттің дамуы. 6 6. 10 10 7 Дэрістік курс тақырыптарын өздігімен оқу. Дэптер (48 6.) - 50 Барлығы: 60 110 11

3. Білім алушылардың білімін модульдікрейтингілік тексерудің кестесі (пән бойынша тапсырмаларды орындау мен тапсыру кестесі) 7 Кесте Бақылау өткізілеті н аптаның № Сабақтың түрі (оқытуды ң күндізгі түрі үшін) Тапсырманы ң № ¥пайлықрейтингілік жүйе бойынша студенттер білімін бағалаудың түрі мен формалары күндізгі Сыртта й 1 ПС 1 ПС 1 Семинар - 2 ПС2 ПС2 Семинар Семинар 3 ПСЗ ПСЗ Семинар - 3 СОӨЖ 5-6 СӨЖ 1 Конспек т қорғау Конспек т қорғау 4 ПС4 ПС4 Семинар - 5 ПС5 ПС 5 Семинар - 5 СОӨЖ 9- 10 СӨЖ2 Реферат қорғау Реферат қорғау 6 ПС6 ПС6 Семинар Семинар 7 ПС7 ПС7 Семинар 7 СОӨЖ 13- 14 СӨЖЗ Конспек т қорғау Конспек т қорғау 8 ПС 8 ПС 8 Семинар - 8 - 1-ШІ аралық бақылау 9 ПС9 ПС9 Семинар - 10 ПС10 ПС 10 Семинар - 10 СОӨЖ 19-20 СӨЖ4 Конспек т қорғау Конспек т қорғау 11 ПС 11 ПС 11 Семинар Семинар 12 ПС 12 ПС 12 Семинар - 12 СОӨЖ 23- СӨЖ5 Конспек Конспек 12

24 қоргау т қоргау 13 ПС 13 ПС 13 Семинар Семинар 14 ПС 14 ПС 14 Семинар Семинар 14 СОӨЖ27- 28 СӨЖ6 Конспек т қоргау Конспек т қоргау 14 СӨЖ7 Конспек т қоргау 15 ПС 15 ПС 15 Семинар 15 1-ШІ аралы қ бақылау «Үлгерімнің агьшдьщ бақылауы кезінде студенттердің оқу жетістіктері 100 үпайлық шкала бойынша эр орындалган тапсырма үшін (агымдыц сабақтарда жауап беру, үй жүмысын, студенттің өздік жүмысын (әрі қарай - СӨЖ) тапсыру, аралық бақылау) багаланады және үлгерімнің агымдық бақылауының соңгы нәтижесі академиялық кезеңде алынган барлық багалардың ортақ арифметикалық сомасыиьщ есебімеи жүргізіледі. Дәл осы әдіс арачық және қорытынды аттестаттау кезінде білім алушылардың оқу жетістіктерін багалау үшіи де қолданылады» (қараңыз: ҚР БҒМ 2008 жылдың 18 наурызындағы №125 бұйрығымен (ҚР БҒМ 2010 жылдың 13 сэуіріндегі № 168 бұйрығы жэне ҚР БҒМ 2010 жылдың 1 қарашасындағы № 506 бұйрыгы бойынша өзгерістерімен) бекітілген «Білім алушылардың үлгерімін ағымдық бақылау, аралық жэне қорытынды аттестаттауды өткізудің Типтік ережелерінің» 7 т._____ 3.1 Курстық жумыс-оқу жұмысының жоспары бойынша қарастырылмаған. 13

4. Оқытушының талаптары • Сабаққа кешікпеу. • Сабақ үстінде алаңдамау. • Сабақта ұялы телефонды өшіріп қою • Тақырып бойынша сұрақтар қойылуы дәріптеледі. • Сабақты босатпау, босатып алған жағдайда себебін білдіретін анықтаманы көрсету. • Белгілі себептерге байланысты босатып алған сабақты СОӨЖ-де тапсыру, • Оқытушылар мен курстастарыңа ашық та, төзімділікті көрсете білу жэне түсінушілік орната білу. 5. үпайларды қою критерийлері мен ережелері • Әр семинар сабағында студент максимальді 100 бал алуға мүмкіндігі бар; • СОӨЖ сабағында к)фс бойынша консультация беріледі, семинар сабағы бойынша қосымша бал алуға, СӨЖ бойынша орындалған тапсырмалар қабылданады. • СӨЖ балы СОӨЖ -де қойылады. • Белгісіз себептерге байланысты, СӨЖ жэне семинар сабақтарының тапсырмалары уақытында тапсырылмағандықтан, кейін СОӨЖ сабақтарында қабылданады, бірақ 0,8 коэфицентке төмендетіледі. 14

3. ПӘННІҢ ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК ҚАМТАМАСЫЗДЫҒЫНЫҢ КАРТАСЫ 3.1. Әдебиеттер тізімі Кесте 1 № Атауы, шыгарылган жылы мен мекен-жайы Негізгі әдебиет 1. Қазақстан тарихы. Очерктер. - А., 1993. 2. Аманжолов К. Қавзақстан тарихының дәрістік курсы (Ежелгі заманнан 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейін)- Алматы: Білім.І-кітап. 2004-392 б. 3. Артықпаев Ж.О. Қазақстан тарихы. Астана: Фолиант. 2003.2646. 4. Атабаев Д. Ежелгі дэуірден қазірге кезеңге дейінгі Қпзпқстан тарихынан лекциялар кур^ы. - Алматы, 2005- 336 б. 5. Обдэкімұлы Ә. Қазақстан тарихыіоқу құралы. Алматы: Қазақстан. 2005-608 б. 6. Әмірханов М. Сандықбаев Ө. Ежелгі және орта гасырлар Қазақстан тарихы: оқу құралы. Алматы: заң эдебиеті. 2007-62 б. Қосымша әдебиет 1. Кан Г.В. Шаяхметов Н.У. Қазақстан тарихы. Оқулық. Алматы, 2007-264 б. 2. Қазақ тарихынан: Шежірелер жазбалар, пікірлер, зерттеулер. Құрастырған: Құлмұхаметова Н. Алматы: Жалын. 2004-464 б. 3. Қазақстан тарихы туралы Қытай деректемелері. АлматькДайк-Пресс, 2005-2007. 1-4 т. 396-6. 4. Қазақ ССР тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). А. 1975-1980. 5. Казахстан тарихы 1, 2, 3. 4.5. Тт.- А., 1996, 1998, 2000,2011. 6. Казахстан тарихы туралы түркі деректемелері. 15

Алматы:Дайк -Пресс, 2005. 1-т. 400-6. 7. Қазақтар 9- томдық. - А., 1998. 8. Кляшторный С. Г., Султанов Т.Н. Казахстан: Летопись трех тысячелетий. - А., 1992. 9. Қазақстан тарихы туралы монгол деректемелері. Алматы. 2006. 1-т. 400-6. 10. Мусин Ч. Қазақстан тарихы. Оқулық. Алматы: 2005. 592 6. 11. Қани М. Қазақтың коне тарихы. - А., 1993. 12. Смағұлов С. Қазақстан тарихы:Оқу-эдістемелік құрал. Алматы: Олжас 2004-128 6. 3.2. Пәннің әдістемелік қамтамасыздығы 2 Кесте № Атауы Орналасуы 1. Мемлекеттік емтиханды тапсыруға арналган тестілер ТжЭГП кафедрасы (240/3) 2. «Қазақстан тарихы» курсы бойынша методикалық нұсқаулар ТжЭГП кафедрасы (240/3) 3. Қазақстан тарихы бойынша карталар. ТжЭГП кафедрасы (240/3) 3.3. Арнайы құралдардың барысында қолданылатын Т131ІИ1 пәнді оқыту 3 Кесте № Түрі Орналасуы 1. мультимедиялық комплекстер Топтық оку корпустарынын аудиториялары 1, 5, 6 2. Қазақстан тарихы бойынша электронды оқулықтар. httD://is.nkzu.edu/elibrarv/. ТжЭГП кафедрасы (240/3) 16

4. ПӘН НҰСҚАУЛАР БОИЫНШ А ӘДІСТЕМЕЛІК Семинар сабақтарына әдістемелік н:^сқаулар. 1. Сабақ. Тақырып «Ежелгі Қазақстан» 1 .Қазақстанның энеолиттегі материалдымәдениетін сипаттау. Көрсету: Ботай жэне терсек қоныстары қандай экологиялық төменгі қабатты жайлаған? Ботай шаруашылығы салаларын қарастыру, оның негізгі пайда болған жүйесіне қортынды жасау керек. 2. Қазақстанның қола дәуіріндегі ішкі кезеңдері мен уақытша ұзақтығын анықтау. Қола дэуірінің келесі ксзсішсрім қарастыру: петровка, алакөл, федоровка жэне бегазы-дандыбай. Қола дэуіріндегі экономика салаларының дамуын ашу, оған ықпал ететін ортаның факторын анықтау. Ауа райы мен шикізат жағдайына байланыстығын атап көрсету. Қола дәуіріндегі Қазақстан тайпаларының дінге сенушілігі мен табынушылықты түсіндіру. 2. Сабақ. Тақырып «Қазақстан территориясындагы ерте мемлекеттік бірлестіктер» Аймақтағы геосаяси жағдайды айқындау қажет, осы кезеңдегі (III ғ. б.э.д. - III ғ. б.э.) негізгі оқиғалар, ғұн-қытай қатынастарына байланысты, Үйсіндер мен қаңлылардың қандай этникаға жататындығы туралы сұрақты қарастыру. Ертедеғі Үйсін, Қаңлы, ..^Ғұн мемлекеттерінің саясИг..тарихын сипаттау. Үйсіңдер мен қаңлылардың t элеуметғік құрлымы мен і '7

мен территориясы; көтерілістің себебі мен салдары; қозғаушы күші мен қатысушылардың құрамы; көтерілістің мақсаты, міндеті мен сипаты; жеңілудің себептері, зардаптары. 7. Сабақ. Тақырып «1916 жылғы ұлт-азаттық күрес және оның тарихи маңызы» 1916 ж. оқиға барысында ұлттық интеллигенцияның радикалды бағытталған топтары мен либералды-демократиялық қозғалысты қолдаған ұлттық интеллигенцияның қызметін көрсету. Қазақ халқының жогары жэне төменгі топтарының Жарлыққа қатынасы және оның себебтерін көрсету. Халықтың жаппай наразылық себептері, 1916 жылы патшаға ашық түрде наразылығын білдіру. Торғай және Жетісу ошақтарындағы оқиғалардың ауқымы, айырмашылықтары, ұйымдастыру сипаты, созылған уақыты мен көтерілістің аяқталу мерзімін атау. 1916 ж. көтерілістің қазақ халқы тағдыры үшін нэтижелері мен оның тарихи маңызын көрсету, 8. Сабақ. Тақырып «Қазақстан 1917 жылғы революция жылдарында» 1. 1917 ж. екі революция арасындағы саяси жағдайды ашу. Негізгі қоғамдық-саяси күштер мен олардың ұйымдасу түрін көрсету. Қазақстанда Ақпан революциясынан кейінгі ілгерілеушіліктерді, Уақытша үкіметтің құлау себептері мен халықтың радикалды бағытының өсуін көрсету. 2. Ұлттық екі саяси партиялардың саяси бағдарламаларына салыстырсмалы түрде сипаттама беру: «Алаш» жэне «Үш-жүз». 20

3. Большевиктердің ұлттық саясатын ашу. Олардыпрогрессивтік дэрежеге көтерілу жағдайын бағалау. 1917-1920 жж. большевиктердің экономикалық, элеуметтік жэне мэдени саясатын айту. Қазақстанда Кеңес үкіметінің жүргізген негізгі шараларына баға беру. 9. Сабақ. Тақырып «Қазақстанның азаіиасоғысы жэне соғыстан кейінгі жылдардагы саяси және экономикалық жағдайы (1918-1925 жж.)» 1. Қазақстан территориясындағы негізгі эскери қимылдарды сызу. Әскери қимылдардың негізгі спецификасын Қазақстан территориясынан көрсету. Өлкеде ақтар қозғалысы орталығын жэне ақгвардияшылардың тайталасу негізгі тірек пунктерін көрсету. Партизандық қозғалыстың ошақтары туралы айту. 2. Азамат соғысы жылдарындағы «Алаш-Орда» ұлттық өкіметтің қызметі, оның кезеңдерін атау. «Алаш-Орданың» ақгвардияшылармен одағының таралу себептерін жэне Кеңес үкіметі жағына өтуін атау. 3. Халық депутаттарының шақырылуына Бүкілқазақ Қүрылтай съезд жұмысына дайындық жэне БОАК БКП(б), ХКК РСФСР, Қазақ эскери ревкомының бұл бағыттағы қызмет процесін ашып көрсету. Қазақ А1ССР-НІҢ жоғарғы өкімет орғандарын жэне оның басшыларын атау. 4. ЖЭС-ты большевиктердің енгізудегі обьективті себептері мен 1925 ж. Қазақстанның экономикалық жағдайын көрсету, ЖЭС-ты жэне оның неғізгі бағыттарын сипаттау. Қазақстанда ЖЭС-тың 21

қортындыларын айшықтау. 10. Сабақ. Тақырып «Қазақстан тоталитарлық жүйе жылдарында» Қазақстанда Ф.И. Голощекин басшылығымен партия ұйымы арқылы өткізілген «Кіші Қазан» саясатының мэні мен зардаптарын анықтау. Қазақстанда индустрияландырудың қиыншылықтары, оның дамуына ықпал еткен факторларды көрсету. ¥жымдастыру процессін қарастырғанда оның элеуметтік-экономикалық жэне демографиялық зардаптарына мэн беру керек. Өлкеде кеңеске қарсы күрестің себептері, сипаты жэне мақсаты, зардабы жэне нэтижесін түсіндіру. XX ғасырдың 20-шы - 30-шы жылдарында колхоздық жэне идустриалдық құрлыс процессін тез бағалаудағы тек қайшылықтарды ғана емес, Қазақстанның экономикасы, білім беру жэне мэдениетте жақсы жақтарын сараптау,. 11. Сабақ. Тақырып «Қазақстан ¥лы Отан согысы жылдарында (1941-1945 жж.)» І.Жеңіске жетуде гитлерлік Германияға қарсы Қазақстан тыл еңбекшілерінің үлесі жөнінде айту. Сотые жылдарында қазақстан индустриясының дамуына эвакуацияланған өнеркэсіп орындарының ықпалын көрсету. Петропавл қаласы жэне облыс бойынша өлкетану материалдарын экелу қажет. 2.Депортацияланған халықтарды атау, депортациялану кезеңдерін көрсету, ¥лы Отан соғысы жылдарында тарихи оқиғалардың тізіміндегі, депортацияландыруды іске асырудағы өкіметтің көздеген мақсаты. Тағдыры тэлкекке ұшыраған 22

халықтарды көрсету, Қазақстан территориясындағы олардың тіршілік ету жағдайлары, өкімет органдары мен жергілікті халықтардың қатынасы. 3. Қазақстанда ғылым мен мэдениеттің дамуынКСРО-ның орталық жэне батыс аудандарынан эвакуацияланған ғылыми жэне мәдени орындардың рөлі жөнінде айтып беру. Сотые уақытына қарамаетан, Қазақетанда талымдар еңбек ерлітін, эртіетер, еуретшілер және т.б. көреетіп жатты. Сотые кезеңінің мэдени жетіетіктерін еипаттау. 12. Сабақ. Тақырып «Қазақстан соғыстанкейінгі жылдарда (1945-1960 жж.)» 1 .Әекери тэртіп экономикадан бейбіт өмірге ауыеу процееетері, Қазақетанның индуетрияландырута белеенділіті жөнінде айту. Сонымен қатар еотыетан кейінті ауыл шаруашылытының ауыр жатдайын жэне өкіметтің оны қайта қалпына келтіру және еауықтыру мүмкіндіктерін ашу қажет. 2. Тың жэне тыңайтан жерлерді итеру еебептерін ашқанда «эктенеивті» және «интенеивті» еөздердің мэнін түеіндіріп беру. Тыңның ерлік еипаттарын, оның қиындықтары мен жетіетіктерін көреету. Кеңеетік тарихнамадан Тың игерудің зардаптарын, Тэуелеіздіктің алташқы жылдарында жэне қазірті кезеңде. баталауын көреету. Оеы баталаудың объективтілітін анықтау. 3. Сотыетан кейін еаяеи репреееияның ұлтаю процеееін, өнер, білім мен тылым туындыеына идеолотиялық бақылаудың күшеюін көреету. Қазақетанда тылым мен мэдениеттің дамуына Хрущев дэуірінің қотамдық өмірді демократияландырудың 23

ықпалын көрсету. 1946 ж. Қаз КСР Ғылым Академиясының құрылуы жөнінде, ғылымды дамыту рөлі туралы айту. ІЗ.Сабақ. Тақырып «Қазақстан 1960- 199ІЖЖ.» 1.1960-1970-шы жж. Қазақстан экономикасының жетістіктері, А.Н.Косыгиннің экономикалық реформасының ықпалын айшықтау. Қазақстан экономикасының милитаризациялануының жақсы жэне қайшылықты зардаптарын көрсету. 70-80-шы жылдардағы ауыл шаруашылығын экстенсификациялау механизм! мен процесстерін ашу. Республиканың агроөндірстік комплексінің қайшылықты себептерін түсіндіру. «Тоқырау кезеңінің» әлеуметтік-саяси процесстерінің ерекшеліктері жөнінде айту. Қазақ халқы үшін «интернационализация» саясатының қайшылықты зардаптарын көрсету. 2. Қайта құру және жеделдету саясатына анықтама беру. 1980-шы жылдардың екінші жартысында Қазақстанда демократиялық қоғамдық-саяси қозғалыстың қалыптасу процесс! мен дамуының барлық қиындықтары мен қарама-қайшылықтарын анықтау. 3. КСРО-ның нег!зг! таралу себептер!н көрсету. Көң!л аударатын, Қазақстанда кеңест!к жүйен! реформалауға бағытталған республика өк!мет!н!ң шаралары, КСРО-ны сақтауға. Н.Ә.Назарбаевтын КСРО б!рл!г!н сақтау үш!н эрекеттер!н атау. Қазақстанда экологиялық мэселелерд!, пайда болу 24 [

[ уақыты мен оның себептер!н, сонымен қатар қазақ қоғамы үш!н зардаптары жөн!нде айту қажет. 14. Сабақ. Тақырып «Тәуелсіз Қазақстан жәмемлекеттіліктің дамуы» Семинардың сұрақтарын ашқанда, Қазақстан мемлекетт!л!г!н құруы экономикалық және элеуметт!ксаяси қайшылықтардың өте ауыр жағдайында, жетк!л!кт! тәж!рбие жет!спеуш!л!г! мен еск! стереотипт!, кеңест!к ойлау тэрт!б!н меңгере отырып жүрг!зген!н ашып айту қажет, ҚР мемлекет!н нығайтуда жэне өк!метт!ң жаңа саяси институттары, 1993 ж. жэне 1995 ж. Конституцияны қабылдау мэн! мен рөл!н ерекшеленд!ру. Қиыншылықтарын атау, !шк! саясаттағы мәселелер жэне оны жоюдағы қабылданған шаралар. Президенттің !шк! жэне сыртқы саясаттағы және ҚР өк!мет!н!ң «2030-Қазақстан» бағдарламасын !ске асыруын көрсету. Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы бойынша оны !ске асырудағы нэтижелерін байқау. Тэуелс!зд!кт! нығайтуда мемлекет басшысы мен өк!метт!ң шаралары, Қазақстанның әлемдік аренадағы позициясы, оның бедел!н!ң нығайуын көрсету. 1990- шы жж. Қазақстанның сыртқы саясатындағы негізг! бағыттар мен сипатын ашу. 15. Сабақ. Тақырып «Қазақстан қазіргі кезеңде» Семинарға дайындық кезеңінде Президенттің Қазақстан халқына жолдау материалдары, Н.Ә. Назарбаевтың еңбектер!, берілғен жаппай ақпарат 25

мағлұматтары, ғаламторды пайдалануарқылы іске асыру қажет. Алынған материалдар негізінде Президенттің күшін және өкіметтің мемлекетті реформалаудағы жэне демократиялық қоғам құруда, қазіргі экономика, тұрақты ішкі саяси жағдайдың қалыптасуы жэне инвестицияларды пайдалануды көрсету. Президент! Н.Ә. Назарбаевтың казіргі процесстердегі рөлін бағалау. 5. ДӘРІСТІК КУРС 1.ДС. Қазақстан тарихына кіріспе . 1. Қазақстан тарихы пэні мен міндеттері; 2. Қазақстан тарихын оқытудағы эдістері мен негізгі деректері. Кезеңдері; 3. Тарихнама және эдебиеттер. 1. «Қазақстан тарихы» курсы пэні болып табылатын Қазақстан территориясында адамдар коғамының пайда болу тарихы мен дамуы, палеолиттен бүгінгі күнге дейінгі алғашкы адамдардың қоныстануы. Курста тарихи процесстер оқытылады, Қазакстан территориясында ежелгі дэуірден бүгінге дейін өткізілген: антропогенез, техногенез, социогенез, этногенез, политогенез, культурогенез сияқты жэне басқа да процесстер. Тарихи процесстерден баска курста негізгі жэне тагдырлы жагдайлары, елдің тарихи оқиғалары мен фактілері, Қазақстан территориясында өмір сүрген халықтардың тағдыры, элемдік жэне жалпы евразиялық процесстерге қатысы қарастырылады. Курсты игеруде студенттер Қазақстан территориясын тас дэуірде игерген жэне қоныстанған 26

тарихымен, иеленуші шаруашылықты дамыту жэне өндіруші экономиканың қалыптасуы, оның қола дэуірінде Қазақстан территориясына таралуымен танысады. Бөлек тақырыптар көшпенді шаруашылықтың таралуына жэне Қазақстан халықтарының эдеп-ғүрпына, көптеген көшпенді тайпалар мен халықтар тарихына, ежелгі жэне ортағасырларда Қазакстанды мекендегендер, сактардан бастап қазак халықтарына дейінгі, олармен пайда болган мемлекеттердің тарихына арналған. Пэнді оқу кезеңінде студенттер үлы тұлгалардың өмірі мен қызметімен, біздің еліміздің тарихына үлкен үлес қосқан: Мөте шаньюй, Бумын каған, Естемі жабгықаған, Шыңғыс хан, Орыс, Жэнібек пен Керей, Қасым, Тэуке, Абылай хандармен жэне көптеген басқа үлы түлғалармен, мемлекет қайраткерлері жэне ғалымдарымен танысады. Студенттер алдында ерте ортағасырларда Қазақстан халықтарының түркілену тарихы жэне монгол шапқыншылығын өтеді. Қазақ халықтарының пайда болу процессіне жэне кейінгі ортагасырдағы қазақ мемлекеттілігінің тарихына мэн беріледі. Келесі «Қазақстан тарихы» курсының тарауында Қазақстанның Ресейге қосылу процесстерінің бүгінгі багалануы, Қазақстанга капиталистік қатынастардын енуі, шаруашылықты, экономиканы, мэдениетті түбірімен қайта өзгерту жэне кеңес дэуірінде қазақ этносы, Қазақстанды кеңестік модернизациялау процесстері қарастырылады. Қортынды такырыптар қазіргі Қазақстан тарихының негізгі оқиғаларына-республиканың мемлекеттік тэуелсіздік алуы, ұлттық мемлекеттің қалыптасуына 27

серпін болуы, қоғамды түбегейлі реформалауға, қазіргі нарықтық экономиканы құруға арналған. Қазақстан тарихы-ол туған елдің тарихы, бұл пэн осы аталуымен Қазақстан Республикасының барлық оқу орындарында, сонымен қатар жоғарғы оқу орындарында міндетті түрде оқу болып табылады. Оны оқу жастардың бойында ұлттық сана-сезімнің қалыптасуына, азаматтылықты, Отанға сүйіспеншілікті, патриоттық рухта тәрбиеленуде, туған елдің тарихына қызыгушылықты оятуға жәрдемдеседі. Бүгінгі Тәуелсіз Қазақстан тарих ғылымының алдында үлкен жэне жауапты міндеттер тұр. Қазақстан тарихы халықтың тарихи санасын объективті түрде ұстанымын қалыптастыруда. Сондықтан Отандық тарихты объективті оқу жэне оның бүгінде танылуы оның негізі болып табылады. Қазақстан тарихы әлемдік тарихтың негізгі және құрамдас бір бөлігі, сондықтан оны оқу қазақ жастарына тарихи сананы қалыптастыру болып табылады. 2. Тарих тарихи деректер негізінде пайда болады, ол жазба жэне материалдық болып бөлінеді. Қазақстан тарихы бойынша алғашқы жазба деректер б.д.д.. I мьщ. жылдықта пайда болды. Оған дейінгі уақытта жалғыз тарихи деректің түрі материалдық деректер болған. Жазба деректерге Қазақстан тарихы бойынша таска қашалып жазылған жазулар, династиялық хроникалар, ғалымдардың, саяхатшылардың, эдеби және ғылыми жазушылардың шығармалары, ежелгі және ортағасырдағы қазақ даласындағы тайпалардың тарихын бөлек жақтарын қарастырған. Оған эскери және бейбітшілік шарттары жатады, дипломатиялық 28

протоколдар, жол жазбалары, күнделіктер, әр елдің аксүйектерінің сұраулары, Қазақстан жерінде болған. Олар ежелгі грек, латын, қытай, араб, парсы, орыс, түрік, еуропалық тілдерде орындалған. ХІХ-ХХ ғғ. статистикалық мэліметтер, газеттер, журналдар, сурет-видео-фоноқүжаттар жэне жазулар, электронды ақпараттар пайда болады. Методология-зерттеу эдістерінің жиынтығы, теориялар мен жүмыс тэсілдерінен тұратын жүйе, таным мэселесі мен принцптер құрылымын ашып береді. Бүрын Қазақстан тарихын оқуда европоцентристік, ретроспективті, формациялық бөліну қолданылды, өзінің кемшіліктері болды. Қазір көбіне өркениетті тәсіл және тарихи сараптама эдісі қолданылады. Қазақстан тарихын оқу үшін эр түрлі зерттеу әдістері колданылады. Диалектикальщ әдіс объектіні зерттеуде теориялық талдау, тарихи процесті карастыруда эрқашан даму жэне өзгеру рөлін атқарады. Тарихи әдіс нақты тарихи зерттеуде Қазақстан территориясында адамдар қоғамы пайда болуы мен даму процессін қарастырады.Тарихи процестің мазмұны индуктивтік жэне дедуктивті сараптама арқылы, алдымен оның себеп-салдарына байланысты атқарылады. Жүйелі-ңұрлымдьщ әдісті зерттеудегі құндылығы қиын, өзін басқарудағы, секіріс жүйесі, көптеген бір-біріне ықпал ететін элементтерден тұрады, олар тұрақты бөлімді қүрайды. Өзара ықпал жүйесі «ішкі ортамен» (ішкі байланыс) зерттеледі. Салыстырмалы-тарихи әдіс тарихи фактілерді, 29

оларға ұқсас басқа топтармен, бір тәртіптегі фактілерді салыстырмалы зерттеуге бағытталған. Мұнда аналогия жэне экстраполяция ғылыми зерттеу эдісі қолданылады.. Статистикальщ әдіс тарихи процестің сандық жақтарын, объектіні оқығанда жаппай сандық көрсеткіштерге тэн зерттеуде пайдалынады. Қазіргі уақытта статистикалық эдіс өз орнын тарихи, математикалық эдіске бере бастады. Бірақ оның өз ауқымы бар, барлығы қарамақайшылықта емес, көбінесе тарихи процесстер субъективті факторларға байланысты математикалық формула шеңберінде қалыптасады. Тек комплексті, интегральды зерттеуде ғана позитивті нэтижеге жеткізуі мүмкін. Қазақстан тарихының кезеңдері элеуметтікэкономикалық көрсеткіштерге және элемдік тарихи кезеңінің схемасына сэйкес, бірақ тарихи процесстің спецификалық есебіне негізделіп құрылады: I. Қазақстан тарихы Ежелгіде (1/1,5 млн. жыл кейін- б.э VI ғ.); 1. Қазақстан тарихы тас ғасырында - 1/1,5 млн. жыл - б.э.д, II мың.б. 2. Қазақстан тарихы қола дэуірінде - б.э.д. II мың.б. - б.э.д IX-VIII гғ. 3. Қазақстан тарихы ежелгі көшпенділер дәуірінде - б.э.д IX-VIII ғғ. - б.э. VI ғ. II. Қазақстан тарихы Ортағасыр дэуірінде ( VI ғ.ортасы - XVIII Ғ.6.); III. Қазақстан тарихы Жаңа заман (1731-1914 жж.); 30

IV. Қазақстан тарихы Қазіргі заман (1914-1991 жж.); V.EreMeH, Тэуелсіз Қазақстан тарихы (1991 жылдан бүгінгі уақытқа дейін). 3. Қазақстан тарихы-жас ғылым, қазіргі уақытоны оқыту белсенді жүргізілуде. Республикада жазба деректер жинағы, монографиялар мен мақалалар, энциклопедиялар мен оқу эдебиеттері жарық көруде. Курсты оқу барысында келесі негізгі оқу құралдары мен энциклопедиялық басылымдар ұсынылады 1. Казахстан тарихы. 5 томдық. 1, 2, 3, 4, 5 тт. - Алматы, 1996-2011. 2. История Казахстана: народы и культуры: Учеб пособие / Масанов Н. Э. и др. - Алматы: Дайк-Пресс, 2001. 3. История Казахстана и Центральной Азии: Учеб, пособие / Абусеитова М. X. и др. - Алматы: Білім, 2001. 4. Казахстан тарихы. Очерхтер. - Алматы, 1993. Косымша эдебиеттер ПОӘК, прахтихалар мен СӨЖ тапсырмаларынын тізімінде. 2.ДС. Қазақстан тас дәуірінде. Алғашқы қауымдық қүрылыс. 1. Казахстанның ежелгі тұрғындарының шаруашылых химылдары, табиғат жағдайы; 2. Палеолит жэне мезолиттегі элеуметтік үйым; 2. Казахстан тарихы неолитте; 3. Казахстан тарихы энеолитте. Ботай мэдениеті; 4. Казахстан тарихы хола дэуірінде; 31

1. Қазақстан тарихы палеолит дэуірі мерзімделеді 1/1,5 млн. жыл кейін - б.э.д. XII мың. Жыл (төменгі не ежелгі палеолит - 1/1,5 млн. жыл - 140 мың. жыл кейін; орта палеолит - 140-40 мың жыл; жоғары не кейінгі палеолит - 40 мың. жыл - б.э.д. 12 мың. жыл). 1,5 млн. жыл мерзімде Homo erectus адам түрі, алғашқы өмір сүрген ортасынан, Таяу Шығыс жэне Иран арқылы Орта Азияға жэне Қазақстан территориясына келген. Ежелгі адам алғашқысында ОңтүстІк Қазақстан территориясында (Бөріқазған, Тэңірқазған, Қоңырдек, Ш.Ш.Уалиханов атындағы) жэне Маңғыстауда (Шақбақ ата, Өнежек), оларда табиғаттың-ауа-райы жылы жэне жұмсақ болды. Келесі орналасу орта палеолиттің кезеңдері-орта жэне кейінгі ашель, Орта Азияда белсенді таулардың пайда болуы кезеңінде, ауа-райы континентальды жэне суық болып, оның ауытқуы, сонымен қатар, мұз басу басталады. Осы кезде адам Солтүстік Балхаш маңын игере бастайды. Балқаш маңы (Семізбұғы). Орта палеолит дэуірінде неандертальдар Есіл өзенінің жоғары ағысы мен солтүстікте Нұра (Құдайкөл, Жаман-Айбат, Обалысай, I ж II Оғыз-Тау ), ал шығыста Ертіс маңына (Қозыбай) орналасады. Кейінгі палеолит дэуірінде адам қазіргі Қазақстанның барлық жеріне орналасады. Тұрақтар Шығыста (Шүлбі, Пещеры, Новоникөл) және Орталық Қазақстанда (Тұранғы ө. бассейнінде, Түлкігүл жэне Семізбұғы таулары, 7 Батпақ жэне 3 Қарабас орындары), бөлек табылған заттар сол уақыттың Солтүстікте жэне Солтүстік-Шығыс Қазақстанда (2 Ангренсор) саны көбейеді. Бірақ жоғары палеолиттің 32

екінші жартысында табиғатта үлкен өзгерістер болады. Қазақстан территориясында жоғары палеолитте көптеген ескерткіштер өзінің өмір сүруін тоқтатады, халықтары Сібірге және Солтүстік Азияға қоныс аударады. Шаруашылық қызметі табиғаттың дайын тамақтарын пайдалануға экелді: жабайы дэндідақылдарды, жеміс-жидектерді жинауға, жабайы аңдарды аулауға. ХІІ-Х - б.э.д.ҮІІ мың. дейін - голоцен - мезолиттің басы жаңа геологиялық дәуірдің басталуымен байланысты және адамның тасты өңдеуде жаңа технологияны меңгеруі. Мезолит дэуірінде климат тез жыли бастайды, мұздықтар жаппай еріп, жануарлар мен өсімдіктер элемін өзгеріске экеледі. Микролиттік пластинкалы индустрия с вкладышевой техникой таралады. Мезолит ескерткіштері Солтүстік Қазақстанда (II, VII, XII Виноградовка; I Куропаткин; VII, VIII а, IX а, XIV Тельман), Батыста (Сары-Айдын көліндегі түрақ) жэне Оңтүстік Қазақстанда (Каратау жотасы аудан орындарында - I, II, III Жаңашілік; Маятас), Тобыл маңындағы біраз тұрақтар шоғырланғаны айқындалған . Аймақтың мезолиттік түрғындары шаруашылықта лості жэне тур не зебр бүқаларын аулау маңызды болды. Терімшілікпен айналысты. 2. Палеолитте адамдардың қарым-қатынасыэкономикалық ортақ меншік үстемдігінде құрылды, еңбек бөлінісі жэне сипаты жағынан үжымдық болды. Палеолит дэуіріндегі адамдардың қоғамдық ұйымы қиын жэне ұзақ даму жолдарынан өтті. Алғашқы 33

оның кезеңі алғашқы қауым тобыры-шабуыл жасау және қорғану үшін, аң аулау жэне терімшілік үшін бірікті. Ашель кезеңінде жаңа элеуметтік топтың алғышарттары біртіндеп-алғашқы қауым қалыптасады. Ал орта палеолитте тұрақтылықта болады, жыныстық жэне жас мөлшеріне байланысты табиғи еңбек бөлінісі, алғашқы қауым түрі пайда болады. Адамдар ұжымы кейінгі палеолитте әлеуметтік қатынаста жаңа қырынан сипатталады-алғашқы рулық қауымның дамыған түрі қалыптасады. Мезолиттік тұрғындар үлкен семьялық қауым аңшылар, терімшілер жэне балықшылар болып бірігеді. 3. Жалпы әлемдік адамзаттың дамуында неолит дәуірінде аталатын «неолит революциясы» болады. Егіншілік пен мал шаруашылығы пайда болады, адамның өндіруші шаруашылыққа өтуін көрсетеді; ежелгі металлургия, тоқымашылық, қыш ыдыстарды даярлауды үйренді. Сол кезеңдегі тарихи дамудың бір принципі-тұрақсыз, Алдыңғы жэне Кіші Азия аудандары неолитте өндіруші шаруашылыққа өткен. Жер шарының қалған басқа территорияларында, соның ішінде Қазақстанда, неолит дәуірінде экономикада иеленушілік үстемдігі жалғасты. Әлеуметтік құрлымда рулық қауым үстемдігі, ұжымдық еңбек пен өндіріс құрал-жабдықтарына ортақ меншік үстем болды. Рулық қауым негізінде тайпа жэне тайпалар одағы құрыла бастайды. Неолиттік ескерткіштер Казахстанда (б.э.ҮІ-ІҮ мың.) бірнеше территориялық, тіршілік еткен аудандарына сәйкес туыстас тайпа, мэдени жағынан жақын топтар пайда болады, Солтүстік Қазақстан 34

территорияларында жэне Торғай бөктерінде, сэйкес атбасар және маханджар неолит мэдениеттері, Маңғыстауда - оюкөл жэне төлу мэдениеттері өмір сүрді. Солтүстік Каспий маңында неолит дәуірінде сероглаз мэдениетінің тайпалары өмір сүрді. Орта Азия территориясындағы өзенаралығында аңшылар мен балықшылардың кельтеминар мэдениеті өмір сүріп, Оңтүстік Қазақстанға тараған., Неолитте Солтүстік Қазақстанның белгілі аймақтарында отырықшы тіршілік байқалады, өзен жағалауларында. Ерте неолитте аңшылық басты роль атқарған, бірақ орта неолитте аңшылық өзінің мэнін жоғалтып, енді балық аулау негізгі кэсіпке айналады. Тайпалардың шаруашылығында өзіндік ерекшеліктер болган, ол арал-каспий аймақтарын мекендегендерде байқалады. Оюкөл мен төлу мэдениетінің тұрғындары жабайы аңдарды аулаумен айналысқан. 4. Энеолитте (б.з.д, ІҮ-ІІІ мың.) Қазақстатерриториясында мыстан жасалынған еңбек құралдары кең таралған жоқ. Еңбек құралдарын жасауда тас индустриясы ең басты даму жолымен жүрді. Солтүстік Қазақстанда ботай жылқышылар мәдениеті қалыптасты жэне (Рощин, Ботай, Баландино, Красный Яр, Васильковка, Сергеевка), Төменгі Тобылда - терсек мәдениеті (Терсек-Қарағай, Қожай 1, Күмкешу 1), Шығыста - уст-нарым (УстьНарым). Бұл мәдениеттермен қатар оған ұқсас Аят, Сұртанды, жалпылама бірыңғай энеолиттік-ОралЕртіс тарихи-мэдени аймақ пайда болады. Отырықшы балық аулау негізінде жаңа шаруашылық түрі пайда болады-отырықшы (тіршілік 35

ету аймағында) көп салалы мәдени-шаруашылық түрінде жылқышылықтың үстемдігі. Жылқы ботайлықтарда түрақты тамақ көзі ретінде, үй шарашылығының шикізаты, экспортқа шығарудың негізгі обьектісі ретінде пайдаланылды. Жылқыларды табындарды бақылау үшін салт міну жэне оларды кіргізу үшін, сонымен қатар аң аулау үшін игерді. Ботайшылардың дамуы тас өңдеу, керамикалық өндіріс, ағаш өңдеу, сүйек қолөнері жэне басқа да өнерлер пайда болды. Аймақтағы б.з.д.ІІІ мың. аяғында жэне б.з.дЛІ мың. басында келген ариадизация энеолиттік мэдениеттің тез құлауына әкеп соқтырды. 5. Б.з.д. II мыңжылдықтың басында Қазақстан аумағына қола метталлургиясын игерген тайпалар орналасады. Қола - бұл мыстың басқа металдармен, негізінде қалайымен ерітіндісі. Қола металлургиясын игеру Қазақстан тұрғындарының экономикасын, мэдениетін сапалы жаңа даму деңгейіне шығарды. Толығырақ айтқанда, Қазақстанның қола ғасыры эдетте андроновтық КИО-мен байланыстырады, оған жататын мэдениеттер: петровка (б.з.д.ХҮІІ-ХҮ ғғ.), алакөл (б.з.д.ХҮ-ХІҮ ғғ.), федоровка (б.з.д.ХІҮ-ХІІ ғғ.). Андроновтық КИО тайпалары төрт табиғи аймақтарды - орманды, далаларды, жартылай шөлді жэне шөлді - оңтүстіктен солтүстікке 1,5 мың км. (Тянь-Шань тау жоталарынан Сібір тайгаларына дейін) және батыстан шығысқа 3 км (Орал өзенінен Енесейге дейін) созылды. Б.з.д.ХҮІІІ ғасырда Орал-Ертіс өзенарлығының аумағында қалалар (Арқайым және басқалар), жауынгерлік арбамен жерлеу пайда болады. Үш топқа 36

бөлінетін тұрғындардың элеуметтік дифференцияциясы қалыптасады: арбалыжауынгерлер, абыздар, қауым мүшелері. Малдарды ұстап алу, мыс кен орындары үшін соғыстар басталады. Б.з.д. ХҮІІ гасырда петров мэдениеті қалыптасады, сондай-ақ бекінген кенттер (Петровка, Новоникольск), бірақ жаңа мэдени салт-дэстүрлерді көрсетеді. Соңғы петров кезеңінде андроновтық түрғындар тіпті шығыста Ертіске дейін жэне оңтүстікте Орта Азияның жэне Оңтүстік Қазақстанның жер иеленушілік оазистерімен байланыстық аймақтарына дейін жетті. Батыс жэне солтүстік шекарасы Орал өзені бойымен және солтүстікте орман далалары арқылы өтті. Нақты осы аймақта алакөл мәдениеті пайда болды. Алакөл дэуірі андронов қоғамының тұрақты дамуы кезеңі болды. Осы уақыттан бастап андроновтықтарда қола бұйымдарының өндірісіне мамандану басталады: қару-жарақтар, еңбек қүралдары, эшекейлер, оларды Шығыс Еуропаға экспортқа шығарады. Б.з.д.ХІҮ ғасырда далаларда аридизациялау процесс! күшейеді, бүл келесі - федоровка мэдениетінің тұрғындарын басқа аумақтарға көшуге мэжбүрлейді. Оңтүстіғі Қаратауға, Шу жэне Іле өзендеріне, Тянь-Шянның солтүстік таулы өңірлеріне және Орта Азияның жер иеленушілік оазистерінде ескерткіштері кездеседі. Федоровкалықтардың аса үлкен құрамы солтүстікке қарай, Ертіс және Тобыл бассейндері бойымен қазіргі тайгалық аймақтардың 37

материалдық мәдениетіне, үйсіндерде егіншіліктің пайда болуын көрсету. 3. Сабақ. Тақырып «Ежелгі түркі дәуірі» Әрбір ерте ортағасырлық мемлекеттердің тарихын айтқанда келесі сұрақтарға жауап қажет: тайпалардың қытай жэне араб деректерінде бірінші аталуы; алғашқы мекендеген территориялары жэне кейін сол территорияларда мемлекеттің пайда болуы; миграциялық жолдарын қарастыру; эр кезеңдерде мемлекеттегі халықтың тарихы мен тайпа ру құрамын көрсету; мемлекеттің пайда болу мерзімі мен процесін; мемлекеттің саяси тарихын нақты мерзімімен көрсету; саяси және элеуметтік құрлысы; мемлекеттің құлдырау себептері жэне оларда экономика мен мэдениеттің дамуы. 4. Сабақ. Тақырып «Қазақстан моңғолдар үстемдігі кезеңде» Алтын Орданың саяси тарихын, оның пайда болуынан құлдырауына дейінгі, эр кезеңдегі мемлекеттің оң қанаты мен сол қанатындағы оқиғалармен салыстыра қарастыру. Орда Ежен ұрпақтарының бірінші хандары қалаларда егіншілік пен мэдениетті қалпына келтіру қызметін корсету. Алтын Орда құрамынан Ақ Орданың бөліну процесін, Ақ Орданың тарихи кезеңдерін, мемлекетті саяси жэне экономикалық жағынан күшейтудегі хандардың қызметтерін сипаттау. Мемлекеттің территориясы жэне құрамындағы тайпа-руларын корсету. Ақ Ордаға, Моғолстанға Темірдің жорықтарын реттілігімен қүрастырып жазу. Бұл мемлекеттерғе 18

қатысты Темірдің қатығездік саясаты: саяси жэне экономикалық себептерін айқындап, оның зардаптарын корсету. 5. Сабақ. Тақырып «XVI-XVII ғғ. Қазақ хандығы» XVI ғ. Қазақ хандығының күйреу жэне қүлдырау дэуіріндеғі саяси оқиғаларды жазу. Хакназарды жер жинақтаушы ретіндегі жэне Қазақ хандығын қайтадан қүрудағы ролін корсету. XVI-XVII ғғ. Қазақ хандығының тарихында, Қасым, Хакназар, Шығай, Тэуекел, Есім хандар биліғі кезеңін, Өзбек хандығы Аштарханидтер мен Шейбандар тарихымен тығыз байланыста откендіғін есте сақтау қажет. Қазақтар мен озбек билеушілерінің озара қатынастарының ерекшеліктерін анықтау Қазақ хандарының күшейіп бара жатқан ру-тайпа басшыларына қарсы күресі шиеленісті сипатта жэне оның сепаратистік қүлшынысын корсету. ХҮІ-ХҮІІ ғғ. аралығындағы қазақ-орыс қатынастарының сипаты мен тарихы жонінде айту. 6. Сабақ. Тақырып «Қазақстанның Ресей империясы қүрамына енуі. Қазақ халқының үлтазаттық күресі» Қазақ олкесіне билік жүргізу жоніндеғі реформаның алғышарттары мен себептері, Қазақстан мен Ресей империясындағы тарихи шындықтың қалыптасқанын ескеру қажет. Әкімшілік реформаның прогрестік жэне қайшылықты зардаптарын корсету. 1869 ж. Орал жэне Торғай облыстарындағы котеріліс,1870 ж. Маңғышлақтағы котеріліс оқиғаларын ашып, келесі жоспар бойынша: котерілістің мерзімі 19

шетіне дейін жэне Енисей ағындарының оң жағалауларына дейін барып жылжиды. Б.з.д. XII ғасырда Қазақстан аумағына батыстан мәдениетті алып-жүруші тайпалар деп аталатын Иванов түрдегі, ал шығыстан - қарасуық мэдениетінің тайпалары, Солтүстік Қазақстанда - алексеевкосарғары және беғазы-дандыбай - Орталық Қазақстанда (б.з.д. ХІІ-ХІ ғ.ғ.) валиктік керамика мэдениетін қалыптастыруға экеледі. Андронов дәуірінде Қазақстан аумағында өндіруші экономика комплексті түрде үй жанындағы бақташылық-егіншілк шаруашылық түбегейлі орнығады, онда негізгі рөл - мал шаруашылығы, ал кетпенді егіншілік қосалқы қызмет ретінде қызмет атқарады. Негізгі мал табынында сиыр, бұқа мен өгіз болды, екінші орында сан жағынан - жылқы, үшінші орында - қой мен ешкі болды. Шаруашылық түріндегі өзгертулер қоғамнын үйымдастырылуына да өзгерістерге экеп соқтыруы әбден мүмкін болды. Ер адам қоғамда, материалдық құндылықтарды өңдіруде басты рөл атқарды, ол рулык қауымды басқарды, енді туысқандық эке тарапынан есептелді. Патриархалдық отбасылық қауымдар ер адам тарапынан туыстардың 4- 5 ұрпағынан жэне бірге үлкен үйлерде тұрған, 200 кв, м-ге дейін жететін. Әр патриархалды-рулық ауыл осындай бірнеше үйлерден тұрды. 3. ДС. Қазақстан аумағында рулық одақтар және алгаш қы мемлекеттік қүрылыстар. 38

1 .Ежелгі жазба ескерткіштер жэне Қазақстан аумағындағы сақтардың рулық одақтарының орналасуы. 2. Еуразия кеңістігіндегі саяси оқиғаларға сақ тайпаларының қатысуы. 3. Сақ тайпаларының қоғамдық ұйымдары жэне шаруашылығы. 1. Біздің дэуірімізге дейінгі І-ші мыңжылдықтың басында орталық-азия дала халқы көшпелі мал шаруашылығына көшті. Бұл мемлекеттіліктің саяси жэне әлеуметтік түрақтануына жэне ерте таптық қатынастардың пайда болуына эсерін тигізді. Осы кезеңде саяси сахнада жазба деректерге сэйкес эйгілі сақ тайпалары пайда болды. Қазақстанның осы дәуірдегі халқы туралы ежелгі грек жэне рим авторларының еңбектерінде, парсы, қытай деректемелерінде бар. Парсылықтар сақтарды. «мықты ерлер» немесе «тұлпар мінген турлар» деп атаса және олардың тайпаларын Арал маңында, Сырдарияның төменгі жағалауындағы сақтарды-парадарайя (теңіздің ар жағындағы сақтар), Мүрғаб жазығын мекендеген сақтарды-хауомаварга (хаома сусынын даярлайтын), Жетісуда мекендеген сақтарды -тиграхауда деп бөлген. Геродоттың деректерінде: Шығыс Қазақстанда - савроматтар, Солтүстік-батыста - агриппейлер, Шығыста - аримаспылар (гриф алтынын күзеткен), Орталық Қазақстанда - исседондар, Арал-Каспий өңірінде - массагеттер. 2. Ежелгі Қазақстан тайпалары сол кезеңнің элемдік саясатында маңызды рөл атқарды, тарихи 39

оқиғалардың белсенді қатысушылары болды. Б.д.д. 530 ж - сақ-массагеттер парсы патшасы II Кир әскерлерін талқандайды, патшаның өзі шайқаста қаза табады. Б.д.д. 519 ж. сақтардың бір бөлігі I Дариймен жаулап алынды жэне оның эскер құрамына енді.Сол кезде сақ тайпаларының бірқатары Парсы державасының одақтасы ретінде болды. Парсы патшасы II Кир эскерлерінің құрамына сақтар Мидия патшасы Крезбен соғысқа қатысты. I Дарий кезінде сақтар оның мықты гвардия құрамында «өлмейтін он мыңдықтар» эскері болып саналған. Олар парсылар жағында грек - парсы соғысына қатысып, б.з.д. 490 ж. Марафон шайқасында сақтар парсылардың орталық эскери шебінде шайқасқан. Б.з.д. 480 ж. олар Ксеркстың құрлықтағы Грекияны жаулап алу шабуылына қатысқан. Сақтардың тағы бір тарихи беті Александр Македонскийдің жаулап алуына қарсы күресімен байланысты, Ахеменид державасын талқандап, жаулап, Орта Азияға шабуыл жасауға көшеді (б.з.д. 329-327 жж.). 3. Археологиялық материалдар сақ қоғамының бір келкі болмағандығын көрсетеді. Сақ қогамы: жауынгерлер, абыздар жэне қауым мүшелерінен тұрды. Әр топтың өзінің дэстүрлі түсі болған: жауынгерлер - қызыл, абыздар - ақ, қауым мүшелері - сары жэне көк түсті киімдер киген. Сақ тайпаларының басында тек хандар ғана емес, сонымен қатар патшайымдар да болған, Томирис және Зарина деген сақтардың патшайымдарының есімдері тарихта қалған. 40 4

Қоғам әскери - демократиялық болған. Сақ патшалары мен патшайымдары жауынгерлер тобынан шыққан. Олардың билігі маңызды болды, соғыс пен бейбіт өмірдің сұрақтарын шешіп, эскерді басқарды. Патшалар мен патшайымдардың билігі халық жиналысымен, тайпаның барлық үлкен ерлерінің жиналуымен, тайпаның-эскери ақсүйектері саналған «сақ жерінің құдіретті ерлерімен» шектелген. Әрбір сақ азаматы әскери жауынгер, еркін жэне теңқұқылы болган. Қоғамда сақтар арасында мүлік теңсіздігі әлеуметтік бөлінушілікті күшейтті, бірақ шешуші рөл атқарған жоқ. Сақтарда беделді эулетті рудан шыққаны немесе жеке жауынгерлік жетістігі байлықтан да артық саналган. 4.ДС. Қазақстан территориясында ерте феодалдық қатынастың даіиуы . 1. Көне түркі дэуірі (VI-XI ғ.); 2. Батыс-Түркі қағандығы (603-704 жж.); 3. Түркештер, қарлүқтар, қимақтар, оғұздар мемлекеті, Қазақстан территориясындағы Қарахандар; 4. Қыпшақ хандығы (ХІ-ғ. басы-ХІІІ ғғ.). 1. VI ғ. Қазақстан жерінің билігі қуатты державабилігінің қолында-¥лы Түрік қағанаты жэне ежелгі түркі дәуірі, XI ғ. дейін созылған, елдің тарихында жаңа тарихи кезең басталады. Дэуірдің басында азиат даласының территориясында түркі тілдес теле тайпаларының орналасуы басталады. Қағанатты құрушылар жэне билеушілер түрік тайпасының ашын әулетінен шыққандар. Алғаш «түрік» этнонимі 542 жылғы қытай жылнамаларында кездеседі. 546 жылы 41

теле тайпасын бағындырған, түріктер күшейеді. 551 ж. түркілердің көсемі Бумын аврларға (жуан-жуандар) қарсы шығып, оларға қатты соққы береді. Құлатылған мемлекеттің орнына түріктер ¥лы Түрік қағанатын қүрады. Мүқан-қаған (552-572 жж.) кезінде Маньчжурияда қидандар, Енисейде қырғыздар бағындырылып, солтүстік қытай мемлекеті түріктерге салық төлеуғе міндетті болды. Орта Азияда эфталиттердің мемлекетін талқандап, Алтайдан батысқа дейінғі жерлер, соның ішінде Қазақстан территориясын оның ағасы Естемі-жабғы-қаған бағындырды, ¥лы Түрік қағанаты алғашқы евразиялық империя болды. VI ғ. соңында қағанатта тақ үшін күрес басталып, 603 ж. мемлекет БатысТүрік қағанаты және Шығыс-Түрік қағанаты болып бөлінеді. Ежелғі түркі дэуірінде Қазақстан территориясында мемлекеттілік нығайды, тайпаралық соғыс, шапқыншылықтар, тонаушылықтар тоқтатылды. Түркі тайпалары сол кезеңде халықаралық саяси, экономикалық жэне мэдени процесстердің белсенді қатысушылары болған. Ежелғі түркі дәуірінде ежелғі түркі руна жазуы, жалпы әдеби тіл пайда болып, қала мэдениеті қалыптасып, өзінің гүлдену сатысына жетеді. Халқы тэңірғе табыну, шамандық, зороастра, христиандықтың несториандық бағытын, будда, манихейлік сияқты діни жүйе болады. Исламдандыру процесс! басталады. 2. Территориясы Шығыс Түркістан оазисінен Амударияға, Поволжья және солтүстіккавказ далалы алқаптарына дейін жайылды. Қағанаттың неғізгі 42

этносаяси бірлестіғі «он тайпа» (он оқ бүдын), Жетісу территориясын мекендеғен. Шығыста Шу өзені бойын бес тайпаны билеғен-дулу, оның батысында бес тайпанушибилер. Астанасы-Суяб қаласы, жазғы ордасы - Мыңбұлақ. Қағанаттың күшейғен кезі Жегуй-қаған мен оның інісі Тонжабғы-қаған билік еткен кезеңдерде. Олардың биліғі кезінде мемлекеттің қүрамына: Тохарыстан мен Ауғаныстан кіріп, оның шекарасы Индияның солтүстік-батысына дейін созылды.. Жаулап алынған жерлерде олардың неғізғі әлеуметтік, экономикалық жэне мемлекеттік қүрлымдары сақталды, қағанның наместниктерітүдындар, салық жинауды және қаған ордасына оны жсткізуді бақылады. 630 жылы Тонжабғы қаған қасіаіідықіі.ің ііәгижссінде өлтірілді. Тақ үшін басгалған 630 жылғы күрес қағанатты әлсіретіп, 659 ж. Тан империясының билігіне кіреді. 3. Батыс-Түрік қағанаты ыдырағаннан кейін ежелтүркі тайпаларында саяси бөлшектену басталады, олардың ірілерінен Қазақстан территориясында жаңа мемлекеттер пайда болады: Түркеш қағанаты (704-756 жж.) Жетісуде жэне Оңтүстік Қазақстанда, Қарлүқ мемлекеті (756-940 жж.) Жетісуде, Оғұздар мемлекеті (ІХ-ХІ ғғ.басы) Оңтүстікте, Орталықтың бөліғінде жэне Батыс Қазақстанда, Қимақ қағанаты (ІХ-ХІ ғғ. басы) Шығыста және Солтүстік-Шығыс Қазақстанда, Қарахан мемлекеті (942-1212 жж.) Мавераннахрда, Жетісуда жэне Қашғарда. Олардың барлығы өзінің саяси және элеуметтік тарихында ¥лы Түркі қағанатының дэстүрін жалғастырды. 43

4. XI ғ. басында Қазақстан далаларында әскерисаяси гегемония қыпшақтарға өтеді. XI ғ. екінші жартысында қыпшақтар Қазақстан территориясынан оғыздарды ығыстырып, солтүстікте Хорезм жерлеріне барады. XI ғ. ортасында қыпшақтар Киев Русі, Византия, Венгрия, шекарасына дейін жетеді. Ертіс далаларынан Днепрге дейін парсы деректерінде «Дешті Қыпшақ» деп аталады.. Қыпшақ ұйымының тайпалары екі бірлестікке бөлінген: батыста-қыпшақтарды тоқсоба руы көсемдері басшылығымен және шығыстақыпшақтарға елбөрі руынан хандар билік етті. 1133 ж. шығыс-қыпшақ хандығы Атсыз Хорезм шахынан жеңіліс тапқан. Осы кезден бастап онын ыдырауы басталады, біраз себептерге байланысты: қыпшақ эулетінің арасында хорезмдіктерге бейімдеушілік қалыптасады, қаңлылардың үлкен бірлестігі құрылады, династиялық өзара билік үшін күрес күшейеді. Хорезм шахы Текеш (1172-1200 жж.) билік еткен дэуірде Хорезмде қыпшақ әулетімен тікелей жақындасуга бағытталған саясат жүргізілді. Қыпшақ дэуірінде Қазақстанның дала тұрғындарында түркілену процесс! аяқталса, Қазақстан территориясында халықтардың этнос ретінде пайда болу процесс! аяқталуға жақын, ал қыпшақтар қалыптасудың нег!зг! компонент! болды. 44

5.ДС. Қазақстан іионғолдар үстемдігі кезеңінде. 1. Шыңғысхан жэне Монгол империясының құрылуы; 2. Қазақстан және Орта Азияны моңголдардың жаулап алуы. Алтын Орда; 3. Монгол шапқыншылығының мэн! жэне зардаптары. 1. XIII ғ. басында Орталық Азия далаларындаМонгол мемлекет! құрылды. Мемлекетт!ң нег!з!н құрушы Темучин (1155/1162-1227 жж.). XII ғ. аяғы мен XIII ғғ. басында Темучин монгол тайпа ақсүйектер!мен елд! б!р!кт!ру үш!н ұзақ, тегеру!нд! күрес жүрг!з!п. Цзинь империясының агрессиясына қарсы орталықтанған монгол мемлекет!н құрды. 1202 ж. қарай монголдарды б!р!кт!рд!, 2003 ж. керейлерд!, 2004 ж. - наймандарды талқандады,. 1206 ж. көктемде бүк!л монгол құрылтайында әскерифеодалдық монгол мемлекет!, Темучинн!н титулын «Шыңғысхан» билеуш! деп жарияланды. Шыңғысхан құрган мемлекетт!ң нег!з!не эскери тэрт!п принцип!нде болды. Барлық халқы мен территориясы 3 эскериэк!мш!л!к округке бөл!нд!: оң қанат, сол қанат жэне ортапық. Әрб!р округ түмендерге, мыңдықтарға, жүзд!ктерге, ондыктарға бөл!нд!. 1205-1218 жж. Шыңгысхан енисей қыргыздарынын жер!не, буряттарға, Қытай территориясына жорықтар жасап, осылай Монгол империясының пайда болуына бастама жасады. Шыңгысханның жорықтары монгол эскер!н!ң техникалық жэне стратегиялық мүмк!нд!ктер!н кеңейтт!. Монгол эскер!нде кабырға 45

құлатқыш, атқыш қарулар, жауланған елдің техникасын пайдаланған. 2. Қазақстан территориясын моңғолдардың жаулап алуы, соғыс барысы Хорезмшах мемлекетімен бірге жүрді (1219-1224 жж.). 450 адамнан тұратын моңғол сауда керуендері оның басып кіруіне себеп болған, «Отырар опаты» деп аталынған, билеушісі Ғайыр хан болған Отырарды тонаушылық жэне қырыпжоюшылыққа душар еткізеді. 1219 ж. күзде Шыңғысхан моңғол эскерін басқарып Жетісу арқылы Мавераннахрға жылжыды. Отырарда моңғолдар өздерінің эскери күштерін бөлді. Бір бөлігі Отырарды шабуылдауға қалды, енді бір бөлігі (Жошының басшылығымен) Сырдария аймақтарын жаулап алуға, қалған бөлігі Хорезмшахы Мұхаммедтің негізгі әскери күшіне қарсы аттандырылды. Отырар қорғаушылары бес ай бойы шабуылдауға төтеп беріп, ерлік пен батылдық көрсетті. 1220 ж.мамырына Орта Азияның Амударияға дейінгі территориясын, 1220-1221 жж. қыста - Хорезмді. 1221 ж. соғыс қазіргі Түркімен, Ауғаныстан мен Солтүстік Индия территориясына ауысады. Жошы эскері Сарыарқаға шығып, қыпшақтар эскерІн талқандап, Қазақстан даласын Орал өзеніне дейін бағындырады. Моңғол империясы Шыңғысханның ұлдары арасында бөлінеді. Үлкен үлы Жошыға Шыңғысхан Қазақстанның далалық бөлігі мен Хорезмді. Екінші ұлы Шағатайға, бүкіл Шығыс Түркістан, Жетісудың үлкен бөлігі мен Мавераннахр. Үшінші ұлы Үгедейге Батыс Монголия, Ертістің жоғарғы аймағы мен Тарбағатай. Кіші ұлы Тулуға 46

экесінің қара шаңырағы, Монғолияны, сонымен қатар 129 мың адамнан тұратын тұрақты моңғол эскерінен 101 мыңы бөлінді. Қалғаны үш ұлдарына 4 мың адамнан тұратын тұрақты эскері таратылды. Сонымен, Қазақстан территориясы үш моңғол ұлыстарының құрамына енді: Жошы, Шағатай, Үгедей. 1227 ж. Жошы қайтыс болғаннан кейін, ұлысына мұрагер оның ұлы Батый болады. Батый хан 1236- 1242 жж. Батыс-Дешті Қыпшақ территориясына, еділ бұлғар жеріне жэне одан батысқа қарай жаулап алу жорықтарын бастайды. Жорықтарының нәтижесінде Жошы ұлысының территориясы бағындырылған жерлерде Алтын Орда мемлекеті пайда болады. XIV ғ.ортасына дейін мемлекетті нығайтып, біртіндеп оны мүсылмандандырады. Меңгі Темір (1266— 1280 жж.) билігі кезінде Алтын Орда Монгол империясынан толық тәуелсіз болып бөлінеді. 1312 ж. ислам Алтын Ордада мемлекеттік дін болды. Өзбек хан (1312-1342 жж.) мен Жәнібек хан (1342-1357 жж.) тұсында орталықтанган билік күшейеді. 1359 жылдан 1380 жж. дейін Аптын Ордада тақ үшін күрес болады, 25 хан ауысып, көптеген ұлыстар тэуелсіздікке ұмтылады. Тоқтамыс хан 1380 ж.мемлекетте тэртіп орнатып, бірақ 1391-1395 жж. әмір Темірдің жорықтары нәтижесінде Алтын Ордага қатты соққы бергедіктен, біртіндеп ыдырай бастады. XV г. ортасына қарай Қырым, Қазан, Астрахан мен Сібір хандықтарына, Әбілхайыр хандыгы мен Ногай Ордасына ыдырайды. 3. Монгол шапқыншылыгы өндірістік күшқиратумен, жаппай адамдарды қыргындаумен 47

жүргізілді. Гүлденген қалалар жер бетінен жойылды, материалдық жэне мэдени қүндылықтар талқандалды, ондаған мың өнерлі шеберлер мен қолөнершілер құлдыққа әкетілді. Көшпенділердің бағыты бұзылды. Қазақстан территориясына Моңғол империясының эскери-экімшілік жүйесі таралды, Яссы заңы эрекет етті, салықтар мен міндеткерліктер енгізілді. Отырар, Сығанақ, Ашнас қалалары қатты зардап шекті. Моңғол шапқыншылығы Қазақстан территориясында этностың пайда болуын күрт тоқтатты. Көптеген қыпшақтар жаулап алушылардан қашты. Шығыстан Қазақстан территориясына жаңа тайпалар қоныстана бастады. Моңғол шапқыншылығының зардаптары ондаған жылдар бойы айтылып келді. Бірақ кейінірек орталықтандырылған жэне мықты мемлекет Алтын Ордада шаруашылық жэне мэдени өмірдің қалпына келтірудің жағдайы қалыптасты. Күшті билік сауданың дамуы мен тас құрлыстарының гүлденуіне ықпалын тигізді. Шағатай ұлысында қалалық және отырықшыегіншілік мэдениеттің құлдырау процесс! басталады, тайпа-ру ақсүйектерінің сепаратизм! өст!. Ек! ұлыстарда Қазақстанға қоныстанған моңғол тайпаларында түрк!лену процесс! тез қарқынмен жүрд!. 6.ДС. Қазақстан территориясындағы моңғолдардан кейінгі мемлекеттер. 1. Ақ Орда (XIV ғ. басынан 1428 ж.). 2. Әб!лхайыр хандығы (Көшпел! өзбек хандығы) (1428-1468 жж.). 3. Ноғай Ордасы ( XIV ғ.аяғы мен XVII ғ. басы). 48

4. Моғолстан (1348-1514 жж.). 1. Алтын Орданың элс!реу процесс!нде Қазақстантерриториясында жерг!л!кт! этникалық нег!зде б!р!нш! !р! мемлекет - Ақ Орда (XIV ғ. басынан 1428 ж.) қалыптасты. Ақ Орда құрамына Сырдария бассейн!н!ң үлкен бөл!г! мен далалар Арал тең!з!н!ң солтүст!кшығыс бөл!г!нен Ес!л өзен!не дей!н жэне Сарысу енд!. Астанасы-Сығанақ қаласы. Бұл жерлерде түрк! жэне түркшенген моңғол тайпалары өм!р сүрд!: қыпшақтар, наймандар, үйс!ндер, арғындар, қарлұқтар, керей!ттер (керей), қаңлылар, қоңыраттар, маңғыттар және т.б. Мемлекет басшысы хан Орда Ежен ұрпагынан тараған. Сасыбұқа, Ерзен хандар, Мүбарәк қожа кез!нде сырдария бойындағы қалалар мен оның ег!нш!л!к округтер!, сауда мен қолөнерлер! қалпына келе бастады. Орыс хан түсында (1361-1386 жж.) Ақ Орда Алтын Ордадан бөл!н!п жэне 1374-1375 жж. Орыс хан оның астанасы - Сарай Беркен! басқарады. Б!рақ эм!р Тем!р мемлекетінен эрдайым қау!п төн!п тұрады. Көптеген сәтс!зд!ктен кей!н 1376 ж. Тоқтамыс Тем!рд!ң көмег! арқылы Ақ Орданы, кей!н Алтын Орданы иеленд!. 1391 ж. Тем!р Ақ Ордаға үлкен жорықка шығады, Кондурча өзенінде (Волға өзен!н!ң солтүстік ағысы) Тоқтамысты талқандайды. Тем!р Ақ Орданың бил!ғ!не Орыс ханның ұлы - Қүтлық Темірд! қойды. Тем!рд!ң жаулап алу соғысы нэтижесінде XIV ғ. соңы мен XV ғғ. Ақ Орда элсірейд!. 1423/24-1428 жж. Ақ Ордаға Орыс ханның немерес! Барақ өз бил!ғ!н орнатты, б!рақ көп ұзамай ол қайтыс болды. Ақ Орда XIV-XV ғ. Шығыс Дешт! Қыпшақ жерінде 49