тайпалардың әлеуметтік-этникалық топтарымен консолидациялауында үлкен рөл атқарды. 2. Ақ Орданың ыдырау нәтижесінде 1428 ж. Әбілқайырға Шайбанилердің жерін бағындыруға жэне хандық құруға мүмкіндік болды. 1446 ж. Әбілқайыр хандығының құрамына: Сығанақ, Аққорған, Созақ, Үзгент, Аркөк, Темір жерлеріне тиесілі болған жерлермен Ақ Орда хандығының жерлері кірді. Хандықтың астанасы - Сығанақ қаласы болды. Мемлекеттің аумағы жэне ру құрамы Ақ Ордадағыдай болды. Хандықтың территорриясында қаңлылар, қоңыраттар, кеңгірістер, қарлүқтар, наймандар, маңғыттар, үйсіндер, арғындар, қыпшақтар және басқалары тұрды. XIV ғ. аяғы мен XV ғ. бірінші жартысында бұл ұлыстар жалпы «өзбектер» деген атаумен белгілі болды. Бірақ Әбілқайыр хандығы орталықтандырылған мемлекет бола алмады. 1457 ж. хан Сығанақ жерінде ойрат билеушісі Өз Темір тайшыдан жеңіліс тауып, бейбітшілік келісім шартқа қол қойды. Көшпелі ұлыстардың бөлігі Әбілқайырға қарсы тұрды. Көтерілісті басқаннан кейін көңілі толмаған халық Шығыс Моғолстан жеріне Жэнібек пен Керей сұлтанның билігіне қарай ойысты.1468 ж. көшіп кеткен көшпенділерге қарсы жорыққа шығардың алдында Әбілқайыр хан ауырып, тез арада қайтыс болады.Оның үрім бұтағына қарсы қазақ хандарының, ноғай билерінің, Сібір ханы Ибақтың Үлкен Орда ханы Ахмадтың арасынан одақ туып, Әбілқайыр ханның мүрагері Шайхайдарды куып, осылай көшпелі өзбек мемлекеті талқандалды. 50
3. I Іогай Ордасы Ақ Орданың күйреуі нэтижесіндііайда болды. Ол Орал мен Еділ аралығындағы жерді алыіі жатты. Оның астанасы Орал өзенінен томен орналасқан Сарайшық қаласы болды. Ноғай коіііпенділері солтүстік-шығыста Тобылга дейін, солгүстік-батыста Қазанға дейін, оңтүстік-батыста Арал маңы мен солтүстік Каспийге дейін созылып жаіты. Ноғай Ордасының іргесін қалаушы Едіге. Мемлекет ретінде қалыптасуына оның ұлы Нұраддин ( 1426-1440 жж.), ал оның Орда ретіндегі қүдіреттілігі Мұса би (1491-1502 жж.) тұсында өрледі. 1470 ж. бастап Ноғай Ордасы батыс және орталық Қазақстанның жері үшін қазақ хандығымен теке тіресте боды. 1510 ж. қазақтар ноғайлықтарды Еділдің оң қанатына ыгыстырды. Бірақ 1520-1550 ж. Қазақстан даласында Ноғай Ордасының билігі қалпына келді жэне XVI ғ. үшінші бөлігінде батыс-еуразиялық даланың гегемоны болды. Жүсіп би мен оның агасы Исмаилдың арасындагы күрестің нэтижесінде 1556 ж. I Іогай Ордасы үш бөлікке бөлінді: Үлкен Ноғайлы, Кіші Ноғайлы (Қазылар ұлысы) жэне Алтыұлыс ұлысы. Орда біртіндеп элсірей бастады. XVII ғ. басында Ноғай Ордасы әлсіреп, қалмақтардың соққыларының астында қалды. 1634 ж. Үлкен Ордадан қалгандар Еділдің оң жағалауына қоныстанды. Ордада билік жүргізуші тайна маңгыттар болды. Маңғыттардан басқа Ордада: аргындар, қыпшақтар, қарлұқтар, алшындар, наймандар, үйсіндер, қоңыраттар жэне басқалары болды. Ноғай Ордасы халқының бір бөлігі қазақ халқының қалыптасуына септігін тигізді. Ордада Ақ Ордаға Моголстанға 51
Әбілқайыр хандығына қарағанда ұлыстық биліктің жэне басқарудың жаңа жүйесі құрылды. Ноғай хандығын Шыңғыстықтар емес, Едіге тұқымынан сайланған мырзалар, князьдар (билер) басқарды. Биліктің жоғарғы органы үлкен кеңес (құрылтай) болып табылады.Би болып жоғары шенді жэне биге жақын Орда ақсүйектерінен шыққан Кіші кеңес шақырылатын. Орындаушы-өкімдік жэне сот билігі Орданың кең байтақ даласында жоғары үш орда шендерімен жүзеге асырылды; нұраддинмен, кековатпен, тайбұғамен. Князьдің жанында тұрақты басқару органы -қарадуан жұмыс істейді, ол сот шешімі мен үкімдерді орындайды, фискальдық, саяси қызметтерді, сондай-ақ князьдың тапсырмаларын іске асырады. Ұлыстарда сот жэне орындаушы билік басқарушыларымен -мырзалармен іске асырылды. Үлыстарда ұлыстық сұрақтарды шешу үшін жэне орталық биліктің шешімдерін орындау үшін Кіші құрылтай шақырылатын болды. 4. Оңтүстік-Шығыс Қазақстан XIV ғ. ортасы XV ғ. басында Шағатайлық мемлекеттің күйреуі нәтижесінде Орта Азияның солтүстік-шығысында, Жетісуде жэне Шығыс Түркістанда құрылған Моголстан мемлекетіне кірді. 1347 ж. Әмір Пулади басшылығымен Тоғылық Темірді хан тағына отыргызады, осылай Моголстан мемлекет ретінде құрылды. Тоғылық Темір Ордасы Алмалықта орналасқан. Моғолстан халқының құрамына түркі және түркіленген монгол тайпалары: дулаттар, қаңлылар, керейлер, үйсіндер, аркенуттер, барластар және т.б., - 52
«Могол» аталуы этносаяси бірлестікті құрастырушы. Бүл тайпалардың негізгі бөлігі Жетісудың тсрриториясын мекендеген, кейін қазақ халқының қүрамына енеді, Тянь-Шань жэне Шығыс Түркістан жсріпдс басқа бөліктері ұйғырлар, қырғыздар орііаласқаіі. Мемлекеттік қүрылымы ұлыстық. Мсмлекет басында хан. Ханда ақсүйектер кеңесі болды, Мсмлскет басыііа тагайындалатын хан ІІІппшій дтіастиясынан сайланды. Мемлекетті бпсқаруда хаііга үлысбек көмектесті (ол дэстүрлі дулат іайііасыныц эмірі). Отырықшылық егіншілік бөлікте мсмлскеттің шендік аппараты жақсы дамыган, эсіресе, сшіықты жинау бойынша жэне эскери күшті үйі.імдастыру органы дамыган. Моголстанда Ақ Орда сияқты біркелкі егіншілік салықтардың түрі: ихта, інжу, сойырғал. Салықтар: қалан, зекет, баж, тағар, харадж, қөшір жэне т.б. Халықтар эр түрлі міндеткерліктер өтеді; эскери, коліктік, еңбектік (биғар), байланыс жэне т.б. Моголстанның саяси тарихы феодалдық согыстармен қырқыстарымен, тақ үшін тартыстарымен, сырт елдерінің шабуылдарынан қоргануымен жэне т.б. оқиғаларға толы. Моғолстанның элсіреуі мен құлдырауы басқа саяси жэне элеуметтік-экономикалық себептерге байланысты. Соның ішінде - мемлекеттің үлысқа бөлінуі, Шагатай династиясының тартысы жэне тайпа ақсүйектерінің күресі, халықтың наразылығы, 'гүрақтылықтың жоғынан, салықтың жиналуынан, кошпенділер ортасында жаппай көшіп кетуге ұласуы. 1370-1390 ж.Моғолстанга Әмір Темір ондаган 53
тонаушылық жорықтар жасап, нэтижесшде көптеген халықтар қырғынға ұшырап, құлдыққа әкетіліп, материалдық құндылықтар тоналып, малдың басы кеміп, отырықшы-егіншілік шаруашылық құлдырады. 1514 ж. Моғолстан ханы Саид сұлтан Қашқарияға көшіп кетеді. Мемлекет құлдырайды, Жетісу қазақ хандығының құрамына енді. Моғолстанның пайда болуы, уақытша саяси бөлінген Жетісудың түркі тілдес халықтары Қазақстан территориясында қалған туыстас халықтар, қазақ халқының қалыптасуына септіген тигізді. Ақ Ордада, Әбілқайыр хандығында сияқты Моғолстанда жоғарғы билік хан қолында болды. Ең басты мемлекеттік билік жүйесі атқарушы жэне коллегиялық органдар - хан кеңесі жэне диуан. Жоғарғы шенге кіргендер, әскери басшылар жэне ханның туыстары. Диуан атқарушы үкіметтің органы. Жоғарғы шенеуніктердің арасында ерекше орын алған ұлысбегі (Моғолстанда) не беклербек (Ақ Орда жэне Әбілқайыр хандығында). Олардың билігінде эскерді басқару, экімшілік билікті іске асыру жэне көрші мемлекеттермен дипломатиялық қарым-қатынастарды жүргізу. Инақтар негізгі роль атқарды - ханның кеңесшісі жэне атабек - тақтың мұрагерін тәрбиелеу. Отырықшы-егіншілік аймақ пен қалаларды даругтар мен хакимдар ханның тағайындалуымен басқарды. Жерді иемдену түрі ақсүйектерде інжу, мильк, сойырғал сияқты тархандық атақ үшін жер үлесі. Халық салықтар төледі; зекет, тағар, көшір, міндеткерліктер өтеу. 54
7.ДС. Қазақ этносы мен мемлекеттің пайда болуы. 1. Мемлекеттің пайда болуында элеуметтікэкономикалық алғышарттар; 2. ХҮІ-ХҮІІ ғғ. қазақ хандығының дамуы мен жагдайы. 1. Жэнібек пен Керей 1459-1460 ж. Әбілқайыхандығынан Моғол ханы Есенбұғаның иелігіне көшіп кетеді. Есенбұға бұларға Шу жэне Қозыбас бойындағы алқапты қоныстануға береді. Есенбұға Жэнібек пен Керейді өз иелігінің батыс шекарасын қорғаушы ретінде көреді. 1462 ж. Есенбүға қайтыс болды, ол Жэнібек пен Керейдің жағдайын Жетісуде нығайтты. Мухаммед Хайдар Дулатидің жазғанындай, Қазақ хандығының құрылу мерзімін - 1465-1466 жж. Бұл хандықты деректерде берілгеніндей өзбек-қазақтар деп атала бастады. Қазақ хандығының құрылуы Шығыс Дешті Қыпшақ, Жетісу жэне Түркістан жерлеріндегі олеуметтік экономикалық үрдістердің заңды нэтижесі болып саналады. Осы үрдістердің негізгі себептері: 1. ӘмІр Темірдің Алтын Орда қалаларын қиратуы Шығыс Дешті Қыпшақ көшпенді тайпалардың экономикалық қызығушылығы Сырдария бойындағы қалаларға ауысады. Ақ Орда хандары жэне эмір Темір тұсында олар қайтадан қалпына келіп жэне дамыған экономикалық жэне мэдени орталыққа айналды. 2. Әмір Темірдің діни саясаты Түркістан қаласын Шығыс Дешті Қыпшақ көшпенділері үшін рухани орталыққа айналдыруға жағдай жасады. 3. Әбілқайыр ханның өз мемлекетінің астанасын Шымға-Турдан Сығанаққа ауыстырып көшіру жэне 55
Шайбани ұлысының Оңтүстік Қазақстан жеріне көшіп келуі жер тапшылығын туғызды жэне Жэнібек пен Керей сұлтандар ұлыстары мен Әбілқайыр ханның ұлыс тайпалары арасындағы тартыстар. 4. Шайбандар мен Орыс хан әулетінің бұрыңғы Ақ Орда мемлекетінің билік үшін династиялық күресі. 5. Әбілқайыр ханның сэтсіз орталықтандыру саясаты, оған негіз тайпааралық қақтығысты өршіту болды. Мұндай саясат Әбіқайыр ханның билігіндегі көшпенді тайпалардың жалпылама наразылығын өршітіп, Жәнібек пен Керей сұлтандардың жақтастарының санын көбейтті. 6. Этникалық процесстердің жалпылама барысы. Шығыс Дешті Қыпшақ жалпылама көшпенді тайпаларының XV-XVI ғғ. аралығында үш халықтың бөлінуі мен бөлектенуІ: ноғайлар, өзбектер және қазақтар. Құрылған қазақ халқы өзінің жаңа саяси үйымын құрып өзінің қарсыластарына күрестің қаруы ретінде қолданады. 7. Бірінші қазақ ханы Керей, Жәнібек оның інісі одан кейін хан болды. Әбілқайыр хан қайтыс болғаннан кейін олар,оның эулетінің қарсыластарымен бірігіп, Қазақстан даласындағы билікке Шайбандармен күреске түседі. 1470-71 жж. қарай Әбілқайыр үрпақтары қиратылды, Оңтүстік және Орталық Қазақстан далалары Қазақ хандығына көшіп, құрамындағылардың саны көбейді. Осы уақыттан бастап Қазақ хандығы Өзбек хандығымен Сырдария бойындағы қалаларды өзіне қарату үшін ұзаққа созылған күрес басталады: Созақ, Сығанақ, Түркістан, Сайрам , Ташкент, Аркөк, Үзгент жэне т.б., қазақтар 56
үшін олардың экономикалық, саяси және әскеристратегиялық мэні зор болатын. 2. Керей мен Жәнібек қайтыс болғаннан кейін қазхандығы тағына Керейдің ұлы Бұрындық (1480-1511 жж.) отырды жэне 30 жыл билік етті. XVI ғ. қазақтар Мүхаммед Шайбанидан бірқатар жеңілістерге ұшырады. 1511 ж. күзде қазақтар арасында өзінің беделін жоғалтып, Бұрындық тақтан қуылған болатын. Хан болып беделді сұлтан Қасым (1511-1521 жж.) тағайындалды. Оның тұсында Қазақ хандығы XVI ғ. Iширегінде даму деңгейіне жетті. Хандықтың шекарасы оңтүстікте Сырдария өзенінің жағасына дейін жетті, оңтүстік-шығыста Жетісудың көп бөлігін қаратты, солтүстікте жэне солтүстік-шығыста ұлан-ғайыр далалы алқапты жэне Ұлытау тауларына дейін, Балқаш көлі мен Қарқаралы тау бөктерлерін, батыста Жайық өзеніне дейін жетті. 1521 ж. Қасым қайтқаннан кейін, оның ұлы Мамаш хан болып, шайқас алаңында мерт болады. 1523 ж. Тақыр (1523-1533 жж.) хан болып, ықпалды болмады, қатыгездікпен ерекшеленді, мемлекетте қиыншылықтар, қайыршылықтар және ішкі саясатта жеңілістер басталады.Тақыр маңғытгармен сәтсіз соғысады, 1523 ж. Моғолстанға қоныс тебеді, Саид Сұлтан ханмен одақ құрады, бірақ 1524 ж. олар бөлініп кетеді, ол өзінің жағына қырғыздардың бөлігін қаратып, олар Саид Сұлтанның қарамағында болғандар. Тақыр хан Моғолстанның батысына қоныс аударып, шайбандармен болтан соғыста қазақтардың негізгі иеліктерінің бөлігінен айырылады. Бұйдаш (1533-1534 жж.) хан болады, ол кезде басқа хандардың 57
есімдері қатар аталады, мысалы Ахмет хан, Төгім хан. 1537 ж. 37 сұлтанмен бірге Төгім хан Шағат деген жерде өзінің барлық руластарымен моғол ханымен шайқаста қаза табады. Осыған орай 1530 ж. аяғында Қазақ хандығы уақытша бірнеше иеліктерге бөлінді. 1550 ж. ноғайлардың қолдауымен қазақ ханы болып Қасымның ұлы Хақназар(1550-1580 жж.) тағайындалады. Ол Қазақ хандығыньщ тұтастығын қалпына келтіріп, өзбек ханы II Абдаллахпен бірігіп одақ құрады. Хакназар қаза тапқан соң, оның орнына Жэдік сұлтанның ұлы Шығай (1580-1582 жж,), сосын оның ұлы Тэуекел болады, 1598 жылға дейін билік еткен. 1594-95 жж. Тэуекел орыс мемлекетіне елшілік жібереді, Өзбек жэне Сібір хандығына қарсы олармен эскери одақ құрмақшы болады. 1598 ж. Тэуекел Өзбек хандығын жаулап алуы сәтсіз аяқталады, ауыр жараланады, бірақ, оған қарамастан, Қазақ хандығына Сырдария бойындағы қалаларды қосады. Онын інісі Есім (1598-1628 жж.) хан болады. Оның тұсында «Есім ханның ескі жолы» заңдар жиынтығы құрылады. Хандықтың астанасы Түркістанға көшіріледі. Есім ханнан кейін оның ұлы Жэңгір хан болып, 1652 ж. ойраттармен шайқаста ұрыс алаңында мерт болады. Жэңгір хандығы кезінде Цин империясының ығыстыруымен қазақ жерлерін ойраттар жаулап алу қаупі күшейеді. Жэңгірден соң Батыр хан билік етеді, бірақ ол туралы ешқандай мэліметтер сақталмаған. 8. ДС. Тәуке хан билігі түсындағы Қазақ хандығы. 1. Тэуке ханның ішкі жэне сыртқы саясаты; 58
2. «Жеті жарғы» қазақтардың дәстүрлі құқық нормалар жиынтығы; 3. Қазақ қоғамынын элеуметтік құрылымы. 1. Батыр ханнан кейін таққа Жэнгірдін ұлы Тэу(1680-1715/1718 жж.) отырды. Тәуке ерекше дипломатиялық жэне шешендік қасиеттері болған. Көптеген жылдарға созылған сұлтандардың орталыққа үмтылысын тежеп жэне қарама-қарсы жақтардын арасындағы шешуін таппаған сұрақтардын шешімін табуға жағдайлар жасаған. Ол ықпалды үш жүздің билеріне арқа сүйеғен: кіші жүзде Әйтеке би, орта жүзде Қазыбек би, ұлы жүзде Төле би. Тәуке билерге арқа сүйе отырып орталық билікті нығайтты.1710 ж. жалпы қазақ жасақтарын, сонымен қатар жоңғар жорықтары үшін Орта Азиядағы «Алты Алаш» түркі халықтарынын конфедерациясын қүрды. Тэуке хан жонғарларға қарсы эдіс тэжірибесін жүрғізді: «Қорғаныстың жақсы тэсілі шабуылдау». Қазақ жасақтары жыл сайын жонғар жайылымдарының шекарасын мазалады, жоңғарларға күш жинауға жэне Қазақ хандығына тонаушылық жорықтарды жасауға мүмкіндік бермеді.Тэуке хан Қазақ хандығының жағдайын нығайтуда орыс мемлекетімен саяси катынас жэне тұрақты сауда орнатуға ұмтылыс жасады. 1680- 90 жж. Тобыл қаласына, Мэскеуғе бірнеше елшіліктер жібереді, мақсаты орал казактарымен, башқүрттармен жэне орыс көпестерімен сауда қатынасын орнату. Бірақ Тэуке ханнын бұл жоспарына қарсы сұлтандар іске асыруын қиындатады. Қазақ хандығынын саяси құрылымындағы өзғерістер XVI-XVII ғғ. аралығында казақ қоғамында 59
құқықтық негізді ұйымдастыруға жэне қайта құрып қарастырудың қажеттілігіне экелді. Бұл жұмыс XVII ғ. бойы жүргізіліп, Тәуке хан тұсында «Жеті жарғы» атты заң дар жиынтығы қабылданады. Тэуке хан билік еткен жылдарды «Алтын ғасыр» және ол кезеңді «Қой үстінде бозторғай жұмыртқалаған заман» деп сипаттайды. Қазақ хандығының ішкі өміріндегі тиыштық пен бірлікті А.И.Левшин өз еңбегінде Тэукені «Қазақ ордасының Ликургі» деп атады. 2. Қазақтардың ауыз әдебиетінде көшпелі қазақтардың атақты кэдімгі ауызша құқық нормалар жиынтығын «Жеті жарғы» Тэуке ханға жатқызады. Бүл заңдар жиынтығы бізғе толығымен жеткен жоқ. Алғашқы болып заңдар жиынтығын 1804 жылы зерттеуші Г. Спасский жазып алған. 1832 ж. «Жеті жарғыны» А. Левшин жазып алады. «Жеті жарғыны» нақты құрастырған мерзімі белғісіз. Жинақты құрастырған мерзім ХҮІІ ғ. 70-ші жылдары деп есептелінеді. Оны қабылдаудағы мақсат: мемлекетті нығайту, Қазақ хандығындағы тайпалар арасындағы жэне әлеуметтік қарама қайшылықтарды реттеу және Жоңғар ағрессиясынан құтылу. «Жеті жарғының» қабылдануы, Жоңғар хандығында «Их Цааз» 1640 ж. қабылданған, 1670 ж. толықтырылған Қалдан Бошоқты қонтайшының жалпы мемлекеттік кодексне жауап ретінде болды. Жоңғарлар мен Аштархандармен болған күресте қазақтар көп жерлерінен айырылып, олардың жайлымдық жерлері тарылды, бұл қазақ қоғамында ішкі тартыстарға экелді. Дэстүрлі 60
мемлекеттік жэне қоғамдық өмірдеғі тэртшті ыдыратты. Заңдардың негізіне дэстүрлі қазақ қүқықтарының тэртіптері сақталған, Қасым мен Есім хандардың заңдар жиынтығының тэртіптері, мемлекеттеғі және қоғамдағы элеуметтік-саяси жэне экономикалық өзғерістер енғізілғен. «Жеті-Жарғыға» дэстүрлі қанды кектің орнына келтірген шығынға материалдық - құн төлеу. Жоғары айыппүл, сұлтандар мен қожалардың әлеуметтік жағдайын нығайтып, ата-аналар мен балалардың, ерлер мен эйелдердің қарым-қатынасын заңды реттеледі. Үрлыққа қарсы шаралар қолданылады, исламнан христиандыққа өтту үшін қатаң жаза қолданылған, сонымен қатар қазақ қоғамында исламдандыру толығымен нығайып және мемлекет соның күшімен нығайады. «Жеті жарғыда» сот өндірісі жэне сотты орындау процесстері, мемлекеттік құрылым негізінде хан жоғарғы билеуші ретінде заңдастырылады, салық салу, мемлекеттік істерді шешу тәртіптері, сайлаушылар құқықтарының субъектілерін анықтау және мемлекет пен қазақ қоғамының барлық жақтары толығымен қарастырыл ады. «Жеті жарғы заңдар жиынтығы Тэуке ханның биліғі кезінде толығымен колданыста болды. 3. XV-XVIII ғғ. қазақ қоғамы таптық, яғни таптарғбөлінғен. Таптар деп қоғамдық топтарды атаған, дэстүрлі не заңдарда бекітілғен белғілі құқықтары мен міндеткерліктеріне ие болған және мүрағерлік жолмен берілғен. Қоғамның таптық үйымында эрбір адамның өзінің таптық шығу теғіне тэуелді, оның кәсіппен 61
айналысу, қатынас жасау, нақты заңды тэртш бойынша, тіпті оның қандай киім кию жэне киіп жүру тэртіптері көрсетілген. Қазақ қоғамында мұндай таптар болған: ақсүйек, қарасүйек, тапқа кірмеген құлдар, ақсүйекке төре және қожалар енген, төре Шыңғысхан ұрпақтары, қожа ислам дінін таратушылар болып саналды, қазақ қоғамының негізін құраған қарасүйек еркін адамдар болды, өз бетімен шаруашылығын жүргізушілер. Қарасүйек құрамынан элеуметтік топтар билер, батырлар, шаруалар, қоңсылар, кірмелер шықты. Билер - ру ақсақалдары қазақ руларын басқарып және сот қызметін атқарды. Байлар қазақ байы көп малдың санымен және басқа мүліктерге иеленуші. Батыр - атақ оның батылдығына, қайсарлығына, табандылығына берген, эскери қолбасшылыққа тағайындаған. Шаруа қарапайым қауымдар, қазақ малшылары, өзінің шаруашылығын жүргізуші, еркін. Қоңсылар мен кірмелер кедейленген қазақтар байдың шаруашылығында мәжбүр батрақтар. Қоңсылар - батрақ руластары. Кірме-басқа жерден келгендер, олардың жағдайы қоңсылардан да ауыр болған. Қүлдардың ешқандай құқықтары болмаған халықтардың топтарын құраған. Қүлдыққа түскендер негізінде әскери құлдар. Әлеуметтік топқа жатпайтын төлеңгіттер сұлтандардың эскери жалшылары. Қазақ қоғамының төменгі тобы отбасылық-туыс топтары -патрономия, жақын туыстас ұйымдары, бірыңғай шаруашылықты жүргізуге байланысты. Патрономдар бір руға біріккен. Бірнеше ру әскерипотестарлы бірліктер бірігіп үлкен - ел не аймақ 62
(тайпа) құрады. Бүл құрылымдардағы байланыс генеологиялық негіздегі рулық категорияда көрініс тапты, бұл қоғамдық байланыс туыстық қатынастар арқылы жүргізіліп және этникалық топтың пайда болып қалыптасуына септігін тигізді. 9. ДС. Жоңғар шапқыншылығы. 1. Жоңғар хандығы (1628-1757 жж.); 2. Қазақ-жоңғар қатынастары; 3. Қазақ батырларының жоңғар агрессиясына тойтарыс берудегІ рөлі. 1. XV-XVI ғғ. Батыс Моңғолияда, Хангай тауынбөктерлерінің батысынан шығысында Қара Ертіске жэне Зайсан көліне дейін, батысында моңғол тілдес тайпалар көшіп жүрді, белгілі атаумен, ойраттар (моңғол атауымен), елүйіттер (қытайлықтардың атауымен), қалмақтар (мұсылман жэне ескі орыс деректері бойынша). Ойрат тайпалары Қазақстан территориясына жорықтарды XV ғ, бірінші жартысында бастаған. XVII ғ. 30-шы жж. ойрат тайпаларының жетекшілері қазақ хандары үшін қатер төндірмеген, бірақ кейбір жылдары кейбір ру-топтары Тәуекел ханның вассалдық тәуелділігінде болған. 1627-1628 жж. ойрат одағы ыдырады - хошоуттар Тибетке, торғауыттар Повольжіге. Қалғандары Оңтүстік жэне Батыс Сібір алқаптарында қоныстанып, ойрат тайпалары дүрбіттер мен хошоуттар жэне дүрбіттер шорыс княздерінің басшылығына біріге бастады және 1635 жылы Жоңғар хандығы (моңғолша «жоңғар» - сол қанаты (әскер)) батыр Қоңтайшы басшылығымен қүрылды. Соның кезінде Жоңғар 63
мемлекеті белгілі құрылымға ие болды. 1640 жылы сьезде жалпы мемлекеттік «Их Цааз» кодекс! қабылданды, елде орталық билікті нығайтты және жоңғарлар үшін ортақ - будда дінін орнатты. Қонтайшы титулын иеленген билеуші шексіз билікке ие болды. Тайпа және ұлыс басында үлкен жэне төмен тайшылар, аймақтар мен атоктарды жайсандар басқарды. Хан тұсында жэне тайшылар тұсында эскерлер, соғыс болған жағдайда жасақтар жиналған, оған барлық ер азаматтар шақырылады. Жоғарғы мемлекеттің және сонымен бірге ханның соттық органы зарғы болды, ол ханға жақын жайсандар мен ламаистік шіркеудің жоғарғы иерархиясынан құралған. Орталықтандыру өкіметінің деңгейі мен Жоңғар хандығында жалпылама мемлекеттіліктің дамуы көрші қазақтар мен қырғыздарға қарағанда жоғары болды, 2. Қазақтардың ойраттармен жайлымды иемдену үшін күресі, кейбір кездерде, аз уақытаралық келісімдерге, Батыр қоңтайшы кезінде толастамаған ауыр соғысқа ұласты, күштің арақатынасы қазақтардың пайдасына шешілмеді. Батыр қоңтайшы қазақтарға үш рет жорықтар жасаған. 1643 ж. қазақ ханы Жәңгір ханнан Орбұлақ шайқасында жонғарлар жеңіліс тапты. Батыр қайтыс болғаннан кейін тайшылар билік үшін жаңа өзара күрес бастайды, бұл Батыр қоңтайшының ұлы Сеңгі (1653-1670 жж.) билігі жылдарында тоқтамайды. Бұл жылдары қазақ және жоңғар феодалдары арасындағы қатынас тыныштықта болды. Бірақ Қалдан Бошоқты қоңтайшы кезінде (1670- 1697 жж.) ойрат тайшылары жаңадан Оңтүстік 64
Қазақстан, Орта Азияға және Шығыс Түркістанға жаулап алу жорықтарын бастайды. Қалдан Бошоқты қайтыс болғаннан кейін Жоңғар хандыгының басшылығына оның немере інісі Цеван Рабдан (1697-1727 жж.) болды. Оның билігі басталуымен қазақ-жоңғар қатынастары қайтадан шиеленіседі. Қазақ-жоңғар соғыстары бірінен соң бірі жалғасып жатты.Олардың ішіндегі ең ірілері 1711,1712,1714, 1717 жж. болды. 1710 ж. қазақтар Қараісүмда үш жүздің өкілдері қатысқан құрылтай өткізіледі, онда бүкіл қазақтардың жасақтары құрылады, бұл уақытша болса да жоңғар жорықтарының қауіптІлігін азайтты. 1723 ж, жоңғарлар Қазақ хандығына тонаушылық жорықтарын бастайды, бұл «¥лы нәубет жылдары» (1723-1727 жж.). деп аталуымен белгілі. Кіші бен Орта жүз солтүстікке және батысқа, орыс шекараларына қоныс тепті, ¥лы жүз жоңғарлар тэуелділігін мойындауға мэжбүр болды. Қазақ этносының 40% шайқастарда, аштықтан және суықтан қырылды, Орта Азияда жоңғар шапқыншылығы экономикалық дағдарыс жэне аштық тудырды. Жоңғарлардың ентелеп енуі қазақтарға үлкен қауіп төндіріп, Қазақстанның Ресейге жақындасуын тездетті, ал оның арты қазақ жүздерінің Ресей империясының қүрамына қосылуына экелді. 1727-1730 жж. қазақтар жоңғарларға (Бұланты өз. мен Аңырақай жерінде) біраз соққы беріп үлкен жеңілістерге үшыратты, жаулап алушылардан өз жерін азат етті. 1741-1742 жж. жоңғарлардың қазақ даласына тағы бір қауіпті жорығы болды. 1740-шы жж. Жоңғар хандығы 65
өзара қырқыс соғысын бастап, кейін ол 1758 ж. Цин империясының эскерімен қиратылды. 3. XVIII ғ. қазақ қоғамында үлкен саяси жэне элеуметтік ықпалды топ батырлар-әскери қолбасшылар болды. 1710 ж. жалпықазақ съезінің рөлін Н.Г. Аполлова бағалап жазады: «Бұл жоңғарлармен күрестегі оқиға болды, осы уақыттан батырлардың рөлі бұл күресте ең басты болып анықталады. Қарақұмдағы жиналыс жаппай халықтың көтерілуінің бір кезеңі болды, Тэуке эскерінің біршама уақыт жеңіске жетуіне экеледі». Жоңғар агрессиясына қарсы күресті үйымдастыру қажеттілігінде эуелі әскери, кейін, саяси аренада халық батырларының ұлы жетістіктері, нағыз қазақ жасақтарының қолбасшылары және жетекшілері болды. Қазақ жасақтары: Бөкенбай табын руы жетірудан, Бөгембай қанжығалы руынан, Бөгенбай шақшақ руынан, Есет, Қабанбай, Малайсары, Тайлақ, Жэнібек, Өтеген, Наурызбай, Қарасай жэне т.б., қазақ қоғамының қарапайым халық арасынан шыққандар. Ұлы нэубет жылдарындағы оқиғадан кейін, хандық билік жэне жүздер бытырады, батырлар өз руластарынан эскери жасақ, жоңғарларға қарсы эскери жорық ұйымдастырып, аяқ астынан қазақ халықтарынан халық жасағын қалыптастырды. Жоғарыда аталған батырлардың аттарымен байланысты қазақтардың әскери отрядтары ойрат эскерлеріне қарсы ең үлкен жеңістер, Бұланты өзенінде (1727 ж.) жэне атақты Аңырақай шайқасы (1729 ж.), қазақ халқының тарихында мэңгі қалатын болды. 66
І0.Д (\ XVIII г. Қазақ хандығы 1. Қазақстанның Ресейге қосылуы; 2. XV1I1 ғ. екінші жартысындағы тарихи жш дайлар; 3. Абылай ханның саясаты: нэтижесі мен маңызы. I. XVI ғ. аяғы мен XVIII ғ. басы аралығынҚазақ хандығы мен Ресей мемлекеті арасында біргііідеп территориялық және саяси түрғыда жақыіідаса бастады, қазақ-орыс қатынастары қалыигасты. Екі мемлекет те ортақ жауларына қарсы асксри одақ құруға ұмтылды. Қазақ хандығы Ресей қарамағындағы халықтардың жорығынан қорғау, сауда қатынастарын орнату. Ресей, сауда керуендерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету қызығушылығын ганытты, қазақ далалары арқылы Орта Азияға өтетін. Ресей алдында түрған мақсат мемлекеттің шыгыс іііекараларында түрақтылық пен қауіпсіздікті қшіыптастыру. Қиын жағдайда, Қазақ хандығының бы гыраңқылығы, жоңғар агрессиясының өршуі кезінде Кііііі жүздің ханы Әбілқайыр, жалпымемлекеттік, сомілмен қатар өзінің жеке мақсатын іске асыруда, ресей бодандығын қабылдауда шешуші қадам жасайды. 1730 ж., жалпықазақ жасақтарының таралуы жэне Әбілқайырды жалпы қазақтардың ханы етіп I агайындамағандықтан, өз елшіліктерін орыс иатшайымы Анна Иоанновнаға ресей бодандығын қабылдау туралы өтінішін жібереді. 19 ақпанда 1731 ж. патшайым Кіші жүздің Ресей қүрамына енуі туралы қүжатқа қол қойды. 1731 ж. қазанда Әбілқайыр Кіші жүз старшындарымен, 1732 ж. - Орта жүздің ханы Семеке старшындардың бір бөліғімен, Ресей 67
бодандығын қабылдады. 1738, 1740, 1742 жж. Кіші жүз бен Орта жүз қазақтары Ресейге адалдығы жөнінде бірнеше рет ант берді. Қазақ жүздерін басқару үшін өкімет Орынбор экспедициясын құрды. XVIII ғ. бойы қазақ жүздері мен Ресей арасында қарымқатынас протектораттық сипатта болды. Ықпалды күштері болмағандықтан, Орынбор экспедициясын басқаруда қазақтардың ішкі қайшылықтарын пайдалану арқылы жүргізуге ұмтылды. Қазақ жерлерін шектеу мақсатында Орал, Op, Есіл, Елек, Ертіс өзендердің бойында бекініс Жайық, Орынбор, Ой, Жаңаесіл, Ертіс, Колыван-Кузнецк шептері салынды. Басында бұл бекіністер, қазақ жайлауларын жоңғар жорықтарынан қорғау функциясын атқару болатын. Кейін, бұл Ресейдің Қазақстанға екпіндеп енуінің негізгі тірек пункттеріне айналды. Салынған отаршылдық бекіністер қазақ руларының шекара шептеріне көшіп-қону еркіндіктерін қысқартты. Мұндай жағымсыз жақтарына қарамастан, Қазақстанның Ресейге қосылуы тарихи, заңды процесс деп аталады. 2. XVIII ғ. екінші жартысына қарай Қазақ хандығы феодалдық бытыраңқылықта, жеке иелік бірлікті көрсетті, Салтанатты түрде Әбілмэмбет Орта және ¥лы жүздің ханы ретінде саналса да, батырлар мен билердің үлкен ықпалды топтары қолдаған, билік Абылай сұлтанның қолында болды. Елдің ішкі саяси жағдайы ауыр болды. Жоңғар хандығымен тайталастық жалғаса берді. Мемлекеттің әлсіреуіне қарамастан, Лама-Доржы қоңтайшы қазақ жеріне жаңа жорықтар бастайды. Жоңғарияның 68
құлдырауы Абылайға ол мемлекеттің ішкі істеріне араласуына себеп болды. Ол Жоңгариядағы тұрақты тартыстарды қолдады, ойрат хандары мен тайшыларының күшеюіне мүмкіндік бермей, сонымен қатар, қазақ көшпенділерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етті. Кіші жүздің оңтүстік аймақтары хиуа жэне қоқан феодалдарының жорықтарына ұшырап отырды. XVIII г. аяғында ¥лы жүздің біраз бөлігі Ташкент бектерінің билігіне болды. Жаулап алушылар жаппай малдарын айдап алып кетіп, адамдарды ұстап, қүлдыққа сатты. XVIII ғ. 50-60-шы жж. қазақ ауылдарына қалмақ жэне башқұрт феодалдарының шабуылдары күшейді. 1757 ж. жазда Қазақстан территориясына Цин армиясы шабулдады. Абылайдың жетекшілігімен қазақ жасақтары тылдан күтпеген соққы беріп, қытай әскерінің шапқыншылығын тоқтатты. 1757 ж. Абылай елшілігі Пекинде Қытаймен бейбіт келісімге отырады. Қытайлықтар қазақтарды өзінің вассалдары деп ссептеді. Қазақстанның экономикалық байланысы Ресеймен күшейді. Қазақ-орыс шекарасы бойымен сауда пунктері ашылады, үлкен бекіністерде жәрмеңкелер өткізіледі. Қазақтардың саудасы Хиуа, Бұхара және Ташкентпен жалағса береді. Осы кезден бастап Ресей Қазақстанның табиғи байлықтарын зерттеу жэне игеру жэне оның жерін иеленуді бастайды XVIII ғ. 70-80-шы жж. Риддер жэне Зырянов мыс жэне қорғасын кен орындары ашылды. Эльтон,Төменгі Басқүншақ жэне Илецк өзендерінде тұз өндіру кәсіпшілігі жүмыс істей 69
бастайды. Троицк, Гурьев, Семей, Петропавл, Омбы, Өскемен қалалары үлкен сауда жэне мэдени орталықтарына айналды. Жаңа орыс қоныстарының салынуы, жолдар, сауданыц дамуы жэне өндірістер қазақтар мен орыс халықтарының әлеуметтік-экономикалық жэне мэдени жақындасуына ықпал етті. . Орыс өкіметі қазақтарды егіншілікке үйретуге тырысады. Жер өңдеуші халықтардың ықпалымен Қазақстанға шекаралас аудандарда жэне қоныстанушы-шаруалар қазақтарға қыстауларында бидай, арпа, сүлы түқымдарын өсіруді үйретеді. 1764 ж. Абылай ханның өтініші бойынша, оған 10 орыс шаруаларын қазақтарды жер өңдеуді үйрету үшін жібереді. Орыс шаруаларының үлгісі бойынша солтүстік жэне солтүстік-батыс аймақтарының қазақтары шөп шабуға көшеді. 3. Цинь агрессиясының бэсеңдеуі жэне шығыстағы жерлерді қайтарып беру Абылай сұлтанның билігі нығайады. Оның беделі Орта жэне ¥лы жүздерде, Кіші жүз руларының бөлігінде күшейеді. 60-шы жылдардан кейін Абылай іс жүзінде өзі билік етті, адал берілген батырлар мен билерге арқа сүйеді. 1771 ж. Орта жүздің ханы Әбілмэмбет қайтыс болғаннан кейін оның орнына Абылайды (1771-1781 жж.) тағайындайды. Абылай ханның билігі кезеңінде қазақ даласында тыныштық орнаған. Абылай хан Қазақ хандығының бірлігін қалпына келтіріп, орталықтанған билік күшейеді. Абылай өзінің көптеген ұлдарын сұлтандар 70
ііс старшындар немесе эр руларға рубасы етіп тагайындаған. Абылай ханның сыртқы саясаты нақты тарихи жағдайларға негізделген. Қазақ хандығы екі күшті - Ресей жэне Қытай державаларының қызығушылығында болды. Абылай саясатының дарындылығы мемлекетаралық қатынасты дүрыс жүрғізе білуінде, Қазақ хандығы бұл державалардың ықпалының күшеюіне жол бермейді. Ссылай, Абылайға мемлекеттің дербестіғін сақтап қалуға, Қытайдан шығыс-қазақстандық жайлымдарды қайтарып алуға, Синьцзянда қазақтарға саудамен айналысу құқықтарын алып берді. 1740 ж. Ресей бодандығын мойындап, Абылай іэуелсіз дербес билеуші болды. Қазақтардың ресей герриториясына шабуылдамау жэне сауда керуендерін гонамау жэне ресей қалаларында сауда жүргізуге мүмкіндік алып, сібір казактарының, жайық, еділ қшіамақтарының шапқыншылығын тоқтатты. Абылайдың мемлекеттің дербестіғін сақтау үмтылысына қарамастан, Қазақ хандығының Ресеймен болашақта жақындайтынын түсінді. Абылай оңтүстіктеғі көрші хандықтармен баскыіішылық саясат жүргізді. Қырғыздарға қарсы жорықіар жасау арқылы, 1779 ж. олардың руларының біраз болііін бағындырды. Бүқар хандығынан қазақтарға Сайрам, Шымкент, Созақ жэне Ташкент қалаларын қайтарып алды.. Абылай ханның XVIII ғ. 70 жылдарындағы жүрғізғен сыртқы саясаты Қазақ мемлекетінің тұтастығын қалпына келтірді, элемдік аренада оның 71
жағдайы нығайды. 1781 ж. көктемде Абылай хан қайтыс болған соң патшайым II Екатерина Орта жүздің билеушісі етіп оның үлкен ұлы Уэлиді хан етіп тағайындайды, сұлтандар мен рубасшыларының арасындағы тартысты тоқтата алмады. Қазақ хандығы бірнеше жылдан соң тарады. 11. ДС. Ресейдің отарлау реформасы және казақтардың патша саясатына қарсы үлт-азаттық күресі. 1.1822, 1824 жж. патшаның реформасы. Хандық билікті жою; 2. XIX ғ. бірінші жартысындағы ұлт-азаттық көтеріліс; 3. Қазақстанның Ресейге қосылуының аяқталуы. 1. XIX ғ. басында Ресей өзінің отарлау саясатын күшейтіп, өзінің ықпалын Кавказда, Қазақстанда және Орта Азияда арттыруды мақсат етті. Азияға ішкерлеп ену үшін Ресей өзінің саяси ықпалын эуелі қазақ далаларында орнықтыру деп есептеді. Отаршылдық саясатты үдету, өсіп келе жатқан орыс буржуазиясының экономикалық қызығушылығы тудырды. XVIII ғ. соңында Ресей экімшілігі Қазақстанның дэстүрлі билігіне біртіндеп ену, саяси реформа бойынша жүргізе бастайды. Бұған «Игельстром реформасы» Кіші жүзде басқару жүйесін енгізу мақсаты, мысал ретінде болады. XIX ғ. 20-шы жылдарында Солтүстік жэне Батыс Қазақстанда жаңа басқару жүйесі, «Сібір қырғыздарының жарғысы» 72 І
(1822 ж.) жэне «Орынбор қырғыздарының жарғысы» (1824 ж.) енгізілді, 1822 және 1824 жж. Жарғы көздеген мақсаттарыҚазақстан территориясында хандық билікті жою, әкімшілі-территориялық, сот билік жүйесін өзгерту. Бұл реформаларды жүргізу салдары өмірде дәстүрлі саяси билікті ыдыратты, ресейлік басқару жүйесін енгізіп, Қазақстанды саяси және экономикалық отарлау үшін ыңғайлы болды. 2. 1836-1838 жж. Бөкей ордасында И. Тайманұлымен М. Өтемісұлы басшылығымен көтеріліс болды. Көтерілістің себептері: жер тапшылығы, салық қыспағы, Жэңгір хан мен оның туысқандарының қысымшылығы, патша экімшілігінің озбырлықтары. 1836-1838 жж. халықтың азаттық күресі отаршылдыққа қарсы бағытталған. Исатай мен Махамбет басқарған көтеріліс өзінің қозғаушы күші жағынан шаруалар көтерілісі болды, сол себепті оның тездеуі мен жеңіліс табуына әкелді. Қазақстандағы отаршылдық саясаттың жаңа түрі Орта жүзде үлт-азаттық қозғалыстың күшеюіне алып келді. Мұнда ұлт-азаттық көтерілісті басқарған Абылай ханның ұрпақтары Қасым мен оның ұлдары Саржан мен Кенесары. Қазақтардың жерлерін тартып алу саясатына қарсы бытыраңқылық наразылықтары басталды. ¥лт-азаттық қозғалыс біртіндеп ұйымшылдық сипат ала бастады. К. Қасымұлы бастаған көтерілістің ерекшеліғі, ол біртіндеп бүкіл Қазақстан территориясын, барлық жүздерді қамтып, көтерілісшілердің саны 20 -50 мың адамға жеткен, хандық құрылып, хандық билік қалпына келеді. 73
XIX ғ. қазақ халқының ең үлкен ұлт-азаттық қозғалысы, мақсаты отаршылдыққа және ұлттық езгіге қарсы бағытталған, Абылай кезіндегі қазақ жерлерінің тәуелсіздігін қалпына келтіру. 3. 1847 ж. К. Қасымұлы көтерілісінің жеңілісі оңтүстік Қазақстанның Ресей құрамына ену процессін тездетті және Орта Азияға жол ашылды. 10 қаңтар 1848 ж. ¥лы жүзде Ресей приставы құрылды. Сырдарияда бірнеше бекіністер салынғаннан кейін жэне қоқандықтарды Таушүбек (1851 ж.), Ақмешіт (1853 ж.) бекіністерінен ығыстырып, Батыс-Сібір генерал-губернаторы Г.Гасфорттың Сырдария мен Сібір әскери шебін қосу жөніндегі ұсынысы қабылданып, Қазақстанның оңтүстік территориясын патша әскерінің жаулап алуына әкелді. 1854 ж. көктемінде ¥лы жүздің приставы майор М. Перемышельский Верный бекінісін түрғызады.. 1858 ж. наурызда Әулие-ата ауданында қазақтардың Қоқан билігіне қарсы ең ірі көтеріліс басталады. Көтеріліс Шымкенттен Пішпекке дейінгі көп жерлерді алып жатты. 1860 ж. орыс эскерлері полковник Циммерманның қолбасшылығымен Кастек бекінісінен шығып Шу аңғары арқылы Әулие-атаға, Шымкентке, Ташкентке бет алды. 1864 ж, көктемде Ресейдің жаңа сэтті жорықтары басталады. Верныйдан полковник Черняевтың басшылығымен 4 маусымда Әулиеатаны талқандайды. Полковник Веревкиннің әскері, Ақмешіттен шығып, 12 маусымда 1864 ж. Түркістанды басып алады. 17 маусымда 1865 жылы штурммен және үшкүндік көшедегі тай-таластан кейін орыс әскерлері Ташкентті алды. Қазақстанның 74
оңтүстігін бақылаған Қоқан хандығы әскерімен эскери күштер жүргізілді. Осылай, Қазақстанның Ресейге қосылуы аяқталды. 12. ДС. XIX ғ. екінші жартысы мен Xғ.басындағы Қазақстанның әлеуметтікэкономикалық дамуы. 1 .Қазақстанның әлеуметтік - саяси, экономикалық жағдайы; 2. Патша үкіметінің Қазақстанға қоныс аудару саясаты; 3. Өндірістердің, сауданың, қалалардың дамуы 1. Қазақстанның Ресейге қосылуының аяқталуРесейдің өзіндегі реформамен сэйкес келді. Басыбайлықты жою, капиталистік қатынастардың дамуына бағытталған реформалар, Қазақстанды қамтыды. «Уақытша ережеге» сэйкес, бүкіл Қазақстан территориясы алты облыстарға бөлінді және үш генерал-губернаторлықтың құрамына енді: Түркістан, Орынбор, Батыс-Сібір. Облыстар уезге бөлінді. Билік жүйесі әскери сипатта болды, казактар әскеріне, түрақты эскери бөлімдерге арқа сүйеген. Барлық ірі экімшілік бірліктер - губерниялар, облыстар және уездер - ресейлік офицерлер мен чиновниктерге бағынды. Уездер болыстарға бөлінді жэне болыстық билеушілермен, әкімшілік ауылдар - аулдық старшындармен басқарылды. Барлық басқару шендері жоғарғы ресейлік басшылармен тағайындалған. Осылай, барлық дәстүрлі басқару жүйесі, шыңғыстықтармен басқарылған таратылып жіберілді, 75
Ресей заңдарына негізделген реформалар соттық жүйені қамтыды, ең төменгі сатыда билер мен қазылар соты сақталды. Әкімшілік құрылымның территориялық принцип! қазақтардың дэстүрлі жер иелену тэртібін бұзды. Реформалар жыл сайын эрбір киіз үйден ақшалай, малшылардан салық жинау енгізілді: Түркістан генерал-губернаторлығында - 2 сом 75 тиын, Орынбор жэне Батыс-Сібір - 3 сом. Жергілікті экімшіліктердің ұйғарымы бойынша эр түрлі міндеткерліктер өтеді: байланыс жолдарын, көпірлерді жөндеу сияқты т.б. Реформаның ең ауыр зардабы Ресей империясының мемлекеттік меншік жері деп жариялануы, қазақтардан енді оны тартып алуға алғышарттар жасалды. XIX ғ. 60-80-шы жылдары Қазақстанда әкімшілік реформаны іске асыруда, Ресей кең ауқымды отаршылдық саясатты жүргізуге мүмкіндік алды. 2. Ресейде басыбайлықты жою - басты аграрлық мэселені шешпеді, сондықтан патша өкіметі әлеуметтік мәселені Ресейде ушықтырмау мақсатында, Қазақстанды эрі қарай отарлау жэне қоныстандыру саясатын күшейтуді көздеді. Әскери-казактар отарлауы шаруалар отарлауымен ауыстырылды. Патша өкіметінің қоныстандыру саясаты XIX ғ., 60-шы жылдардың екінші жартысынан басталады, ал келесі онжылдықтарда бұл процесс белгілі бағытпен, нақты бағытталған, жаппай сипатта болады. 1868 ж. Жетісу облысының губернаторы шешімі бойынша «Жетісуге шаруаларды қоныстандыру туралы Уақытша тэртіп» құрастырылған. Осы тәртіп бойынша эр ер адамға 30 десятин жер беру, салықтар 76
мен міндеткерліктерден, рекруттан боштылып, 15 жыл мерзімге, 100 сомга дейін ссуды алу, шаруашылықпен айналысу қарастырылған, Мұндай кеңшіліктер Қазақстанға қоныстандыру процессін тездетеді. Ресей мен Украинадан келген қоныстанушылардың саны өте көп болды. 1890-шы жж. патша әкімшілігі шаруалардың қоныс аударуын переселен комитетінің рұқсат етуімен жүргізе бастайды. Нақты қоныс аудару аудандары Жетісу, Ақмола, Семей облыстары болып анықталды. Қоныстандыру саясатында басты рөл атқарған 1892 ж, қүрылған Сібір темір жол Комитет!. Трансс!б!р тем!р жолы шаруалардың қоныс аудару процесс!н күшейт!п, тездетт!. 1895-1905 жж. аралығында Қазақстанның оңтүстік облыстарына 294 296 адам қоныстанды, ал 1906-1910 жж. - 770 мыңнан аса адам қоныс тепт!. 1917 ж. қарай Қазақстанға 1,5 млн. адам қоныстанған. Құнарлы жерлерд!ң көп бөл!г!н!ң тартып алынуы, қазақ халқын шаруашылығын жүргізу үш!н қолайсыз, далалық алқаптарга ығыстырды Олармен б!рге Қазақстанға ұйғырлар мен дұнғандар қоныстандырылды. 1881 ж. Петербор шартына қол қойылды, онда ұйғырлар мен дұнғандарға қытай не орыс бодандығын алу мүмк!нд!ктер! қарастырылған. Ұйғырлар мен дүнғандар Қытайға қарсы б!рнеше рет көтер!л!ске шыққан, көптеген бөл!г! Ресей империясы аймағына қоныстануды шешед!. 1881-1883 жж.ұйғырлар мен дұнғандар Жетісу мен Солтүстік Қырғызстанға қоныс аударады. Барлығы 45 мың ұйғырлар мен 5 мың дұнғандар қоныс тепт!. 77
Қоныстандыру саясатының нэтижесінде 1897 ж. халық санағы бойынша жалпы өлкеде қазақтардың үлесі 67,7 % кеміген. 3. XIX ғ. екінші жартысынан Қазақстанға ресей капиталы ене бастады, оның негізгі саласы пайдалы қазбаларды қазып және оны игеру. Ресей капиталы үшін өте қолайлы жағдайлар болды; бай қойнаулар, арзан жерлер, олар арендаға не жергілікті халықтан арзанға сатып алынған, тегін шикізат, жетіп артылатын арзан жұмыс күші. Мысалы, Жезқазған мыс қойнауы 400 сомға сатып алынған, Саран көмір қойнауы - 114 сомға. Нэтижесінде түсті, қара металл, көмір және басқа шикізаттар ресей және шетел капиталистерінің қолында болды. XIX ғ аяғында Қазақстанда өндірістер ауылшаруашылық шикізатын өндіру бойынша шеберханалық, мануфактуралық және фабрикалық түрде жұмыс істеді. Олар мал соятын, тері илейтін, май қайнататын, сабын қайнататын заводтар, май шайқайтын, ұн дирмендері Ақмолада, Семейде, Петропавлда, Оралда, Орынборда болды. Қарастырылған кезеңде көлік, пошта байланыс жүйесі дамыды. 80-шы ж. бастап Ертіс, Балқаш, Іле өзендері бойымен тұрақты су жолын ашпақшы болды, сонымен қатар Орынбор-Ташкент жэне басқа темір жолдар салынды. Дамып келе жатқан көлік саласы Қазақстанды Ресейдің орталығымен, Сібірмен, Алтаймен, Орта Азиямен байланыстырған, өлкеден арзан шикізаттарды тасымалдауға жэне өндіріс өнімдерін экелуге мүмкіндік болды. 78
Капиталистік қатынастар сауданың дамуына ықпал жасады. Сауданың негізі мал болды. XIX ғ. екінші жартысында Қазақстанда жәрмеңкелік сауда кең тарады. Ірі жэрмеңкелер Ақмола облысында: Тайыншакөл, Қоянды; Семей облысында - Шар; Қарқара - Жетісуде. Бұл ірі жэрмеңкелер болатын, айналымы 1 млн. сомнан жоғары. Көбіне сауда пайдасыз, жарты пұт шай не бір пұт қантқа, мысалы: самауырын үшін-20-25 қой. Қазақстан Орта Азиямен, Моңғолиямен, Қытаймен өте маңызды сауда жүргізген. Қазақстанда Ресейдің банктері жылдам ашылып тез жүмыс істейді. Мемлекеттік банк Ресейдің Оралда, Петропавлде, Семейде, Омбыда, Верныйда және т.б. қалаларда өз бөлімшелерін ашқан. Бұл қалалар өлкенің өмірінде басты рөл атқарған. Олар әкімшілік, сауда, өндіріс орталықтары болған. 1897 жылғы санақ бойынша ең ірі қалалар болған: Оралда - 36 446 адам, Верныйда - 22 744, Семейде - 20 216, Петропавлда - 19 688 жэне т.б. Қалаларда дворяндар, офицерлер, кэсіпкерлер, көпестер, саудагерлер, казак басшылары, зиялы қауымдар, қызметкерлер, шаруалар, жүмысшылар өмір сүрген. 13. ДС. Қазақстан бірінші дүниежүзілік согыс жылдарында. 1916 ж. үлт-азаттық қозгалыс 1. 1905-07 жж. революция Ресей жэне Қазақстан; 2. Қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметі «Қазақ» газеті, «Айқап» журналы; 3. Қазақстандағы 1916 жылғы көтеріліс. 1. Петербургтегі 1905 ж. 9 қаңтарда өткен «қанджексенбі» оқиғасы Ресей империясында 79
революцияның басталуына негізгі себеп болды. 1905 ж. ақпанда Түркістанда, Перовскіде және басқа да өлкенің бірқатар елді мекендерінде- көтерілісшілерді жазалауға қарсылық белгісі ретінде еңбекшілер өз наразылығын білдірді. 1905 ж.жазда революциялық оқиғалар барысында қазақ халқының ұлт зиялылары қызығушылықтарын көрсетті. Қазақстан жұмысшылары қазанда өткен Бүкілресейлік стачканы қолдап, Успен кенішінде, Оралда, Қостанайда, Перовскіде, Верныйда көтерілісшілер комитетін құрды. Қазақ жэне орыс жұмысшыларының ең ірі көтерілісі Успен кенішінде болды. Көтеріліске жетекшілік еткен «Қырғыз-орыс Одағы капиталға қарсы». Революцилық көтеріліске жұмысшылар, шаруалар, солдаттар қосылды. 6-7 қарашада БатысСібір полкінің солдаттары халыққа қарсы іс эрекеттерімен күресіп, оны 21 қарашада-Жаркент гарнизонының солдаттары қолдады. Революциялық оқиғалар Ресейде екі жарым жылға созылды. 1905 жылғы 17 қазандағы манифест Ресейде Мемлекеттік Думаны орнатты. Қазақстаннан 13 депутат сайланды, оның 5-уі қазақ. Қазақ халқының 1905-1907 жж. революциялық қозғалысқа қатысуы үлкен саяси мектеп болды, үлттық жэне әлеуметтік азаттық күресте тэжірбие жинақтады. 2. XX ғ. басы халық бұқарасының ұлттық санасезімнің өрлеуімен сипатталады. Ұлттық қозғалыс қазақ қоғамында біркелкі болмады, оның эр түрлі топтары болды, орталығы ұлттық интеллигенция болды. 80
Қазақстан тарихында сол кезеңде басты орын алған белгілі саясаткер, ғалым, публицист Ә. Бөкейханов (1866-1937 жж.). 1905 ж. 11-18 қазанда Москвада учредительный съезд өткізіледі, онда Конституциялықдемократиялық партия қүрылды. Съезге Омбыдан делегат болып Ә. Бөкейханов қатысқан. 1905 ж. желтоқсанда Ә. Бөкейхановтың басшылығымен Қазақстанның бес облысының өкілдері Оралда съезд өтеді, онда қазақтардың ұлттық кадет партиясының филиалын құру туралы шешім қабылдайды. Бірақ бұл эрекет сәтсіз болды. Ә. Бөкейханов кадет партиясының құрамынан шығып, ұлттықдемократиялық партия құрудың жоспарын жасайды. Партияны қүруда және қоғамдық-саяси өмірде ол баспаға үлкен мэн береді, Жалпыұлттық газетті ұйымдастырады, бүл жалпыұлттың байланысы болады, халықтың қайта өрлеуіне, өз рөлін айқындайды. Газеттің шығатын орны Орынбор қаласы таңдалады. «Қазақ» газеті (1913-1918 жж.) редакциясының жүмысына қазақ интеллигенциясы тартылады. Бүлақын, прозашыл М. Дулатов, А. Байтұрсынов, М. Жүмабаев жэне т.б. «Айқап» журналы (1911-1915 жж.) эр түрлі. саяси-ой пікірлерді жэне ұлттық интеллигенция арасындагы ағымдарды білдіруші болды. Бүл басылым, жалпыхалықтық ойды, отаршылдық жағдайдағы қазақ халқының өмірін білдірді. 3. 1 тамызда 1914 жылы Ресей бірінші дүниежүзілік соғысқа кіреді. Соғысқа көп мөлшерде мал, азық-түлік, көлік, астық, ақша қажет болды. Салықтар 81
көбейгендіктен, көптеген аймақтарда қазақ халықтарының қарсылығын тудырды.. 1916 жылғы 25 маусымдағы жаппай көтерілістің себебі ер адамдарды тыл жұмыстары мен эскер үшін қорғаныс құрлыстарын салу жұмыстарына шақырған Жарлық. Халыққа патша жарлығы жеткеннен кейін, қозғалыс басталады. Қозғалыс стихиялы түрде басталып, болыстық әкімшілікке, ауыл старшындарымен күресіп, іс қағаздарды, жұмылдырылған тізімдерді жойды. Біртіндеп қозғалыс жаппай ұйымдасқан сипат алды, екі орталығы: Торғай мен Жетісуде қалыптасты. Лидерлер радикальды бағытталған көтеріліс жетекшілері: Торғай облысында-Ә.Жанғелдин, А.Иманов; ЖетісудеТ.Бокин, Б.Әшекеев және т.б. Ә.Бөкейханов басқарған қазақ либералды-демократиялық интеллиғенция басқа жолды таңдады. Олар тұрғындарды мобилизацияға дайындалуға шақырды жэне соғыс жеңіспен аяқталған жағдайда ұлттық автономия жасаудың сәті түседі деп үміттендірді. Көтеріліс барлық аумақты қамтыды. Жетісу ошағын казак жэне патша эскерлері 1916 жылы қазанда басты. 1917 жылы көтеріліс жаппай табанды төңкеріске айналды. 1916 жылғы көтеріліс қазақ халқының ұлт-азаттық күресінің азаттық қозғалысының құрамды бөліғі болды.1916 жылғы ұлтазаттық көтеріліс империализмғе жэне отаршылдыққа қарсы сипат алды. 82
14. ДС. Қазақстан азаіиат соғысы жылдарында. 1. Қазақстан ақпаннан қазанға дейінғі; 2. Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы және Алашорданың құрылуы; 3. Қазақстан азамат соғысы жылдарында (1918- 1920 жж.) 1. 1917 жылдың 27 ақпанда Ресейде буржуазиялық-демократиялық төңкеріс болып, патша өкіметі құлатылды, Қазақстанда төңкерісті қолдап митинғтер мен жиналыстар өтті. Ресейде сияқты Қазақстанда қос өкімет пайда болды. 1917 жылдың наурызында Қазақстанда Уақытша үкіметтің жерғілікті орғандары құрылып, екінші нақты өкімет халық өкіметінің орғандары ретінде Кеңестер болды. Уақытша өкімет өлкедеғі ахуалды реттеу болатын. Неғізғі жер мәселесі, үлттық-аймақтық құрылымға қатысты сұрақтар шешілмей, патша үкіметі кезіндеғі саясат жалғаса берді. Уақытша үкімет дүниежүзілік соғысқа қатысуын жалғастыруы, төңкерістің тереңдеп жалғасуына алғышарт болды. Нэтижесінде қазақ қоғамының саяси поляризациясы болды. 1917 жылдың көктем мен жазында Қазақстанда эр түрлі жұмысшылар, мұсылмандар, жастардан қүралған революциялыдемократиялық үйымдар мен саяси партиялар пайда болды. 1917 жылы 21-28 маусымында Орынборда І-ші Бүкілқазақ съезі өтті. Бұл съезде қазақ ұлттық «Алаш» партиясын құру шешілді. «Алаш» бағдарламасы 1917 жылы 21 қарашада «Қазақ» ғазетінде жарияланған. 1917 жылы күзде Қазақстанда «Үш Жүз» саяси партиясы пайда болды. Партияның Орталық Комитет 83
төрағасы Мұқан Айтпенов, кейін Көлбай Тоғысов болған. Баспа органы «Үш Жүз» газеті болды. «Үш Жүз» патриясы ұсақ буржуазиялық демократтардың саяси біріктірілуі болды. «Үш Жүздің» Қазақстандағы саяси күш поляризациясы біртіндеп большевиктерге жэне «Алаш» партиясына қарсы тұра бастады. 2. 1917 жылы 24 қазанда Петроградта қарулы көтеріліс басталды. Уақытша үкімет түтқындалды. 1917 жылдың 25 қазанда Кеңестердің ІІ-ші Бүкілресейлік съезі, Уақытша үкіметті таратып, өкімет Кеңестер қолына өтуін жариялады. Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнау процесс! бір қалыпты жэне тең емес өтті. Ол бірқатар ерекшеліктерімен өлкенің әлеуметтікэкономикалық дамуы мен саяси күштердІң орын алуынан түрды. Өлкенің бірқатар аудандарында Кеңес өкіметінің орнауы созылып, қарулы сипат алып, кейбір аудандарда бейбіт жолмен өтті. Уақытша үкіметтің құлауынан кейін 1917 жылы 5- 13 желтоқсанда ІІ-ші Бүкілқазақ съезінде Алаш партия жетекшілері ұлттық автономия мен меншікті «Алашорда» үкіметін құру идеясы ұсынылды. Алашорданың орналасу жері Семей деп анықтады. Үкімет басшысының қызметіне-Бүкілқазақ халық кеңесінің төрағасы-Ә.Бөкейханов сайланды. 3. Кеңес өкіметінің орнауы құлатылған саяси күштердің қарулы қарсылығына әкеліп, одан азамат соғысына айналуына себеп болды. 1917 жылы қарашаның соңында Орынбор казак эскерінің атаманы Д)пгов Орынборда Кеңес өкіметін құлатты. Үқсас оқиғалар Верный мен Оралда болды. 84
1918 жылдың жазында азамат соғысы, Ресейдің орталығынан Таяу шығыс арқылы отанына бағытталған, чехословакиялық корпустың (50 мың жауынгер жэне офицерлер) жауынгер күштерін пайдаланып, империалистік мемлекеттердің активизациясына байланысты кең масштаб алды. Чехословакиялық корпустың күштерін пайдалана отырып, контрреволюциялық күштер Орал, Сібір және Қазақстан қалаларының қатарын тұтқындай алды. Ақ гвардияшылардың басып алуы Жетісуға да төніп тұрды. Жетісу тұрғындарының партизандық күрестері азамат соғысы тарихында «Черкаск қорғанысы» атаумен орын алды. Ресейде нығайған большевиктер 1919 жылы Қазақстан аумағын ак гвардияшылардан азат етуін бастады. 1919 жылдың соңында Қазақстан аумағын ақ гвардияшылардан босатылды, 1920 жылдың наурызында Қазакстандағы азамат соғысының соңғы майданы - Солтүстік Жетісу жойылды. Ақ гвардияшылардан Қазақстан аумағын босату шаралары Кеңес өкіметін қалпына келтіру процесіме қатар жүрді. 1919 жылы 10 шілдеде СНК РСФСР-дың декреттімен Қазақ өлкесін басқару үшін революциялық комитет (Казревком) ұйымдастырылды. Оның бірінші құрамына: С.Пестковский (төрага), С.Мендешев, А.Жангелдин, А.Байтүрсынов жэне тағы басқалар кірді. Казревком казақтарда Кеңес автономиясының жариялануы бойынша үлкен жүмыстар өткізді. 1920 жылы 17 тамызда РСФСР СНК-сі Қазақ республикасы туралы декреттің жобасын қарап, мақұлдады. 1920 жылы 26 тамызда БОАК мен РСФСР ХКК «РСФСР 85
құрамында астанасы Орынбор болған, Қырғыз (Қазақ) Кеңес Автономды Социалистік республикасы» туралы декретін қабылдады. 15. ДС. XX ғасырдың 20-30-шы жылдарындагы Қазақстан. 1. Қазақстандағы Жаңа экономикалық саясат; 2. Қазақстандағы индустрияландыру; 3. Қазақстандағы ұжымдастыру. 1. 1921 жылы 8-16 наурызда РК(б)П басқарған X съезі өтті. Онда (ЖЭС ) жаңа экономикалық саясатқа өту туралы шешім қабылданған. Азық-түлік салғырты салықпен алмастырылып, еңбек міндеттілігі жойылды, сауда еркіндігіне рұқсат етілді, жерді жалға алу, жалдамалы еңбекті қолдану, кооперацияның дамытуы көтермеленді, шаруашылық есеп қолданыла бастады. Бұл экономикадағы либерализация экономикалық қирау мен «эскери коммунизм» саясаттының зардаптарына алып келді. Жаңа экономикалық саясат өз нәтижелерін 20-шы жылдың ортасында берді. 1925 жылы халық шаруашылығы қалпына келтірген. Өнеркэсіптік өнім өндірісінің ортақ деңгейі соғысқа дейінгі деңгейдің шамамен 2/3 құрап, 60%-дан астам кәсіпорын енгізіліп, көлік қалпына келтірген. Егін себетін жер 3 млн. га жақындап, астықтың жалпы түсімін соғысқа дейінгі деңгейіне келтіріп, мақтаның жалпы түсімі соғысқа дейінгі деңгейден шықты. 1922 жылмен салыстырғанда мал басы еселеніп, 26 миллионға шықты. Республикада Ойыл, Тасмир, Қоянды тағы басқа жәрмеңкелер 86
қалпына келтіріліп, сауданың ортақ көлемі 20-23 миллион соммен 128-і жұмыс істеген. 2. Бірақ экономиканы ырықтандыру ұзақ уақытсозылмады. 1925 жылы желтоқсанда БК(б)П XIV съезі өтті, аграрлы елден, өнеркэсібі дамыған елге барынша тез айналуы шарт еді. Одақтың орталық органдары индустрияландыруда Қазақстан өнеркәсібін шикізат шығаруға бағытталгандығы анықталды. Бірақ осындай ұстанымға С.Сэдуақасов, Ж.Мыңбаев жэне тағы басқалар қарсыласқан болатын. Оның ең бай жер қойнауларын, өндіруші салаларын тау-кен, көмір жэне мұнай өнеркэсібін дамытуға үлкен мән берілді. 20 ж. соңы мен 30 ж. басы Қазақстанның барлық территориясын табиғи байлықтарын зерттеу экспедицияларымен қамтылды. 1928-29 жж. республикада 50, ал 1931 ж. 140-тан аса геолоғиялық зерттеу жүмыстары істеді, Бұл стратегияның жеделдетуіне ірі индустриализация обьектісі Түркістан-Сібір темір жолының құрылысы ықпал етті. Жылдамдатылған индустриализация өзінің нэтижесін берді. Қалалар, транспорт, өнеркэсіп инфраструктура дамыды. Жалпы Қазақстан экономикасында өнеркэсіп басым сала болды, 1939 ж. оның үлесі 58,9% құрады. Қоғамда жүмысшылар жэне инженер-техникалық кадрлар отряды қүрылды. 3. Республикада ЖЭС-тің ашаруашылығының дамуына жаңа импульс беруіне қарамастан, ауыл шаруашылығын түбеғейлі өзгерістер күтіп түрды. 1927 ж. желтоқсанда ВКП(б)-ның баршаға эйғілі ұжымдастыру ХҮ съезі өтті. Оның шешімі бойынша қысқа мерзімде 1932 ж. көктемінде елдің 87
ауыл шаруашылығы ұсақ жеке меншіктен ірі ұжымдық шаруашылыққа айналуы тиіс болды. Ұжымдастыру күштеу эдістерімен жүргізілді. 1928 ж. 27 тамызында Орталық Атқару Комитет! мен Республика Халық Комиссарлары Кеңесінің мэжілісінде тэркілеу жөніндегі Заң жобасы қабылданып, жарлық қаулы түріндегі құжатқа айналды. ¥жымдастыру кезеңінде республикада 372 көтеріліс болған, оларға 80 мыңнан астам адам қатысқан. Қазақстанда ұжымдастырудың ерекшелігі қазақтарды зорлықпен отырықшылыққа көшіру болды. 1930 ж. отырықшылыққа 87 136, 1933 ж. 242 208 шаруашылық аударылды. Отырықшыландыру жэне ұжымдастыру механизм! ұжымдастыру бастаушыларымен ықшамдалып түс!нд!р!лд!: жүздеген шаруашылық топтастырылып, кей!н ауыл типтес тұрақты кенттер ұйымдастырылды. Осыған орай үлкен колхоздар құрылды, оған радиусы 200 жэне 1 шақырымдай жүздеген шаруашылықтар қосылды. Қара мал жайылған колхоз фермаларының учаскелер! үлкен арқандармен қоршалған. Шектелген кең!ст!кте қара малдар қырыла бастады. Үжымдастыру кезең!нде Қазақстанда 40,5 млн. қара мал болса, 1933 ж. 1 қаңтарында 4,5 млн. ғана қара мал қалған. Қазақстанның жылдамдатылған ұжымдастыруына келес! сандар айғақ болады: 1928 ж. Қазақстанда шаруашылықтың 2% үжымдастырылса, 1930 ж. 1 сэу!р!нде ол 50,5%, ал 1931 жылдың қазанында 65% дей!н жеткен. 88 II
I I қатаң жүрд! Ұжымдастырудың ақыр соңы республика халқының аштықтан жаппай өл!м!не экеп соқтырды. 1930-32 жж. аштықтан 6,2 млн. адамнан 2,1 млн. қаза тапты. Аштық пен репрессиядан өздерін құтқару үш!н Қазақстаннан тыс жерге 1 млн. адам көш!п кетт!, солардың 616 мыңы біржола оралмаған. 16. ДС. Қазақстан КСРО-да тоталитаризмның күшейген кезінде 1. Тоталитарлық режимнің құрылуы; 2. Қазақстандағы мәдени өзгерістер; 1. Кеңес үк!мет!н!ң өзгеру! мен рефортоталитарлық режимнің құрылуымен бірге 1925 ж. билікке Казкрайком партиясына Ф.ГолощекиннІң келуімен республикада идеологиялық жағдай аса шиеленісе түст!, өлкенің саясиэкономикалық және элеуметтік өм!р!мен танысқан ол мынандай шешімге келд! ¥лы Қазан социалистік революция Қазақстанға жэне оның өм!р!не еш эсер етпед! сондықтан мұнда «К!ш! Қазан революциясын» өтк!зу керек. Ф.Голощекин «К!ш! Қазанды» ауылдарды кеңестендіруден бастайды, кадрларды тазалау барысы репрессияға экеп соқтырды. Бұл саясатты И.Сталин қолдады. Репрессияға ұшыраған ең б!р!нш! элеуметтік категориялар байлар, кулактар, д!н басшылары жэне ұлт интеллигенциялары. Репрессиялаудың нег!зг! себеб! оларды халық жауына жатқызатын контрреволюциялық эрекет! болды. Осымен қатар Қазақстанда республиканың мемлекеттік қайраткерлеріне (С.Сәдуақасов, С.Ходжанов, Т.Төреқұлов, Т.Рысқұлов жэне т.б.) 89
қатысты репрессиялар басталды. Оларды ұлтшылдар деп айыптады, репрессияның басты себебі, КСРО басшыларының ұсынған республиканың даму жолдары мен басқару эдістеріне көрсеткен қарсылықтары, өздерінің келіспеушіліктерін білдіруі. 30-жж. ортасында репрессия толқыны барлық елді қамтиды. Репрессия бұқаралық сипатта қабылданды. Қазақстанда жеті лагерь құрылды, ішіндегі ең ірісі Карлаг; «отан сатқындары» эйелдеріне арналған «Алжир»-Ақмола лагері құрылды. 1937 ж. күзде Қазақстанға Қиыр Шығыстан 100 мыңға жуық «жапондық шпионажда» ұлттық белгілеріне қарай заңсыз айыпталған кэрістер күшпен көшірілді. Сонымен бірге 1937 ж. күзде Қазақстанда КСРО кавказ шекарасының бойындағы «шекаралық белдікті тазалау» салдарынан жер аударған курдтар, түріктер, әзірбайжандар, ирандар болды. 2. Мэдениет саласында, басқа халық шаруашылық комплекс салаларында сияқты күрделі қарама-қайшылық процестер болды. Мэдениетті дамыту және құрту процестері біруақытта жүрді. Бір жағынан жогары қарқынмен сауатсыздықты жою жүргізілді, мектептер ашылды, орта кэсіптік оқу орындары мен ЖОО-лар салынды. Сонымен ¥ОС қарсаңында Қазақстанда 40 мыңға жуық адам 20 Жоғары оқу дорындары мен 118 орта кэсіптік оқу орындарында оқыды. Республикада театрлар, кітапханалар, киностудия жэне көптеген мэдениет ошақтары ашылды. Сонымен қатар кеңестік қазақ эдебиеті, ғылым, өнер негіздері қаланды. 90
Басқа жағынан террор ешкімді де жэне ештеңені де аямады. Халықтың ғасырлық жинақтаған салтдэстүрін, ұлттық интеллигенцияны моральдык жағынан жою жүрді. Өлкедегі элеуметтікэкономикалық өзгерістер, Қазақстанға одақтар республикасы мәртебесін беруі, халықтық ғылым және білім, мэдениет саласындағы жетістіктері, қатаң тоталитарлық режимнің идеологиясында өтті. Мүның бэрі Қазақстанның КСРО құрамында одан эрі дамуын анықтады. 17. ДС. Қазақстан екінші дүниежүзілік сжылдарында. 1. Қазақстандағы мобилизация жэне ¥ОС жылдарындағы қазақстандықтардың ерлігі. 2. Саясатты эскери қалыпқа қайта қүру. 1. 1941 ж. 22 маусымда ¥ОС бастаСоғыстың алғашқы күндерінен Қазақстан территориясында эскери бөлімдер мен бөлімшелер қалыптаса бастады. Барлығы 12 атқыштар, 4 атты эскерлер дивизиясы, 7 атқыштар бригадасы жэне эртүрлі басқа да эскери бөлімшелер қалыптасты. Соғыс жылдарында 1 196 164 қазақстандық эскер қатарына шақырылды. Өндірістік жұмысқа 670 мың адам шақырылды. Әскери іске оқыту жалпыға міндетті болды. Республикада 2 млн. адам эскери дайындықтан өтті. Тылда командалық кадрларды дайындау жоғары қарқынмен жүрді: соғыс жылдары көшірілген 27 эскери оқу орындары 16 мың офицер дайындады. 45 мыңнан аса жас Қазақстандықтар эскери училищелерге жіберілді. Сонымен Қазақстан халықтың өз отанын 91
қорғауға жоғары мобилизацияланған дайындығын қамтамасыз етті. Соғыстың басынан қазақстандықтар майданда да шынайы отансүйгіштіктігін көрсетті. Алғашқылардың бірі болып жау соққысын атақты Брест қамалының қорғаушылары қазақстандықтар В.Фурсов жэне К.Турдиев қабылдады. Алматыда құралған, 316-шы атқыштар дивизиясының қазақстандық-жауынгерлері Мәскеу үшін шайқаста қайталанбас ерлікті көрсетті. Украина, Балтық жағалауында, Молдавия, Белоруссияның азаттығы үшін ұрыстарда, мыңдаған қазақстандық өзінің бастарын қаттап салып, Курск доғасындағы шайқаста даңқпен танылды. Мыңдаған казақстандық партизан қозғалысында және карсылықтарда белсенді қатысқан. ¥лы Отан соғысында ерліктері үшін 500 жуық қазақстандык кеңес одағының батыр атағын алды. 110 қазақстандық үш мэрте даңқ орденімен марапатталған. 410 мьщға жуық қазақстандық соғыстан қайтпады. 2. Соғыстың алғашқы кезеңі ауыр болды. 1941 ж. аяғында КСРО аумақтың маңызды стратегиялык өнімдер мен өндіріс болған Украинадан, Беларуссиядан, Ресейдің еуропалық бөлігінен Мэскеуге дейінгі шекараларынан айырылды. Осы шарттарда Қазақстанның рөлі өсті. Сотые индустриялық өнімнің шығарылуын талап етті. Әскекри-шаруашылық жоспарға сәйкес республика экономикасы эскериге ауысты. Индустриялык кэсіпорындардың қоныс аударуы екі сатыда жүзеге асырылған: 1941 ж. соңымен - 1942 ж. басында жэне 1942 ж. күзінде. 1941-1942 жж. Украинадан, 92
Беларуссиядан, Молдавиядан, Мэскеуден, Ленинградтан Республикаға 220 зауыт пен фабрика, цехтар мен артелериялар, соның ішінде 54 зауыт жэне жеңіл өнеркәсіптің 4 фабрикасы көшірілген. Жаңа кэсіптер мен шахта құрылысы каркынды түрде дамыды. Қазақстанда 1941-1945 жылда 460 жаңа кәсіпорындар мен оған коса эвакуациялалған. өндіріс орындары пайда болды. Республика 85% қорғасын, 35% мыс, 60% молибден, 65% висмут, 79% полиметалл кендері өнім бере бастады. Қарағанды кеңшілері Сотые жылдарында көмірдің 34 миллиондай тонна беріп, мұнай өндірісін 39%-та өсірді. Сотые адамдарды жаңадан жүмыс істеуін мэжбүрледі, Қазакстаннын колхоздары екпінді жүмыс істеді. Колхоз шаруашылыктары астық, ет, майдың мыңдатан тонналарын және баска ауылшаруашылық өнімдерін қорта кіртіздІ. Қазак КСР-ында аудан 1942 етіс науканы жылда 1941 жылдан 842 мың та-та салыстыртанда үлкейді. Қазак КСР-ы сотые жылдарында малдың саны бойынша РФСР-дан кейін Екінші орын алып КСРО-ның ең ірі мал шаруашылық базасы болды. Барлық елдерде еңбек даңқтарының жетекшілері Ч.Берсиевтің, И.Жахаевтің, Ким Ман, А.Дацкованың, Б.Сомжубекованың, Оңтарбаеваның және басқалардың даңқтары шарлай бастады. 18. ДС. Соғыстан кейінгі он жылдықтаҚазақстан. 1. Сотыстан кейін экономиканы калпына келтіруде 93
Қазақстан көмегі; 2. Соғыстан кейінгі қоғамдық саяси жағдай. 1. ¥лы отан соғысынан кейін елде қиын жағдайлар туындады. Адам өлімдерінің саны миллион шамасына жетті - соңғы мэліметтер бойынша 30 миллиондай адам қаза тапты. Жұмыс қолдары жетіспеуіне байланысты эскери демобилизация жүргізіліп, эскерден бейбіт еңбекке 8,5 миллиондай адам қайтарылды. Қазақстанда экономиканы қайта құруды бастады. Ерекше: қорғасын, мыс, қара және түсті металлургия өндіру, тау-кен жэне көмір өнеркәсіптің дамуына көңіл бөлінді. Теміртауда металлургиялық зауыттың жаңа қуат күштері және Ақтөбеде феррқортпа құймалар зауыты іске қосылды. Бірінші цинкті Өскемен қорғасын-мырыш комбинат берді, ал Балқаш мыс қорытатын зауытындағы мыстың өндірісі үлкейді. Ембі жэне Қаратон мұнайлы бассейндері жаңа мұнай кэсіп ісін енгізіп, 1950 жылдары соғысқа дейінгі кезеңмен салыстырғанда мұнай өндіру 52%-ға өсіруге мүмкіндік берді. Қаратау тау-химия комбинаты бірінші қатарға қосылды, 1954-1958 жылдары Өскеменде, Ақтөбеде, Шымкентте, Қарағандыда, Семейде 730 өнеркәсіптік кэсіпорындар мен цехтар салынып пайдалануға енгізілді. Мойынты, Шу, Жамбыл - Шолақтау темір жолдары салынды. Бұл жолдар арқылы Қазақстаннан көмір, темір, машина жабдықтары, астық, ет жэне басқа ауылшаруашылық өнімдері жүктелген эшелондар жүргізілді. Қазақстан Ленинград, Сталинград, Брянск, Курск халық шаруашылығын қалпына келтіруге қатысып жэне 12 қалалары мен 45 94
аудандарына қамқорлық жасалды. Қазақстан осы қиын күндерде, фашистік оккупациядан жэбірленушілермен кеңес одағының басқа республикалары мен аудандарына, көмек көрсетті. 2. Сталиндік өктемдік-террор өктемдігі, қылмысты саяси авантюралық, жаппай негізсіз репрессиялар-ол кезде қатардагы жай адам түгіл жогары биліктің маңында жүрген лауазымдылардың өзі жанын қайда қоярын білмеген. Тоталитарлы социализм үлгісі, соғыстан кейінгі қоғамдық-саяси өмірде, И.В.Сталиннің жеке басына табынуға үстем болды. Соғыстан кейінгі жылдары репрессияның бірінші толқыны қоғамның элитасы интеллигенцияға қарсы жіберілді. Осы уақытта Ленинградта жэне Мэскеуде «топтастырылган» «Ленинград ісі» және «дәрігерлердің ісі», Қазақстанда «Бекмахановтың ісі» ұйымдастырылды, Е.Б.Бекмахановтың «XIX ғасырда 20-40 жж, Қазакстан» атты монографиясы сын нысанасына айналды. Бұл жұмыстағы автордың ғылыми көзкарасы буржуазиялық ұлтшылдар концепциясының дамуы деп жарияланды, сондыктан Е.Бекмаханов монографиясы саяси зиянды деп жарияланды. Қазақ КСР ның ғылым академиясына соғыстан кейінгі репрессия тиді. 1946 жылы академиядан 60 қызметкерлер шығарылды, байлар, молдалар мен «сан Баевтің, молдалар, партиялардан шыгарылган, ақ гвардияшылар, троцкисттердің иландырмайтын саяси сенімдері көрінді». Олардың арасындағылар: К.И.Сэтпаев, М.О.Әуезов, С.К.Кеңесбаев, А.Х.Марғүлан жэне тағы басқалар. ¥лы отан соғысында Қазақстан аумагына еріксіз 95
көпетеген халықтар қоныстандырылған. Репрессияда қуғындалған миллиондаған адамдардың құқықтары шектеліп, лагерьлік және ауылдық тұрғыда жүйелер сақталды. Қоғамдық өмірде демократтандырудың маңызды жолында Л.Берияның қылмыстық қызметіне түсуі. И.В.Сталиннің өлімінен жэне Л.Берияның биліктен алшақтауынан кейін демократиялық өзгертулердің жүйесі елде белсенділік танытты. Мәскеуде 1956 жылдың ақпанда КОКП-ның XX съезінде маңызды іс: Сталиннің жеке басына табынудың мэселесінен өту қарастырылды. КОКП ОК коммунистер партиясының бірінші хатшысы Н.С.Хрущев И.В.Сталиннің жеке басына табынудың пайда болуын себептерін мен зардаптарын талдауға талаптанды. 19. ДС. 1956-1964 жылдардағы Хрущев реформалары кезіңдегі Қазақстан. 1. «Хрущевтік жылымық» кезеңіндегі Қазақстан: реформалау эрекеттері және демократиялық идеялардың қайта жандануы; 2. Тың жэне тыңайған жерлерді игеру; 3. Мәдениет пен ғылымның соғыстан кейін дамуы 1 .Реформа жасауға талпыныс және демократиялық идеялардың туындауы И.Сталин қазасынан кейін (1953 ж. наурыз) СОКП ОК бірінші хатшысы болып тағайындалған Н.С.Хрущев (1953-1964 жж.) атымен байланысты. Бұл кезең «Хрущевтік жылымық» деп аталынды. Саяси режимнің элсірегенін білдірді, кешірім жасау турал Жарлық қабылдады. 96
Экономикалық дамуда: ірі өндірістік құрлыстар салына бастады. Қарағанды металлургиялық жэне Соколов-Сарыбай тау-кен, Өскемен қорғасын-мырыш комбинаттары, Ертістегі СЭС, жаңа көмір шахталары пайда болды. Республика аумағы бойынша өтетін магистралдардың басын қосатын қазақ темір жолы салынды..Кэсіпорындарды техникалық қайта жабдыққтау мен жаңа технологияны кіргізу, электірлендіру, өндірісті механизациялау, автоматтандыру жайлы мэселе қозғалды. Бүл кейбір еңбек салаларында өнімнің өсуіне, ғылымды қажетсінетін өндірістің күшеюіне экелді. Республика теңдессіз ауылшаруашылықты ауданға айналды. Жүргізілген реформалар ауылшаруашылық өнім өндірісінің ұлғаюына бағытталған «Американы қуып жету, озу» үранын тудырды. Экономиканы басқаруда тәжірбиесіз жасалынған реформалар азық-түлік мэселесінің ұлғайтып, халықтың наразылығын өршітті.Саяси режим элсірегенімен меншікке көзқарас өзгерген жоқ. Әлеуметтік-экономикалық ауыр жағдайға қарамастан 1959 ж. жеті жылдық жоспар қабылданды, бұл жоспар бойынша Кеңес Одағы дүние жүзінде өндіріс көлемі бойынша бірінші орынға шығуы тиіс болды. 2.1953 жылдары КОКП ОК қыркүйек пленумында шаруаларға экономикалық жэне саяси қысым жасауды элсірету жайлы мәселе алғаш рет қойылды. Н.С.Хрущев мемлекеттік салықты азайту аграрлы секторда инвестицияны ұлғайту туралы 97
идеяларды партиялық шешімге енгізе бастады. Ұлттық табысты ауыл пайдасына қайта бөлу бойынша бірқатар шаралар қолдана бастады; салық саясаты өзгертілді,ауыл шаруашылық өнімін сатып алу жэне дайындау құны өсірілді. 1954 жылы партияның ОК ақпан наурыздағы Пленумы елдегі астықты өндіруді одан эоі ұлғайту мен тың жэне тыңайған жерлерді игеру жайлы шешім қабылданды. Бұл КСРО-да астықтың жетіспеушілігінің өсуімен негізделді. Тың игерудің жаппай қозғалысы басталды. Тың игеруге оң мыңдаған мамандар келді. 1954 жылы 6,5 млн.га Қазақстанда жер жыртылды. Қазақстанның 1954-1959 жылдары тыңның игеруіне 20 миллиард сом жұмсалды. Қазақстан аумағына өндірістің ірі ауқымдары, жұмыс күштері, көлік құралдары, жабдықтар, үлкен қүрылымдар келтірілді. Тың игерудің алғашқы жылдары нэтиже бергенмен, бірақ экологиялық тепе-теңдіктің бұзылуы мен жел эрозиясы 50-жылдар аяғында нақты проблемаға айнлды. Тыңайған жерлерді тиімсіз игеру нәтижесінде шаруашылық айналымынан 9 млн. Га қара топырақты аймақ шығарылды. Тың жерлерді игеру Қазақстанда шөп жинау жэне жайлымдық жерлердің қысқаруына алып келді жэне республиканың дэстүрлі ауыл шаруашылық саласы-мал шаруашылығының дағдарысына әкелді. Сонымен қатар тың игеру жылдарынан демографиялық қарама-қайшылықтары өз бастауын алады. З.Сырттан келушілер көп болып, қазақтар атақонысында азшылыққа айналды, 1954-1962 жылдары-2 млн. адам келді. Қазақ мектептері 98
жабылып, қазақ тіліндегІ мерзімді баспасөз жабылды, ұлт тіліндегі эдебиеттің халық арасына таралу аясы тарылды. Экономикадагы ірі агрокешендер құру кезеңінде «болашагы жоқ» ауылдар жойылып, шагын комплекты! мектептер жабылды. 60 ж. Қазақстан ірі гылыми орталықтарының біріне айналды. Жогары және орта арнаулы оқу орындары ашылды. 1947 жылы М.Әуезов «Абай» атты өз романының екінші кітабы аяқталды, Алгашқы екі кітабы үшін 1949 жылы бірінші дэрежелі КСРО Мемлекеттік сыйлық берілді. Согыстан кейін респубика эдебиетІ мен шыгармаларымен толықты. ақы үкім шыгарган. Жетістіктер жэне басқа жазушыларды болган ісі.Ғылыми потенциал кестесі, Республиканың мәдени жиялылары ерекше оқиға КСРО-ның Қазақ филиал ҒАны базасында Қазақ ССРының гылымдарының академияның 1946 жылғы маусым Қазақ КСР Ғылым Академиясы құрылды. Тұңгыш президент! Қ.И.Сэтпаев. 1950 жылдың аяғында Академия жүйесінде 16 институт, 13 сектор, 2 мұражай, обсерватория, 3 ботаникалық бақ жэне 8 гылыми база, 50 ғылыми-зерттеу мекемес! жұмыс !стед!. 500-ге жуық аспирант оқыды. 20. ДС. Кеңестік қогаіиның тоқырауы кезініндегі Қазақстан. 1. Өнеркэсіпте шаруашылық реформасы; 2. Ауылшаруашылық реформасының шаруашылыгы. 99