สรุปบทที่1-บทที่6 ครูนุ่น

คุ ณธรรมที่ ควรถื อเป็นแบบอย่ าง

01 02 03

ทรงเป็นพระบิดาที่ดีของบุตร ทรงเป็นผู้มั่นคงในพระรัตนตรัย ทรงเป็นผู้นำที่ดี

หนว ยท่ี 3

หลักธรรมทาง
พระพทุ ธศาสนา

อา งอิงเนื้อหาจากหนังสอื เรียนพระพทุ ธศาสนา ม.2
สาํ นักพมิ พอ ักษรเจริญทศั น

หลกั ธรรมคาํ สอนเปนสง่ิ สาํ คญั ของแตละศาสนา
หรอื อาจกลาวไดว าหากปราศจากหลักธรรมคาํ
สอนแลว กเ็ ปรยี บเสมอื นไมมศี าสนา
ดังนัน้ การศกึ ษาหลักธรรมของพระพุทธเจาจงึ
ถือเปน ส่งิ สาํ คัญของพุทธศาสนิกชนทกุ คน เพ่ือทจี่ ะ
ไดนาํ หลกั ธรรมมาเปนแนวทางในการดาํ เนนิ ชีวติ ได
อยา งถูกตอง

พระรัตนตรยั

พระรัตนตรัย

แกว สามประการอนั ประเสริฐสดุ
ของพุทธศาสนิกชน

พระพทุ ธ

ผซู ง่ึ เปนศาสดาของพุทธศาสนา
ผตู รสั รธู รรมดว ยพระองคเ อง

พระรตั นตรยั

แกว สามประการอันประเสรฐิ สดุ
ของพทุ ธศาสนกิ ชน

พระธรรม

พระธรรมวนิ ัยอันเปนคาํ สั่ง
สอนของพระพุทธเจา

พระรตั นตรยั

แกวสามประการอันประเสริฐสุด
ของพทุ ธศาสนกิ ชน

พระสงฆ

ผูเผยแผค าํ สอนของ
พระพุทธเจา

ธรรมคณุ 6

คณุ ของพระธรรม ,
ลักษณะของพระธรรม

มี 6 อยาง

๑. สวากขาโต ภควตาธมั โม ๒. สนั ทฏิ ฐิโก

พระธรรม เปน คาํ สอนอัน พระธรรมนผ้ี ูปฏบิ ตั ติ ามจะ
พระผูมพี ระภาคเจา ตรสั ไว เห็นไดด ว ยตนเอง
ดีแลว เปน ความจรงิ แท เปน
หลักครองชวี ิตอนั ประเสริฐ

๓. อกาลโิ ก ๔. เอหิปส สโิ ก

ไมเ นอื่ งดว ยกาลเวลา ไมขน้ึ ควรเรียกใหม าดู คอื พระ
อยกู บั เวลา ปฏิบตั ติ ามได ธรรมเปน คาํ สอนทค่ี วรจะเชิญ
พรอ มบริบรู ณเ มื่อใดกเ็ หน็ ผล ใหใคร ๆ มาพสิ จู น เพราะ
เมอื่ น้ัน เปนของทจี่ รงิ ตลอดเวลา

๕. โอปนยโิ ก ๖. ปจจัตตงั เวทิตพั โพ วิญูหิ
การรพู ระธรรมน้ัน เปนของ
ควรนอ มเขามา คือ เปน ส่งิ ท่ี เฉพาะตนท่ีปฏิบัตติ ามเทา นั้น
ควรนอ มเขาไวใ นใจ เพอื่ ทําแทนกนั ไมไดแบงปน กนั ไม
ยึดถือเปน หลกั ปฏิบตั ิในชีวิต ได ตองรดู ว ยตนเอง
จะไดบ รรลุถึงความหลุดพน

อรยิ สจั 4

ทกุ ขคกวาายมแไมลสะใบจาย สมุทัยสาเหตใุ หเกิดทุกข นิโรธ มรรคหนทางดับทกุ ข
คหวมาดมทดกุ บั ขท กุ ข/

ทกุ ข ทกุ ข (ธรรมทค่ี วรร)ู คือ ความจริงวา ดว ยความ
ทุกข ความไมสบายกาย ไมส บายใจ ความทุกขน้ัน
ความไมส บาย เกิดขน้ึ กบั ใครก็ได หลักธรรมทีค่ วรรูเกย่ี วกบั การ
กายและใจ เกิดทกุ ข คอื ขันธ 5

ความเจบ็ ปวยทางรางกาย
เปนสาเหตหุ นึ่งที่ทําใหเกิดทกุ ข

รูป

สว นทเี่ ปน รา งกาย รวมถึง
พฤติกรรมทั้งหมดทางรา งกาย

ขนั ธ์ 5

องคป ระกอบ
ของชวี ติ มี ๕
ประการดงั น้ี

การรอ งเพลง การเดนิ แบบ การแสดงละคร

เวทนา

ความรสู ึกทเี่ กิดขนึ้ มี 3 อยาง คอื

สขุ เวทนา ทุกขเวทนา อเุ บกขาเวทนา

ขันธ์ 5

องคป ระกอบ
ของชวี ติ มี ๕
ประการดังนี้

ขนั ธ์ 5 สัญญา

องคประกอบ การกาํ หนดหมายรูส ิ่งใดส่ิงหนึ่ง (การจําสิ่งนนั้ ได)
ของชวี ิตมี ๕ เชน รปู รส กลิ่น เสยี ง และอารมณ เปนตน
ประการดงั นี้
หวดั ดี
เบลล์

ขนั ธ์ 5 สงั ขาร

องคประกอบ ส่งิ ปรงุ แตงจิตเปน ผลรวมของการรบั รู ผา นวิญญาณ เวทนา
ของชีวติ มี ๕ และสญั ญา กอใหเ กดิ การกระทําตอสิง่ น้นั ทง้ั ดแี ละชั่ว
ประการดงั นี้
ตวั อยางเหตุการณ
เบลล เห็นโทรศัพท IPhone 12
pro Max ท่อี ยากไดม านาน จงึ ได
หยิบขึ้นมาดูแลว จายเงนิ เพ่อื ซอ้ื

สังขาร คอื หยบิ โทรศัพท
ขนึ้ มาดแู ลว จา ยเงนิ เพือ่ ซอ้ื

โทรศพั ทเ คร่ืองนั้น

วญิ ญาณ

การรบั รผู านประสาทสัมผสั ทั้ง 5 และใจ

ขนั ธ์ 5 โสตวญิ ญาณ จกั ขุวิญญาณ
ชวิ หาวญิ ญาณ ฆานวิญญาณ
องคประกอบ
ของชวี ติ มี ๕ กายวญิ ญาณ มโนวญิ ญาณ
ประการดงั นี้

อายตนะ

จดุ เชอ่ื มตอ ระหวางขนั ธ ๕ กับส่ิงที่อยภู ายนอกตวั เรา
อายตนะจดั เปน องคป ระกอบของวิญญาณ คอื การรบั รู
แบงเปน อายตนะภายในและอายตนะภายนอก

อายตนะภายใน

การ "รบั ร"ู ผา นประสาทสมั ผัส
ทัง้ 5 และใจ

ตา : เห็นรปู ตา ง ๆ ได
หู : รบั ฟงเสยี งได
จมกู : รบั กลิน่ ได
ล้นิ : ล้มิ รสได
กาย : สมั ผสั ได
ใจ : หมายถึง จติ

ม้อื นี้ อายตนะภายนอก
ใครจา ย
สิ่งที่ "ถกู รับร"ู ผานประสาทสมั ผสั
ท้ัง 5 และใจ

รปู : สง่ิ ที่เหน็ ดว ยตา
เสียง : สิง่ ทไ่ี ดย นิ ดว ยหู
กลน่ิ : ส่ิงท่ไี ดก ลน่ิ ดว ยจมกู
รส : ส่ิงทีล่ มิ้ รสดว ยลิ้น
สัมผัส : สิ่งทถ่ี ูกตองกาย
อารมณ : เร่ืองทคี่ ดิ ขน้ึ ดว ยใจ

สาเสหมตุใทุหเัยกิดทกุ ข สมทุ ยั (ธรรมท่ีควรละ) คือ ความจริงวา ดวย
เหตุเกดิ แหงทุกข เพราะความทุกขท เ่ี กิดขึน้ นั้น
ตองมีสาเหตุ ไมไ ดมขี น้ึ ลอย ๆ ในท่นี จี้ ะพดู ถึง
หลกั ธรรมทค่ี วรละ 3 อยาง เพ่อื ไมใ หเ กิดทกุ ข
ไดแก หลกั กรรม (สมบตั ิ 4 วบิ ตั ิ 4) อกุศล
กรรมบถ 10 และอบายมุข 6

หรือกฎแหง กรรม เปน คาํ สอนท่ีสาํ คัญของพระพทุ ธ
ศาสนา ผลของกรรมมที ้ังผลชัน้ ในและผลช้ันนอก

สิ่งสนบั สนนุ ใหกรรมดีใหผ ล เรียกวา สมบตั ิ
สิ่งสนบั สนุนใหก รรมช่วั ใหผล เรียกวา วบิ ัติ

หลกั กรรม

(สมบตั ิ 4 วบิ ัติ 4)

คติสมบัติ สมบัติ 4
เกิดในภพ หรือ ประเทศทเ่ี จรญิ

อปุ ธสิ มบัติ
เกดิ มามีรา งกายทสี่ งางาม แขง็ แรง

กาลสมบัติ
เกดิ ในสมัยบานเมืองสงบสุข

ปโยคสมบตั ิ
ประกอบกจิ การงานที่ถูกตอ ง

คตวิ บิ ัติ วบิ ัติ 4
เกดิ ในภพ หรือ ประเทศที่ไมเจรญิ

อุปธิวิบัติ
เกิดมามรี า งกายพกิ ลพกิ าร ไมส งา งาม

กาลวิบัติ
เกดิ ในสมัยบานเมอื งมที ุกขเข็ญ

ปโยคสมบตั ิ
ประกอบกิจการงานท่ผี ิด

ทางแหง อกุศลกรรม หรือทางแหง ความช่วั หรืออาจ
หมายถงึ กรรมชั่วอันเปนทางไปสู ความเสอ่ื ม
ความทกุ ขก็ได กรรมชวั่ นแ้ี บงไดเ ปน 3 ทางใหญ ๆ
ไดแก

อกศุ ลกรรมบถ กรรมชวั กรรมชวั กรรมชัว
10 ทางกาย ทางวาจา ทางใจ

ปาณาติบาต การขโมยของผูอนื่ กรรมช่ัว
คอื การปลงชีวิต การถือเอาของที่เขาไมให ทางกาย
การทาํ ใหส ตั วโ ลก อทินนาทาน
ถึงแกค วามตาย

กาเมสุมจิ ฉาจาร

การประพฤติผดิ ในกาม
การละเมดิ คคู รอง

ปส ุณวาจา ผรุสวาจา
คอื พูดสอเสียด คือ พูดคาํ หยาบ

มสุ าวาท กรรมชวั่
คอื การพูดเท็จ ทางวาจา

สัมผัปปลาปะ
คือ พดู เพอ เจอ

ชฌา คอื คดิ เพง เ าบาท คอื คดิ รา ยผู ผดิ จากคลองธรร
สักวันจะ
จะขโมยโทรศัพท ทาํ ดีไมไ ดหรอก
มายังไง ตองเอาคนื !!! จะทําไปทําไม
ขเงอ ขดไกายอ ็งล มิ
า ่ืนอ
ม
นห็ เ อคื ฐิ ฏทิ าฉจ
ยพ
ภิ อ

กรรมชั่ว
ทางใจ

อบายมุข 6 คอื ทางแหงความเส่อื ม มี 6 ประการ ดงั นี้

ติดสุราและของมึนเมา ชอบเท่ยี วกลางคืน

ทาํ ใหเสยี ทรัพย เปนการไมรักตวั
ทาํ ใหเกดิ การทะเลาะวิวาท เปนการไมร ักษาทรัพยส มบตั ิ
เปน บอ เกดิ แหง โรค เปน ที่ระแวงสงสยั ของผูอ ่ืน
ทําใหเสียเกยี รตยิ ศและชือ่ เสียง เปน เปา ใหเ ขาใสความ
ทาํ ใหไ มร ูจกั อาย เปน ท่ีมาของความเดอื ดรอนนานาชนดิ
บ่นั ทอนสติปญ ญา

ชอบเท่ยี วดกู ารละเลน ติดการพนนั

ถาเที่ยวมากเกินไป ทาํ ใหไมเปนอนั ทาํ เมือ่ ชนะยอมกอ เวร เม่อื เลน ไดยอมมี
มาหากนิ เสยี ทง้ั เวลา เสยี ท้งั เงิน ทาํ ให คนอยากแกม ือเรยี กรองใหเลน อีก
คนอ่ืนเช่อื ถือนอ ยลง ทําใหถกู มองวา เม่อื แพย อ มเสยี ดายทรัพย
เปนคนไมเ อาการเอางาน ไมมีใครอยากไดเ ปน คคู รอง

คบคนชวั่ เปน มติ ร เกียจครานการงาน

คนเราเมื่ออยูใกลชิดกบั ใคร ก็มีโอกาสที่ การงานคง่ั คาง ไมสําเรจ็
จะมพี ฤติกรรมเชนเดยี วกับเขา เชน ครอบครัวยากจน ลูกเมยี อดอยาก
เพราะการท่ไี มทาํ งาน
ตดิ การพนนั เจาชู ไมมใี ครรบั ทาํ งาน ไมมงี านทาํ

ติดสุรายาเสพตดิ นกั หลอกลวง

คณุ ประโยชนข องการละเวน อบายมุข

ทยีสเมไ
กมหมไ
ื่น ูอผงอข
อกะรป
ยอถม ื่อส เมไา
รัพยไปโดยเปลาป ที่ มต็ เดมุนในสิ่งที่หาสารบหนาที่การงานไ
ชวี ติ ไมต กต่ํา ครแ ละเปน ทไ่ี วใ จ มบรู ณ สตปิ ญ ญ
สยมั านาลพมี
ด ไม ไะ

ใกรั ที่ นป เ
น ชยโะร

คหวมานดมทโิ ดรุกับขธท กุ ข/

นโิ รธ (ธรรมทค่ี วรบรรลุ) ความจรงิ วาดว ยความ
ดับทุกข เมอื่ ความทุกขเ กดิ จากสาเหตุ ถาเราดบั
สาเหตนุ นั้ เสยี ความทุกขน้นั ยอ มดบั ไปดว ย ดงั พุทธ
ดาํ รัสวา “เม่ือสิง่ น้ีไมม ี สิ่งน้ันกไ็ มมี เพราะส่งิ นดี้ บั
ส่ิงนั้นก็ดบั ” ณ ท่นี ีจ้ ะพดู ถงึ หลกั ธรรมบางขอ ท่ีเรา
ควรบรรลุเพอ่ื เปน ทางดับทกุ ขต ามหลกั อริยสจั 4

คือ ความสุขทางวัตถุ การเสพสามิสสุขเปนธรรมดา
ของคนทั่วไป พระพุทธศาสนาสอนเร่อื ง “คิหสิ ุข” คอื
ความสขุ ของชาวบาน ไดแ ก

สามิสสุข

อัตถิสุข ความสขุ ท่ีเกิดจาก
โภคสขุ การมีทรัพย
อนณสุข
อนวัชชสุข ความสุขทเี่ กดิ จาก
การใชจายทรพั ย
ความสขุ ที่เกิดจาก
การไมม ีหนสี้ ิน
ความสุขทีเ่ กิดจาก
การประพฤติในสง่ิ ทส่ี ุจริต

คือ ความสุขท่ไี มองิ วัตถภุ ายนอก หรือ ความสขุ
ทางใจ มตี ั้งแตข้ันตา่ํ สดุ ไปถึงขัน้ สงู สดุ คือ นิพพาน
ความสขุ ทางใจในระดบั ชาวบาน เชน การไดรบั
ความอบอนุ จากครอบครัว ไมม ศี ตั รู ข้ันสงู เชน
การมจี ิตใจสงบ ไมคิดรา ยใคร สูงขน้ึ ไปอีก เชน
เกดิ ความอมิ่ ใจเมื่อไดเ สียสละ

นริ ามสิ สขุ

ความสุขทางใจ ทําไดโดยเรม่ิ ตนดวย
การปฏิบัตติ าม "ศีล 5 และธรรม 5"

ชว ยใหจิตใจสงบไมฟุงซา น

มรรค (ธรรมที่ควรเจรญิ ) คือ ความจริงวา ดว ย หนมทรารงดคบั ทกุ ข
ทางแหง ความดบั ทกุ ข ถาใครปฏิบัติตามก็จะลด
ความทุกขห รือปญ หาได

มชั ฌิมาปฏปิ ทา บพุ พนมิ ิต แปลวา
คือ ส่งิ ท่เี ปน เครือ่ งหมาย
หรือสิง่ บอกลวงหนา
ทางสายกลาง

บุพพนิมติ ของ
มัชฌิมาปฏปิ ทา

กอนจะเกิดปญ ญาขน้ึ นนั้ มปี จ จยั 2 อยางเปน เครื่องชวย
คอื กลั ยาณมิตร และโยนิโสมนสกิ าร

กลั ยาณมิตร

(ปจจยั ภายนอก)
เปนผชู วยแนะนาํ ใหเราเกิดความคดิ เหน็
ทถี่ กู ตอง (สมั มาทฐิ )ิ การมีกัลยาณมติ ร
เปนจดุ เรม่ิ ตนของการพัฒนาปญญาท่จี ะ
ทาํ ใหเราเหน็ สจั ธรรม

ครุ ภาวนีโย

มคี วามนา เคารพ มีความนายกยอง

ปโ ย คณุ สมบตั ิของ วัตตา
กลั ยาณมิตร
มคี วามเปนกันเอง รูจกั ชี้แจงใหเขา ใจ

โน จฏั ฐาเน นิโยชะเย คัมภรี ัญจะ กะถงั กตั ตา

ไมชักจูงกันไปทางเส่ือมเสยี แถลงเร่อื งล้าํ ลกึ ได

วจนักขโม

อดทนทีจ่ ะรบั ฟง

โยนิโสมนสกิ าร

(ปจ จัยภายใน)
การใชค วามคิดถูกวิธี รูจ กั คิด รูจกั วิเคราะห
บางทเี รียกวา “การทาํ ใจโดยอุบายอนั แยบคาย”
โยนิโสมนสกิ ารเปน อาหารหลอ เลยี้ งสติ มิใหค ดิ
ไปในทางทีผ่ ิด

คือ ทางท่นี ําไปสคู วามเจริญกา วหนาของเยาวชน
มี 6 ประการ ดังน้ี

ดรณุ ธรรม รัก(ษอาโสรคุขภยาะ)พดี มีระเบียบวินัย ไ ดเห็นแ(พบุทบธอายนาุวงัตจาิ)กคนดี
(ศีล)
6

ต้ังใจเรียน ทําส(่ิงธทรี่ถรมูกาตนอุวงัตดิ)ีงาม มีความขยันหม่ันเพียร
(สุตะ) (วิริยะ)

คอื ธรรมท่ีเปน เหตุทําใหตระกลู มงั่ คั่งม่ันคงตัง้ อยู
ไดน าน ทําใหต ระกลู ดํารงอยูดวย ความสงบสขุ
เรียบรอย และมีฐานะอันม่นั คง

กุลจริ ัฏ เมื่อเคร่อื งอปุ โภค ซอ มแซมสิง่ ของท่ีเกา
ฐิติธรรม บริโภคหายหรอื หมด และชํารดุ เสียหาย
ไปตอ งรจู ักจดั หามาไว
4

ประมาณตนใน ตงั้ ผมู ีศลี ธรรมเปน
การอปุ โภคบริโภค พอ บา นแมเรอื น

กศุ ล คือ ทางแหงการกระทําของผูฉลาดหรอื คนดี
กรรมบถ เพือ่ กอ ใหเ กิดความดแี ละความถกู ตอ ง แบง ออก
เปน 3 หมวด
10
1. ความประพฤตดิ ีทางกาย
เวนจากการฆา สัตว
เวนจากการขโมย

เวนจากการประพฤติผดิ ในกาม

2. ความประพฤติดที างวาจา เร่อื งแค่น้ี
ให้อภัยได้
เวนจากการพดู เท็จ
เวนจากการพูดสอเสียด 3. ความประพฤตดิ ีทางใจ
เวนจากการพดู คาํ หยาบคาย ไมโ ลภอยากไดของผอู ื่น
เวน จากการพูดเพอ เจอ
ไมคิดพยาบาท
มคี วามเห็นชอบ

หมายถงึ ที่ตัง้ ของสติ - สติ คอื ความไมเ ผลอ ไมเ ลินเลอ
ไมเลอ่ื นลอย สติเปนตัวคอยเตอื นใหเ รายบั ยง้ั ตนเอง ไมให
หลงเพลนิ ไปในทางท่ผี ดิ

สิ่งที่ตรงกันขามกบั สติ คอื ความประมาท

สติปฏฐาน พจิ ารณาเห็น พิจารณาเห็น
ภายในกาย เวทนาในเวทนา
4

พิจารณาเหน็ พิจารณาเห็น
ในจติ ธรรมในธรรม

คอื สง่ิ ทท่ี าํ ใหเกิดความดีงาม เปนธรรมทีน่ าํ มาซ่งึ ความสขุ
ในท่นี ้จี ะกลา วถึง 3 ขอ ดังนี้

มงคล ประพฤตธิ รรม เวน ความช่ัว เวนจาก
การดืม่ น้ําเมา
38