ЦТО 1 ном

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

хэмжих хэрэгсэлгүйгээр судлах бололцоогүй юм. Үйлдвэр,
эмнэлэг гэх мэт нийгмийн бүхий л салбарт машин механизм
аппаратурын үйл ажиллагааг хянах, хэмжих хэрэгслүүд маш
олон төрөл байхаас гадна үйлвэрийн процессыг автоматаар
удирдах, хянах, тохируулах, бүтээгдэхүүний чанарыг шалгах
хэмжих багажууд олон зуугаар ашиглагдаж байна.
Ямар нэг физик хэмжигдэхүүн X-ыг түүний нэгж Y-тэй
харьцуулж, эцсийн үр дүн нь тоогоор илэрхийлэгдэх
процессыг хэмжлэг гэнэ.

Жишээ нь: I=25 A

Хэмжлэг хийхэд зайлшгүй шаардлагатай хэмжих хэрэгслүүд

 А. Физик хэмжигдэхүүний нэгж

Вольт, Ампер, Ом, Фарад, Генри г.м

 Б. Хэмжих багаж

Вольтметр, Амперметр, Омметр г.м

 В. Хэмжих багажийн хэмжих хязгаарыг ихэсгэх,
хүчдлийг хуваарилагч, трансформатор, өсгөгч,
цахилгаан биш хэмжигдэхүүнийг хэмжих зориулалтын
анхдагч хувиргагч мэтийн техникийн хэрэгслийг
төлөөлсөн хэмжлэгийн хувиргагчид багтана.

- 53 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Цахилгаан хэмжих багажууд
Цахилгаан хэмжих багажууд нь цахилгаан
хэмжигдэхүүнүүдийг хэмжихэд зориулагдана.
Цахилгаан хэмжих багажуудыг дараах шинжүүдээр ангилна
1. Хэмжиж байгаа хэмжигдэхүүий төрлөөр нь
 Гүйдлийн хэмжүүрүүд амперметр, миллиамперметр,

гальванометр

Зураг 24. Гүйдэл хэмжих багаж, схем тэмдэглэгээ

 Хүчдлийг хэмжихэд вольтметр, милливольтметр,
гальванометр

- 54 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг 25. Хүчдэл хэмжих багаж, схем тэмдэглэгээ

 Чадлыг ваттметр, киловаттметр

Зураг 26. Чадал хэмжих багаж, схем тэмдэглэгээ

 Чадлын коэффициентыг фазометр

- 55 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг 27. Чадлын коэффициент хэмжих багаж, схем тэмдэглэгээ

 Давтамжийг частометр

Зураг 28. Давтамж хэмжих багаж, схем тэмдэглэгээ

 Эсэргүүцлийг омметр, мегаомметрээр тус тус хэмжинэ.

- 56 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг 29. Эсэргүүцэл хэмжих багаж, схем тэмдэглэгээ

2. Хэмжиж байгаа гүйдэл хүчдлийн төрлөөр нь:
- Тогтмол
- Хувьсах
- Гурван фазын хэлхээний хэмжих багажууд гэж
ангилна.

3. Нарийвчлалын зэргээр нь багажуудыг дотор нь
0.05; 0.1; 0.2; 0.5, 1.0, 1.5, 2.5, 4.0 зэрэг зэрэглэлийн ангиуд
багтана.
Эдгээр тоо нь зөвшөөрөгдөх алдааны хувь юм. Нарийвчлалын
зэрэг өндөртэй хэмжүүрүүдийг сургалт, лаборатори, шинжлэх
ухааны зориулалттайгаар ашиглана. Мөн нарийвчлал

- 57 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
өндөртэй багажуудыг бусад багажуудын нарийвчлалыг
шалгахад хэрэглэдэг.
4. Ажиллах зарчмаар нь

- Соронзон цахилгаан
- Цахилгаан соронзон
- Цахилгаан динамик
- Индукцийн
- Дулааны
- Термоцахилгаан
- Цахилгаан статик
- Электроны
- Электролитын
- Фотоцахилгаан гэх мэтээр ангилна

Аналоги багажаар гүйдэл хэмжих
- Гүйдэл хэмжихдээ хэлхээнд нь мультиметрээ цуваа

холбон хэмжилт хийнэ.

- 58 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг 30. Гүйдэл хэмжих схем, амперметрийг хэлхээнд холбох

- Цахилгаан схемээ маш сайн шалга. Болж өгвөл хэлхээ
тэжээлгүй үед эсэргүүцлийг нь хэмжиж үзэх хэрэгтэй.
Хэрэв эсэргүүцэл “0” зааж байвал тэжээл өгч болохгүй,
схем богино холбоотой байна гэсэн үг.

- Схем зөв боловч холболтууд сул бол контактын
эсэргүүцэл бий болж түүн дээр дулаан ялгарах үзэгдэл
гарч улмаар хэмжилтийн заалтанд алдаа гарна.

- Схемд мультиметрийг холбохдоо конденсатортай хэлхээ
байвал цэнэг хуримтлагдсан байж болзошгүйг анхаарах
хэрэгтэй.

- Хэмжигдэхүүний утга тодорхойгүй үед хэмжих хязгаараа
хамгийн их дээр тавь. Бага хязгаар дээр тавьсан
тохиолдолд хэмжилтийн гүйдлийн хэмжээ хязгаарын
гүйдлийн хэмжээнээс их гарвал хэмжих багажаа гэмтээж
болох учир анхаарах хэрэгтэй.

- 59 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
- Холбох утсыг багажны үүрэнд зөв холбох хэрэгтэй.
Хувьсах болон тогтмол гүйдлийг андуурч хэмжихээс
болгоомжил.
Аналоги багажаар хүчдэл хэмжих
- Хүчдэл хэмжихдээ хэлхээнд нь мультиметрээ зэрэгцээ
холбоно.

Зураг 31. Хүчдэл хэмжих схем, вольтметрийг хэлхээнд холбох.

- Хүчдэлгүй үед схемээ цуглуул.
- Хэрвээ зөөврийн байдлаар хүчдэлтэй хэлхээг хэмжих

гэж байгаа бол эхлээд газрыг сайтар хөдөлгөөнгүйгээр
холбо. Үүний дараа потенциалтай цэгийг холбох нь
зүйтэй.
- Утсыг багажны үүрэнд зөв холбох хэрэгтэй. Хувьсах
болон тогтмол хүчдлийг андуурч хэмжихээс
болгоомжил.

- 60 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Эсэргүүцэл хэмжих
Эсэргүүцлийг хүчдэлгүй үед хэмжих ёстойг анхаарах хэрэгтэй.

Зураг 32. Эсэргүүцэл хэмжих схем, Омметрийг хэлхээнд холбох.

- 61 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Дүгнэлт: Ямар нэг физик хэмжигдэхүүн X-ыг түүний нэгж Y-
тэй харьцуулж, эцсийн үр дүн нь тоогоор илэрхийлэгдэх
процессыг хэмжлэг гэнэ.
Гүйдэл хэмжих
Гүйдэл хэмжихдээ хэлхээнд нь мультиметрээ цуваа холбон
хэмжилт хийнэ.

Хүчдэл хэмжих
Хүчдэл хэмжихдээ хэлхээнд нь мультиметрээ зэрэгцээ
холбон хэмжилт хийнэ.

Эсэргүүцэл хэмжих
Эсэргүүцлийг хүчдэлгүй үед хэмжих ёстойг анхаарах
хэрэгтэй.

- 62 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

V. Омын хууль, Кирхгофын I,II хууль

Зорилго: Өмнөх бүлгүүдэд үзсэн цахилгаан хэлхээ, түүний
үндсэн хэмжигдэхүүнүүд болох гүйдлийн хүч, ЦХХ, хүчдэл,
эсэргүүцэл гэх хэмжигдэхүүн хоорондын хамаарлыг судлана.
Омын I,II хууль
Кирхгофын I,II хууль
гэсэн сэдвүүд энэ бүлэгт багтсан бөгөөд хамаарлуудыг
мэдсэнээр энгийн цахилгаан хэлхээнд тооцоо хийх чадвар
эзэмшинэ.

Омын хууль

Тэжээл үүсгэгчийн ЦХХ үйлчилж байгаа битүү хэлхээнд
хэлхээний эсэргүүцлээс хамааруулаад гүйдлийн хэмжээг
тогтоож болдог.
Хэлхээний үндсэн цахилгаан хэмжигдэхүүн болох гүйдэл,
эсэргүүцэл, ЦХХ, хүчдэл үүдийн хооронд нарийн чанд
тогтоосон тодорхой холбоо байдаг.
Энэ холбоог 1826 онд Германы физикч Георг Симон Ом
гаргасан тул түүний нэрийг алдаршуулж Омын хууль гэж
нэрлэжээ.

I  U A  B
R Oм

- 63 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Гүйдлийн хүч нь хүчдэлтэй шууд, эсэргүүцэлтэй урвуу
хамааралтай байхыг Омынхууль гэнэ.

Зураг 33. Омын хууль

- 64 -

Гүйдлийн хүч (A)Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

9 2 1
8
7
6
5
4
3
2
1
0

864
Эсэргүүцэл (Ом)

Зураг 34. Гүйдлийн хүч, эсэргүүцлийн хамаарал

Гүйдлийн хүч (A) 9.0
8.0
7.0 2.0 4.0 6.0 8.0
6.0 Хүчдэл (В)
5.0
4.0
3.0
2.0
1.0
0.0

0.0

Зураг 35. Гүйдлийн хүч хүчдлээс хамаарах хамаарал
- 65 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Бүрэн хэлхээний Омын хууль

Бүрэн хэлхээнд хамаарагдах хэмжигдэхүүний холбоог
тогтоохдоо хэлхээний нийт эсэргүүцэл, тэжээлүүсгэгчийн
ЦХХ-ийг тооцож үзэх хэрэгтэй. Ийм холбоог тогтоож байгаа
хамаарлыг Бүрэн хэлхээний Омын хууль гэнэ.

Цахилгаан хэлхээндэх гүйдлийн хүч нь тэжээл үүсгэгчийн
ЦХХ-ийг хэлхээний нийт эсэргүүцэлд харьцуулсантай тэнцүү.

I  E
R  r0

R – хэлхээний гадаад хэсгийн эсэргүүцэл

– хэлхээний дотоод хэсгийн эсэргүүцэл

Дээрх томъёог хувирган бичвэл: E = I R+I хэлбэртэй болно.

Энэ томъёоноос харахад үүсгэгчийн ЦХХ нь хэлхээний дотоод
ба гадаад хэсэг дээрх хүчдлийн уналтуудын нийлбэртэй
тоогоороо тэнцүү байна.

Крихгофын I хууль

- 66 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Хэд хэдэн үүсгэвэртэй цахилгаан хэлхээг нийлмэл цахилгаан
хэлхээ гэнэ. Ийм цахилгаан хэлхээ нь зангилаа, салаа,
хүрээнээс бүрдэнэ.
Гурваас дээш гүйдэл нэг цэгт уулзсаныг зангилаа, хоёр
зангилааны хооронд гүйдэл ижил утгатай байх хэлхээний
хэсгийг салаа, гүйдэл битүүрэх хэсгийг хүрээ гэнэ. Нийлмэл
цахилгаан хэлхээнд тооцоо хийхэд Омын хууль хүрэлцэхгүй
учир Кирхгофын хуулийг ашигладаг.

Зураг36. Зангилаа цэг

- 67 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг 37. Салаа, Хүрээ

Кирхгофын I хууль зангилааны хувьд хүчинтэй.
Цахилгаан хэлхээний зангилаа цэг дээрх гүйдлүүдийн алгебр
нийлбэр нь тэгтэй тэнцүү.

Зураг 38. Зангилаа цэг
- 68 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Гүйдлийн чиглэлийг тооцохдоо зангилаанд орж байвал
нэмэхээр, эсрэг тохиолдолд хасахаар авна.

= 0 → + − − − = 0

Зураг 39.Зэрэгцээ холбогдсон 3 эсэргүүцэл

Крихгофын II хууль
Хүрээний ЦХХ-ний алгебрийн нийлбэр уг хүрээний эсэргүүцэл
дээр унах хүчдлийн уналтуудын алгебрийн нийлбэртэй
тэнцүү. ЦХХ-ний чиглэл хүрээний гүйдлийн чиглэлтэй
давхцаж байвал нэмэхээр, эсрэг тохиолдолд хасахаас авна.

=

- 69 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
ЦХХ-ний чиглэл туйлаас, хүчдлийн чиглэл гүйдлээс хамаарна.
Салааны гүйдлийн чиглэл хүрээний гүйдлийн чиглэлтэй
давхцаж байвал нэмэх, эсрэг тохиолдолд хасах тэмдэгтэй
авна.

Зураг 40. Цуваа холбогдсон 3 эсэргүүцэл

Äæîóë-Ëåíöèéí õóóëü
Äàìæóóëàã÷ààð öàõèëãààí ã¿éäýë ã¿éæ áàéõàä

ýëåêòðîíóóä íü òîäîðõîé õóðäòàéãààð óðñàæ ìîëåêóëóóäòàé
ìºðãºëäºíº. Ýíý íü äàìæóóëàã÷èéã õàëààíà. ¯¿íýýñ ¿çâýë
äàìæóóëàã÷ààð ã¿éäýë ã¿éõýä öàõèëãààíû ýíåðãýýñ äóëààíû
ýíåðãè ÿëãàðíà.

- 70 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Îðîñûí ýðäýìòýí Ý.Õ.Ëåíö, Àíãëèéí ýðäýìòýí

Ä.Äæîóë íàð ÿëãàð÷ áàéãàà äóëààíû òîî, ã¿éäýë áà
ýñýðã¿¿öëèéí õîîðîíäûí õàìààðëûã àâ÷ ¿çýýä äàðààõ ¿ð ä¿íä
õ¿ð÷ýý.

Äàìæóóëàã÷ààñ ÿëãàð÷ áàéãàà äóëààíû òîî íü ã¿éäëèéí
хүчний êâàäðàòûã äàìæóóëàã÷èéí ýñýðã¿¿öýë áà ã¿éäýë ã¿éñýí
õóãàöààãààð ¿ðæ¿¿ëñýíòýé òýíö¿¿ áàéíà.

= ∗ ∗

Q – Дулааны хэмжээ [Дж]

I – Гүйдлийн хүч [А]

R – Эсэргүүцэл [Ом]

t – Хугацаа [сек]

Жишээ бодлого:

Бодлого 8. Элементийн ЦХХ E = 1.5В түүний дотоод
эсэргүүцэл

= 0.3 ом. Хэрвээ элемент нь R=2.7 ом эсэргүүцэлд битүү
холбогдсон бол хэлхээн дэх гүйдлийн хүчийг тодорхойл.

- 71 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

, , В
= + = , Ом + , Ом = Ом = , А

Бодлого 9. Хэрвээ 240 Ом эсэргүүцлийн 240 В хүчдэлтэй
сүлжээнд залгавал уг эсэргүүцлийг дайран өнгөрч байгаа
гүйдлийн гүйдлийн хүчийг ол.

Бодолт: = = = 1А

Ом

Бодлого 10. Хэрэв 5А гүйдэл 44 Ом эсэргүүцлийг дайран
өнгөрсөн бол эсэргүүцэл дээр унах хүчдлийг ол.

Бодолт: = ∗ → 5А ∗ 44 Ом = 220В

Бодлого 11.Зангилаа цэгээс 3 салаагаар I1=5A, I2=7A, I3=11A
гүйдэл гүйжээ. Зангилаа цэг рүү хэдэн ампер гүйдэл орсон бэ?

Бодолт: I=I1+I2+I3→5A+7A+11A=23A

- 72 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Дүгнэлт
Гүйдлийн хүч нь хүчдэлтэй шууд, эсэргүүцэлтэй урвуу
хамааралтай байхыг Омын хууль гэнэ.

= [ = ]

м

Кирхгофын I хууль зангилааны хувьд хүчинтэй.

Цахилгаан хэлхээний зангилаанд орж, гарч байгаа

гүйдлүүдийн алгебр нийлбэр нь тэгтэй тэнцүү.

Крихгофын II хууль хүрээний хувьд хүчинтэй.

Хүрээний ЦХХ-ний алгебрийн нийлбэр уг хүрээний

эсэргүүцэл дээр унах хүчдлийн уналтуудын алгебрийн

нийлбэртэй тэнцүү.

VI. Эсэргүүцлийн холболтууд

- 73 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зорилго: Зэрэгцээ холболт: Àæèë äýýðýý òà á¿õýí íýã
ºðººíä çóðãààí ãýðýëò¿¿ëýã÷ ñóóðèëóóëæ,òýäãýýðèéã íýã
óíòðààëãààð óäèðäàõ øààðäëàãàòàé áîëæ ìàãàäã¿é.Ýíý
öàõèëãààí õýëõýýíä ãýðýëò¿¿ëýã÷ á¿ðýý çýðýãöýý
õîëáîíî.Ýäãýýð ãýðýëò¿¿ëýã÷ýý õýðõýí ñóóðèëóóëàõ
âý?Ãýðýëò¿¿ëýã÷ á¿ð äýýðõ õ¿÷äýë òýæýýëèéí õ¿÷äýëòýé
èæèë ¿¿?Óíòðààëãààð äàìæèæ áóé ã¿éäëèéí õ¿÷ íýã
ãýðýëò¿¿ëýã÷ýýð ã¿éæ áóé ã¿éäýëòýé òýíö¿¿ áàéõ óó? Íýã
ãýðýëò¿¿ëýã÷èéí ÷èéäýí øàòâàë áóñàä ãýðýëò¿¿ëýã÷èä
àñààëòòàé ¿ëäýõ ¿¿? Гэх мэт асуултад хариулахад зэрэгцээ
холболтын тухай ойлголт чухал юм.
Цуваа холболт: Óíòðààëãà áîëîí òîíîã òºõººðºìæ¿¿ä
õýëõýýíä ÿìàð çîðèëãîîð,ÿàæ öóâàà õîëáîãääîã âý?Õýðýâ
óíòðààëãààð ãýðýë óäèðäàæ áàéãàà áîë ò¿¿ãýýð äàéðàí
ºíãºð÷ áóé ã¿éäýë ãýðëýýð äàéðàí ºíãºð÷ áóé ã¿éäýëòýé
òýíö¿¿ þó?Õýðýâ õî¸ð áà ò¿¿íýýñ äýýø òîîíû öàõèëãààí
õýðýãñë¿¿ä øèíý æèëèéí ãýðëýí ÷èìýãëýë ìýò öóâàà
õîëáîãäñîí áîë òýäãýýðò ºãñºí õ¿÷äýë ÿìàð áàéõ âý?Гэх
мэт асуултад хариулахад цуваа холболтын ойлголт чухал
юм.
Холимог холболт: Цуваа болон зэрэгцээ холболтыг
хослон ашиглах шаардлага түгээмэл тохиолддог.
Жишээлбэл: Унтраалга болон 6 гэрэлтүүлэгчийг холбох
тохиолдолд холимог холболтыг ашиглана. Ийм хэлхээ нь

Холбох аргууд

- 74 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Хэлхээнд тооцоо хийхдээ хэрэглэгчдийг холбосон янз бүрийн
схемийг авч үзнэ. Нэг тэжээл үүсгэгчтэй хэлхээнд ч гэсэн
эсэргүүцлийг цуваа , зэрэгцээ, холимог холбосон байдаг. Ийм
хэлхээнд тооцоо хийх гол зорилго нь хэлхээний хэсэг тус
бүрийн гүйдэл, хүчдэлийг тодорхойлоход оршино.

Эсэргүүцлийн зэрэгцээ холболт
Нэг ижил хүчдэл үйлчилж байгаа хос уулзвар руу
эсэргүүцлүүдийг холбосон холболтыг зэрэгцээ холболт гэж
нэрлэнэ.

Зураг 41. Эсэргүүцлийн зэрэгцээ холболтын схем

Зэрэгцээ холбосон эсэргүүцэлтэй цахилгаан хэлхээ нь дараах
онцлог шинжүүдтэй байдаг.

- 75 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
1. Эсэргүүцлийг зэрэгцээ холбосон хэлхээнд Крихгофын

нэгдүгээр хууль үйлчилж байдаг. Хэлхээний уулзвар руу орж
байгаа гүйдлүүдийн алгебр нийлбэр нь түүнээс гарч байгаа
гүйдлүүдийн нийлбэртэй тэнцүү. Үүнийг Кирхгофын
нэгдүгээр хууль гэнэ. Тухайлбал салаалаагүй хэсэг дэх
гүйдэл нь салаалсан хэсгийн гүйдлүүдийн нийлбэртэй
тэнцэнэ.

I = I1+ I2 + I3+…+In
2. Эсэргүүцлүүдийн нэгийг, өөрөөр хэлбэл нэг салааг таслахад

бусад салаагаар гүйдэл хэвээр гүйнэ.

Зураг 42.Эсэргүүцлийн зэрэгцээ холболт
- 76 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
3. Эсэргүүцлийн зэрэгцээ холболтын тодорхойлолтоос харахад

бүх салааны хүчдэл ижил байна.

U1= U2 = U3=…=Un

4. Салаа тус бүр дээрх гүйдэл нь харгалзах салааныхаа
эсэргүүцэлтэй урвуу хамааралтай.


= =

Энэ тэгшитгэлээс салаа тус бүрийн гүйдлийг Омын хуулиар
илэрхийлж, эсэргүүцлийг зэрэгцээ холбоход салаа тус бүр
дээрх хүчдэл нь ижил гэсэн тодорхойлолтыг үндэслэн
хялбархан баталж болно.
5. Хэлхээний бүрэн дамжуулах чадвар нь салаа тус бүрийн

дамжуулах чадварын нийлбэртэй тэнцүү.

g=g1+g2+g3+…+gn буюу = + + + ⋯ +

- 77 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Хэрвээ Кирхгофын нэгдүгээр хуулийн томъёонд Омын
хуулиар олсон гүйдлийн утгыг тавьж, эсэргүүцлийг зэрэгцээ
холбосон үед салаа тус бүрийн хүчдэл тэнцүү гэсэн
тодорхойлолтыг ашиглавал дээрх тэгшитгэлийг хялбар
баталж болно.
Зураг 41-д үзүүлсэн схемийн ерөнхий эсэргүүцлийг олбол:

× ×
= ( × ) + ( × ) + ( × )
Эндээс харвал зэрэгцээ холбосон үед хэлхээний ерөнхий
эсэргүүцэл нь хэлхээнд залгасан ямар ч эсэргүүцлээс бага
байна.Зэрэгцээ ажиллаж байгаа n ширхэг ижил хэмжээтэй
эсэргүүцлийн ерөнхий эсэргүүцлийг олвол

= байна.

Эсэргүүцлийн цуваа холболт
Хэлхээнд холбогдсон бүх эсэргүүцлүүдээр дайран гүйж байгаа
гүйдэл нь ижил утгатай бөгөөд уулзварын цэг үүсгэхгүйгээр
холбосон холболтыг эсэргүүцлийн цуваа холболт гэнэ.

- 78 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг 43. Эсэргүүцлийн цуваа холболтын схем

Цуваа холбосон эсэргүүцэлтэй цахилгаан хэлхээ нь дараах
онцлог шинжүүдтэй байдаг.
1. Хэлхээний бүх хэсэг дээрх гүйдлийн хүч нь ижил утгатай

байна.
I=I1=I2=I3=…=In

Цуваа холбосон үед гүйдэл салаалдаггүй.Иймд гүйдлийн тоон
утга нь хэлхээний бүх хэсэг дээр ижил байна.
2. Эсэргүүцлийн аль нэгийг нь таслахад хэлхээгээр гүйдэл

гүйхгүй.

- 79 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг 44. Эсэргүүцлийн цуваа холболт

3. Хэлхээний гаргалган дээрх хүчдэл нь хэсэг тус бүрийн
хүчдэлийн нийлбэртэй тэнцүү.
U = U1 + U2 + U3+...+Un

4. Эсэргүүцэл тус бүр дээрх хүчдэл нь эсэргүүцэлтэйгээ шууд
хамааралтай.
= буюу =

5. Цуваа холбосон үеийн хэлхээний бүрэн эсэргүүцэл нь
хэлхээнд залгасан эсэргүүцэл тус бүрийн нийлбэртэй
тэнцүү.
R= R1+ R2+ R3+…+Rn

- 80 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Эсэргүүцлийн холимог холболт:

Зураг 45. Эсэргүүцлийн холимог холболт

Зэрэгцээ ба цуваа холболтыг хосолж эсэргүүцлүүдийг
холбосон холболтыг холимог холболт гэнэ. Эсэргүүцлийг
холимог холбосон хэлхээнд тооцоо хийх арга нь холболт нэг
бүрийг нэгтгэх замаарцуваа ба зэрэгцээ холболт руу хэлхээг
хувиргахад оршино.

- 81 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг 46. Эсэргүүцлийн холимог холболт

Жишээ бодлого:

Бодлого 12. Зураг 41-д үзүүлсэн схем өгөгджээ. Ерөнхий
эсэргүүцэл, гүйдэл болон салаа тус бүрийн гүйдлийг ол.

E=36 В

R1=5 Ом
R2=9 Ом

R3= 2 Ом

- 82 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Бодолт: Rер = = ×× =

( × )( × )( × )

( Ом∗ Ом) Ом∗ Ом∗ Ом Ом∗ Ом) = Ом Ом = Ом = 1,23Ом
( Ом∗ Ом) ( Ом
Ом Ом

36
= = 1,23Ом 29,26

36
= = 5Ом = 7,2

36
= = 9Ом = 4

36
= = 2Ом = 18

Бодлого 13. Зураг 43-дүзүүлсэн схем өгөгджээ.Ерөнхий
эсэргүүцэл, цахилгаан хөдөлгөгч хүч, эсэргүүцэл тус бүр дээрх
хүчдлийг ол

I=4A

R1=7Ом
R2=10 Ом
R3=8 Ом
Бодолт: Rер=R1+R2+R3=7 Ом+10 Ом+8 Ом=25 Ом

- 83 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
E = I ∗ R = 4А ∗ 25Ом=100В
U = I ∗ R = 4A ∗ 7Ом = 28В
U = I ∗ R = 4A ∗ 10Ом = 40В
U = I ∗ R = 4A ∗ 8Ом = 32В

Бодлого 14. Зураг 46-дүзүүлсэн схем өгөгджээ.Ерөнхий
эсэргүүцлийг ол.
R1=6Ом
R2=2 Ом
R3= 3 Ом
R4= 5Ом

Бодолт: R , = ∗ = Ом∗ Ом = Ом = 1,5Ом

Ом Ом Ом

ер = , + + = 1,5Ом + 3Ом + 5Ом = 9,5Ом

- 84 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Дүгнэлт:
Зэрэгцээ холболт:
Нэг ижил хүчдэл үйлчилж байгаа хос уулзвар луу
эсэргүүцлүүдийг холбосон холболтыг зэрэгцээ холболт гэж
нэрлэнэ.

1. I= I1+ I2 + I3+…+ In
2. U1= U2 = U3= Un
3. g=g1+g2+g3+…+ gn = + + +…+
4. Эсэргүүцлүүдийн нэгийг, өөрөөр хэлбэл нэг

салааг таслахад бусад салаагаар гүйдэл хэвээр
гүйнэ.
Цуваа холболт:
Хэлхээнд холбогдсон бүх эсэргүүцлүүдээр дайран гүйж
байгаа гүйдэл нь ижил утгатай бөгөөд уулзварын цэг
үүсгэхгүйгээр холбосон холболтыг эсэргүүцлийн цуваа
холболт гэнэ.
1. U= U1+ U2 + U3+…+ Un
2. I1= I2 = I3=...=In
3. R=R1+R2+R3+…+ Rn
4. Эсэргүүцлийн аль нэгийг нь таслахад хэлхээгээр
гүйдэл гүйхгүй.
Холимог холболт
Зэрэгцээ болон цуваа холболтын онцлогууд бүгд хамаарна.
Хамгийн түгээмэл ашиглагдах холболт.

- 85 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

VII. Цахилгаан чадал, энерги

Зорилго: Бид 100 лааны гэрэл гэж ярьдаг. Эсвэл тоос
сорогч дээр 2200 W гэсэн тэмдэглэгээ харагддаг. Энэ тоо
яг юуг илэрхийлдэг юм бэ? Их байх нь цахилгаан
хэрэглээний төлбөрт яагаад их тусдаг вэ? Цахилгаан
хэрэглээг хэрхэн тооцдог вэ?гэх асуултуудын суурь
хариултыг энэ бүлгээс авах болно. Үүний тулд:

- Цахилгаан энерги
- Цахилгаан чадал гэж юу вэ гэсэн асуултанд

хариулах болно.

Цахилгаан энерги

Бидний дээр үзснээр цахилгаан хэлхээ битүүрэхэд ЦХХ-ний
нөлөөгөөр цэнэгүүд хөдөлгөөнд орж тодорхой хэмжээний
ажил хийх ба энерги авч эхэлнэ.

Энэ энергийн хэмжээ нь тухайн хэлхээнд үйлчилж байгаа
цахилгаан хөдөлгөгч хүчийг зөөгдсөн цэнэгийн тоо
хэмжээгээр үржүүлсэнтэй тэнцүү байна. Мөн энерги нь
цахилгаан гүйдлийн хийсэн ажлын хэмжээ болдог байна.

W  Eq
q  I t 

- 86 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
W- тэжээл үүсгэгчийн хийсэн ажил буюу энерги [Дж]
E - тэжээл үүсгэгчийн цахилгаан хөдөлгөгч хүч. [В]
q - хэлхээгээр зөөсөн цэнэг [Кл]
t -цэнэг зөөсөн хугацаа[сек]

Цахилгаан чадал:

Энергийг хугацаанд харьцуулсан харьцааг чадал гэнэ.

Энэ нь нэгж хугацаанд хийсэн ажил бөгөөд энергийг хувиргаж
байгаа хурдтай тоогоороо тэнцүү.

P  W
t

P – Цахилгаан чадал [Вт]

W – цахилгаан энерги [Дж]

t – хугацаа [сек]

Цахилгаан хэлхээнд чадал нь баланс барьж байх ёстой.
Өөрөөр хэлбэл тэжээл үүсгэгчийн чадал нь хэрэглэгчдийн

- 87 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

хэрэглэсэн чадал ба тэжээл үүсгэгчийн доторхи чадлын
алдагдлын нийлбэртэй тэнцүү.

Pi  P  P0  I 2R  I 2r0

Жишээ бодлого:

Бодлого 15. Цахилгаан халаагуурыг 220В хүчдэлд залгахад
түүгээр 3А гүйдэл гүйжээ. Цахилгаан халаагуурын чадлыг
тодорхойл.

Бодолт: P=U*I P=220В*3А=660 Вт

Бодлого 16. 100Вт чадалтай чийдэнг өдөрт 5 цагасаахад сард
ямар хэмжээний цахилгаан энерги зарцуулах вэ? 1кВт.ц эрчим
хүчний үнэ 104 төг/кВт.ц бол сард хэдэн төгрөг төлөх вэ?

Бодолт: W=P*t Wөдөрт=100*5=0,5кВт.ц

Wсард=0,5*30=15кВт.ц

T=15кВт.ц*104төг=1560 төг

- 88 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Дүгнэлт:
Энергийн хэмжээ нь тухайн хэлхээнд үйлчилж байгаа
цахилгаан хөдөлгөгч хүчийг зөөгдсөн цэнэгийн тоо
хэмжээгээр үржүүлсэнтэй тэнцүү байна.

W Eq

q  I t

Энергийг хугацаанд харьцуулсан харьцааг чадал гэнэ.

P  W
t

VIII. Соронзон орон

Зорилго: Ñîðîíçîí орон, öàõèëãààí орон õî¸ð

ñàëøã¿é õîëáîîòîé.Ñîðîíçîí áàéãàà íºõöºëä õºäºë㺺íò

öàõèëãààí öýíýã áàñ áàéõ ¸ñòîé.Õºäºë㺺íò öàõèëãààí

öýíýã áîë òîãòìîë ñîðîíçíû íºëººíä àòîìûí äîòîîä

ýëåêòðîíóóä èäýâõæñýíèé ¿ð ä¿í áóþó õ¿÷äýë áèé áîëñíû

óëìààñ àëèâàà ìàòåðèàëààð óðñàõ ã¿éäýë áàéæ

áîëíî.Ñîðîíçîí ÷àíàðûã îéëãîñíîîð òà íàð õºäºëã¿¿ð,

ãåíåðàòîð, òðàíñôîðìàòîð, ðåëå, õýìæ¿¿ð çýðãèéã

îéëãîõîä äºõºìòýé áîëíî.

- 89 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Ñîðîíçîí ìàòåðèàë

Ñîðîíçîí ãýäýã íü ñîðîíçîí ÷àíàð á¿õèé ìàòåðèàëûã
òàòàõ ÷àäâàðòàé áèåò þì.Òºðºë á¿ðèéí ìàòåðèàëóóäàä ¿ç¿¿ëýõ
ñîðîíçîíãèéí íºëºº ÿíç á¿ð áàéäàã.Òºìºð, ãàí, íèêåëü,
êîáàëüò çýðýã ìàòåðèàëóóä ñîðîíçîíä õ¿÷òýé òàòàãääàã áàéõàä
öàãààí àëò, õºíãºí öàãààí çýðýã áóñàä ìàòåðèàëóóä ñîðîíçîíä
¿ë ÿëèã òàòàãääàã áºãººä òýäãýýðèéã ñîðîíçîí áèø ìàòåðèàë
ãýæ íýðëýäýã.Сîðîíçîí ìàòåðèàë ãýæ çºâõºí ñîðîíçîíä õ¿÷òýé
òàòàãääàã ìàòåðèàëûã íýðëýíý.

Ìàòåðèàë ÿàãààä ñîðîíçîí ÷àíàðòàé áîëäîã âý

Ñîðîíçîí ãýäýã íü òîãòóóí öººðìèéí ãàäàðãóóä õºäºë㺺íò
áèåèéí ¿¿ñãýõ äîëãèîíòîé ÿã àäèë õºäºë㺺íò öàõèëãààí
öýíýãèéí îíöãîé øèíæ ÷àíàð þì.Àòîìûí öºìèéã òîéðîí
ýðãýæ áóé ýëåêòðîíû õºäºë㺺í áà ýëåêòðîíû ººðèéí
òýíõëýãýý òîéðîí ýðãýëäýõ õºäºë㺺íèé àëü àëü íü õºäºë㺺íò
öýíýã áºãººä ñîðîíçîí îðîí ¿¿ñãýíý.Íýã ÷èãëýëä ýðãýëäýõ
õºäºë㺺í õèéæ áóé ýëåêòðîíû ¿¿ñãýæ áóé ñîðîíçîí èõýâ÷ëýí
íºãºº òèéø ýðãýëäýæ áóé ýëåêòðîíû ñîðîíçîíãèéí ýñðýã
¿éë÷ëýëä îðæ ¿ã¿éñãýãääýã. Ýíý òîõèîëäîëä åðºíõèé ñîðîíçîí
îðîí òýã áàéíà.Íýã ÷èãëýëäýý ñîðîíçîí îðîí íü äàâóó óòãàòàé

- 90 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
áàéõ àòîìûí çîõèîí áàéãóóëàëòòàé òèéì àòîìûã ñîðîíçîí
ìîìåíò á¿õèé àòîì ãýæ ¿çíý.

Зураг47. Сîðîíçîí ìîìåíò á¿õèé íýã ÷èãëýëòýé åðºíõèé ñîðîíçîí îðîíòîé àòîì

Õýðýâ àòîìûí ñîðîíçîí ìîìåíò çýðãýëäýýõ àòîìóóäûí
ñîðîíçîí ìîìåíòòîé íýã ÷èãëýëä áàéâàë åðºíõèé ñîðîíçîí
îðîí íýìýãäýæ íýãäýõ íºëººëºëòýé áîëíî. Ñîðîíçîí ìîìåíò
íü á¿ãä íýã ÷èãëýëä áàéõ èéì á¿ëýã àòîìûã ñîðîíçîí вайсын
талстууд (домен) ãýíý.

Зураг48.Вайсын талстын жигдэрсэн ба жигдрээгүй байдал

Ñîðîíçîí Вайсын талстыг (äîìåí) àãóóëñàí ìàòåðèàëóóäûã
ñîðîíçîí ìàòåðèàë ãýíý. Õýðýâ òýäãýýð Вайсын талстууд

- 91 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
(äîìåí) á¿ãä þì óó äèéëýíõ íü íýã ÷èãëýëä õàíäñàí áàéâàë òýð
ìàòåðèàë ñîðîíçîí шинж чанартай áîëíî.

Зураг 49.Вайсын талстуудын (äîìåí)дийлэнх íü жигдэрсэн байдал

Ñîðîíçîíãèéí åðºíõèé àíãèëàë
Ñîðîíçîí ÷àíàðàà õýð óäààí õàäãàëæ áàéãààãààñ íü
õàìààðóóëæ òîãòìîë ба тогтмол бус ñîðîíçон ãýæ 2 õóâààäàã.
Òîãòìîë ñîðîíçîí
Òîãòìîë ñîðîíçíû ñîðîíçîí øèíæ ÷àíàð íýðíýýñ íü ¿çýõýä
òîдорхой юм. Ýíý íü ñîðîíçîí ÷àíàðòàé áàéõûí òóëä çààâàë
ñîðîíçëîã÷ õ¿÷íèé îéð áàéõ àëáàã¿é. Òîãòìîë ñîðîíçîí
áàéãàëèéí ñîðîíçîí ã¿ð (төмрийн хүдэр) ãýæ íýðëýãäýõ ýðäýñ
áîäèñ ìàÿãààð òààðàëääàã.

- 92 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Öàõèëãààí òåõíèêò õýðýãëýãääýã òîãòìîë ñîðîíçîíã õàòóó
ãàíãèéí õàéëøààð õèéäýã áºãººä ýíý õàéëøèéã ñîðîíçëîõ
õ¿÷íèé ¿éë÷ëýëä îðóóëáàë óäààí õóãàöààíä ñîðîíçон шинж
чанараа àëääàãã¿é.

Êîáàëüò, ìîëèáäåí, õðîì-âîëüôðàì áîëîí àëüíèêî (хольц)
çýðýã í¿¿ðñòºðºã÷ èõòýé ãàíãóóä íü òîãòìîë ñîðîíçîí õèéõýä
õýðýãëýäýã ìàòåðèàëóóäûí æèøýý болдог. Òîãòìîë ñîðîíçîíã
òîãòìîë ñîðîíçîíòîé õºäºëã¿¿ð, ìàãíåò, ìåãàÎììåòð, ÷àíãà
ÿðèã÷ áîëîí àíàëîã õýìæ¿¿ðèéí áàãàæ çýðýãò õýðýãëýäýã.

Òîãòìîë áус ñîðîíçîí

Õýðýâ ñîðîíçîíãèéí талстууä íü зөвхөн ñîðîíçëîã÷ õ¿÷íèé
¿éë÷ëýëä áàéõäаа л íýã ÷èãëýëä îðäîã áîë òîãòìîë áус
ñîðîíçîí ãýíý. Ñîðîíçëîã÷ õ¿÷ íü ººð ñîðîíçîí þì óó
ã¿éäýëòýé îðîîìîã áàéæ áîëíî. Òîãòìîë áус ñîðîíçíû õóâüä
òîãòìîë ñîðîíçîíã холдуулаõ þì óó îðîîìãèéí ã¿éäëèéã
òàñëàõ çàìààð ñîðîíçëîõ õ¿÷èéã àðèëãàõàä ñîðîíçîí талстууä
÷èãëýëýý àëäàæ, óã ìàòåðèàë ìàø áàãà áóþó îãò ñîðîíçîí
÷àíàðã¿é áîëíî. Öàõèëãààí òåõíèêò òîãòìîë áус ñîðîíçîíã
õààëãàíû õîíõ, ðåëå, êîíòàêòîð, ìîòîð çýðýãò õýðýãëýäýã.

Ñîðîíçîí òóéëûã òîäîðõîéëîõ

- 93 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Ñîðîíçîí íü òºìºð, ãàí ìýòèéí ñîðîíçîí ÷àíàðòàé
ìàòåðèàëóóäûã òàòàõ ÷àäâàðòàé элемент þì. Òóóçàí áà òàõ
õýëáýðèéí ñîðîíçîíä 2 ñîðîíçîí òóéë байх ба соронзон туйл
нийлэх хэсгээс гадагшлах тусам соронзлох ÷àäâàð íü
нэмэгдэнэ.

Зураг50.Туузан ба тах хэлбэрийн тогтмол соронзон

Ñîðîíçîí òóéëóóäûã òýäãýýðèéí òàòàãääàã ÷èãëýëýýð íü
íýðëýäýã. Ñîðîíçîíãèéí õîéä òóéë ãàçàðç¿éí Õîéä Òóéë ðóó,
ñîðîíçîíãèéí óðä òóéë ãàçàðç¿éí ªìíºä òóéë ðóó òàòàãäàíà.
Òýäíèéã õîéøîî çààã÷, óðàãøàà çààã÷ òóéëóóä ãýæ íýðëýõèéí

- 94 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
îðîíä ñîðîíçîíãèéí õîéä, óðä òóéë ãýæ íýðëýíý. Ìàòåðèàë
ñîðîíçëîãäîõîä òóéëóóäûíõ íü õîîðîíä ñîðîíçîí îðîí ¿¿ñíý.
Ýíý îðîí õèéñâýð õ¿÷íèé øóãàìààñ á¿ðäýõ áºãººä ýíý íü áèò¿¿
õ¿ðýý ¿¿ñãýäýã ãýæ ¿çäýã. Ýäãýýð õ¿ðýý ñîðîíçíû ãàäíà òàëä
õîéä òóéëààñ óðä òóéë ðóó, ñîðîíçíû äîòîð òàëä óðä òóéëààñ
õîéä òóéë ðóó ÷èãëýäýã ãýæ õèéñâýðýýð òîãòîîäîã. Ýíý
øóãàìóóäûí õýëáýðèéã òºìðèéí ¿ðòýñýýð , õ¿÷íèé øóãàìûí
÷èãëýëèéã ëóóæèí àøèãëàí òîãòîîæ áîëíî. Òóñäàà îðøèõ
òîäîðõîé õ¿÷íèé øóãàì ãýæ áàéäàãã¿é áîëîâ÷ óã øóãàìûã
¿ç¿¿ëñýí ñîðîíçîí îðîí áàéäàã. Õ¿÷íèé øóãàìààð ñîðîíçîí
îðíû îíöëîãóóäûã òàéëáàðëàõàä òîõèðîìæòîé áàéäàã.
Òîäîðõîé, òîîëæ áîëîõóéö õ¿÷íèé øóãàì ãýæ áàéäàãã¿é
áîëîâ÷ ñîðîíçîí îðíû îíöëîãóóäûã òîäîðõîéëîõ èë¿¿ òàéëáàð
áàéäàãã¿é.

- 95 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг51.Ñîðîíçîí îðîí áà õ¿÷íèé ÷èãëýë

Ñîðîíçîíãèéí ãàäíà òàëä áîë õ¿÷íèé øóãàìóóä õàìãèéí
ýñýðã¿¿öýë áàãàòàé çàìûã ñîíãîäîã áºãººä òýð íü õàìãèéí
áîãèíî çàì áàéõ àëáàã¿é. Õ¿÷íèé øóãàìóóä õîîðîíäîî
ò¿ëõýëöýõ ¿éë÷ëýëòýé ó÷èð òýäãýýð íü õîîðîíäîî õýçýý ÷
îãòëîëöäîãã¿é áºãººä òóñ á¿ðòýý áèò¿¿ õ¿ðýý ¿¿ñãýíý.
Ñîðîíçîí òóéëóóäûí øèíæ ÷àíàð

- 96 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг52.Ижил туйлуудын үйлчлэлцэл

Çóðàã 52 äýýðýýñ õàðàõàä õîéä òóéëààñ ºìíºä òóéë ÷èãëýñýí
õ¿÷íèé øóãàì îãòëîëöîõã¿é, ижил òóéëуудûí õîîðîíä ÷ ìºí
ýíý ¿çýãäýë àæèãëàãäàíà. Ñóìíû òîëãîé õ¿÷íèé øóãàìûí
÷èãëýëèéã çààíà.ªºðººð õýëáýë ýíý íü ñîðîíçîíãèéí õîéä òóéë
òàòàãäàõ ÷èãëýë þì.

Зураг53. Ýñðýã òóéëóóäын үйлчлэлцэл

Çóðàã 53 дээрээс харахад эсрэг туйлуудын үйлчлэлийн улмаас
õ¿÷íèé øóãàìын урт богиносно. Эндээс эсрэг туйлууд
хоорондоо таталцах хүчний үйлчлэлд ордгийг харж болно.
Ñîðîíçîí óðñãàë

- 97 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Àëèâàà ñîðîíçíû ýðãýí òîéðîíä ýñðýã òóéëóóäûí õîîðîíäûí
ñîðîíçîí îðîí îðøèí áàéäàã. Í¿äýíä ¿ë õàðàãäàõ óã îðîí íü
ñîðîíçîíãèéí ýðãýí òîéðîíä áèò¿¿ õ¿ðýý ¿¿ñãýíý. Ñîðíçîíãèéí
ýðãýí òîéðîíä îðøèõ ýäãýýð õ¿÷íèé øóãàìóóäûã íèéòýä íü
ñîðîíçîí óðñãàë ãýæ íýðëýäýã áºãººä ò¿¿íèéã ãðåêèéí ôè (Ô)
¿ñãýýð òýìäýãëýíý.

Φ=A*B
Тэмдэглэгээ: Ф
Нэгж: Вб (Вебер1); 1 Вб=1 В∙сек
А - Хөндлөн огтлолын талбай (Ихэвчлэн S үсгээр
тэмдэглэдэг)
В - Соронзон урсгалын нягтрал

Зураг54.Туузан соронзонгийн соронзон хүчний шугам
- 98 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Ñîðîíçîí óðñãàëûí íÿãòðàë
Ñîðîíçîí óðñãàëûí íÿãòðàë íü ñîðîíçîíãèéí нийт уртад
харилцан адилгүй хуваарилагдсан байдаг. Ñîðîíçîí óðñãàëûí
íÿãòðàë áîë íýãæ òàëáàéä îíîãäîõ ñîðîíçîí óðñãàëûí õýìæýý
þì. Ñîðîíçîí óðñãàëûн нягтралыг [Â] ¿ñãýýð òýìäýãëýäýã.

B=Ф

А

Зураг55.Ñîðîíçîí óðñãàëûí íÿãòðàë

Çóðàã 55 äýýð сòàíäàðò áóñ õýëáýðòýé õýñýã ñîðîíçîíãèéí
õºíäëºí îãòëîë áîëîí ñîðîíçîí óðñãàëûí õàðüöàíãóé
íÿãòðàëûã ¿ç¿¿ëæýý. Õýñýã 2-ûí õ¿÷íèé øóãàìóóä áóñàä
õýñã¿¿äèéíõèéã áîäâîë èë¿¿ íÿãò áàéãààã õàðæ áîëнî. Харин
хэсэг 1 áà 3-т сийрэг байгааг харж болно.

- 99 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Ñîðîíçîí íýâòðýõ ÷àäâàð

Àëèâàà ìàòåðèàëûí àãààðòàé õàðüöàíãóéãààð ñîðîíçîí õ¿÷íèé
øóãàìóóäûã õóðàëäóóëàõ ÷àäâàðûã ñîðîíçîí íýâòðýõ ÷àäâàð
ãýíý. Ýíý íýð òîìú¸î íü òºðºë á¿ðèéí ñîðîíçîí
ìàòåðèàëóóäûí ÷àíàðûã òîäîðõîéëîõîä õýðýãëýãäýíý.
Ñîðîíçîí íýâòðýõ ÷àäâàðûã Ãðåêèéí µ (ìþ) ¿ñãýýð òýìäýãëýíý.

µ=µ0*µr

Ñîðîíçîí óðñãàëûã ñàéí íýâòð¿¿ëýõ áà õóðàëäóóëàõ ÷àäâàðòàé
ìàòåðèàëóóä (纺ëºí òºìºð ã.ì) ñîðîíçîí íýâòð¿¿ëýõ ÷àäâàð
ºíäºðòýé áàéäàã. Àãààð áîë ñîðîíçîí íýâòð¿¿ëýõ ÷àäâàð
ñóëòàé ìàòåðèàë þì.

Ñîðîíçîí ýñýðã¿¿öýë

Òºðºë á¿ðèéí ìàòåðèàë öàõèëãààí õýëõýýíä ýñýð¿¿öýë
¿ç¿¿ëäýãòýé ÿã àäèëààð ìàòåðèàëóóä ñîðîíçîí óðñãàëä ñààä
ó÷ðóóëäàã. Çàðèì ìàòåðèàë áóñäûã áîäâîë ñîðîíçîí óðñãàëûã
ñàéí äýìæäýã. Çàðèì òºðëèéí ãàí ñîðîíçîí óðñãàëûã
õóðàëäóóëàõäàà àãààðààñ õàìààã¿é èë¿¿ áàéäàã. Ǻºëºí
òºìðèéí ñîðîíçîí íýâòð¿¿ëýõ ÷àäâàð àãààðààñ èë¿¿ áºãººä
èéìýýñ áàãà ýñýðã¿¿öýë ¿ç¿¿ëíý. Ñîðîíçîí ýñýðã¿¿öëèéã
ñîðîíçîí óðñãàëûã äàìæóóëàõ ñîðîíçîí çàìä ¿ç¿¿ëýõ
ýñýðã¿¿öýë ãýæ òîäîðõîéëæ áîëíî.

- 100 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг56. ªíäºð ñîðîíçîí íýâòð¿¿ëýõ ÷àäâàð,áàãà ñîðîíçîí ýñýðã¿¿öýë

Õ¿÷íèé øóãàìóóä íü õàìãèéí áàãà ýñýðã¿¿öýëòýé çàìûã ñîíãîõ
ýðìýëçýëòýé áîëîâ÷ ýíý íü õàìãèéí áàãà óðòàé áàõ àëáàã¿é.
Õýðýâ íèéëáýð çàì íü ýñýðã¿¿öýë áàãàòàé áàéâàë çàì íü óðò
áàéæ áîëíî. Ñîðîíçîí ýñýðã¿¿öëèéã RM ¿ñãýýð òýìäýãëýíý.
¯ëäýãäýë ñîðîíçîí, ñîðîíçîí õàäãàëàõ ÷àäâàð
Ñîðîíçîíãèéí äýðãýä áàéãàà àëèâàà ñîðîíçîí ìàòåðèàë
ñîðîíçîí ìýò ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã. Ýíý íü óã ñîðîíçäîî òàòàãäàõ
áºãººä ººð ñîðîíçîí ìàòåðèàëûã äýðãýä íü àâàà÷âàë òýäíèéã
ìºí òàòàõ áîëíî.
Õýðýâ íºãºº ñîðîíçîíã íü õîëäóóëáàë óã ñîðîíçîí ìàòåðèàë
ñîðîíçîíòîé èæèë ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõýý ¿ðãýëæë¿¿ëñýýð áàéæ ÷
áîëíî, ¿ã¿é ÷ áàéæ áîëíî. Òýãýõ ýñýõ íü ò¿¿íä õýð èõ ñîðîíçîí
íºëºº õàäãàëàãäàí ¿ëäñýíýýñ õàìààðíà. ¯ëäýãäýë ñîðîíçîí

- 101 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

ãýäýã íü ñîðîíçëîõ õ¿÷ ¿ã¿é áîëîõîä óã ìàòåðèàëä ñîðîíçîí
íºëººëºë õàäãàëàãäàõ áîëîìæèéã ¿ç¿¿ëýõ îéëãîëò þì. Ãýâ÷
òºðºë á¿ðèéí ìàòåðèàëóóä ¿ëäýãäýë ñîðîíçîíã õàäãàëæ ¿ëäýõ
÷àäâàðààðàà ººð ººð áàéäàã. Ñîðîíçîí äîìåí íü ñîðîíçëîõ õ¿÷
¿ã¿é áîëñíîîñ õîéø óäààí õóãàöààíä ÷èãëýëòýé áàéäëàà
õàäãàëñàí õýâýýð áàéäãààñ çàðèì ìàòåðèàë íü ñîðîíçëîõ
÷àíàðàà ìºí õàäãàëæ ÷àääàã áàéõàä, çàðèì ìàòåðèàëûí
ñîðîíçîí äîìåí õ¿÷ ¿éë÷ëýõýý áîëèìîãö áàðàã òýð äîðîî ýìõ
çàìáàðààã¿é áàéäàëä îðäîã. Ǻºëºí òºìºð ìýòèéí ìàø áàãà
ñîðîíçîí íºëºº àâ÷ ¿ëääýã áàéõàä ãàí, íèêåëèéí õàéëø
ìýòèéí çàðèì ìàòåðèàë ñîðîíçîí íºëººãºº èõ õýìæýýãýýð
õàäãàëæ ÷àääàã.
Ñîðîíçîí õàäãàëàõ ÷àäâàð ãýäýã íü ñîðîíçëîõ õ¿÷èéã
õîëäóóëàõàä ñîðîíçîí ÷àíàðàà õàäãàëæ ¿ëäýõ ÷àäâàðûã
òîäîðõîéëæ áóé òóõàéí ìàòåðèàëûí øèíæ ÷àíàð þì. Áàãà
ñîðîíçîí õàäãàëàõ ÷àäâàðòàé ìàòåðèàëóóä òîãòìîë áèø
ñîðîíçîí ãýæ àíãèëàãääàã. Áàãà ñîðîíçîí õàäãàëàõ ÷àäâàðòàé
纺ëºí òºìºð íü õààëãàíû õîíõ, ðåëå, ñîëåíîéä õààëò çýðãèéí
ñîðîíçîí õýëõýýíä õýðýãëýãääýã. Óã òîíîã òºõººðºìæ¿¿äýä
ñîðîíçîí õàäãàëàõ ÷àäâàð áàãà áàéõ íü ÷óõàë þì. Ó÷èð íü
òýäãýýðýýñ öàõèëãààíûã íü ñàëãàõàä òîãòìîë áèø ñîðîíçîí
ñîðîíçîí ÷àíàðàà àëäàæ, òýäãýýð íü ñîðîíçäîí òàòàæ áàéñàí
ç¿éëýý òàâüäàã. Ñîðîíçîí õàäãàëàõ ÷àäâàð ºíäºðòýé ãàí,

- 102 -