ЦТО 1 ном

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
íèêåëèéí õàéëø ñîðîíçîí ÷àäâàðàà õàäãàëäàã áºãººä òîãòìîë
ñîðîíçîíä õýðýãëýãääýã.
Ä¿ãíýæ õýëáýë:
Ñîðîíçîí õàäãàëàõ ÷àäâàð ãýäýã íü àëèâàà ìàòåðèàëûí
ñîðîíçîí ÷àíàðàà õàäãàëæ ¿ëäýõ ÷àäâàðûã õýëäýã áàéõàä
¿ëäýãäýë ñîðîíçîí ãýäýã íü ñîðîíçëîõ õ¿÷ ¿éë÷ëýõýý áîëüñíû
äàðàà óã ìàòåðèàëûí õàëãàëæ ¿ëäñýí ñîðîíçîíãèéí õýìæýý þì.
Ñîðîíçîí õàíàëò
Ñîðîíçîí ìàòåðèàë íü ñîðîíçîí äîìåíîîñ òîãòäîãèéã áèä
ìýäíý. Ìàòåðèàë ñîðîíçëîãäîîã¿é áàéõàä óã äîìåíóóä íü ÿìàð
íýã çîõèîí áàéãóóëàëòã¿é áàéäàã. Óã ìàòåðèàëä ñîðîíçëîõ õ¿÷
¿éë÷ëýõýä äîìåíóóä íü òîäîðõîé æóðàìä øèëæèíý. Äîìåíóóä
íýã ÷èãëýëä îðîõûí õýðýýð óã ìàòåðèàëûã öààøèä ñîðîíçëîõîä
óëàì õýö¿¿ áîëíî. Óëìààð á¿õ äîìåíóóä ÷èãëýëä îðñíîîð
ñîðîíçîí õàíàëòàä õ¿ðíý. Ñîðîíçëîõ õ¿÷èéã öààøèä õè÷íýýí
íýìýýä ÷ óã ìàòåðèàë äîòîðõ ñîðîíçîí ÷àíàðûã íýìýõ
áîëîìæã¿é áàéäàã.

- 103 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Ñîðîíçîí ãýäýã íü ñîðîíçîí ÷àíàð á¿õèé ìàòåðèàëûã
òàòàõ ÷àäâàðòàé áèåò þì.
Ñîðîíçîí Вайсын талст (äîìåí) àãóóëñàí ìàòåðèàëóóäûã
ñîðîíçîí ìàòåðèàë ãýíý.Õýðýâ òýäãýýð Вайсын талст á¿ãä
þì óó äèéëýíõ íü íýã ÷èãëýëä õàíäñàí áàéâàë òýð
ìàòåðèàë ñîðîíçîí áîëíî.
Ñîðîíçîí ÷àíàðàà õýð óäààí õàäãàëæ áàéãààãààñ íü
õàìààðóóëæ òîãòìîë тогтмол бус ñîðîíçон ãýæ 2 á¿ëýãò
õóâààäàã.Тогтмол болон тогтмол бус соронзон
Ñîðíçîíãèéí ýðãýí òîéðîíä îðøèõ õ¿÷íèé øóãàìóóäûã
íèéòýä íü ñîðîíçîí óðñãàë ãýæ íýðëýäýã.
Ñîðîíçîí óðñãàëûí íÿãòðàë áîë íýãæ òàëáàéä îíîãäîõ
ñîðîíçîí óðñãàëûí õýìæýý þì.
Àëèâàà ìàòåðèàëûí àãààðòàé õàðüöàíãóéãààð ñîðîíçîí
õ¿÷íèé øóãàìóóäûã õóðàëäóóëàõ ÷àäâàðûã ñîðîíçîí
íýâòð¿¿ëýõ ÷àäâàð ãýíý.
Èæèë òóéлóóä ò¿ëõýëöýíý.
Эсрэг туйлууд таталцана.
Ñîðîíçîí õàäãàëàõ ÷àäâàð ãýäýã íü àëèâàà ìàòåðèàëûí
ñîðîíçîí ÷àíàðàà õàäãàëæ ¿ëäýõ ÷àäâàðûã õýëäýã áàéõàä
¿ëäýãäýë ñîðîíçîí ãýäýã íü ñîðîíçëîõ õ¿÷ ¿éë÷ëýõýý
áîëüñíû äàðàà óã ìàòåðèàëûí õàëãàëæ ¿ëäñýí
ñîðîíçîíãèéí õýìæýý þì.

- 104 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
IX. Цахилгаан соронзон орон

Зорилго:
Äàìæóóëàã÷ààð ã¿éäýë ã¿éõэд ñîðîíçîí õ¿÷ äàãàëäàæ
áàéäàã.Öàõèëãààí ã¿éäýë ñîðîíçîí îðîíã ¿¿ñãýæ
áàéäàãòàé ÿã àäèëààð ñîðîíçîí îðîíã öàõèëãààí ã¿éäýë
¿¿ñãýõýä àøèãëàæ áîëíî.Ýíä îëæ àâñàí ìýäëýã ðåëå,
êîíòàêòîð, öàõèëãààí ñîðîíçîí õààëò áà ìîòîð çýðãèéí
àæèëëàãààã îéëãîõîä òóñ áîëíî.

Ñîðîíçîí ìàòåðèàëóóäûí ñîðîíçîí ÷àíàð íü àòîìûí ò¿âøèí
äýõü õºäºë㺺íò öàõèëãààí öýíýã¿¿äýýñ õàìààðíà.
Äàìæóóëàã÷ààð ã¿éäýë ã¿éõ á¿ðò ò¿¿íèéã òîéðñîí ñîðîíçîí
îðîí áàéäàã. Çóðàã 57-ä ñîðîíçîí îðîíã äàìæóóëàã÷òàé òýãø
ºíöºã ¿¿ñãýõ òîéðîã õýëáýðýýð ä¿ðñýëæýý. Ýíý íü
äàìæóóëàã÷èéí ã¿éäëýýð ¿¿ññýí ñîðîíçîí óðñãàëûã ä¿ðñëýíý.

Зураг57.ÿéäýëтэй äàìæóóëàã÷èéн ñîðîíçîí óðñãàë

- 105 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Õýðýâ äàìæóóëàã÷ààð ã¿éõ ã¿éäëèéã íýìýãä¿¿ëáýë
äàìæóóëàã÷èéã òîéðñîí õ¿÷íèé øóãàìûí òîî ºñíº. Ñîðîíçîí
îðíû õ¿÷ëýã, ñîðîíçîí óðñãàëûí íÿãò äàìæóóëàã÷ààð ã¿éõ
ã¿éäëèéí õýìæýýòýé øóóä ïðîïîðöèîíàë áàéäàã.
Äàìæóóëàã÷ààð ã¿éдэл гүйгээгүй үед ñîðîíçîí óðñãàë
үүсэхгүй. Çýñèéí ¿ëäýãäýë ñîðîíçîí ìàø áàãà áàéäàã òóë
ñîðîíçîí îðîí îãò áàéõã¿é áîëíî.

ÿéäýëтэй äàìæóóëàã÷èéн ñîðîíçîí îðíû ÷èãëýëèéã
òîäîðõîéëîõ

Òîãòìîë ñîðîíçонг òîéðñîí ñîðîíçîí óðñãàëûí õ¿÷íèé
øóãàìóóä (æèøýý íü ëóóæèíãèéí ç¿¿) Õîéä òóéëààñ ªìíºä
òóéë ðóó ÷èãëýäãèéã бид ìýäíý. ÿéäýëòýé äàìæóóëàã÷èéã
òîéðñîí ñîðîíçîí îðíû ÷èãëýë (¿¿íèéã ìºí ëóóæèíãèéí
ç¿¿ãýýð îëæ áîëíî) äàìæóóëàã÷ààð ã¿éõ ã¿éäëèéí ÷èãëýëýýð
òîäîðõîéëîãäîíî. Ñîðîíçîí îðíû ÷èãëýëèéã шургийн ä¿ðýì
àøèãëàí îëæ áîëíî.

Шургийн ä¿ðýì

Ýðõèé õóðóóãàà ã¿éäëèéí ÷èãëýëòýé òààðóóëàí баруун
ãàðààðàà äàìæóóëàã÷ààñ áàðü. Òàíû àòãàñàí õóðóóíóóä
äàìæóóëàã÷èéã òîéðñîí õ¿÷íèé ÷èãëýëèéã çààíà.

- 106 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг58. Шургийн ä¿ðýì(Максвеллийн дүрэм)

Баруун ãàðûí ä¿ðìèéã õýðýãëýõ áàñ íýã çàì áîë äàìæóóëàã÷ын
гүйдлийн ÷èãëýëèéã шургаар тодорхîйëîõ ÿâäàë.
Äàìæóóëàã÷èéí õºíäëºí îãòëîëûã шургийн òºãñãºë áà ¿ç¿¿ð
ìàÿãààð õàðæ áàéíà ãýæ áîä.

Зураг 59.Шургийн öààøàà ÷èãëýл. Зураг 60. Шургийн íààøàà ÷èãëýл.

- 107 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Ýðõèé õóðóóãàà гүйдлийн äàãóó (шургийн äàãóó) áàéðëóóëáàë
áóñàä õóðóóíóóä соронзон õ¿÷íèé øóãàìûí ÷èãëýëèéã çààíà.
ÿéäëèéí ÷èãëýëèéã ººð÷èëáºë õ¿÷íèé øóãàìûí ÷èãëýë
ººð÷ëºãäºíº.
Ñîðîíçîí îðîîìãèéí òóéëûã îëîõ
Õî¸ð ã¿éäýëòýé äàìæóóëàã÷èéã îéðòóóëáàë òýäãýýð
äàìæóóëàã÷äûã òîéðñîí ñîðîíçîí îðîí õàðèëöàí ¿éë÷ëýëöýíý.
Õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí áàéäàë äàìæóóëàã÷ òóñ á¿ðèéí
ã¿éäëèéí ÷èãëýëýýñ õàìààðíà. ÿéäëèéí ÷èãëýë 2
äàìæóóëàã÷èä èæèë áàéâàë ñîðîíçîí îðíóóä íèéëæ áèå áèåý
äýìæèíý.

Зураг61. ÿéäýëòýé äàìæóóëàã÷èéí ñîðîíçîí óðñãàëóóä íýãäñýí áàéäàë

- 108 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Õýðýâ äàìæóóëàã÷èéã îðîîìîã ìýò áèò¿¿ öàãèðàã õýëáýðò
îðóóëáàë îðîîäîñ òóñ á¿ðèéí ã¿éäëèéí ÷èãëýë àäèë áàéíà.
Ñîðîíçîí îðíóóä Çóðàã 61– ä ¿ç¿¿ëñíýýð íýãäýíý.
Ñîðîíçîí óðñãàë äîòîðõ ñîðîíçîí õ¿÷íèé ÷èãëýë ñîðîíçûí
õîéä òóéëààñ ºìíºä òóéë ðóó ÷èãëýæýý. Çóðàã 62-ã àæèãëàâàë
õ¿÷íèé øóãàìóóä îðîîìãèéí íýã òºãñãºëººñ ãàðàõäàà ýíý
òºãñãºëèéã õîéä òóéë áîëãîæ, îðîîìãèéí íºãºº òºãñãºë ð¿¿
îðîõäîî ò¿¿íèéã ºìíºä òóéë áîëãîæ áàéãààã îëæ áîëíî.
Èíãýæ öàõèëãààí ñîðîíçîí áèé áîëíî.
Îðîîìãèéí ñîðîíçîí îðíû òóéë îðîîäñóóäààð ã¿éõ ã¿éäëèéí
÷èãëýëýýð òîäîðõîéëîãäîíî. Çóðàã 62-ä ã¿éäëèéí ÷èãëýë,
îðîîìîã îðîîñîí áàéäàë çýðãýýñ öàõèëãààí ñîðîíçонгийн àëü
òºãñãºë íü õîéä òóéë áîëîõûã õàðóóëæýý.

- 109 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг62.ÿéäýëòýé îðîîìãийí ñîðîíçîí òóéë

Ç¿¿í ãàðûí ä¿ðìèéã Çóðàã 63-ä õàðóóëñíààð îðîîìîãò
õýðýãëýæ áîëíî. Îðîîìãèéã ç¿¿í ãàðààðàà áàðèõäàà
õóðóóíóóäûí ¿ç¿¿ð ýëåêòðîíû óðñãàëòàé äàâõöàæ áàéõààð
îðîîìãèéã àòãàõàä ýðõèé õóðóó îðîîìãèéí õîéä òóéëûã çààíà.

Зураг63.Г¿éäýëòýé îðîîìãèéí ñîðîíçîí òóéë
- 110 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Öàõèëãààí ñîðîíçон хийцийг ашиглах
Ðåëå, ìîòîðûí ñîðîíçîí çàëãóóð, цахилгаан õààëò àæèëëóóëàõ
çýðýãò çîðèóëæ öàõèëãààí ñîðîíçîíã ¿éëäâýðëýõäýý îðîîìãèéí
õèéö, ç¿ðõýâ÷èéí ìàòåðèàëûí õýä õýäýí ¿íäñýí îíöëîãóóäûã
òîîöîõ íü ç¿éòýé. Îðîîìãèéí ¿¿ñãýæ áóé ñîðîíçîí îðíû õ¿÷
õýä õýäýí õ¿÷èí ç¿éëýýñ õàìààðíà. Ç¿ðõýâ÷èéí ìàòåðèàë,
õèéöèéí áàéäàë çýðýã íü ç¿ðõýâ÷èéí ¿ëäýãäýë ñîðîíçонгийн
õýìæýý, ç¿ðõýâ÷èéí ÷àäëûí àëäàãäàë çýðýãò íºëººëíº.
Öàõèëãààí ñîðîíçон ÷àäàëä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä
Öàõèëãààí ñîðîíçон ÷àäàëä ¿íäñýí 3 õ¿÷èí ç¿éë íºëººëäºã:

 Îðîîìãîîð ã¿éæ áóé ã¿éäëèéí õýìæýý
 Îðîîìãèéí îðîîäñûí òîî
 Ñîðîíçîí õýëõýýíèé íýã õýñýã áîëîõ ç¿ðõýâ÷èéí òºðºë
Ç¿ðõýâ÷ã¿é îðîîìãèéí ã¿éäëèéí õýìæýý íýìýãäâýë ñîðîíçîí
îðíû õ¿÷ íýìýãäýæ, ñîðîíçîí óðñãàë óëàì íÿãò áîëíî.

Зураг64.Соронзон орон гүйдлийн хүчээс хамаарах.

- 111 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Θ = ∗ [A]

N – Ороодсын тоо

I – Гүйдлийн хүч

Çóðàã 64-ò ¿ç¿¿ëñíýýð ã¿éäëèéí õýìæýýã 2 äàõèí íýìýõýä
ñîðîíçîí îðíû õ¿÷ 2 äàõèí íýìýãäýíý. Èéìýýñ ç¿ðõýâ÷ã¿é
îðîîìãèéí ñîðîíçîí îðíû õ¿÷ îðîîìãîîð ã¿éõ ã¿éäýëä øóóä
ïðîïîðöèîíàëü. Õýðýâ ç¿ðõýâ÷ã¿é îðîîìãèéí ã¿éäýë,
îðîîìãèéí óðòûí õýìæýýã òîãòìîë áàéëãàæ, îðîîäñûí òîîã
íýìýõýä соронзон îðíû õ¿÷ ìºí íýìýãäýíý.

Зураг65.Соронзон орон ороомгийн ороодсын тооноос хамаарах.

Áóñàä õ¿÷èí ç¿éë òîãòìîë áàéõàä ñîðîíçîí îðíû õ¿÷ îðîîäñûí
òîîíä øóóä ïðîïîðöèîíàëü хамааралтай.
Ç¿ðõýâ÷ öàõèëãààí ñîðîíçоí хүчинд íºëººëíº.

- 112 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Àãààðûí ñîðîíçîí ýñýðã¿¿öýë èõ, ñîðîíçîí íýâòð¿¿ëýëò áàãà
áàéäãààñ òºìºð ç¿ðõýâ÷òýé àäèë ороодостой îðîîìîãòîé
õàðüöóóëàõàä зүрхэвчгүй ороомгийн чадал õàìààã¿é áàãà
байна. Çóðàã 66-ä àäèë ã¿éäýëòýé, èæèë îðîîäîñòîé 2
îðîîìãèéã ¿ç¿¿ëæýý. Òºìºð ç¿ðõýâ÷òýé îðîîìîã, ç¿ðõýâ÷ã¿é
îðîîìãèéã áîäâîë èë¿¿ õ¿÷òýé ñîðîíçîí îðîíòîé áàéíà.

Зураг66.Зүрхэвчтэй ба зүрхэвчгүй ороомог.

Öàõèëãààí ñîðîíçон ç¿ðõýâ÷èéí ìàòåðèàëûí ¿ëäýãäýë ñîðîíçон
Öàõèëãààí ñîðîíçîí òºõººðºìæèéí ç¿ðõýâ÷ õèéõ ìàòåðèàë
ñîíãîõäîî ¿ëäýãäýë ñîðîíçëîëò áàãàòàé áàéõ ¸ñòîé ãýæ ¿çäýã.
Ýíý íü îðîîìãîîð ã¿éæ áóé ã¿éäýë òàñàðñàí äàðóé ç¿ðõýâ÷
ñîðîíçëîëòîî àëäàíà ãýñýí ¿ã. Õààëãàíû õîíõ, ðåëå, öàõèëãààí
ñîðîíçîí õààëò çýðýã òºõººðºìæ¿¿äýä îðîîìîã õ¿÷äýëã¿é
áîëìîãö ÿêîðü (зүрхэвч) íü äàðóé ñàëàõ ¸ñòîé. Ýäãýýð

- 113 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

òºõººðºìæ¿¿äýä õýðýãëýãääýã ç¿ðõýâ÷èéí ìàòåðèàë ¿ëäýãäýë
ñîðîíçëîëò áàãàòàé áàéíà. Õýðýâ ç¿ðõýâ÷èéí ìàòåðèàë
¿ëäýãäýë ñîðîíçëîëò èõòýé áàéñàí áîë ýíý íü ñîðîíçëîãäîæ
¿ëä÷èõýýä óã òºõººðºìæ çºâ àæèëëàæ ÷àäàõã¿éä õ¿ðíý.

Ç¿ðõýâ÷ин дээрх àëäàãäàë

Ç¿ðõýâ÷ин дээрх алдагдал ãýñýí íýð òîìú¸îãîîð ç¿ðõýâ÷èéí
òºìºð áóþó ñîðîíçîí õýëõýýíä áèé áîëîõ íèéò àëäàãäëûã
òàéëáàðëàíà. Алдагдалыг Вàòò-ààð õýìæèнэ. Энэ алдагдал
ãèñòåðåçèñèéí áîëîí õóéëðàõ ã¿éäëèéí àëäàãäëûã àëü àëèéã íü
áàãòààíà.

Ãèñòåðåçèñèéí àëäàãäàë

Ìàòåðèàë ñîðîíçëîãäîõûí òóëä ìàòåðèàë äîòîðõ ñîðîíçîí
îð÷èí íýã ÷èãëýëòýé áîëîõ øààðäëàãàòàé. Èíãýõèéí òóëä
òîäîðõîé õýìæýýíèé ýíåðãè øààðäàãääàã. Õýðýâ òºõººðºìæ
õóâüñàõ ã¿éäëýýð òýæýýãäýæ áàéâàë ã¿éäýë äàâòàìæààñàà
õàìààð÷ òîäîðõîé õóðäòàéãààð ÷èãëýëýý ººð÷èëä㺺ñ
ç¿ðõýâ÷èéí ñîðîíçîí òóéë áàéíãà ººð÷ëºãäºæ áàéäàã.
Ñîðîíçîí îð÷íû õºäºëãººíººñ ¿ðýëò ¿¿ñ÷, ò¿¿íýýñ äóëààí
ÿëãàðíà. Ýíý äóëààí ¿¿ñ÷ áàéãààã ãèñòåðåçèñèéí àëäàãäàë ãýíý.

Ýíý àëäàãäàë ýíåðãè çàðöóóëäàã òóë äîîä õýìæýýíä áàéëãàõ
øààðäëàãàòàé áàéäàã. Ç¿ðõýâ÷èéí ãàíä öàõèóð íýìæ ºãâºë

- 114 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
öàõèóðò òºìºð ñîðîíçîí ¿ðýëòèéã áàãàñãàäàã òóë
ãèñòåðåçèñèéí àëäàãäал áàãàñäàã.
Хуйлрах гүйдлийн алдагдал
Öàõèëãààí ñîðîíçîí òºõººðºìæèéí òºìºð ç¿ðõýâ÷ ìýòèéí
äàìæóóëàã÷ ìàòåðèàëûã õóâüñàõ ñîðîíçîí îðîíä îðóóëáàë óã
ìàòåðèàëä õ¿÷äýë èíäóêöëýãäýíý. ¯¿íýýñ áîëæ ç¿ðõýâ÷ äîòîð
ã¿éäýë ã¿éíý. ¯¿íèéã õóéëðàõ ã¿éäýë ãýäýã.
Õóéëðàõ ã¿éäýë ç¿ðõýâ÷ äîòîð õóâüñàõ ñîðîíçîí îðîíä òýãø
ºíöºã ¿¿ñãýõ ÷èãëýëòýé. Ýíý ã¿éäëèéí õýìæýý ç¿ðõýâ÷èéí
ìàòåðèàëûí ýñýðã¿¿öëýýñ õàìààðíà.

Зураг67.Öóë ç¿ðõýâ÷òýé îðîîìîã.

- 115 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Îðîîìîãò ºãñºí õóâüñàõ ã¿éäýë áàéíãà õóâüñàõ ñîðîíçîí îðîí
¿¿ñãýæ, ýíý íü ç¿ðõýâ÷èíä öàõèëãààí ã¿éäýë áèé áîëãîíî. Ýíý
ã¿éäýë íü ç¿ðõýâ÷ýýðýý ã¿éõ áà èéìýýñ õóéëðàõ ã¿éäýë ãýæ
íýðëýãäñýí. Ýñýðã¿¿öëýýð ã¿éäýë ã¿éõäýý äóëààí ¿¿ñãýíý. Ýíý
äóëààí, ò¿¿íýýñ ¿¿äýí ãàðàõ ýíåðãèéí àëäàãäëûã õóéëðàõ
ã¿éäëèéí àëäàãäàë ãýæ íýðëýíý. Õóâüñàõ ã¿éäëèéí õýëõýýíä
çàëãàñàí ç¿ðõýâ÷ öóë áîë õóéëðàõ ã¿éäëèéí àëäàãäëààñ áîëæ
íîöòîé õàëàëò ¿¿ñ÷ áîëíî.
Õóéëðàõ ã¿éäëèéí àëäàãäëûã áàãàñãàõûí òóëä ç¿ðõýâ÷èéã
òóñãààðëàã÷òàé íèìãýí ÿëòñóóäààð õèéäýã. ßëòàñ òóñ á¿ð
áóñäààñàà ëàê áóþó èñýë á¿ðõ¿¿ëýýð òóñãààðëàãäàíà. Õóéëðàõ
ã¿éäýë íü öàõèëãààí ã¿éäýë òóë õàâòàñíóóäûí õîîðîíä ã¿éõ
ã¿éäýë õàìãèéí áàãà õýìæýýíä áàéäàã. Áàãàñãàñàí õóéëðàõ
ã¿éäýë õóéëðàõ ã¿éäëèéí àëäàãäàë áàãà ¿¿ñãýíý.

Зураг 68.Яëòñàí ç¿ðõýâ÷òýé îðîîìîã

- 116 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Ç¿ðõýâ÷èéí ñîðîíçîí õàíàëò
Òºìºð ç¿ðõýâ÷òýé öàõèëãààí ñîðîíçíû ã¿éäýë èõýñýõýä ç¿ðõýâ÷
äýõü ñîðîíçîí õýñã¿¿äèéí äèéëýíõ íü íýã ÷èãëýëä îðîõ õ¿ðòýë
ñîðîíçëîëò íü íýìýãäýíý. ¯¿íèé äàðàà ç¿ðõýâ÷ õàíàæ, îðîîìîã
äàõü ã¿éäëèéí ÿìàð÷ ººð÷ëºëò ç¿ðõýâ÷èéí ñîðîíçëîëòûã
òºäèéëýí íýìæ ÷àäàõã¿é. ÿéäýë íýìýãäñýíýýð ç¿ðõýâ÷èéí
àëäàãäàë íýìýãäýæ, ò¿¿íýýñ ¿¿ñýõ äóëààíû õýìæýý èõñýíý.
Ç¿ðõýâ÷ áà îðîîìãèéã íÿìáàé òîîöîîëæ, çºâ ñîíãîõ íü òóõàéí
çîðèëãîä íèéöýõ ñîðîíçîí óðñãàëûã ýíåðãèéí àëäàãäàë
áàãàòàéãààð ¿¿ñãýíý.

ͺ뺺мжийн õ¿÷äýë /Индукц/
Õýðýâ äàìæóóëàã÷ ñîðîíçîí óðñãàëûí үйлчлэлд (ýñâýë
ñîðîíçîí óðñãàë äàìæóóëàã÷ààð íýâòðýí) õºäºëæ, õ¿÷íèé
øóãàìûã îãòîëáîë äàìæóóëàã÷èä öàõèëãààí õºäºëãºõ õ¿÷
(ÖÕÕ) ¿¿ñдэгийг нөлөөмжийн хүчдэл буюу индукцийн хүчдэл
гэнэ.

- 117 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг 69.Сîðîíçîí оронд хөдөлж байгаа дамжуулагч

Ôàðàäåéí èíäóêöûí õóóëü
Ôàðàäåéí èíäóêöûí õóóëü íü äàìæóóëàã÷, ñîðîíçîí îðíû
õîîðîíäîî õàðüöàíãóé õºäºëæ áàéãàà íºõöºëä ¿¿ñýõ õ¿÷äëèéí
õýìæýýã òîäîðõîéëíî. Äàìæóóëàã÷èä èíäóêöëýãäýõ õ¿÷äëèéí
õýìæýý óã äàìæóóëàã÷ õ¿÷íèé øóãàìûã îãòîëæ áóé õóðäòàé
øóóä õàìààðàëòàé. Õýðýâ íýã ñåêóíäýä îãòîëæ áóé õ¿÷íèé
øóãàìûí òîî íýìýãäâýë èíäóêöëýãäýõ õ¿÷äëèéí õýìæýý
íýìýãäýíý. Дамжуулагчийг нэвтрэн өнгөрөх соронзон
урсгалын хэмжээ хугацаанаас хамаарч хувьсан өөрчлөгдөж
байвал индукцын хүчдэл үүснэ.

- 118 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

∆Ф
= ∆

Èíäóêöëýãäñýí õ¿÷äýëä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä

Дамжуулагчийг нэвтрэн өнгөрөх соронзон урсгалын хэмжээ
хугацаанаас хамаарч хувьсан өөрчлөгдөж байвал индукцын
хүчдэл үүсдэг гэдгийг ºìíº дурдсан ба түүний õýìæýýíä
íºëººëäºã ãóðâàí õ¿÷èí ç¿éë áàéäàã.

 Ñîðîíçîí óðñãàëûí íÿãò áà ñîðîíçîí îðíû õ¿÷.Áóñàä
õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä òîãòìîë áàéõàä ñîðîíçîí îðíû íÿãòûã
ººð÷èëáºë õ¿÷íèé øóãàìûí òîî íýìýãäýõ áóþó õàñàãäàíà.

 Ñîðîíçîí îðîíä áàéãàà äàìæóóëàã÷èéí óðò. Ñîðîíçîí
îðîíä áàéãàà îðîîìãûí îðîîäñûí òîî, äàìæóóëàã÷èéí óðò
ººð÷ëºãäâºë îãòëîãäîõ õ¿÷íèé øóãàìûí òîî ìºí
ººð÷ëºãäºíº.
= ∆Ф

∆

 Äàìæóóëàã÷èéí õ¿÷íèé øóãàìûã îãòîëæ áàéãàà õуðä.
Õýðýâ äàìæóóëàã÷ õ¿÷íèé øóãàìä òýãø ºíöºã ¿¿ñãýí
áàéðëàñàí áîë ¿¿ññýí õ¿÷äýë íü äàìæóóëàã÷ ººð ºíö㺺ð
áàéðëàñàí áóñàä тохиолдлуудààñ èõ áàéíà. ̺í
äàìæóóëàã÷ ñîðîíçîí îðíîîð ºíãºðºõ õóðä íýìýãäâýë 1
ñåêóíäýä îãòëîãäîæ áàéãàà õ¿÷íèé øóãàìûí òîî ºñºæ
õ¿÷äýëèéí õýìæýý íýìýãäýíý.

- 119 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Товчхондоо иíäóêöëýãäñýí öõõ-ний хэмжээнд дараах зүйлс
нөлөөлнө.

 Ñîðíçîí óðñãàëûí íÿãò
 Îðîîäñûí òîî
 Õóðд áà îãòëîëöëûí ºíö㺺ð òîäîðõîéëîãäîõ

äàìæóóëàã÷ õ¿÷íèé øóãàìûã îãòëîõ õóðä

ªºðèéí èíäóêö

Äàìæóóëàã÷ áà ñîðîíçîí îðîí áèå áèåòýéãýý õàðüöàíãóéãààð
õºäºëæ áàéãàà ¿åä õ¿÷äýë ¿¿ñíý. ¯¿íèéã Ôàðàäåéí èíäóêöûí
õóóëü ãýíý. Ìºí ¿¿íýýñ ãàäíàºìíº òàéëáàðëàñíààð
äàìæóóëàã÷ààð ã¿éõ ã¿éäýë ººð÷ëºãäºõºä óã äàìæóóëàã÷èéã
òîéðñîí ñîðîíçîí îðîí ººð÷ëºãäºíº.

Äàìæóóëàã÷èéã Çóðàã 70-ä ¿ç¿¿ëñíýýð îðîîìîã õýëáýðò
îðóóëààä óíòðààëãûã çàëãàñàí áîë óã îðîîìãîîð ã¿éäýë ã¿éæ
ýõýëíý. Óíòðààëãà çàëãàãäàõ àãøèíä îðîîìãèéí ã¿éäýë 0
áàéíà. Ãýõäýý гүйдэл õóðäàí íýìýãäýæ òýæýýëèéí õ¿÷äýë
îðîîìãèéí ýñýðã¿¿öëýýð òîäîðõîéëîãäîõ òîãòìîë óòãàäàà
õ¿ðíý. Ýíý ã¿éäýë Îìûí õóóëüä çàõèðàãäàíà.

- 120 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг70.Õóâüñàõ ñîðîíçîí îðîí îðîîìîãò õ¿÷äýë ¿¿ñãýíý.

Çóðàã 70-ààñ ¿çâýë À îðîîäîñûí ã¿éäýë èõñýõýä ò¿¿íèéã
òîéðñîí ñîðîíçîí îðîí íýìýãäýíý. Óã íýìýãäýæ áóé ñîðîíçîí
îðîí В îðîîäñûã äàéðàí ãàðíà. Ýíý íü ñîðîíçîí îðîí,
äàìæóóëàã÷èéí õîîðîíä õàðüöàíãóé õºäºëãººí ¿¿ñãýæ В
îðîîäîñò õ¿÷äýë èíäóêöëýãäýíý. Ýíý íºõöºë îðîîäîñ áîëãîíä
¿¿ñíý. Оðîîäîñ á¿ðèéã òîéðñîí ñîðîíçîí îðíû ºñºëò
õàæóóãèéí îðîîäîñòîî õ¿÷äýë èíäóêöëýíý. Ýíý ¿çýãäëèéã
ººðèéí èíäóêö ãýæ íýðëýíý. Õýëõýýíèé ã¿éäëèéí ººð÷ëºëò
ñîðîíçîí îðîíä ººð÷ëºëò ¿¿ñãýæ áóöààæ õýëõýýíäýý õ¿÷äýë
èíäóêöëýõýä ººðèéí èíäóêö ¿¿ñíý. Èíäóêöëýãäñýí ЦХХ
ò¿¿íèéã áèé áîëãîñîí ã¿éäлийн чиглэлийн ýñðýã áàéíà.

- 121 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Îðîîäñîîð ã¿éõ ã¿éäýë Îìûí õóóëèàð òîäîðõîéëîãäñîí
óòãàнäàà õ¿ðýõýä äàìæóóëàã÷èéã òîéðñîí ñîðîíçîí îðîí
õàìãèéí èõ óòãàнäàà õ¿ðýõ áîëîâ÷ öààøèä íýìýãäýõã¿é,
èíäóêöëэгдсэн ЦХХ цааш өсөхгүй.
Ëåíöèéí èíäóêöèéí õóóëü
Èíäóêöëýãäñýí ЦХХ-ээс ¿¿ñýõ ã¿éäëèéí ñîðîíçîí ¿éë÷ëýë
ò¿¿íèéã áèé áîëãîæ áóé ººð÷ëºëò人 ýñðýãýýð ¿éë÷ëýõèéã
Ëåíöèéí õóóëиар òîìú¸îëогдоíî.Õýðýâ 2 äàìæóóëàã÷èéã
Çóðàã 71-т ¿ç¿¿ëñýí øèã çýðэãö¿¿ëýí áàéðëóóëñàí ¿åä
ã¿éäýëòýé äàìæóóëàã÷èéí ýëåêòðîíû óðñãàë õóóäàñ ðóó
÷èãëýæ, õýìæýý íü íýìýãäýæ áàéãàà áîë ýíý äàìæóóëàã÷èéã
òîéðñîí ñîðîíçîí îðîí íýìýãäýæ, õàæóóãèéíõàà
äàìæóóëàã÷èéã îãòîëíî.

- 122 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг71.Íýìýãäýæ áóé ñîðîíçîí îðîí

Ýíý äàìæóóëàã÷ ñîðîíçîí îðíû õîîðîíä õàðüöàíãóé
õºäºëãººí ¿¿ññýí òóë ã¿éäýë ã¿éæ áóé äàìæóóëàã÷èéí ã¿éäýë
ººð÷ëºãäºæ áàéõ õóãàöààíä ò¿¿íä ЦХХ èíäóêöëýãäýíý.
Ýíý èíäóêöëýãäñýí õ¿÷äëèéí ¿¿ñãýõ ñîðîíçîí îðîí ã¿éäýëòýé
äàìæóóëàã÷èéí ñîðîíçîí îðíû ýñðýã áºãººä ýíý
äàìæóóëàã÷ààð ã¿éõ ã¿éäëèéí ýñðýã ЦХХ ¿¿ñãýíý.
Îäîî ã¿éäýëòýé äàìæóóëàã÷èéí ã¿éäýë áàãàñàõàä ÿìàð ¿çýãäýë
ÿâàãäàõûã øèíæèëье.Ñîðîíçîí îðîí ¿ã¿é áîëæ õàðüöàíãóé
õºäºë㺺íèé ÷èãëýë ñîëèãäîíî.

Зураг72.Бàãàñ÷ áóé ñîðîíçîí îðîí
- 123 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

×èãëýëýý ººð÷èëñºí õàðüöàíãóé õºäºë㺺í õóóäàñ ðóó îðîõ
÷èãëýëòýé õ¿÷äýë ¿¿ñãýíý. Ýíý èíäóêöëýãäñýí õ¿÷äëèéí
ã¿éäëèéí ¿¿ñãýõ ñîðîíçîí îðîí ã¿éäýëòýé äàìæóóëàã÷èéí
ã¿éäëèéí áóóðàëòàä ñààä áîëîõûã ýðìýëçýí, ã¿éæ áóé
ã¿éäëèéí ÷èãëýëèéã ººð÷ëºõã¿é õàäãàëàõûã îðîëäîíî.

Èíäóêöëýãäñýí õ¿÷äýëä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñ

Èíäóêöëýãäýõ õ¿÷äëèéí õýìæýý äàìæóóëàã÷èéí ñîðîíçîí
õ¿÷íèé øóãàìûã îãòîëæ áàéãàà áóþó õ¿÷íèé øóãàìààð
îãòëîãäîæ áàéãàà õóðäòàéãàà øóóä õàìààðàëòàé. Õºäºëæ áóé
ñîðîíçîí îðîí äàìæóóëàã÷ààð ã¿éõ ã¿éäëèéí ººð÷ëºëòººñ
¿¿ñ÷ áîëíî. Õýðýâ äàìæóóëàã÷ äàõü ã¿éäëèéí ººð÷ëºëòèéí
õóðä èõ áàéâàë, èíäóêöëýãäýõ õ¿÷äëèéí õýìæýý ºíäºð áàéíà.
Õýðýâ äàìæóóëàã÷èéã îðîîìîã áîëãîâîë îðîîäîñ á¿ðèéã
òîéðñîí õóâüñàõ ñîðîíçîí îðîí íü óã ñîðîíçîí îðíû íºëººíä
áàéõ îðîîäîñ áîëãîíòîé õàðèëöàí ¿éë÷ëýíý.

Нөлөөмж

Äàìæóóëàã÷èä ýñýðã¿¿öýë ãýæ íýðëýãäýõ öàõèëãààí øèíæ
÷àíàð áàéäãèéã бид ìýäíý. Харин дамжуулагчийн материалын
эсэргүүцлийг өөрчлөхгүйгээр ороомог хэлбэрт оруулахад
түүний эсэргүүцэл нь илт өөрчлөгддөг. Энэ эсэргүүцлийн

- 124 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

өөрчлөлт ньнөлөөмж õýìýýõ цахилгаан хэмжигдэхүүнээс
шалтгаална.

Нөлөөмжийг öàõèëãààí õýëõýýãýýð ã¿éæ áàéãàà ã¿éäëèéí
ººð÷ëºëòèéí ýñðýã ¿éë÷ëýëòýé øèíæ ÷àíàð ãýæ òîäîðõîéëæ
áîëíî. Òýìäýãëýãýý íü [L].

∗ ∗ ∗
= [Гн]

L - Нөлөөмж

µ0 - Соронзон тоо
µr- Диэлектрик нэвтрэх чадвар
N - Ороодсын тоо

S - Зүрхэвчний талбай

lm- Соронзон хүчний шугамын дундаж урт

Дамжуулагчийн эñýðã¿¿öýë буюу бодит эсэргүүцэл ã¿éäëèéí
óðñãàëûí ýñðýã ¿éë÷èëäýã áîë нөлөөмж íü ã¿éäëèéí
ººð÷ëºëòèéí ýñðýã ¿éë÷ëýëòýé áàéäãèéã ñàíàæ áàéõ íü ÷óõàë.
Ǻâõºí ýñýðã¿¿öýë àãóóëñàí хувьсах ã¿éäëèéí õýëõýýíèé

- 125 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
óíòðààëãûã çàëãàõàä Îìûí õóóëèéí äàãóóõýëõýýíèé
ýñýðã¿¿öýë, òýæýýëèéí
õ¿÷äýëýýñ õàìààðч гүйдэл á¿ðýí óòãàнäаа àãøèí çóóðò õ¿ðíý.
Óíòðààëãûã áóöààæ ñàëãàâàë ã¿éäýë ìºí àäèë õóðäòàéãààð 0
óòãàòàé áîëíî.

Зураг73.Бодит ýñýðã¿¿öýë á¿õèé хувьсах ã¿éäëèéí õýëõýýíèé ã¿éäýë ºãñºæ, áóóð÷
áàéãàà íü

Ороомог á¿õèé õýëõýýíèé ã¿éäëийã çàëãàæ, ñàëãàõàä ººð
ìàÿãààð ºãñºæ, áóóðíà.

- 126 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг74.Ороомог á¿õèé хувьсах ã¿éäëèéí õýëõýýíèé ã¿éäýë ºãñºæ, áóóð÷ áàéãàà íü

Õýëõýýíèé ã¿éäýë íýìýãäýæ áàéõàä îðîîìîãò èíäóêöëýãäýõ
õ¿÷äýë ã¿éäëèéí ºñºëòºä ñààä áîëîõ ýðìýëçýëòýé ýñðýã ЦХХ
¿¿ñãýíý. Ýíý ºñºëòèéã çîãñîîæ ÷àäàõã¿é áîëîâ÷ ã¿éäýë äýýä
óòãàíä õ¿ðòýë òîäîðõîé õóãàöàà øààðäàãäàíà. Õýðýâ õýëõýýíèé
ã¿éäýë áóóð÷ áàéâàë îðîîìãèéí ¿¿ñãýõ ЦХХ óã áóóðàëòàä ñààä
áîëîõ áóþó ººð÷ëºëòèéí ýñðýã áàéíà. Ýíý íü ò¿¿íèéã õýìæýý 0
áîëîõ õóãàöààã óðòàñãàõ áîëîâ÷ áóóðàëòûã çîãñîîæ ÷àäàõã¿é.
ÿéäýë áóóð÷ áàéõàä ¿¿ñýõ ЦХХ, ã¿éäýë ºñ÷ áàéõàä ¿¿ñýõ ñºðºã
ЦХХ–íèé ýñðýã ÷èãëýëòýé. Ó÷èð íü ñîðîíçîí îðíû õàðüöàíãóé
õºäºë㺺í áà äàìæóóëàã÷ийн гүйдэл ººð÷ëºãäºíº. Îðîîìîã
íü ã¿éäýë ºãñºæ áàéõàä ò¿¿íèéã ñààòóóëàõ , ã¿éäýë áóóð÷
áàéõàä äýìæèõ ýðìýëçýëòýé áàéíà. Îðîîìãèéí èíäóêö ã¿éäýë
ººð÷ëºãäºæ áàéõàä õýëõýýíä íºëººëºõ áà ã¿éäëèéí õýìæýý
òîãòìîë áàéõàä íºëºº ¿ç¿¿ëýõã¿é.

Нөлөөмжийг õýìæèõ íýãæ

Нөлөөмжийн үзэгдлийг Америкийн физикч Жозеф Генри
нээсэн учир түүний нэрээр нэгжийг нь нэрлэжээ.

Õýðýâ äàìæóóëàã÷èéã îðîîìîã áîëãîñîí òîõèîëäîëä ýíý íü
èíäóêöëýëòýé áàéíà. Нөлөөмж ã¿éäëèéí ººð÷ëºëòºä ýñðýã

- 127 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
íºëºº ¿ç¿¿ëæ, ã¿éäýë ººð÷ëºãäºæ áàéõàä нөлөөмжийн õ¿÷äýë
áèé áîëíî. Нөлөөмжийг õýìæèõ íýãæèéã äàðààõ
òîìú¸îëëóóäààð òàéëáàðëàæ áîëíî.

 Нөлөөмжийн òýìäýãëýãýý L , õýìæèõ íýãæ íü ãåíðè
áºãººä ò¿¿íèéã Гн ¿ñãýýð òýìäýãëýíý.

 ÿéäýë íýã ñåêóíäýä íýã àìïåðèéí õóðäòàé
ººð÷ëºãäºõºä óã îðîîìîãò íýã âîëüò õ¿÷äýë
èíäóêöëýãäýæ áàéâàë îðîîìãèéí èíäóêöëýë íýã ãåíðè
áàéíà ãýäýã.

Òîãòìîë ã¿éäëýýñ õ¿÷äýë èíäóêöëýãäýõã¿é.

Õàðèëöàí èíäóêö

Õýëõýýíèé ã¿éäëèéí ººð÷ëºëòººñ áîëæ õ¿÷äýë áóöàæ óã
õýëõýýíäýý èíäóêöëýãäýæ áàéâàë ýíý íü ººðèéí èíäóêö ãýæ
íýðëýãäýíý.Íýã õýëõýýíèé ã¿éäëèéí ººð÷èëºëòººñ íºãºº
õýëõýýíä õ¿÷äýë èíäóêöëýãäýæ áàéâàë ýíý íü õàðèëöàí èíäóêö
þì.

Çóðàã 75-д ¿ç¿¿ëñýíýýð õî¸ð îðîîìãûã íýã ñîðîíçîí õýëõýýíä
áàãòààæ áîëíî.

- 128 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг75.Íýã ç¿ðõýâ÷òýé õî¸ð îðîîìãийí õàðèëöàí èíäóêö

Анхдагч îðîîìãоор хувьсах гүйдэл гүйхэдиндукцийн хуулийн
зарчимаар хî¸ðäîã÷ îðîîìîãт ЦХХ үүснэ. Õî¸ð ороомогт
èéíõ¿¿ õ¿÷äýë èíäóêöëýãäýõèéã õàðèëöàí èíäóêö ãýäýã. Ǻâõºí
хувьсах ã¿éäýë гүйж байхад л èíäóêöëýãäýíý.
Õóâüñàõ ã¿éäëèéí õýëõýýíä õ¿÷äýë õýìæýý áà ÷èãëýëýýð áàéíãà
ººð÷èëºãääºãººñ ã¿éäýë ìºí áàéíãà ººð÷ëºãäºíº. Õýðýâ õî¸ð
îðîîìîã íýã åðºíõèé ç¿ðõýâ÷òýé áºãººä õóâüñàõ ã¿éäëèéí

- 129 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
òýæýýëä õîëáîãäñîí áîë õî¸ð îðîîìãûí àëü àëèíä íü õ¿÷äýë
èíäóêöëýãäýíý.
Õàðèëöàí èíäóêöýýð ¿¿ññýí õî¸ðäîã÷ îðîîìãийí õ¿÷äýë
àíõäàã÷ áà õî¸ðäîã÷ îðîîìãийí îðîîäñûí òîîíîîñ
õàìààðíà.Ýíý áîë òðàíñôîðìàòîðûí ¿íäñýí çàð÷èì þì.
Õýðýâ õî¸ðäîõ õýëõýýíèé îðîîäñûí òîîã íýìáýë èë¿¿ èõ
õýìæýýíèé õ¿÷äýë èíäóêöëýãäýíý.

Зураг76.Õàðèëöàí èíäóêö

Хоёрдогч ороомгийн ороодсын тоо их байвал хүчдэл өснө,
бага байвал хүчдэл буурна. Үүнээс үүдэж трансформаторыг
өсгөх ба бууруулах гэж ангилдаг.

- 130 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

- 131 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Дүгнэлт
Ñîðîíçîí îðíû õ¿÷ëýã, ñîðîíçîí óðñãàëûí íÿãò
äàìæóóëàã÷ààð ã¿éõ ã¿éäëèéí õýìæýýòýé øóóä
ïðîïîðöèîíàë áàéäàã.Äàìæóóëàã÷ààð ã¿éõ ã¿éäëèéã
ñàëãàâàë ýðãýí òîéðíû ñîðîíçîí óðñãàë çîãñîíî.
Ñîðîíçîí îðíû ÷èãëýëèéã ç¿¿í ãàðûí ä¿ðýì àøèãëàí îëæ
áîëíî.
Öàõèëãààí ñîðîíçíû ÷àäàëä ¿íäñýí 3 õ¿÷èí ç¿éë
íºëººëäºã:

 Îðîîìãîîð ã¿éæ áóé ã¿éäëèéí õýìæýý
 Îðîîìãèéí îðîîäñûí òîî
 Ñîðîíçîí õýëõýýíèé íýã õýñýã áîëîõ ç¿ðõýâ÷èéí

òºðºë
Ç¿ðõýâ÷ã¿é îðîîìãèéí ã¿éäëèéí õýìæýý íýìýãäâýë
ñîðîíçîí îðíû õ¿÷ íýìýãäýæ, ñîðîíçîí óðñãàë óëàì íÿãò
áîëíî.
Õýðýâ äàìæóóëàã÷ ñîðîíçîí óðñãàëûí äîòîð(ýñâýë
ñîðîíçîí óðñãàë äàìæóóëàã÷ààð íýâòðýí) õºäºëæ, õ¿÷íèé

øóãàìûã îãòîëáîë äàìæóóëàã÷èä öàõèëãààí õºäºëãºõ õ¿÷
(ö.õ.õ) ¿¿ñíý.
Иíäóêöëýãäñýí õ¿÷äëèéí ¿¿ñãýõ ñîðîíçîí îðîí ã¿éäýëòýé
äàìæóóëàã÷èéí ñîðîíçîí îðíû ýñðýã áºãººä ýíý
äàìæóóëàã÷ààð ã¿éõ ã¿éäëèéí ýñðýã öàõèëãààí õºäºëãºõ
õ¿÷ ¿¿ñãýíý. Èíäóêöëýãäñýí õ¿÷ëèéí õýìæýýíä íºëººëäºã
ãóðâàí õ¿÷èí ç¿éë áàéäàã.
 Ñîðîíçîí óðñãàëûí íÿãò áà ñîðîíçîí îðíû õ¿÷.Áóñàä

õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä òîãòìîë áàéõàä ñîðîíçîí îðíû íÿãòûã
ººð÷èëáºë õ¿÷íèé øóãàìûí òîî íýìýãäýõ áóþó
õàñàãäàíà.
 Ñîðîíçîí îðîíä áàéãàà äàìæóóëàã÷èéí
óðò.Ñîðîíçîí îðîíä áàéãàà îðîîìãûí îðîîäñûí òîî

- 132 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

 Äàìæóóëàã÷èéí õ¿÷íèé øóãàìûã îãòîëæ
áàéãàà õ¿ðä.Õýðýâ äàìæóóëàã÷ õ¿÷íèé øóãàìä
òýãø ºíöºã ¿¿ñãýí áàéðëàñàí áîë ¿¿ññýí
õ¿÷äýë íü äàìæóóëàã÷ ººð ºíö㺺ð áàéðëàñàí
áóñàä áàéðëàëûíõààñ èõ áàéíà. ̺í
äàìæóóëàã÷ ñîðîíçîí îðíîîð ºíãºðºõ
õóðäàòãàë íýìýãäâýë 1 ñåêóíäýä îãòëîãäîæ
áàéãàà õ¿÷íèé øóãàìûí òîî ºñºæ õ¿÷äýëèéí
õýìæýý íýìýãäýíý.

Èíäóêöëýãäñýí ö.õ.õ-д
 Ñîðíçîí óðñãàëûí íÿãò
 Îðîîäñûí òîî
 Õóðäàòãàë áà îãòëîëöëûí ºíö㺺ð
òîäîðõîéëîãäîõ äàìæóóëàã÷ õ¿÷íèé øóãàìûã
îãòëîõ õóðä 3 хамааралтай.

Èíäóêöëýëèéí òýìäýãëýãýý L , õýìæèõ íýãæ íü ãåíðè
áºãººä ò¿¿íèéã Í ¿ñãýýð òýìäýãëýíý.
ÿéäýë íýã ñåêóíäýä íýã àìïåðèéí õóðäòàé ººð÷ëºãäºõºä
óã îðîîìîãò íýã âîëüò õ¿÷äýë èíäóêöëýãäýæ áàéâàë
îðîîìãèéí èíäóêöëýë íýã ãåíðè áàéíà ãýäýã.
Òîãòìîë ã¿éäëýýñ õ¿÷äýë èíäóêöëýãäýõã¿é.
Íýã õýëõýýíèé ã¿éäëèéí ººð÷ëºëòººñ íºãºº õýëõýýíä
õ¿÷äýë èíäóêöëýãäýæ áàéâàë ýíý íü õàðèëöàí èíäóêö þì.

Õàðèëöàí èíäóêö

Õýëõýýíèé ã¿éäëèéí ººð÷ëºëòººñ áîëæ õ¿÷äýë áóöàæ óã
õýëõýýíäýý èíäóêöëýãäýæ áàéâàë ýíý íü ººðèéí èíäóêö
ãýæ íýðëýãäýíý.

- 133 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Х. Хувьсах гүйдэл

Зорилго:
Õóâüñàõ ã¿éäýë íü ãàðãàæ àâàõàä õÿëáàð, àëñ õîëûí çàéä
äàìæóóëàõàä äºõºìòýé áàéäàã. Èéì ó÷ðààñ àõóéí
õýðýãöýýíèé áîëîí ¿éëäâýð, àëáàí ãàçðûã öàõèëãààí
ýíåðãýýð õàíãàõàä õóâüñàõ ã¿éäëèéн хэлхээг өргөн
àøèãëàäàã. Энэхүү бүлэгт синуслэг хувьсах гүйдлийг
хэрхэн гаргаж авах, ямар хэмжигдэхүүнтэй байдаг талаар
судлана.
Хувьсах гүйдлийг ãàðãàæ àâàõ
Хугацаанаас хамаарч хэмжээ ба чиглэл нь өөрчлөгдөж,
тодорхой хугацааны дараа үелэн давтагдах шинж чанартай
гүйдлийг хувьсах гүйдэл гэх ба практикт ихэвчлэн синусын
хуулиар хувьсана. Хувьсах гүйдлийн хялбар хийцтэй
генераторын ажиллах зарчмыг үзье.

- 134 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг77.Ãåíåðàòîðûí çàãâàð

Ýíãèéí ãåíåðàòîð çóðàã 77-ä ¿ç¿¿ëñýíýýð òîãòìîë ñîðîíçîí
îðîíä ýðãýëäýõ жааз хэлбэрийн äàìæóóëàã÷ààñ á¿ðäýíý. Õýðýâ
óã жааз äàìæóóëàã÷èéã ñîðîíçîí îðíû ñîðîíçîí õ¿÷íèé
øóãàìûã îãòëîí ýðã¿¿ëáýë äàìæóóëàã÷èä öàõèëãààí õºäºëãºõ
õ¿÷ áóþó õ¿÷äýë èíäóêöëýãäýíý. Гåíåðàòîð ¿íäñýí 2 õýñãýýñ
á¿ðäýíý: Сîðîíçîí îðîí áîëîí жааз хэлбэрийн дамжуулагч
áóþó îðîîìîã. Ãåíåðàòîð á¿ðèéí жааз äàìæóóëàã÷èéí
ñîðîíçîí îðîí äîòîðõ õàðüöàíãóé õºäºëãººíººñ õ¿÷äýë
èíäóêöëýãäýíý. Óã жааз äàìæóóëàã÷ ¿ë õºäëºõ ñîðîíçîí îðîíä
õºäëºõ эсвэл ñîðîíçîí îðîí ¿ë õºäëºõ äàìæóóëàã÷ààð äàéðàí
õºäлөх аль нь ÷ áàéñàí õàðüöàíãóé õºäºëãººí ¿¿ñíý. Жааз
хэлбэрийн дамжуулагч ñîðîíçîí õ¿÷íèé øóãàìûã îãòîëæ áóé
ºíöºã õîîðîíäûí õàðüöàíãóé õºäºë㺺í áàéíãà

- 135 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
ººð÷ëºãäºõèéí õýðýýð ¿¿ñ÷ áóé õ¿÷äýë ìºí áàéíãà
ººð÷ëºãäºíº.

Зураг 78.Жаазны байрлал 00

Жааз дамжуулагч 78-р зурагт үзүүлсэн байрлалд байх үед
соронзон хүчний шугам түүнийг огтлохгүй.

- 136 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг 79.Жаазны байрлал 900

Харин 00-аас 900 руу шилжихэд соронзон хүчний шугам жаазыг
огтлох өнцөг нэмэгдэхийн хэрээр индукцлэх хүчдэл өснө.
Жааз дамжуулагч 900-д хүрэхэд түүнийг соронзон хүчний
шугам тэгш өнцгөөр буюу перпендикуляраар огтлоно. Энэ үед
индукцлэх хүчдэл хамгийн их утгандаа хүрнэ.

Зураг 80.Жаазны байрлал 1800
- 137 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
900-аас 1800 руу шилжихэд огтлох өнцөг багасч, индукцлэх
хүчдэл буурсаар 0 утганд хүрнэ.

Зураг 81.Жаазны байрлал 2700

Жааз äàìæóóëàã÷ 1800-аас 2700 ðуу øèëæèõýä îãòëîõ ºíöºã
äàõèí íýìýãäýæ, ¿¿ñýõ õ¿÷äëèéí õýìæýý ìºí ºñíº. 2700–д
õ¿÷äýë õàìãèéí èõ óòãàäàà õ¿ðэх боловч 900 дээр үүссэн
хамгийн их хүчдлээс ялгаатай нь äàìæóóëàã÷ õ¿÷íèé øóãàìûã
ýñðýã ÷èãëýëä îãòëîíî. Òèéìýýñ èíäóêöëýãäýõ õ¿÷äýë ýñðýã
÷èãëýëòýé áàéõ áà ãðàôèê äýýð ñºðºã óòãàòàéãààð çóðàãäàíà.

- 138 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг 82.Жаазны байрлал 3600

Äàìæóóëàã÷ 2700-аас 3600 ðóó øèëæèõýä îãòëîõ ºíöºã 0 ð¿¿
áóóðñíààр õ¿÷äëèéí õýìæýý áàãàñíà. Ãðàôèê ñºðºã äýýä
óòãààñàà 3600 байрлалд 0 óòãàнä î÷íî.
Ачааллаар дамжих гүйдлийн хэмжээ ба чиглэл индукцлэгдэж
байгаа хүчдэлтэй шууд хамааралтайгаар өөрчлөгдөнө.
Ãåíåðàòîðò ¿¿ñýõ õ¿÷äëèéí õýìæýýíä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä
ªìíº àâ÷ ¿çñýíýýð äàìæóóëàã÷ ñîðîíçîí õ¿÷íèé øóãàìûã
îãòëîõ ºíö㺺ñ õ¿÷äëèéí äàëàéö õàìààðíà.Ãåíåðàòîðûí ¿¿ñãýõ
õ¿÷äëèéí óòãà áóþó õýìæýý íü äàðààõü õ¿÷èí ç¿éë¿¿äýýñ
õàìààðàõ áºãººä øóóä ïðîïîðöèîíàëü áàéíà.
 Äàìæóóëàã÷ ñîðîíçîí îðîí äóíäóóð ºíãºðºõ õóðä áóþó

õóðäàòãàë. Õýðýâ äàìæóóëàã÷èéí õóðä íýìýãäâýë ýíý íü

- 139 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
ºãºãäñºí õóãàöààíä óëàì îëîí ñîðîíçîí õ¿÷íèé øóãàìûã
îãòëîõ áºãººä ¿¿ñýõ õ¿÷äýë íýìýãäýíý.

 Ñîðîíçîí óðñãàëûí íÿãò. Сîðîíçîí óðñãàëûí íÿãò
íýìýãäâýë äàìæóóëàã÷ óëàì îëîí ñîðîíçîí õ¿÷íèé
øóãàìûã îãòîëæ õ¿÷äýë íýìýãäýíý.

 Ñîðîíçîí îðîíä õºäºëæ áóé äàìæóóëàã÷èéí óðò.
Сîðîíçîí îðîíä õºäºëæ áóé äàìæóóëàã÷èéí óðò íýìýãäâýë
äàìæóóëàã÷ óëàì îëîí ñîðîíçîí õ¿÷íèé øóãàìûã îãòîëæ
õ¿÷äýë íýìýãäýíý. Áîäèò öàõèëãààí ìàøèíû зүрхэвчинд
îëîí îðîîäîñ áàéäàã áºãººä ýíý íü ñîðîíçîí îðîíä
õºäºëæ áóé äàìæóóëàã÷èéí óðòûã íýìýãä¿¿ëíý.

Хувьсах гүйдлийн хэмжигдэхүүнүүд

Хувьсах гүйдлийн хэмжээг тодорхойлохын тулд дараах
хэмжигдэхүүнүүдийг ашиглана. Õóãàöààíû дурын эгшин дэх
утга буюу эгшин зуурын утга (жишээ нь зураг 83-д улаан
өнгөөр дүрслэв)

i  Im sin t;u  Um sin t;e  Em sin t

- 140 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг83.Хувьсах гүйдлийн хэмжигдэхүүн

Гүйдэл (Im), хүчдэл (Um), ЦХХ (Еm)-ийг эгшин зуурын
хэмжигдэхүүний хамгийн их буюу амплитуд утга (Агуурга)
гэнэ. (Жишээ нь зураг 83-д ногоон өнгөөр дүрслэв)

Гүйдэл нь хэмжээ ба тэмдгээрээ үелэн өөрчлөгдөж бүрэн
хэлбэлзэл хийж байгаа хугацааг үе (T) гэнэ. Үеийг секунд (c),
миллисекунд (мc) ба микросекунд (мкc)-ээр хэмждэг.

Үеийн урвуу хэмжигдэхүүнийг давтамж гэнэ. Давтамж нь нэг
секунд дэх хувьсах гүйдлийн бүрэн хэлбэлзлийн тоо юм.
Давтамжийг герц (Гц) гэсэн нэгжээр хэмжинэ.

f  1 1Ãö  1
T ñåê

- 141 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Гүйдэл (I), хүчдэл (U), ба ЦХХ (E)-ний үйлчлэх утга.

Хэдийгээр хувьсах гүйдлийн хүчдэлүүд, гүйдлүүдийн хэмжээ
чиглэл нь байнга өөрчлөгдөж байдаг боловч цахилгаан
техникт тодорхой тоон утгуудыг хэрэглэдэг. Тэдгээрийг
үйлчлэх утга гэж нэрлэх бөгөөд энэ нь авч болох утгаасаа бага
утгатай байдаг. Үйлчлэх утгуудыг тогтмол гүйдлийн утга шиг
том үсгээр тэмдэглэдэг. Хувьсах гүйдлийн нэг үетэй тэнцүү
хугацаанд тогтмол гүйдлийн үйлчлэлээр тухайн эсэргүүцэл
дээр ялгарч байгаа дулаантай тэнцүү дулааныг үүсгэж байгаа
хувьсах гүйдлийн утгыг үйлчлэх утга гэнэ.

 m  0,707  m
2

Жишээ бодлого:

Бодлого 17. Хувьсах гүйдлийн нэг үеийн үргэлжлэх хугацаа

T=0,02с бол давтамжийг ол

Бодолт: f  1 f  1  50Гц
T 0,02

- 142 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Бодлого 18. Хувьсах гүйдлийн давтамж f=60 Гц бол нэг үеийн
үргэлжлэх хугацааг ол

Бодолт: f  1 T  1  0,016с
T 60

Дүгнэлт:
Хугацаанаас хамаарч хэмжээ ба чиглэл нь өөрчлөгдөж,
тодорхой хугацааны дараа үелэн давтагдах шинж
чанартай гүйдлийг хувьсах гүйдэл гэдэг.
Ãåíåðàòîðò ¿¿ñýõ õ¿÷äëèéí õýìæýýíä 3 õ¿÷èí ç¿éë
нөлөөлдөг:

1. Äàìæóóëàã÷ ñîðîíçîí îðîí äóíäóóð ºíãºðºõ õóðä
áóþó õóðäàòãàë

2. Ñîðîíçîí óðñãàëûí íÿãò
3. Ñîðîíçîí îðîíä õºäºëæ áóé äàìæóóëàã÷èéí óðò
Õóãàöààíû дурын эгшин дэх утга буюу эгшин зуурын
утга.
Гүйдэл (Im), хүчдэл (Um), ЦХХ (Еm)-ний эгшин зуурын
хэмжигдэхүүний хамгийн их утгыг амплитуд утга гэнэ.
Гүйдэл нь хэмжээ ба тэмдгээрээ үелэн өөрчлөгдөж бүрэн
хэлбэлзэл хийж байгаа хугацааг үе гэнэ.
Үеийн урвуу хэмжигдэхүүнийг давтамж гэнэ.
Хувьсах гүйдлийн нэг үетэй тэнцүү хугацаанд тогтмол
гүйдлийн үйлчлэлээр тухайн эсэргүүцэл дээр ялгарч

- 143 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Гүйдэл Current
Хүчдэл Voltage
Эсэргүүцэл Resistance
Давтамж Frequency
Чадал Power
Ажил Work
Энерги Energy
Цахилгаан хөдөлгөх хүч Electric force
Хэмжигдэхүүн Measure
Нэгж Unit
Хувьсах гүйдэл Alternate current
Тогтмол гүйдэл Direct current
Чөлөөт электрон Free electron
Физикийн хууль Physical law
Цөм Nucleus
Цахилгаан орон Electric field
Дамжуулагч Conductor
Хагас дамжуулагч Semi-conductor
Тусгаарлагч Insulator
Дамжуулах чадвар Conductive
Хөндлөн огтлолын талбай Square
Хэлхээ Circuit
Цэнэг Charge
Цуваа хэлхээ Series circuit
Зэрэгцээ хэлхээ Parallel circuit
Зангилаа Node
Салаа Branch
Хүрээ
Соронзон Frame
Соронзон орон Magnet
Туйл Magnetic field
Нягт Pole
Цахилгаан соронзон орон Density
Ороомог Ekectric magnetic field
Зүрхэвч Coil
Генератор Core
Generator

- 144 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
1. Атомын бүтцийн тухай бичнэ үү.

_________________________________________________________
_________________________________________________________

2. Атомын цөмийн хоёр эгэл хэсгийг нэрлэж, цэнэгийг нь
тодорхойлно уу.

3.Тойрог замаар эргэлддэг атомын эгэл хэсгийг юу гэдэг вэ?
__________________

4. Электрон нь____________________цахилгаан цэнэгтэй.

5. Атомын цөмөөс хамгийн хол электроныг
___________________ электрон гэнэ.

6. Чөлөөтэй электрон гэж юуг хэлэх вэ?

- 145 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
7. Ион гэдэг нь /нөхөж бичнэ үү/

8. Хэрэв атом электроныг өөртөө татаж авбал
__________________ болно.
9. Цахилгаан орон гэдэг нь. /нөхөж бичнэ үү/

10. Ижил цэнэгүүд хоорондоо Б. Түлхэлцэнэ
А. Таталцана

11. Цахилгаан статик нь

А. Үл хөдлөх цэнэгийг судалдаг бүлэг юм.
Б. Хөдлөх цэнэгийг судалдаг бүлэг юм.

- 146 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

12. Кулоны хууль аль нь вэ?
q1  q2
А. F0  4 0   R2

Б. U=I*R

В. е = 1.6 × 10

Физик хэмжигдэхүүн
1. Үндсэн физик хэмжигдэхүүнүүдийг нэрлэнэ үү

2. Нэгж гэдэг нь физик
______________________________________________ юм.

3. СИ систем гэдэг

4. Гүйдлийн хүчний нэгж нь

А. Ампер Б. Вольт В. Метр

5. Килограмм бол____________________________ нэгж юм.

- 147 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

6. 109 нь

А. Гега Б. Терра В. Мега Г. Нано
В. 10-6
7. Микро нь

А. 10-9 Б. 10-8

8. 10А-г мА руу шилжүүлнэ үү.

9. 10ТБ-г Б-руу шилжүүл

10. 10Кг-г мг руу шилжүүл

- 148 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Тогтмол гүйдлийн хэлхээ

1. Гүйдлийг тодорхойлно уу

2. Хугацаанаас хамаарч хэмжээ ба чиглэлээ өөрчилдөггүй
гүйдлийг _____________________ гэнэ.

3. Нэгж хугацаанд дамжуулагчийн хөндлөн огтлолын
талбайгаар урсан өнгөрөх цэнэгийн тоо хэмжээг
.................................... гэнэ.
А. Гүйдлийн нягт Б. Хүчдэл В. Гүйдлийн хүч

4. Гүйдлийн хүчний тодорхойлолтыг томъёогоор илэрхийлнэ
үү.
5. Цахилгаан хөдөлгөгч хүч гэж юу вэ?

- 149 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
6. Ямар аргуудаар цахилгаан хөдөлгөгч хүчийг бий болгож
болох вэ?

7. Хүчдэл гэж юу болохыг тодорхойлно уу?

8. Хүчдэл болон цахилгаан хөдөлгөгч хүчний ялгаа нь юу вэ?
Тэмдэглэгээ болон нэгжийг бичнэ үү?

- 150 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
9. Цахилгаан эсэргүүцэл гэж юуг хэлэх вэ?

10. Дамжуулагчийн эсэргүүцлийг тодорхойлох томъёог
нэгжийн хамт бичнэ үү.

11. Эсэргүүцлийн урвуу хэмжигдэхүүн аль нь вэ?

А. Гүйдэл Б. Дамжуулах чадвар В. Ом

12. Дамжуулах чадварын нэгж нь юу вэ?

А. Сименс Б. Ом В. Ампер

- 151 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
13. Температурын эерэг коеффициенттэй эсэргүүцэл
температураас хэрхэн хамаарах вэ? 20С-с 30С хүртэл
температурыг ихэсгэхэд эсэргүүцэл хэрхэн өөрчолөгдөх вэ?

14. Температурын сөрөг коеффициенттэй эсэргүүцэл
температураас хэрхэн хамаарах вэ? 20С-с 30С хүртэл
температурыг ихэсгэхэд эсэргүүцэл хэрхэн өөрчолөгдөх вэ?

15. 50км урт 120мм2 Х.О.Т-тай зэс дамжуулагчийн
эсэргүүцлийг тодорхойл.

16. 20км урт 70мм2 Х.О.Т-тай хөнгөн цагаан дамжуулагчийн
эсэргүүцэл 20С-с 30С хүртэл температурыг ихэсгэхэд хэрхэн
өөрчолөгдөх вэ?

- 152 -