ການຈັດແບ່ງສິ່ງທີ່ມີຊີວິດ

ໝວດວຊາສະ ິ ເພາະ ສາຍສາ້ງຄູມດັທະຍມົ ວຊາການ ິ ຈດ ັ ແບ ່ ງສ ິ ່ ງມຊ ີ ວ ີ ດ ິ ສກົ ປີ 2022

ວຊາການ ິ ຈດ ັ ແບ ່ ງສ ິ ່ ງມຊ ີ ວ ີ ດ ິ ສາຍ ຊວະີ ສາດ ລະບບົຕ ່ ເນ ່ອງ ປີທ ີ1 ພາກຮຽນ 1 ຮຽບຮຽງໂດຍ: ປທ ທດັທະສນິ ພມົ ມະແສງ ອຈ ປອ ສຸລພິອນ ສວີໄຊິ ປທ ເພດັສະໝອນ ດວງສລີ ິ

i ຄ ານຳ ປ ້ມເຫ ຼັ້ ມນີ ້ຂຽນ ແລະ ຮຽບຮຽງຂ ້ນ ເພ ່ອຮບັ ໃຊກ້ ານຮຽນ ການສອນ ວຊິ າຊວີ ະສາດ ຢ່ ູໃນວິທະຍຳໄລຄູ ສຳຍສ້າງຄູ ມັດທະຍົມສ ກສາ, ຊ ່ ງມເີນ ້ອໃນສ ກສາກ່ ຽວກັບ: ສ ກສາກ່ ຽວກັບຫ ັກການຈັດຈ າແນກ, ການຈັດໝວດ ໝ່ ູຕາມລ າດບັ ຂັນ້ ຂອງພດ ແລະ ສດັ , ຫ ກັ ການສ າຄນັ ການຕັ ້ງຊ ່ , ການກ ານດົ ຊ ່ຕາມລະດບັ ການຈດັແບ່ງແຕ່ສາຂາ ຈົນຮອດຊະນິດຂອງພ ດ ແລະ ສັດ. ເນ ້ອໃນສ່ ວນຫ າຍແປ ແລະ ຮຽບຮຽງຈາກຕ າລາຊີວະສາດຂອງປ ື້ມຄ ຳພີຊີວະວິທະຍຳ ສະບັບສົມບູນ Entrance ມ 4-5-6 ຊ ່ ງມີ ພສ ປຣະສົງ ຫ ຳສະອຳດ ແລະ ພສ. ດຣ ຈິດກະເສມ ຫ ຳສະອຳດເປັນຜູື້ຮຽບຮຽງ ແລະ ປ ມື້ ຊີວະສຳດ 1, 2, 3 ກ ຸ່ ມວິຊຳສະເພຳະ ສຳຍສື້ຳງຄູມັດທະຍົມ ລະບົບ 3 ປີ ກະຊວງສຶກສຳທິກຳນ ແລະ ກິລຳ, ກົມ ສື້ຳງຄູ, ສູນພັດທະນຳຄູ ປີ2008 ຮຽບຮຽງໂດຍ ຄ ຳໜູນ ແສນໄຊ ແລະ ມະນີວອນ ແສນພະສ ກ (ຊີວະສຳດ 1), ບົວແກື້ວ ຊົມພູພັກດີ ແລະ ຜຸ່ ອງໃສ ຈັນພະສອນ (ຊີວະສຳດ 2) ແລະ ໜູກອນ ພິຈິດ ແລະ ມະນີວອນ ແສນພະ ສ ກ (ຊີວະສຳດ 3). ນອກນັນື້ ຍງັມີ ແບບຮຽນຊີວະສຳດພ ື້ນຖຳນ 1-2 ທີ ຸ່ ຮຽນຮຽງໂດຍ ໄຫງວ ແກື້ວສະດຳ ແລະ ຈັນທອນ ສົມວົງສຳ ສ ຳລັບໂຮງຮຽນສື້ຳງຄູລະບົບ 11+3 ກະຊວງສຶກສຳທິກຳນ ແລະ ກິລຳ ສູນພັດທະນຳຄູ ປີ 1997. ເນ ້ອໃນທາງວທິ ະຍາສາດ ເປັນສິ ່ ງທີ ່ຍາກ ແລະ ມຄີຸນຄ່າ, ດັ ່ງນັນ້ ຜູສ້ ອນຕອ້ງມກີ ານເລອ ກເຟັນ້ ແລະ ປັບປຸງ ເນ ້ອໃນສ າລບັການແຕ່ງບດົ ສອນ ແລະ ຜູຮ້ ຽນຕອ້ງມຄີວາມມານະເທົ ່າທີ ່ ຄວນ ຈິ ່ ງຈະບນັລຸເຖງິຈດຸ ໝາຍແຫ່ ງການ ເປັນຄູ, ຕອ້ ງຮູນ້ າໃຊຄ້ ວາມຮູຈ້ າກປ ້ມເຫລັນ້ ນີ ້ ເພ ່ອກະກຽມການຮຽນການສອນໃຫສ້ ອດຄ່ ອງກບັ ຄວາມເປັນຈິງ ຜູ້ຮຽບຮຽນ ແລະ ຄະນະຜູ້ກວດຜ່ ານ ໄດ້ພະຍາຍາມກວດແກ້ແລະ ກັ ່ນກອງເນ ້ອໃນໃຫດ້ ທີ ີ ່ ສຸດ ເທົ ່າທີ ່ຄວນແຕ່ກ ່ ບ ່ປັດສະຈາກຂ ຂ້າດຕກົ ບກົ ຜ່ອງ ທາງດາ້ນການຟ ້ນ ແລະ ຫ ັກໄວຍະກອນ ຖາ້ຄູຜູສ້ ອນ ແລະ ນກັ ຮຽນຜູອ້່ານປ ມ້ ພບົ ເຫນັຂ ຂ້າດຕກົ ບກົ ຜ່ອງ ຈະແມ່ນດາ້ນໄວຍະກອນ ຫ ດາ້ນເນ ້ອໃນ ສາລະຕ່ າງໆ ກະລຸນາແຈງ້ໃຫພ້ ວກເຮາົຮູນ້ າ ເພ ່ອປັບປຸງໃຫດ້ ຂີ ້ນພວກເຈົ ້າ ຂ ຂອບໃຈທຸກພາກສ່ ວນທີ ່ ໃຫ້ຄວາມ ຮ່ວມມ ແລະ ເຮດັ ໃຫປ້ ມ້ ຮຽບຮຽງສ າເລັດລຸລ່ ວງດ້ວຍດີ. ຜູຮຽບ ື້ ຮຽງ

ii ສຳລະບຳນ ຄ ານ າ..............................................................................................................................................i ບົດທີ1..........................................................................................................................................1 ຄວາມຫ າກຫ າຍທາງຊີວະພາບ............................................................................................................1 1. ຄວາມຫ າກຫ າຍທາງຊີວະພາບ ....................................................................................................1 2. ການຈດັໝວດໝ່ຂູ ອງສິ ່ ງທີ ່ມຊີວີດິ ...............................................................................................4 ບົດທີ 2........................................................................................................................................13 ອານາຈັກມ ເນີຣາ (KINGDOM MONERA) ..................................................................................13 1. ລັກສະນະສ າຄັນຂອງສິ ່ ງມີຊີວິດໃນອານາຈັກມ ເນີຣາ......................................................................13 2. ການຈດັແບ່ງສິ ່ ງມຊີວີດິ ໃນອານາຈກັມ ເນຣີາ .................................................................................17 ບົດທີ 3........................................................................................................................................23 ອານາຈັກໂປຣຕິສຕາ (Kingdom Protista).......................................................................................23 1. ລັກສະນະສ າຄັນຂອງສິ ່ ງມີຊີວິດໃນອານາຈັກໂປຣຕິສຕາ.................................................................23 2. ການຈດັແບ່ງສິ ່ ງມີຊີວິດໃນອານາຈັກໂປຣຕິສຕາ ............................................................................23 ບົດທີ 4........................................................................................................................................31 ອານາຈັກຟັງໄຈ (Kingdom Fungi).................................................................................................31 1. ສິ ່ ງມີຊີວິດທີ ່ຢູ່ ໃນອານາຈັກຟັງໄຈ ...............................................................................................31 2. ການຈດັແບ່ງສິ ່ ງມີຊີວິດໃນອານາຈັກຟັງໄຈ ...................................................................................31 ບົດທີ5........................................................................................................................................36 ການຈັດແບ່ ງພ ດ ............................................................................................................................36 1. ຄວາມໝາຍ ແລະ ຄວາມສ າຄັນຂອງວິຊາຫ ັກການຈັດແບ່ ງພ ດ.........................................................36 2. ຂອບເຂດຂອງວິຊາຫ ັກການຈັດແບ່ ງພ ດ ......................................................................................37 3. ການພັດທະນາການຂອງອະນຸກົມວິຖານພ ດ ................................................................................39 ບົດທີ6........................................................................................................................................59 ການຈ າແນກພ ດ (Plant classification)..........................................................................................59 1. ຄວາມໝາຍຂອງການຈ າແນກພ ດ ..............................................................................................59 2. ລະບົບຂອງການຈ າແນກພ ດ .....................................................................................................59 3. ຫົວໜ່ ວຍອະນຸກົມວິຖານຂອງການຈ າແນກພ ດ (unit of classification)........................................60 4. ລັກສະນະສ າຄັນທີ ່ ໃຊ້ໃນການຈ າແນກພ ດ ...................................................................................65 ບົດທີ7........................................................................................................................................68 ການວິເຄາະຊະນິດພ ດ ( Plant Identification ) ................................................................................68 1. ຄວາມໝາຍຂອງການວິເຄາະຊະນິດພ ດ.......................................................................................68 2. ວິທີການວິເຄາະຊະນິດພ ດ (methods of plant identification)...................................................68 3. ຂັນ້ຕອນຂອງການວິເຄາະພັນພ ດ ...............................................................................................69 4. ຮູບວິຖານ (key)....................................................................................................................73 5. ໜັງສ ທາງອະນຸກົມວິຖານພ ດ....................................................................................................79

iii ບົດທີ8........................................................................................................................................81 ການຕັ ້ງຊ ່ພດ (Plant Nomenclature) .............................................................................................81 1. ຫ ກັ ເກນໃນການຕັ ້ງຊ ່ວທິ ະນາສາດຂອງພດ ..................................................................................83 2. ພ ດຊະນິດໃໝ່ ຂອງໂລກ ........................................................................................................100 ບົດທີ 9......................................................................................................................................101 ການຈັດແບ່ ງພ ດ ..........................................................................................................................101 1. ລັກສະນະຂອງພ ດ................................................................................................................101 2. ການຈດັແບ່ງສິ ່ ງທມີ ຊີວີດິ ໃນອານາຈກັ ພດ ..................................................................................102 3. ຫ ັກເກນທີ ່ ໃຊ້ໃນການພິຈາລະນາໃຫ້ຢູ່ ໃນອານາຈັກພ ດ.................................................................108 ບົດທີ10....................................................................................................................................115 ການຈັດແບ່ ງສັດ (Animal Taxonomy) ........................................................................................115 1. ຄວາມໝາຍຄວາມສ າຄັນຂອງການຈັດແບ່ ງສັດ ...........................................................................115 2. ຈຸດປະສົງຂອງການຈັດແບ່ ງສັດ................................................................................................115 3. ປະຫວັດຄວາມເປັນມາຂອງການຈັດແບ່ ງສັດ..............................................................................116 4. ເກນໃນການພິຈາລະນາ ແລະ ຈັດສິ ່ ງມີຊີວິດເຂົ ້າໄວ້ໃນອານາຈັກສັດ ................................................117 5. ເກນທີ ່ ໃຊ້ໃນການຈ າແນກສິ ່ ງມີຊີວິດໃນອານາຈັກສັດ...................................................................118 6. ຫ ັກເກນໃນການຕັ ້ງຊ ່ວິທະຍາສາດ ...........................................................................................122 7. ລະບົບທີ ່ ໃຊ້ໃນການຈ າແນກ...................................................................................................124 8. ຫົວໜ່ ວຍອະນູກົມວິຖານຂອງການຈ າແນກສັດ ..........................................................................125 9. ອານາຈັກສັດ ແລະ ການຈັດຈ າແນກ.........................................................................................127 ບົດທີ 11....................................................................................................................................133 ອານາຈັກສັດ (Kingdom Animalia) ............................................................................................133 1. ລັກສະນະຂອງສັດ................................................................................................................133 2. ການຈດັແບ່ງສິ ່ ງທມີ ຊີວີດິ ໃນອານາຈັກສັດ..................................................................................136 ເອກະສານອ້າງອີງ.........................................................................................................................151

1 ບດົທ ີ1 ຄວຳມຫ ຳກຫ ຳຍທຳງຊວະີ ພຳບ 1. ຄວຳມຫ ຳກຫ ຳຍທຳງຊວະີ ພຳບ ສິ ່ ງມີຊີວິດເທິງໂລກນີມີ ້ ຢູ່ ຫ ວງຫ າຍລ້ານຊະນິດ ແຕ່ ບຳງຊະນິດອາດມີພຽງບ ່ ຮອດສບິ ບ ່ ຮອດຮ້ອຍໂຕເຊັ ່ ນ ໝີຂາວ, ເສ ອໄຊບີຣຽນ ແຕ່ ສິ ່ ງມີຊີວິດບາງຢ່ າງອາດມີເປັນລ້ານໂຕເຊັ ່ ນ: ແມງໄມື້, ແບກທີເຣຍ ສິ ່ ງມີຊີວິດທີ ່ ຢູ່ ອ້ອມໆ ຕົວເຮົາ ບາງຊະນິດມີຮູບຮຸ່າງຄ້າຍຄ ກັບເຮົາເຊັ ່ ນ ລີງກ ລີລາ, ຊິມແພນຊີ, ທະນີ ແຕ່ບາງຊະນິດກ ຸ່ມີຄວາມ ແຕກຕ່ າງຈາກເຮົາຈົນບ ່ໜ້າເຊ ່ອວ່ າ “ນັນ້ກ ຸ່ ເປັນສິ ່ ງມີຊີວິດ” ເໝ ນກນັ ເຊັ ່ນ ປາກົບ (ປາຊ ່ ງອາໄສຕາມປະກາລັງ ແລະ ຜ່ ານຂະບວນການຄັດເລ ອກຕາມທ າມະຊາດມາຈົນປະຈຸບັນມີຮູບຮຸ່ າງຄື້ຳຍຄ ກັບປະກາລັງຈົນແຍກອອກ ໄດ້ຍາກວ່ າປາກົບພາງໂຕຢູ່ ບ ລິເວນໃດ), ມ້ານ ື້ຳທີ ່ມີລັກສະນະຄ້າຍໃບໄມ້ໃນທະເລ (Leafy sea dragon) ເຊ ື້ອຣາ ເມ ອກ (ໂປຣຕິດຊະນິດໜ ່ ງຊ ່ ງພົບໄດ້ຕາມທີ ່ ຊຸ່ ມຊ ຸ່ນ, ບາງຊະນິດມີສີເຫ ອງແກມຂຽວ), ປາກົບ (Frogfish) ມີຂົນ ຍາວຄ້າຍຄ ກັບເທົຳເພ ່ອເປັນການພາງຕົວ ເມ ່ອປາໂຕນື້ອຍໆຫ ົງລອຍເຂົ ້າມາກ ຸ່ຕ້ອງຕົກເປັນເຫຍ ຸ່ອ. ຮູບທີ1.1 ມຳນ ື້ຳ ແລະ ປຳກົບ ຈະເຫັນໄດ້ວ່ າສິ ່ ງມີຊີວິດເທິງໂລກໃບນີມີ ້ ຄວາມຄ ກັນພຽງແຕຸ່ຄວາມຕ້ອງການພະລັງງານມາໃຊ້ໃນການຜັກ ດັນໃຫ້ເກີດກິດຈະກ າແຫ່ ງຊີວິດ (Activities of life) ບາງຊະນິດອາດ “ປ່ ຽນຮູບ” ພະລັງງານຈາກທ າມະຊາດມາຢູ່ ໃນຮູບພະລັງງານເຄມີທີ ່ ສາມາດເກັບໄວ້ໃຊ້ໄດ້ດ້ວຍຕົນເອງເຊັ ່ນ ພດ , ເທົຳຈ ລັງດຽວ, ແບກທີເຣຍບາງຊະນິດ ສິ ່ ງມີ ຊີວິດເຫ ົ ່ານີ ້ ເອີ ື້ນວ່ າເປັນພວກຜູ້ຜະລິດ (Autotroph) ແຕ່ສິ ່ ງມີຊີວິດບາງຢ່ າງຈະນ ຳພະລັງງານມາຈາກສິ ່ ງມີຊີວິດອ ່ ນ ຜ່ ານຂະບວນການ “ກິນກັນເປັນຕຸ່ ອງໆ” ສິ ່ ງມີຊີວິດເຫ ົ ່ ານີ ້ ເອີ ື້ນວ່ າຜູ້ບ ລິໂພກ (Consumer ຊ ່ ງເປັນພວກ Heterotroph) ຂະບວນການດັ ່ງກຸ່ ຳວເຮັດໃຫ້ສິ ່ ງມີຊີວິດສ່ ວນຫ ຳຍເທິງໂລກນີມີ ້ ຄວາມສ າພັນຕ ່ກັນ ນ ຳໄປສູ່ ຄວາມ ຫ າກຫ າຍທາງຊີວະພາບ ຊ ່ ງເປັນຄວາມແຕກຕ່ າງຂອງລັກສະນະທັງພາຍໃນ ແລະ ພາຍນອກຂອງສິ ່ ງມີຊີວິດທີ ່ ອາດ ເປັນຊະນິດດຽວກັນ (same species) ຫ ຕ່ າງຊະນິດກັນ (different species) ທີ ່ ອາໄສຢູ່ ໃນລະບົບນິເວດທີ ່ ແຕກ ຕ່ າງກັນອອກໄປ ຄວາມຫ າກຫ າຍທາງຊີວະພາບ (Biodiversity) ປະກອບຂ ້ນ 3 ລະດັບ ໄດ້ແກ່: ຄວາມຫ າກຫ າຍທາງກ ຳມະພນັ (Genetic diversity) ໝາຍເຖິງ ຄວາມຫ າກຫ າຍທາງກ ຳມະພັນທີ ່ ສິ ່ ງມີ ຊີວິດແຕ່ລະຊີວິດໄດ້ຮັບການຖ່ າຍທອດມາຈາກລຸ້ນພ ່ ແມ່ ແລະ ສົ ່ງຕ ່ ໄປສູຸ່ລຸ້ນຕ ່ ໄປເຊັ ່ນ ລກັ ສະນະຄວາມຫ າກຫ າຍ ຂອງລວດລາຍ ແລະ ສີຂອງຫອຍ Cepaea nemoralls ຄວາມຫ າກຫ າຍຂອງສີສັນຂອງງູ emerald tree boas Corallus canius ລັກສະນະທາງກ ຳມະພັນທີ ່ ໄດ້ຮັບການຖ່ າຍທອດນັນ້ ຜ່ ານທາງຢີນ (gene) ທີ ່ມີຢູ່ ໃນສິ ່ ງມີຊີວິດ ແຕ່ລະຊະນິດ ຊ ່ ງສົ ່ງຜົນໃຫ້ສິ ່ ງມີຊີວິດຊະນິດດຽວກັນອາດມີລັກສະນະທີ ່ ຄ້າຍຄ ກັນ ຫ ແຕກຕ່ າງກັນໄປຕາມ ຢີນ

2 (gene) ທີ ່ ໄດ້ຮັບການຖ່ າຍທອດມາ ຕົວຢ່ າງຂອງຄວາມຫ າກຫ າຍທາງກ ຳມະພັນມີຢູ່ ທຸກຄອບຄົວຂອງສິ ່ ງມີຊວີດິ ພີ ່ ນ້ອງອາດມີສີຜົມ, ສີຜິວ ແລະ ສີຂອງຕາທີ ່ ແຕກຕ່ າງກັນ ເປັນຕົນ້. ຮູບທີ1.2 ຫອຍ Cepaea nemoralls ຄວາມຫ າກຫ າຍຂອງສີສັນຂອງງູemerald tree boas Corallus canius ຄວາມຫ າກຫ າຍທາງສະປີຊສິ (Species diversity) ຫ ຄວາມຫ າກຫ າຍທາງຊະນິດ ການປ່ ຽນແປງມີຈຸດ ເລີ ຸ່ມມາຈາກຄວາມຫ າກຫ າຍທາງກ າມະພັນ ແຕ່ເກີດຂ ້ນສະສົມຄວາມແຕກຕ່ າງເປັນໄລຍະເວລາທີ ່ດົນນານຫ າຍຊົ ຸ່ ວ ລຸ້ນ ແລະ ຜ່ ານຂະບວນການຄັດເລ ອກໂດຍທ າມະຊາດ ຫ ອາດເກີດຈາກການຄັດເລ ອກພັນໂດຍມະນຸດເຮັດໃຫ້ເກີດ ສິ ່ ງມີຊີວິດສະປີຊີສໃໝ່ ເຊັ ່ນ: ກື້ວຍໄມ້ບາງຊະນິດມີລັກສະນະຄ້າຍກັນແຕ່ປະສົມພັນກັນບ ່ ໄດ້ເນ ່ອງຈາກປ່ ຽນແປງ ໄປເປັນຄົນລະຊະນິດ. ຄວາມຫ າກຫ າຍຂອງລະບບົ ນເວດ ິ (Ecological diversity) ຄວາມແຕກຕ່ າງຂອງລັກສະນະຂອງສິ ່ ງມີ ຊີວິດເປັນຜົນຈາກກົນໄກທາງກ າມະພັນ ຊ ່ ງການປຸ່ ຽນແປງທີ ່ ເກິດຂ ້ນລັກສະນະໃດທີ ່ ສອດຄຸ່ ອງເໝາະສົມກັບ ສະພາບແວດລ້ອມຈະເຮັດໃຫ້ລັກສະນະດັ ່ງກຸ່ ຳວຖ ກຄັດເລ ອກໃຫ້ສ ບພັນ ແລະ ດ ຳລົງຢູ່ ຕ ່ ໄປ. ດັ ່ງນັນ້ສະພາບແວດ ລ້ອມຄວນມີຜົນຕ ່ທິດທາງ ແລະ ການປ່ ຽນແປງ ແລະ ແນວໂນ້ມຂອງຄວາມຫ າກຫ າຍຂອງສິ ່ ງມີຊີວິດ ເທິງໂລກ ສິ ່ ງແວດລ້ອມທີ ່ຫ າກຫ າຍເປັນຜົນມາຈາກຄວາມຫ າກຫ າຍຂອງລະບົບນິເວດໃນໂລກມີລະບົບນິເວດຫ ວງຫ າຍຫ າຍ ຊະນິດ ແຈກຢຳຍຕາມພູມສາດຕ່ າງໆ ລະບົບນິເວດແຕ່ລະປະເພດຈະມີຊະນິດຂອງສິ ່ ງມີຊີວິດທີ ່ ພົບບ ່ ຄ ກັນທັງນີ ້ ເນ ່ອງຈາກມີປັດໄຈທາງກາຍພາບທີ ່ສິ ່ ງມີຊີວິດຕ້ອງການບ ່ຄ ກັນ. ຈາກຂ ມູນ້ ດັ ່ງກຸ່ ຳວ ຄວາມຫ າກຫ າຍທາງກ ຳມະພັນຄວາມຫ າກຫ າຍຂອງສະປີຊີສ ແລະ ຄວາມຫ າກຫ າຍ ຂອງລະບົບນິເວດ ເປັນອົງປະກອບສ ຳຄັນທີ ່ກ ່ ໃຫ້ເກີດຄວາມຫ າກຫ າຍທາງຊີວະພາບ ຊ ່ ງຄວາມຫ າກຫ າຍທາງຊີວະ ພາບກ ່ ໃຫ້ເກີດຄວາມດູນດຸ່ ຽງຂອງໂລກ. ທຸກມ ້ນີ ້ຍັງມີການຄົນ້ ພົບສິ ່ ງມີຊີວິດຊະນິດໃໝ່ ໆ ຢູ່ ສະເໝີ ສະນັນ້ ໃນການສ ກສາສິ ່ ງມີຊີວິດຈິ ຸ່ ງຕ້ອງມີ ການຈ ຳແນກສິ ່ ງມີຊີວິດອອກເປັນໝວດໝູ່ເພ ່ອຄວາມສະດວກໃນການສກ ສາ ຊ ່ ງການສ ກສາລັກສະນະນີ ້ຮຽກວ່າ ວິ ຊາອະນຸກກົມວິຖານ (Taxonomy), Taxonomy ມີຮາກສັບມາຈາກພາສາກຣີກສອງຄ ຳ ຄ taxis ທີ ່ ແປວ່ າ ການ ຈັດ ແລະ ຄ ຳວ່ າ nomos ທີ ່ ແປວ່າ ກດົ ດັ ່ງນັນ້ Taxonomy ຈິ ຸ່ ງໝາຍເຖິງກົດເກນກ່ ຽວກັບການຈັດໝວດໝູ່ ຂອງ ສິ ່ ງມີຊວີດິ ຊ ່ ງຈະແບ່ ງອອກເປັນ 3 ສ່ ວນຄ : 1. Classification ໝາຍເຖິງ ກົດເກນການຈັດສິ ່ ງມີຊີວິດອອກເປັນໝວດໝູ່ ໂດຍອາໄສພ ້ນຖານຄວາມຮູ້ ທີ ່ ເປັນຫ ັກຖານຄວາມສ າພັນທາງວິວັດທະນາການ;

3 2. Identification ໝາຍເຖິງ ການຄົນ້ ຫາກວດສອບເພ ່ ອໃຫ້ໄດ້ຊ ່ ວິທະຍາສາດປະຈ ຳກ ຸ່ ມໂດຍອາໄສຫ ັກ ຖານທີ ່ມີມາກ່ ອນ ອາດເປັນການກ ຳທ ຳໂດຍອາໄສຄວາມຮູ້ຄວາມຊ ຳນຳນທີ ່ມີມາກ່ ອນ; 3. Nomenclature ໝາຍເຖິງ ກົດເກນການຕັ ້ງຊ ່ສິ ່ ງມີຊີວິດຊະນິດຕ່ າງໆ ຕາມທີ ່ ໄດ້ຈ ຳແນກເອົາໄວ້ແລວ້ ຊ ່ ງ ຕ້ອງມີຫ ັກ ແລະ ວິທີການຊ ່ ງເປັນສາກົນ. ການສກ ສາຄວາມຫ າກຫ າຍຂອງສິ ່ ງມຊີວີດິ ສິ ່ ງມີຊີວິດທີ ່ ພົບໃນປະຈຸບັນເປັນຜົນມາຈາກການເກີດວິວັດທະ ນາການ ຂອງສິ ່ ງມີຊີວິດໃນຊ່ ວງໄລຍະເວລາກວ່ າ 3,500 ລ້ານປີ ໂດຍໃນແຕ່ລະຍ ກຈະມີສິ ່ ງມີຊີວິດເກີດຂ ້ນໃໝ່ ຫ ສູນພັນໄປ ບາງສ່ ວນກ ຸ່ຖິມ້ ຮ່ ອງຮອຍ ສະແດງໃຫ້ເຫັນເຖິງຄວາມຮຸ່ ງເຮ ອງຂອງສະປີຊີສນັນ້ ແຕ່ສ່ ວນຫ ຳຍຈະສູນ ຫາຍໄປໂດຍບ ່ ປາກົດຮ່ ອງຮອຍເຫ ອໄວ້ເລີຍ ແນວໃດກ ຸ່ຕາມນັກທ ລະນີວິທະຍາ (Geologist) ໄດ້ພະຍາຍາມສ້າງ ຕາຕະລາງເວລາເພ ່ອບັນທ ກລ ຳດັບເຫດການກ ຳເນີດຂອງສິ ່ ງມີຊີວິດຕ່ າງໆ ໃນຊ່ ວງເວລາທີ ່ຜ່ ານມາ ໂດຍໃຊ້ຫ ັກຖານ ຊາກດ ກດ ຳບັນ (fossil) ທີ ່ສາມາດຄ ຳນວນອາຍ ໄດ້ດັ ່ງສະແດງໃນຕາຕະລຳງທ ລະນີ(Geologic time scale)

4 2. ການຈດັໝວດໝ່ ູຂອງສິ ່ ງທີ ່ ມຊີວີດິ ການຈັດໝວດໝູ່ ຂອງສິ ່ ງມີຊີວິດມີມາດົນແລ້ວ ແຕ່ ໃນສະໄໝທ ຳອິດໆ ນັນ້ ມັກຈະຢ ດຖ ເກນງ່າຍໆ ແລະ ປະໂຫຍດເປັນຫ ັກສ ຳຄັນ ເຊັ ່ນ ຈດັສິ ່ ງມີຊີວິດອອກເປັນພວກໃຫ້ປະໂຫຍດ ແລະ ໃຫ້ໂທດ ການຈັດໂດຍວິທີນີ ້ ອາໄສເກນງ່າຍໆ ບ ່ຫຍຸ ້ງຍາກສັບສົນຫຍັງ ແລະ ການຈັດສິ ່ ງມີຊີວິດດ້ວຍວິທີນີກ້ ຸ່ ໃຊ້ໄດ້ເປັນຢ່ າງດີເພາະເຮັດໃຫ້ມະ ນຸດສະໄໝກ່ ອນຢູ່ ຢ່ າງສົມບູນ ແລະ ປອດໄພ ບຸກຄົນສ ຳຄັນທີ ່ມີຜົນງານກ່ ຽວກັບການແບ່ ງໝວດໝູ່ ຂອງສິ ່ ງມີຊີວິດ ຄ : ອຳຣິດໂຕເຕີນ (Aristotle) ເມ ່ອ 2,000 ກວ່ າປີມາແລ້ວ ໄດ້ແບ່ ງສັດອອກເປັນ 2 ພວກ 1. ສັດມີກະດູກສັນຫ ັງ ແລະ ມີເລ ອດສີແດງ ແລະແບ່ ງອອກເປັນ 2 ພວກຄ : 1.1 ພວກທີ ່ອອກລູກເປັນໄຂ່ (oviparous) ໄດ້ແກ່: ນົກ, ສັດເຄິ ຸ່ ງບົກເຄິ ຸ່ ງນ ື້ຳ, ສັດເລ ອຄານ, ງູແລະ ປາ 1.2 ພວກທີ ່ອອກລູກເປັນໂຕ (viviparous) ໄດ້ແກ່: ຄົນ, ປາວານ ແລະ ສັດລ້ຽງລູກດ້ວຍນ ື້ຳນົມທັ ່ວໆ ໄປ 2. ສັດບ ່ມີກະດູກສັນຫ ັງ ແລະ ບ ່ມີເລ ອດສີແດງ ແບ່ ງອອກເປັນ 5 ກຸ່ມ ຄ : 2.1 ພວກປາມຶກ (cephalopods) 2.2 ພວກກຸ້ງ, ກັ ້ງ, ປູ (crustaceans) 2.3 ພວກແມງໄມື້(insects) ແລະ ແມງມຸມ (spiders) 2.4 ພວກຫອຍ (mollusks) ແລະ ດາວທະເລ (echinoderms) 2.5 ພວກຟອງນ ື້ຳ (sponge) ແມງກະພູນ, ປະກາລັງ, ດອກໄມ້ທະເລ (coelenterate) ນອກຈາກນີ ້ຍັງໄດ້ແບ່ ງພ ດອອກເປັນ 3 ກ ຸ່ມຕາມລັກສະນະ ແລະ ຂະໜາດຄ : 1) ພວກໄມ້ເນ ື້ອອ່ ອນ ແລະ ໄມ້ລົມ້ ລຸກ (herbs), 2) ໄມ້ພຸ່ ມ (shrubs) ມີເນ ື້ອແຂງບ ່ ເປັນລ ຳຕົນ້ ຊ ຸ່ຂ ້ນໄປ ແລະ ມີການແຕກກິ ່ ງງຸ່ຳຫ າຍ, 3) ໄມ້ ໃຫຍ່ (trees) ມີເນ ື້ອແຂງ, ຂະໜາດໃຫຍ່ ແລະ ມີລັກສະນະລ ຳຕົນ້ ຊ ຸ່ຂ ້ນໄປແລ້ວຈ ່ ງແຕກກິ ່ ງງຸ່ຳເທິງຕົນື້.

5 ຈອນ ເຣ (John Ray) ປີ ຄ.ສ. 1627- 1705 ນັກພ ດສາດຄົນອັງກິດ ໄດ້ແບ່ ງພ ດອອກເປັນໃບລ້ຽງຄູ່ (dicotyledon) ແລະ ໃບລ້ຽງດ່ ຽວ (monocotyledon) ນອກຈາກນີ ້ຢັງເປັນຄົນທີ ່ ນ ຳສະປີຊີສ (species) ມາໃຊ້ ທາງຊີວະສຳດ. ຄາໂຣລັດ ລິນນຽສ (Corolus Linnaeus) ປີ ຄ.ສ. 1707-1778 ນັກຊີວະສຳດຄົນສະວີເດນຜູ້ວາງຮາກ ຖານການຈັດໝວດໝູ່ ຂອງສິ ່ ງມີຊີວິດ ແລະ ໄດ້ຮັບກຳນຍົກຍ້ອງວ່ າເປັນ ບິດຳແຫ່ ງກຳນຈ ຳແນກຍ ກໃໝ່ ຫ ບິດຳ ແຫ່ ງວິຊາອະນຸກົມວິຖານ (Father of Modern Classification) ລິນນຽສເປັນຄົນທ ຳອິດທີ ່ ໃຊຊ້ ່ພາສາລາຕິນ 2 ຊ ່ ມາໃຊ້ເອີ ື້ນສິ ່ ງມີຊີວິດ ຊ ່ ງເອີ ື້ນວ່ າ binomial nomenclature ໂດຍຊ ່ທ ຳອິດເປັນຊ ່ ສະກຸນ ຫ ຈີນັດ (generic name) ແລະ ຊ ່ຫ ັງເປັນຊ ່ສະປີຊີສ (specific name) ແລະ ວິທີນີ ້ຍັງໃຊ້ກັນຢູ່ ເຖິງປະຈຸບັນ. ນອກຈາກນີ ້ລິນນຽສ ຍັງໄດ້ສ ກສາພ ດ ແລະ ເກສອນໂຕຜູ້ ແລະ ໃຊ້ເກສອນໂຕຜູ້ໃນການແບ່ ງຊະນິດຂອງພ ດດອກ ປະຈຸບັນຫ ັກເກນ ຕ່ າງໆ ຂອງລິນນຽສຍັງຄົງໃຊ້ກັນຢູ່ . ການຈັດໝວດໝູ່ຂອງສິ ່ ງມີຊີວິດແບ່ ງອອກເປັນ 2 ແບບ ຄ : 1. Artificial classification ການຈັດໝວດໝູ່ ໂດຍເບິ ່ ງຈາກລັກສະນະພາຍນອກ ໂດຍຖ້າມີລັກສະນະຄ ກັນຈັດໄວ້ເປັນພວກດຽວກັນ ຖ້າຕ່ າງກັນກ ຸ່ແຍກໄວ້ອີກພວກໜຶ ຸ່ ງ ເປັນການຈັດໝວດໝູ່ທີ ່ວ່ອງໄວແຕ່ບ ່ຖ ກຕ້ອງ. 2. Nature classification ສ ກສາການກ່ ຽວພັນກັນທາງວິວັດທະນາການ ຊ ່ ງຕ້ອງໃຊ້ເວລາໃນການຈັດ ຈ ຳແນກແຕ່ມີຄວາມຖ ກຕ້ອງສູງເຖິງແມ່ ນວ່ າວິທີໃນການຈັດໝວດໝູ່ ຈະມີການພັດທະນາມາເປັນລ ຳດັບຈາກສະ ໄໝຂອງ Linnaeus ແຕ່ກ ຸ່ຍັງບ ່ມີວິທີໃດທີ ່ຖ ວ່ າດີທີ ່ ສຸດ ປະຈບຸ ນັ ການຈັດໝວດໝູ່ ຂອງສິ ່ ງມີຊີວິດແບ່ ງອອກເປັນ ຫ າຍແນວທາງທີ ່ສ ຳຄັນ ຄ : 1. Phenetics ເປັນລັກສະນະການຈັດໝວດໝູ່ ສິ ່ ງມີຊີວິດໂດຍອາໄສຄວາມຄ້າຍຄ ແລະ ຄວາມແຕກຕ່ າງ ປຽບທຽບໄດ້ໃນດື້ຳນປະລິມານຂອງລັກສະນະຕ່ າງໆ (characters) ເປັນຫ ັກ ໂດຍບ ່ ໃຫ້ຄວາມສ ຳຄັນຕ ່ ຄວາມ ສ າພັນທາງສາຍວິວັດທະນາການ (phylogeny) ແຕ່ເນ ່ອງຈາກບັນຫາກ່ ຽວກັບຈ ຳນວນຂອງລັກສະນະທີ ່ ຈະໃຊ້ໃນ ການຈ ຳແນກ ແລະ ຄວາມສ ຳຄັນຂອງແຕ່ ລະລັກສະນະທີ ່ ອາດບ ່ ເທົ ່າກັນປະຈຸບັນຍັງມີຜູ້ໃຊ້ວິທີການໃຫ້ຄະແນນ (numerical weight) ແຕ່ ລະລັກສະນະ ໂດຍໃຊ້ລັກສະນະຕ່ າງໆ ໃຫ້ຫ າຍທີ ່ ສຸດ ແລະ ໃຊ້ສະຖິຕິວິເຄາະຫາ ຄວາມສ າພັນວ່ າໃກ້ຊິດກັນສ ຸ່ ຳໃດ ວິທີດັ ່ ງກຸ່ າວຮູ້ຈັກກັນໃນຊ ່ ວ່ າ numerical phenetics ຫ numerical taxonomy ບັນຫາທີ ່ສ ຳຄັນຂອງການຈ ຳແນກໝວດໝ່ ູສິ ່ ງມີຊີວິດດ້ວຍວິທີອີກປະການໜ ່ ງຄ ລັກສະນະທີ ່ ຄ ກັນ ຫ ຄື້ຳຍຄ ນັນ້ອາດເຮັດໃຫ້ເກດີຂ ຜິດ້ ພາດໄດ້ ຖ້າລັກສະນະນັນ້ເປັນ analogous 2. Cladistics (phylogenetic systemmatics) ເປັນການຈັດໝວດໝູ່ ຂອງສິ ່ ງມີຊີວິດໂດຍພິຈາລະນາ ຈາກແບບແຜນຂອງການແຍກກັນທາງສາຍວິວັດທະນາການ (branching pattern of phylogeny) ເປັນຫ ັກ cladists ຈະສ້າງແຜນພາບວິວັດທະນາການແຍກຈາກກັນຂອງສິ ່ ງມີຊີວິດຮຽກວ່ າ cladograms ຈາກນັນ້ ຈະພິຈາ ລະນາວ່ າສິ ່ ງມີຊີວິດກ ຸ່ມໃດກ ຸ່ມໜ ່ ງເປັນ monophyletic group orpolyphyletic group ວິທີນີຖ ້ ວ່າ ສິ ່ ງມີຊີວິດ ຈະຈັດຢູ່ ໃນອັນດັບຊັນ້ (categorical rank) ດຽວກັນຈະຕ້ອງເປັນ monophyletic group ນັນ້ຄ ສິ ່ ງມີຊີວິດເຫ ົ ່າ ນັນ້ ຈະຕ້ອງມີວິວັດທະນາການແຍກອອກມາຈາກບັນພະບຸລຸດດຽວກັນ ມີລັກສະນະຫ າຍຢ່ າງທີ ່ຄ ກັນ ຫ ຄື້ຳຍຄ ກັນ ແບບທີ ່ ຈັດເປັນ homologous structure ຊ ່ ງມີລັກສະນະທີ ່ ໄດ້ມາຈາກບັນພະບຸຫຸ ດ (shared primitive characters) ຫ ລັກສະນະທີ ່ ເກດິຂ ້ນໃໝ່ (shared derived characters) 3. Evolutionary classification ເປັນວິທີທີ ່ ໃຊ້ກັນມາດົນກ່ ອນວິທີທ ຳອິດ ບາງເທ ່ອຮຽກວ່ າ traditional classification ຫ classical classification ວິທີນີ ້ໃຊ້ພິຈາລະນາຈາກຄວາມຄ້າຍຄ ແລະ ຄວາມແຕກຕ່ າງທັງ ຫ າຍລະຫວ່ າງກ ຸ່ ມສິ ່ ງມີຊີວິດປະກອບກັບຄວາມສ າພັນທາງວິວັດທະນາການ ແລະ ຍັງໃຊ້ຄວາມຮູ້ດ້ານອ ່ນໆ ກ່ ຽວ ກັບສິ ່ ງມີຊີວິດນັນ້ຊ່ ວຍໃນການຈັດໝວດໝູ່ສິ ່ ງມີຊີວິດອີກດ້ວຍ.

6 2.1 ຫ ກັ ການທົ ່ວໄປໃນການຈາ ແນກສິ ່ ງທີ ່ມຊີວີດິສະຫຸ ບໄດດ້ ັ ່ງນີ ້ : - ປຽບທຽບລກັ ສະນະທາງພາຍນອກ ແລະ ພາຍໃນຂອງສິ ່ ງທີ ່ມຊີ ີວດິ ຊະນດິ ຕ່າງໆວ່າ ມຄີວາມເໝອ ນ ຫ ຄ້າຍຄ ກັນພຽງໃດ, ໃນການຈາ ແນກນັນ້ເໝາະສ າລບັທີ ່ຈະແບ່ງເປັນກ່ ຸມນອ້ ຍ, ຫ ກັ ການທີ ່ ໃຊຈ້ ະຕອ້ງ ແຕກ ຕ່າງຈາກຫ ກັ ການທີ ່ ໃຊໃ້ນການແບ່ງກ່ ຸມໃຫຍ່ . - ອາໄສຫ ັກການທາງດ້ານວິວດັທະນາການທີ ່ ວ່າ ສິ ່ ງທີ ່ມຊີວີດິທງັຫ າຍທີ ່ມາຈາກບນັ ພະບູລຸດຮ່ ວມກນັຍ່ອມ ມຄີວາມສ າພນັກນັທງັນັນ້, ອາດຕ່ າງກັນວ່ າຈະມີຄວາມສ າພັນກັນໃກ້ຊິດນ້ອຍຫ າຍພຽງໃດ. - ພຈິ າລະນາຈາກຮູບຮ່າງ ແລະ ການຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕຂອງສິ ່ ງທີ ່ມຊີວີດິ ຕັ ້ງແຕ່ທ າອດິ ໂດຍ ອາໄສຫ ກັ ການທີ ່ ວ່າຊວີດິທີ ່ມຄີວາມສ າພນັກນັຫ າຍພຽງໃດກ ່ຍ່ອມຈະມວີທິ ກີ ານຈະເລນີ ເຕບີໂຕທີ ່ຄາ້ຍຄກ ນັຫ າຍພຽງນັນ້. - ພິຈາລະນາເຖິງພ ດຕິກ າຄວາມສ າພນັ ຂອງສິ ່ ງທີ ່ມຊີວີດິກບັ ສິ ່ ງແວດລອ້ ມຕະຫ ອດເຖິງການແຈກຢາຍທາງ ພູມສີາດຂອງສິ ່ ງທີ ່ມຊີວີດິນັນ້ໆດວ້ ຍ. 2.1.1 ວທິ ກີ ານຈດັໝວດໝ່ ູຂອງສິ ່ ງທີ ່ມຊີວີດິ ວທິ ກີ ານຈດັໝວດໝ່ຂູ ອງສິ ່ ງທີ ່ມຊີວີດິມສີາມແບບຄ : - ໃຊລ້ກັ ສະນະພຽງ 1 ຫ 2 ຢ່ າງໃນການຈດັໝວດໝ່ ູເຊັ ່ນ ໃຊສ້ ດີອກ, ໃບພດ ຫ ນິ ້ວຕນີໃນສດັ . - ໃຊ້ຮູບຮ່ າງລັກສະນະຄວາມຄ້າຍຄ ຂອງໂຄງສ້າງພາຍໃນ ແລະ ພາຍນອກ. - ໃຊ້ຄວາມແຕກຕ່ າງດ້ານພັນທຸກ ແລະ ຂະບວນວິວັດທະນາການ. 2.1.2 ລ ຳດບັ ໃນການຈດັໝວດໝ່ ູຂອງສິ ່ ງທີ ່ມຊີວີດິ ໃນລະບບົການຈດັແບ່ງສິ ່ ງທີ ່ມຊີວີດິ ໃນປັດຈບຸ ນັນກັ ອະນຸກມົ ວຖິ ານນ າໃຊ້7 ຫວົໜ່ວຍດັ ່ງນີ ້ : ແຜນວຳດລະບບົການຈດັແບ່ງສິ ່ ງທີ ່ມຊີວີດິ

7 ຕວົຢຸ່ ຳງ: ກຳນຈັດແບຸ່ ງສິ ຸ່ ງມີຊີວິດ ຈາກຕົວຢ່ າງສະແດງການຈດັ ໝວດໝ່ ູຂອງສິ ່ ງມຊີ ີວິດໃນຕາຕະລາງນກັ ຮຽນຈະຮູວ້່ າສິ ່ ງມຊີ ີວິດໃນລາດບັ ຍ່ອຍທີ ່ສຸດ, ສິ ່ ງທີ ່ມຊີວີດິໃນຊະນດິດຽວກນັມຄີວາມຄາ້ຍຄກ ນັຫ າຍທີ ່ ສຸດສິ ່ ງທີ ່ມຊີວີດິ ໃນໝວດໝ່ລູ າດບັທີ ່ ໃໝ່ ຂ ້ນ ກ ຈະມຄີວາມຄາ້ຍຄກ ນັ ນອ້ ຍລົງ ແລະ ສິ ່ ງທີ ່ມຊີວີດິ ໃນລາດັບ ໃຫຍ່ທີ ່ ສຸດຄ ອານາຈກັ ຈະມຄີວາມແຕກຕ່ າງກັນ ຫ າຍທີ ່ສຸດ. ດັ ່ງນັນ້ ແຕ່ລະໝວດໝ່ ໃູ ຫຍ່ຈ ່ ງ ປະກອບດວ້ ຍຫ າຍໝວດໝ່ຍູ ່ອຍ. 2.1.3 ມາດຕະຖານຂອງການຈດັແບ່ງສິ ່ ງທີ ່ມຊີວີດິ ກ. ມາດຕະຖານດາ້ນຮູບປະພນັ • ແຕ່ລະເອກະຖານພາຍໃນຊະນດິດຽວກນັກ ມຈີດຸ ພເິສດແຕກຕ່າງກນັບາງຢ່ າງ. ແຕ່ມນັກ ່ມຈີດຸ ພເິສດທີ ່ ເປັນ ພ ້ນຖານຄາ້ຍຄ ກນັ . ຄວາມແຕກຕ່າງອັນນັນ້ ຍາມໃດກ ່ນອ້ ຍກວ່ າຄວາມແຕກຕ່າງ ລະຫວ່ າງສອງເອກະ ຖານທີ ່ນອນໃນສອງຊະນດິຕ່າງກນັ . ຕົວຢ່ າງ: ໄກ່ ລາວ ແລະໄກ່ ຕີແມ່ ນສອງເອກະຖານໃນຊະນິດດຽວກັນ. ຂ. ມາດຕະຖານທາງດາ້ນສະລລິ ະສາດ • ຮ່າງກາຍຊວີະສາດ ທີ ່ນອນໃນຊະນດິດຽວກນັມຄີວາມສາມາດປະສມົ ພນັກນັ ໄດຢ້່ າງເສລີແລະ ຮຸນ້ ຕ ່ ໄປກ ່ ສາມາດແຜ່ ພນັ ຕ ່ ໄປກງົກນັ ຂາ້ມເອກະຖານທີ ່ ບ ່ ແມ່ນຊະນດິ ດຽວກນັ ບ ່ ສາມາດປະສມົ ຫພັນກນັຖປ້ ະສົມ ພນັກນັກ ່ບ ່ສາມາດມລີູກຖາ້ວ່າມລີູກ, ລູກກ ່ບ ່ສາມາດແຜ່ພນັ ໃນຮຸນ້ ຕ ່ ໄປໄດອ້ກີ . ຕວົຢ່ າງ: ຕວົມາ້ປະສມົ ພນັກບັຕວົລ ໃຫຕ້ ວົລາແຕ່ຕວົ ລາບ ່ ສາມາດແຜ່ພນັ ໄດກ້ າຍເປັນໝນັ ເລຍີ. • ກ່ ຸມເອກະຖານພາຍໃນຊະນດິດຽວກນັທີ ່ ສາມາດປະສມົ ພນັກນັ ໄດຢ້່ າງເສລີແລະ ດ າລງົຊວີດິ ໄດຢ້່ າງຍາວ ນານພາຍໃນຂງົເຂດແຈກຢາຍໃດໜ ່ ງເອີ ້ນວ່າ “ ປະຊາກອນ”, “ ກ່ ຸມປະຊາກອນ” ທີ ່ມຄີວາມແຕກຕ່າງກນັ ທາງດາ້ນຮູບປະພນັ ສາມາດປະສມົ ພນັ ກບັກ່ ຸມເອກະຖານອ ່ນໆພາຍໃນ ກ່ ຸມຊະນດິດຽວກນັ ເອີ ້ນວ່າ “ຊະ ນິດສ າຮອງ” ຊະນດິສາຮອງ ແມ່ນຊະນດິການຄົງຕົວຂອງຊະນດິ ເກດີຂ ້ນຖາ້ວ່າເງ ່ອນໄຂສິ ່ ງແວດລອ້ ມ ປ່ ຽນແປງແບບທ າມະຊາດ ຫ ດັດແປງແບບທຽມ. ຄ. ມາດຕະຖານທາງດາ້ນກ າມະພນັ ແຕ່ລະຊະນດິທີ ່ ແຕກຕ່າງກນັມຊີຸດສໂີສມຕ່າງກນັທາງດາ້ນຈາ ນວນ ແລະ ຮູບຮ່າງ

8 ງ. ມາດຕະຖານດາ້ນຊວີ ະເຄມີ ແຕ່ລະຊະນດິທີ ່ ແຕກຕ່າງກນັມສີ່ ວນປະກອບທາງດາ້ນເຄມທີ ີ ່ ແຕກຕ່າງກນັ ໂດຍສະເພາະທາດໂປ ຕດີ ແລະ ອາຊີດນຸຍເຫ ອີກ. ຈ. ມາດຕະຖານດາ້ນພູມສນັຖານ ແລະ ລະບບົ ນເິວດ ສອງຊະນິດຄ ກັນແຈກຢາຍໃນຂົງເຂດໃດໜ ່ ງ ໃນທ າມະຊາດທີ ່ ແນ່ນອນຄກ ນັ ແຕ່ກ ອາດມອີນັຫຸ ດລ ່ ນກນັ , ແຕ່ມບີາງຊະນດິສາມາດແຈກຢາຍຢ່ ູທົ ່ວທຸກບ່ອນໄດ.້ ຕາຕະລາງສະແດງຕົວຢ່ າງການຈັດໝວດໝູ່ ຂອງກາເຟ (Coffee arabica) ຫົວໜ່ ວຍລະດັບຂອງ ຊັນ້(cutegory) ຊ ່ໝວດ (Taxon) ລັກສະນະ ສຳຄັນ Kingdom Plantae ເປັນສິ ່ ງທີ ່ ມີຊີວິດພະຫຸຈຸລັງມີຄ ໂຣຟິນ A ແລະ B ເປັນອົງ ປະກອບຂອງຄ ໂຣພລາສມີຂອບຫຸ້ມຈຸລັງແຂງ ແລະ ຈຸລັງດີເຟ ເຮນທິເອຊັນ (Differentiation) Phylum Anthophyta ເປັນພດ ທີ ່ມລີະບບົທ ່ລາລຽງ, ພ ດມີດອກ ແລະ ເມັດ, ເມດັຫ ່ຫຸມ້ ຢູ່ ພາຍໃນຮັງໄຂ່ Classe Dicstyledones ຕົນ້ ອ່ອນມີໃບລ້ຽງສອງໃບ Order Rubiales ມຫີ ູໃບຢ່ ູລະຫວາງໃບທີ ່ອອກກງົກນັຂາ້ມກບັດອກຕດິກນັ ເກສອນ ຕວົຜູມ້ ຈີາ ນວນທ ່ກນັກບັກບີດອກ ແລະຕດິກບັກບີດອກຮງັໄຂ່ ຢ່ ູ ກວ່າສ່ ວນອ ່ນຂອງກບີດອກ, ຮັງໄຂ່ ມີສອງຊ່ ອງເມັດມີທາດບ າລຸງ ລ້ຽງເອນໄດສະເບີນ Endosperm ຫ າຍ. Family Rubiaceae ເຊັ ່ນດຽວກບັລກັ ສະນະ Order ເນ ່ອງຈາກມີແຟມີລິ ດຽວ Genus Coffee ດອກອອກເປັນຈຸ້ມບ່ ອນກົກກ້ານກີບດອກໃບປິດ Spesies Coffee arabica ອອກດອກເປັນຈຸ້ມ ຈຸ້ມລະ 3 ດອກ, ໝາກເປັນສີມວ້ ງຈາກນັນ້ ຈະປ່ ຽນເປັນສີແດງ, ຮັງໄຂ່ ມີ 2 ຊ່ ອງ ແຕ່ ລະຊ່ ອງມີເມັດດຽວ. ຕາຕະລາງສະແດງຕົວຢ່ າງການຈັດໝວດໝູ່ ຂອງມະນຸດ (Home Sapiens) ຫົວໜ່ ວຍລະດັບຂອງ ຊັນ້(cutegory) ຊ ່ໝວດ (Taxon) ລັກສະນະ ສຳຄັນ Kingdom Animalia ເປັນສິ ່ ງທີ ່ມຊີວີດິຫ າຍຈລຸ ງັ,ກິນອາຫານປະເພດທາດປະສົມອົງຄະ ທາດ Phylum Chordata ມໃີນໂທຄອຣດ໌ ມທີ ່ປະກາດຢ່ ູດາ້ນຫ ງັ,ໃນຊ່ ວງໜ ຶ່ ງຂອງຊີວິດຈະ ມີຖົງຟັນຟ ມ (Gill Pouch) ໃນບ ລິເວນຄ ທອຍ (Pharynx) SubPhylum Vertebrata ອອກແອກສັນຫ ັງຢູ່ ພາຍໃນກະດູກສັນຫ ັງ, ຮ່ າງກາຍແບ່ ງອອກ ເປັນສ່ ວນ ຢ່ າງຊັດເຈນ, ມີສະໜອງຢູ່ ພາຍໃນກະດູກກະໂຫ ກຫົວ. SubperClasse Tetrapoda ມີອົງຄະ 2 ຄູ່ (ແຂນຂາ) Classe Memmalia ລ້ຽງລູກດ້ວຍນນົມ, ຜວິໜງັມຂີ ້ນ, ສົ ່ງເອກີ ໃນລາຕວົມກີ ະ ບັງລົມ ກັນ້, ເມດັ ເລອ ດແດງບ ່ມແີກ່ນ, ມີກະດູກໆ 3 ຢ່ າງ, ເລ ອດອຸ່ ນ Order Primate ມນີ ີ ້ວມ , ເລັບແປ, ຄວາມສາມາດໃນການຮບັກິ ່ນບ ່ທນັ ໄດດ້ ີ

9 Family Hominidae ໜ້າໄປ, ຕາຢູ່ ຂ້າງໜ້າແຍກສີໄດ້, ຕວົຕັ ້ງຊ ່ , ຍ່ າງສອງຂາ Genus Homo ສະໜອງໃຫຍ່ , ເວົ ້າໄດ, ້ຊ່ ວງໄວເຕັກກິນເວລາດົນ Spesies Homospiens ມີຄາງຊັດເຈນ, ໜ້າຫາກສູງ, ຂົນຕາມຕົນຕົວໜ້ອຍລົງ 2.1.4 ຊະນດິຂອງສິ ຸ່ ງທມີ ຊີວີດິ ສິ ່ ງມີຊີວິດມີຄວາມຫ າກຫ າຍແຕກຕ່ າງກັນນັກວິທະຍາສາດມີເຄ ່ອງມ ທີ ່ ໃຊ້ໃນການບອກຊະນິດຂອງສິ ່ ງມີ ຊີວິດ ຄ ໄດໂຄໂຕມັດຄີ(dichotomous key) ຄ ເຄ ່ອງມ ໃນການແບ່ ງກ ຸ່ມຍ່ ອຍສິ ່ ງມີຊີວິດ ໂດຍປຽບທຽບຄວາມ ແຕກຕ່ າງເທ ່ອລະຄູ່ຂອງໂຄງສ້າງລັກສະນະໜ ່ ງ ຫ ຫ າຍລັກສະນະ ການແບ່ງສິ ່ ງມີຊວີດິ ເທ ່ອລະ 2 ກ ຸ່ມເຮັດໃຫ້ພິຈາ ລະນາໄດ້ງ່າຍ, ບ ່ ສັບສົນ ແລະ ສິ ່ ງມີຊີວິດແຕ່ລະກ ຸ່ ມຈະມີໄດໂຄໂຕມັດຄີທີ ່ ເໝາະສົມສະເພາະໃຊ້ແຍກກ ຸ່ ມຍ່ ອຍ ຂອງສິ ່ ງມີຊີວິດນັນ້ ຄ່ ູມ ວິເຄາະເປັນພຽງເຄ ່ອງມ ທີ ່ ສ້າງຂ ້ນເພ ່ອຊ່ ວຍໃນການກວດສອບຊະນິດ ແລະ ຊ ່ວທິ ະຍາສາດ ໂດຍໃຊ້ລັກສະນະສ ຳຄັນ ເຊັ ່ນ ນໄສ, ິ ຖິ ່ ນຖຳນທີ ່ ຢູ່ ແລະ ໂຄງສ້າງທາງສັນຖານວິທະຍາຕ່ າງໆ ມາຂຽນປຽບທຽບ ກັນເປັນຄູ່ໆ ໂດຍບ ່ມີການບັນລະຍາຍລັກສະນະເຊັ ່ນ ແບບຄູ່ ຂະໜຳນ (Bracketed key) ການນ ຳເອົາລັກສະນະທີ ່ ແຕກຕ່ າງກົງກັນຂ້າມກັນຢ່ າງຈະແຈ້ງມາ ປຽບທຽບກັນເປັນຄູ່ ໆ ຈິ ຸ່ ງມີລັກສະນະເປັນ 2 ຫົວຂ ້ແລະ ມີໝາຍເລກກ ຳກັບ (ນິຍົມໃຊ້ໃນງານທາງດ້ານສັດ ວທິ ະຍາ) ຂ ດີ້ ຄ ພິມງ່າຍ, ອ່ ານງ່າຍ ເພາະນ ຳລັກສະນະທີ ່ ແຕກຕ່ າງກົງກັນຂ້າມ, ໂຄງສ້າງດຽວກັນ. ແບບສະຫ ບຄວາມ (Synoptical key) ເປັນການອະທິບາຍລັກສະນະຕ່ າງໆຢ່ າງລະອຽດແຕ່ຂຽນເປັນຫວົ ຂ ້ ແຕ່ລະຂ ຍ້າວຫ າຍ (ປະຈຸບັນບ ່ຄ່ ອຍນິຍົມໃຊ້). ການໃຊ້ຮູບວິຖານ (Dichotomous key) ເມ ່ອໄດ້ຕົວຢ່ າງສິ ່ ງມີຊີວິດທີ ່ ບ ່ ຮູ້ຈັກຊ ່ນ ຳມາກວດສອບຫາຊ ່ ຕ້ອງ ເລ ອກໃຊ້ຮູບວິຖານໃຫ້ກົງກັບຈຸດປະສົງ ເລ ອກຮູບວິຖຳນທີ ່ກ່ ຽວຂ້ອງ ຈາກນັນ້ ຈິ ຸ່ ງນ ຳໄປກວດສອບກັບຮູບວິຖຳນ ເມ ່ອໄດ້ຊ ່ຂອງສິ ່ ງມີຊີວິດແລ້ວ ຄວນອ່ ານ ຄ ຳບັນລະຍາຍລັກສະນະນັນ້ໆເພ ່ອກວດສອບຄວາມຖ ກຕ້ອງ. ການສ້າງຮູບວິຖານ ເມ ່ອມີຕົວຢ່ າງສິ ່ ງມີຊີວິດ ແລະ ມີຈ ດປະສົງຈະສ້າງຮູບວິຖຳນໃຫ້ປະຕິບັດຕາມຂັນ້ ຕອນຕ ່ ໄປນີ ້ : 1. ນ ຳສິ ່ ງມີຊີວິດເຫ ົ ່ານັນ້ມາສ ກສາລັກສະນະຕ່ າງໆ 2. ສ້າງຕາຕະລາງປຽບທຽບສິ ່ ງມີຊີວິດກັບລັກສະນະຂອງສິ ່ ງມີຊີວິດ 3. ຂຽນຮູບວິຖຳນນິຍົມແບ່ ງລັກສະນະອອກເປັນຄູ່ ຊ ່ ງຈະເຮັດໃຫ້ສິ ່ ງມີຊີວິດອອກເປັນສອງກ ຸ່ ມ 4. ເລ ອກລັກສະນະທີ ່ ແບ່ ງສິ ່ ງມີຊີວິດອອກເປັນສອງກ ຸ່ ມນ ຳມາຂຽນຮູບວິຖຳນ ເຊັ ່ນ ລັກສະນະນິໄສ, ຖິ ່ ນ ຖຳນທີ ່ຢູ່ , ລັກສະນະໂຄງສ້າງທີ ່ສັງເກດໄດ້ຊັດເຈນ. ເປັນຫວົ ໜ່ ວຍພ ້ນຖານ ໃຊໃ້ນການຈດັຈ ຳແນກ ສິ ່ ງທີ ່ມຊີວີດິ ຊ ່ ງປະກອບດວ້ ຍປະຊາກອນທີ ່ມຄີວາມສ າ ພັນຢ່ າງໃກ້ຊິດທາງດ້ານບັນພະບູລຸດ, ສິ ່ ງທີ ່ມຊີວີດິຊະນດິດຽວກນັສາມາດປະສມົ ພນັກນັ ໄດ້ແລະ ລູກທີ ່ ເກດີມາ ບ ່ ເປັນໝັນ, ແຕ່ສດັ ບາງຊະນດິມອີ ະໄວຍະວະທີ ່ມໂີຄງສາ້ງ ແລະ ໜາ້ທີ ່ ເໝອ ນກນັ ສາມາດປະສມົ ພນັ ກນັ ໄດ້ເຊັ ່ນ ປະສົມພັນກັບລ , ແຕ່ ສັດທັງສອງນີ ້ມຈີ ານວນສີໂຮມບ ່ ເທົ ່າກນັ ແລະ ລູກເກີດມາກ ່ ບ ່ ສາມາດສ ບພັນຕ ່ ໄປໄດ.້ ດັ ່ງນັນ້, ຈ ່ ງຈດັມາ້ ແລະ ລ ເປັນຊະນດິຕ່າງກນັ , ຫວົ ໜ່ ວຍຂອງການຈດັຈ າແນກທີ ່ ໃຫຍ່ກວ່າຊະນດິຄ ສະກຸນ ເປັນ ກ່ ຸມຂອງຫ າຍຊະ ນດິທີ ່ມລີກັ ສະນະຄາ້ຍກນັ ແລະ ມຄີວາມສ າພນັກນັ ໂດຍອາໃສຫ ກັ ການອນັ ດຽວກນັ ໃນແຕ່ ລະ ຫວົໜ່ວຍຂອງໝວດໝ່ສູ າມາດສະຫຸ ບໄດ.້ ດັ ່ງນີ ້ຫ າຍໆສະກຸນລວມກນັ ເປັນຕະກຸນ, ຫ າຍໆຕະກຸນ ລວມກັນ ເປັນ ເຜົ ່າຫ າຍໆເຜົ ່າລວມກນັ ເປັນເລົ ່າ, ຫ າຍໆເລົ ່າລວມກນັ ເປັນສາຂາ ແລະ ຫ າຍໆສາຂາລວມກນັ ເປັນອານາຈັກ. ຖາ້ຫາກສິ ່ ງທີ ່ມຊີວີດິ ມຄີວາມຄາ້ຍຄກ ນັຫ າຍ ແຕ່ບ ່ ສາມາດຈ າແນກໄດ້ເປັນໜວດເອກະລາດເພິ ່ນອາດໃຊ້ ຄ ານ າໜາ້ ທີ ່ ເປັນສັນຍາລັກແທນເຊັ ່ ນ “ສ ຳຮອງ” ຕົວຢ່ າງ ອານາຈັກສ າຮອງ, ສາຂາສ ຳຮອງ, ເຫ ົ ່າສ ຳຮອງ, ເຜົ ່ າ ສ າຮອງ, ຕະກຸນສ າຮອງ, ສະກຸນສ ຳຮອງ ແລະ ຊະນິດສ ຳຮອງ.

10 ຮູບທີ 1.3 ສິ ່ ງທີ ່ມີຊີວິດຊະນິດຕ່ າງໆ 2.2 ຫ ກັ ການທີ ່ ສ າຄນັ ໃນການຕັ ້ງຊ ່ວທິ ະຍາສາດ ຮູບ 1.4 ຄາໂຣລັດ ລິນນຽສ (Corolus Linnaeus) ປີ ຄ.ສ. 1707-1778 ສິ ່ ງມຊີວີດິທຸກຊະນດິທີ ່ຮູຈ້ ກັກນັຈະມຜີູຕ້ ັ ້ງຊ ່ ເພ ່ອໃຊໃ້ນການອາ້ງເຖງິ ຊ ່ຂອງສິ ່ ງມຊີວີດິມີ2 ຊະນດິ ຄ: ຊ ່ສາ ມັນ (common name) ຄຊ ່ທີ ່ ໃຊເ້ອີ ້ນສິ ່ ງມຊີວີດິ ຕາມພາສາທອ້ງຖິ ່ ນ ຫ ພ າສາປະຈາ ຊາດເຮດັ ໃຫສ້ ິ ່ ງມຊີວີດິຊະ ນິດ ດຽວກນັມຫີ າຍຊ ່ ອາດເອີ ້ນຊ ່ຕາມລກັ ສະນະຮູບຮ່າງ ເຊັ ່ນ ຫວາ້ນຫາງແຂ້ຫ ອ າດເອີ ້ນຕາມຖິ ່ນກ າເນດີເຊັ ່ນ ຜກັ ຕບົ , ມນັ ຝຣັ ່ງ ນອກຈາກນີ ້ອາດເອີ ້ນຕາມທີ ່ ສະຖານທີ ່ຢ່ ູເຊັ ່ນ: ດາວທະເລ, ດອກໄມ້ທະເລ, ທາກບກົ ຫ ປ ະໂຫຍດທີ ່ ໄດ້ ຮບັ ເຊັ ່ນ ຫອຍມຸກ, ງວົຊີ ້ນ, ງວົນມົ ເປັນຕົນ້.

11 ນອກຈາກນີ ້ໃນແຕ່ລະຖິ ່ ນອາດເອີ ້ນຊ ່ສິ ່ ງມຊີວີດິ ຊະນດິ ດຽວກນັ ແຕກຕ່າງກນັ ໄປກ ່ມີຊ ່ ງເອີ ້ນວ່າຊ ່ທອ້ ງຖິ ່ ນ (local name) ເຊັ ່ນ: ໝາກພກິ ທາງພາກເໜອ ຈະເອີ ້ນວ່າ ໝາກເອອ ດ, ຜກັ ກະຫ ່າ ພາກໃຕຈ້ ະເອນີວ່າ: ຜກັ ຊູ, ຈີ ໂປ່ ມ ບາງທອ້ ງຖິ ່ ນເອີ ້ນວ່າ ຈຫີ ່ , “ແມງປ ” ບາງທອ້ ງຖິ ່ ນເອີ ້ນວ່າ “ແມງກະບີ ້ ” ດັ ່ງນັນ້ ເມ ່ອເວົ ້າເຖິງແມງປ ອາດຈະ ເຮດັ ໃຫເ້ກດີການເຂົ ້າໃຈຜດິ ໄດ້ຄນົ ໃນພາກອ ່ນໆ ທີ ່ບ ່ ແມ່ນທອ້ງຖິ ່ນດຽວກນັຈະບ ່ຮູວ້່າ “ແມງກະບີ ້ ” ຄແ ມງປ . ຊ ່ວທິ ະຍາສາດ (scientific name) ເປັນຊ ່ ເອີ ້ນສິ ່ ງມຊີ ີວິດຊ ່ ງເປັນທີ ່ ຍອມຮັບຂອງນກັ ວິທະຍາສາດ ແລະ ເປັນຊ ່ທີ ່ກ ານດົຂ ້ນມາເປັນຫ ກັ ສາກນົ ເປັນພາສາລາຕນິ ຜູວ້າງຫ ກັ ເກນການຕັ ້ງຊ ່ວທິ ະຍາສາດຄ ຄາໂຣລດັ ລນິນຽສ (Carolus Linnaeus) ຄົນສະວີເດນ ປີ ຄ.ສ. 1758 ໂດຍການດົ ໃຫສ້ ິ ່ ງມຊີວີດິ ແຕ່ລະຊະນດິປະ ກອບ ດ້ວຍ ຄ າ 2 ຄ າ (binomial nomenclature) ຄ າທ າອິດເປັນຊ ່ ສະກຸນ (generic name) ຂ ້ນຕົນ້ ດວ້ ຍ ອັກສອນໂຕໃຫຍ່ ແລະ ຄ າຫ ງັ ຄ ຄ າຄຸນສບັ ສະແດງລກັ ສະນະທີ ່ ເອີ ້ນວ່າ ສະເປຊຟິ ິກ ເອພເິທດ (specific epithet) ຂ ້ນຕົນ້ ດວ້ ຍ ອັກສອນໂຕນ້ອຍ ທັງ 2 ຄ າ ລວມກນັ ເອີ ້ນວ່ າ ຊ ່ ຊະນດິ ຕອ້ ງຂຽນໂຕເອ່ ນ ຫ ຂີດເສັນ້ ຢ່ ູກອ້ ງ ໂດຍເສັນ້ ກອ້ ງລະ ຫວ່ າງ 2 ຄ າບ ່ຕ ່ກນັ ເຊັ ່ນ Homo sapiens or Homo sapines ໝາຍເຖິງ ຄົນ ໃນແຕ່ລະສະກຸນໃຊສ້ ະເປຊຟິ ິກ ເອພເິທດ ໄດພ້ ຽງເທ ່ອດຽວ ແຕ່ສະເປຊຟິ ິກ ເອພເິທດ ອາດນ າໄປໃຊກ້ ບັ ສະກຸນອ ່ນໄດເ້ຊັ ່ນ Felis ເປັນສະກຸນຂອງແມວມີຫ າຍຊະນິດ Felis domestica ແມວບ້ານ Felis chaus ແມວປ່ າ Felis viverrina ເສ ອປາ ສ່ ວນ Musca domestica ເປັນແມງວັນບ້ານ ມີສະເປຊິຟິກ ເອພເິທດ ຊ ້າກບັແມວບາ້ນ ຫ ກັ ເກນໃນການຕັ ້ງຊ ່ວທິ ະຍາສາດ ມດີ ັ ່ງນີ ້ 1. ຊ ່ວທິ ະຍາສາດຕອ້ ງເປັນພາສາລາຕນິ ຫ ຮ າກສບັ ມາຈາກພາສາລາຕນິ ສະເໝີເພາະພາສາລາຕນິ ເປັນພາສາ ທີ ່ຕາຍແລວ້ (ເລກີ ໃຊແ້ລວ້) ຄວາມໝາຍຈິ ່ ງບ ່ມກີ ານປ່ ຽນແປງອກີ ; 2. ຊ ່ຕອ້ງປະກອບດວ້ ຍຄ າ 2 ຄ າ (binomial nomenclature) ຄ າທ າອດິ ເປັນຊ ່ ສະກຸນ (generic name) ຂ ້ນຕົນ້ ດວ້ ຍອັກສອນໂຕໃຫຍ່ ແລະ ຄ າຫ ັງ ຄ ຄ າຄຸນສັບສະແດງລັກສະນະທີ ່ ເອີ ້ນວ່ າ ສະເປຊິຟິກ ເອພິເທດ (specific epithet) ຂ ້ນຕົນ້ ດວ້ ຍອກັ ສອນໂຕນອ້ ຍ ທງັ 2 ຄ າລວມກນັ ເອີ ້ນວ່າ ຊ ່ ຊະນດິ ຕອ້ງຂຽນໂຕເອ່ ນ ຫ ຂ ດີ ເສັນ້ຢ່ ູກອ້ງ ໂດຍເສັນ້ກອ້ງລະຫວ່າງ 2 ຄ າບ ່ຕ ່ກນັ ; 3. ຖາ້ຮູຊ້ ່ຜູຕ້ ັ ້ງຊ ່ ຈະລງົຊ ່ຫຍ ຂ້ ອງຜູຕ້ ັ ້ງຊ ່ ຕາມຫ ງັຊ ່ ວທິ ະຍາສາດ ເຊັ ່ນຕົນ້ ຫາງນກົ ຍຸງ ມຊີ ່ວທິ ະຍາສາດວ່ າ Caesalpinia pulcherrima (Linn.) ຄ າວ່ າ Linn. ເປັນຊ ່ຫຍ ຂ້ ອງ Linnaeus; 4. ແຕ່ລະໝວດໝ່ຕູ ອ້ງມຊີ ່ວທິ ະຍາສາດທີ ່ຖກ ຕອ້ງພຽງຊ ່ດຽວ ໂດຍໃຊຊ້ ່ທີ ່ຕັ ້ງກ່ອນ; 5. ການກ ານດົຊ ່ໝວດໝ່ຕູ ັ ້ງແຕ່ family ລງົມາຕອ້ງມຕີວົຢ່ າງສິ ່ ງມຊີວີດິ ເປັນແບບໃນການພຈິ າລະນາ. ຕວົຢ່ າງຊ ່ວທິ ະຍາສາດ ບອກສະຖານທີ ່ພບົ ຫ ທ ີ ່ ຢ່ ູອາໄສໄດແ້ກ່ : ຊ ່ສາມນັ ຊ ່ວທິ ະຍາສາດ ຄວາມຫມາຍ ຂີກ້ ະເດອ ນດນິ Lumbricus terrestris ຄ າວ່ າ terrestris ໝາຍເຖິງອາໄສຢູ່ ເທິງ ບົກ ພະຍາດໃບໄມ້ໃນຕັບ Fasciola hepatica ຄ າວ່ າ hepatica ໝາຍເຖິງ ຕັບ ໝາກມ່ ວງ Mangifera indica ຄ າວ່ າ indica ໝາຍເຖິງປະເທດອິນເດຍ

12 ບອກລກັ ສະນະ ເຊັ ່ນ ສ, ີຮູບຮ່າງ, ຂະໜາດ ໄດແ້ກ່ : ຊ ່ສາມນັ ຊ ່ວທິ ະຍາສາດ ຄວາມຫມາຍ ຈ າປີ Michelia alba ຄ າວ່ າ alba ໝາຍເຖິງ ສີຂາວ ໝາກຍົມ Phyllantus acidus ຄ າວ່ າ acidus ໝາຍເຖງິ ມລີດົຊາດສົມ້ ປາບ ກ Pangasianodon gigas ຄ າວ່ າ gigas ໝາຍເຖງິ ໃຫຍ່ທີ ່ສຸດ ເຊ ້ອພະຍາດແອນແທຣກ Bacillus anthrasis ຄ າວ່ າ bacillus ໝາຍເຖິງຮູບທ່ ອນ ແລະ ຄ າວ່ າ anthrasis ໝາຍເຖິງພະຍາດແອນແທຣກ 2.3 ການຈດັຈາ ແນກສິ ່ ງທີ ່ມຊີວີດິ ໃນປະຈບຸ ນັ ປັດຈບຸ ນັ ມນີກັ ວທິ ະຍາສາດໄດຈ້ ດັ ຈ າແນກສິ ່ ງທ່ມີ ຊີ ີວິດອອກເປັນ 5 ອານາຈັກໂດຍອາໄສແນວຄວາມຄິດ ຂອງ ວິດເທເກີ (whitaker) 1969 ຄ : ກ. ອານາຈກັ ໂມເນຣາ (Kingdom Monera) ສິ ່ ງທີ ່ມຊີວີດິພວກໂພຣຄາຣອິດົ ເຊັ ່ນ ເທາົສຂີຽວແກມຟາ້ ແລະ ແບັກເຕຣີ (Bacteria). ຂ. ອານາຈກັ ໂພຣທສິຕາ (Kingdom Protista) ສິ ່ ງທີ ່ມຊີວີດິພວກ ເອຄີ າຣີໂອດ ສ່ ວນຫ າຍເປັນພວກຈລຸ ງັດຽວ ຊ ່ ງເຮດັ ໜາ້ທີ ່ ຂອງສິ ່ ງທີ ່ມີຊວີດິ ໄດຢ້່ າງຄົບ ຖ້ວນມີທັງພວກອ ໂຕໂທ ແລະ ເອເທໂຣໂທບ, ໃນບາງຊະນດິມຫີ າຍຈລຸ ງັ ຈລຸ ງັຍງັບ ່ມກີ ານສບັ ຊອ້ ນໜາ້ທີ ່ ລະອຽດ, ນ າແພຈລຸ ງັຫ ອ ະໄວຍະວະເຮດັ ໜາ້ທີ ່ ສະເພາະແບບຖາວອນ ຍງັຕອ້ງຈດັໄວໃ້ນກ່ ຸມນີ ້ , ເນ ່ອງຈາກມຄີວາມຄາ້ຍຄກ ນັ ກບັ ພວກຈລຸ ງັດຽວຫ າຍກວ່າພວກເຫັດສິ ່ ງທີ ່ ມຊີວີດິ ໃນອານາຈກັ ນີ ້ໄດແ້ ກ່ ເທົ ່າ, ເຫັດເມ ອກ ແລະ ໂພຣໂທຊົວ (Protozoa) ຄ. ອານາຈກັ ເຫດັ (Kingdom Fangi) ສິ ່ ງທີ ່ມຊີວີດິ ພວກ ຢູຄາຣີໂອດ ສ່ ວນຫ ວງຫ າຍມີຫ າຍຈຸລັງ, ບ ່ ສາມາດສາ້ງອາຫານດວ້ ຍຕົນເອງໄດ້ສ່ ວນ ໃຫຍ່ເປັນການຍ່ອຍລະລາຍ ດູດເອາົທາດອງົຄະທາດ ຈາກສິ ່ ງທີ ່ມຊີວີດິໃນອານາ ຈກັ ນີ ້ແມ່ນເຫັດຊະນິດຕ່ າງໆ. ງ. ອານາຈກັ ພດ (Kingdom Pantae) ໄດແ້ ກ່ ສິ ່ ງທີ ່ ມຊີ ີວິດພວກຢູຄາຣີໂອດມຫີ າຍຈຸລັງ ແລະ ຈຸລັງມດີ ິບຟີເຣນທີເອຊັນໄປເຮັດ ໜາ້ທີ ່ ສະເພາະ ຖາວອນມຄີ ໂຣຟີນຈິ ່ ງສາມາດສງັເຄາະອາຫານເອງໄດ, ້ ສິ ່ ງທີ ່ມຊີວີດິໃນອານາຈກັ ນີ ້ແມ່ນພດ ທງັຫ າຍ. ຈ. ອານາຈກັ ສດັ (Kingdom Animalla) ສິ ່ ງທີ ່ ມີຊີວິດພວກເອີຄາຣີໂອດມີຫ າຍຈຸລັງ ແລະ ມີດິບຟີເຣນທິເອຊັນ (Differentiation) ເຮັດໜາ້ທີ ່ ສະເພາະຢ່ າງໃດຢ່ າງໜ ່ ງແບບຖາວອນບ ່ມີຄລ ໂຣຟີນຈິ ່ ງສງັເຄາະອາຫານບ ່ ໄດໄ້ດແ້ກ່ສດັທງັຫ າຍ.

13 ບດົທ ີ2 ອານາຈກັມເ ນຣາ ີ (KINGDOM MONERA) 1. ລກັ ສະນະສ າຄນັຂອງສິ ່ ງມຊີວີດິໃນອານາຈກັມເ ນຣາ ີ ໂຄງສາ້ງຂອງແບກທເຣຍ ີ 1. ເປັນສິ ່ ງມີຊີວິດຈຸລັງດຽວທີ ່ມີຂະໜາດນ້ອຍປະມານ 1- 5 ໄມໂຄຣແມັດ ໂຄງສ້າງຈຸລັງແບບໂພຣຄາຣິໂອດ (prokaryotic cell) ມີແພຈຸລັງເປັນທາດປະກອບເພບທິໂດໄກແຄນ; 2. ພາຍໃນຈລຸ ງັບ ່ມເີຈຍ້ຫຸມ້ ທາດກ າມະພນັ ແລະ ໂຄງສ້າງອ ່ນຫ າຍຊະນດິ ເຊັ ່ນ: ຕາໜ່ າງເອນໂດພລາດຊ ມ. ກອນຈິຄອມເພລກ, ໄລໂຊໂຊມ, ຄລ ໂຣພລາສ. ມີສະເພາະຮ່ າງກາຍທີ ່ບ ່ມີເຈ້ຍຫຸ້ມຄ ໄຣໂບໂຊມ; 3. ແບກທີເຣຍທີ ່ພົບສ່ ວນຫ າຍ ຈຸລັງດຽວ ຫ ອາດຢູ່ ລວມກັນເປັນກຸ່ ມ ຫ ເປັນສາຍ ເຊັ ່ນ: 3.1 ຮູບວົງມົນ 3.2 ຮູບທ່ ອນ 3.3 ຮູບກຽວ ສິ ່ ງມີຊີວິດໃນອານາຈັກນີມີ ້ ຄວາມສ າຄັນຫ າຍຕ ່ລະບົບນິເວດ ຄ : 1. "ກຸ່ມແບກທີເຣຍ" ເຮັດໜ້າທີ ່ ເປັນຜູ້ຍ່ ອຍທາດອົງຄະທາດກ ່ ໃຫ້ເກີດການໝຸນວຽນທາດອະນົງຄະທາດ ແລະ ອົງຄະທາດຕ່ າງໆ; 2. "ເທົາສີຂຽວແກມຟ້າ" ເຮັດໜ້າທີ ່ ເປັນຜູ້ຜະລິດໃນລະບົບນິເວດ;

14 ສິ ່ ງມີຊີວິດ 2 ກຸ່ມນີ ້ຍັງມີຄວາມສ າຄັນໃນດ້ານເຕັກໂນໂລຊີຊີວະພາບ ຊ ່ ງໄດ້ມີການສ ກສາວິໄຈເພີ ່ມຫ າຍຂ ້ນ ເພ ່ອນ າໄປໃຊ້ປະໂຫຍດໃນດ້ານການເພີ ່ມຜົນຜະລິດທາງການກະເສດ, ອຸດສາຫະກ າ, ການແພດ ແລະ ການສ ກສາ ກ າມະພັນ ຊ ່ ງຊ່ ວຍພັດທະນາຄຸນນະພາບຊີວິດຂອງປະຊາກອນໃຫ້ດີຂ ້ນ. ກ່ ຸມອານາຈກັມເ ນຣາ ີ ເປັນອອກເປັນ 2 ກຸ່ມໃຫຍ່ ຄ ອານາຈັກຍ່ ອຍອາເຄຍແບກທີເຣຍ (Subkingdom Archaebacteria) ແລະ ອານາຈັກຍ່ ອຍຢູແບກທີເຣຍ (Subkingdom Eubacteria). 1.1 ອານາຈກັຍ່ອຍອາເຄຍແບກທເຣຍ ີ (Subkingdom Archaebacteria) ເປັນແບກທີເຣຍທີ ່ ແພຈຸລັງບ ່ມີທາດເພບທິໂດໄກລແຄນ ສາມາດດ າລົງຊີວິດໃນສະພາບແວດລ້ອມທີ ່ ສິ ່ ງມີ ຊີວິດກຸ່ມອ ່ນອາດບ ່ ສາມາດດ າລົງຢູ່ ໄດ້ເຊັ ່ນ: ໃນແຫ ່ ງນ ້າພຸຮ້ອນ, ທະເລທີ ່ມີນ ້າເຄັມແຮງ, ໃນບ ລິເວນທີ ່ມີຄວາມ ເປັນກົດສູງແລະບ ລິເວນທະເລເລິກເປັນຕົນ້. ແບ່ ງໄດ້ອອກເປັນ 2 ກຸ່ ມ ຄ : ກຸ່ ມຄຣີນາເຄຍໂອຕາ ຊ ່ ງມັກອຸນຫະພູມສູງ ແລະ ຄວາມເປັນກົດສູງ ກຸ່ ມຄຣີນາເຄຍໂອຕາ 1.2 ອານາຈກັຍ່ອຍຢູແບກທເຣຍ ີ (Subkingdom Eubacteria) ຢູແບກທີເຣຍເປັນແບກທີເຣຍທີ ່ ສາມາດພົບເຫັນໄດ້ໃນດິນ, ນ ້າ, ອາກາດ, ອາຫານ, ນົມ ແລະ ໃນຮ່ າງກາຍ ຂອງສິ ່ ງມີຊີວິດອ ່ນໆ ສາມາດພົບໄດ້ ໃນນ ້າເຄັມ, ນ ້າຈ ດ, ໃນນ ້າແຂງ ຫ ແຫ ່ ງນ ້າພຸຮ້ອນ ເປັນຕົນ້ . ນອກຈາກນີ ້ຢູ ແບກທີເຣຍມີຂະບວນການເມແທບ ລິຊ ມໃນການດ າລົງຊີວິດທີ ່ຫ າກຫ າຍ ຈິ ່ ງອາດເວົ ້າໄດ້ວ່ າເປັນສິ ່ ງມີຊີວິດທີ ່ມີບົດ ບາດສ າຄັນຕ ່ລະບົບນິເວດ ຢູແບກທີເຣຍແບ່ ງເປັນກຸ່ ມໃຫຍ່ໆດັ ່ງນີ ້ :

15 1. ກຸ່ ມໂພຣທີໂອແບກທີເຣຍ (Proteobacteria) ເປັນຢູແບກທີເຣຍແກຣມລົບທີ ່ ພົບຫ າຍທີ ່ ສຸດ ແລະ ມີຂະບວນການເມແທບ ລິຊ ມທີ ່ ຫ າກຫ າຍບາງກຸ່ ມ ສາມາດສັງເຄາະດ້ວຍແສງໄດ້ຄ້າຍພ ດ, ບາງກຸ່ ມສາມາດດ າລົງຊີວ ດໂດຍໃຊ້ໄຮໂດເຈນຊັນໄຟ ແລະໃຫ້ຊັນເຟີໃນຂະ ບວນການສັງເຄາະດ້ວຍແສງ ເຊັ ່ນ: ເພີເພີນຊັນເຟີແບກທີເຣຍ (purple sulfur bacteria) ບາງກຸ່ ມມີບົດບາດຊ່ ວຍ ດ ງກາສໄນໂຕເຈນໃນອາກາດມາສ້າງເປັນທາດປະກອບໄນໂຕເຈນໃນດນິ ຊ ່ ງເປັນປະໂຫຍດຕ ່ການຈະເລີນເຕີບໂຕ ຂອງພດ ເຊັ ່ນ Rhizobium sp. ໃນປຸ່ ມຮາກຂອງພ ດຕະກູນຖົ ່ວ ເປັນຕົນ້. 2. ກຸ່ ມຄລາໄມເດຍ (Chlamydias) ເປັນຢູແບກທີເຣຍແກຣມລົບທີ ່ ເປັນແມ່ ທ້ອງໃນຈຸລັງ ແລະ ເຮັດໃຫ້ເກີດພະຍາດຕິດຕ ່ທາງເພດສ າພນັ ເຊັ ່ນ ພະຍາດໂກໂນເຣຍ ຫ ໜອງໃນ ເປັນຕົນ້. 3. ກຸ່ ມສະໄປໂຣຄີດ (Spirochetes) ເປັນຢູແບກທີເຣຍແກຣມລົບທີ ່ມີຮູບກຽວ ມີຄວາມຍາວປະມານ 0.25 ມິນລິແມັດ ຢູແບກທີເຣຍໃນກຸ່ ມນີມີ ້ ທັງດ າລົງຊີວິດແບບອິດສະຫ ະ ແລະ ບາງສະປີຊີສເປັນສາເຫດຂອງ ພະຍາດຊິຟິລິດ ພະຍາດຍ່ ຽວໜູ ເປັນຕົນ້.

16 4. ແບກທີເຣຍແກຣມບວກ (Gram-Positive Bacteria) ເປັນຢູແບກທີເຣຍທີ ່ພົບແຈກຢາຍທົ ່ວໄປໃນດິນ, ອາກາດ, ບາງສະປີຊີສສາມາດຜະລິດກົດແລກຕິກໄດ້ເຊັ ່ນ Lactobacillus sp. ຈ ່ ງນ າມາໃຊ້ໃນອຸດສາຫະກ າອາຫານຫ າຍຊະນດິ ເຊັ ່ນ: ການເຮັດເນີຍ, ຜັກດອງ ແລະ ໂຢເກິດ ເປັນຕົນ້. ບາງສປີຊີສ ເຊັ ່ນ Streptomyces sp. ໃຊ້ເຮັດຢາປະຕິຊີວະນະ ເຊັ ່ນ ຢາສະເຕບ, ໂຕໄມຊິນ, ຢາເຕດຕຣາ ໄຊຄລິນ ເປັນຕົນ້ . ຢູແບກທີເຣຍກຸ່ ມນີ ້ບາງສປີຊີສ ເຊັ ່ນ Bacillus sp. ສາມາດສ້າງເອນໂດປ ້(endospore) ເຮັດ ໃຫ້ທົນທານຕ ່ສະພາບແວດລ້ອມທີ ່ບ ່ ເໝາະສົມໄດ້ດີແລະ ບາງຊະນິດເປັນສາເຫດເຮັດໃຫ້ເກີດພະຍາດແອນແທຣກ ຢູແບກທີເຣຍແກຣມບວກອີກກຸ່ ມໜ ່ ງ ເປັນກຸ່ ມທີ ່ ບ ່ມີແພຈຸລັງມີພຽງເຈ້ຍຫຸ້ມຈຸລັງທີ ່ ປະກອບດ້ວຍຊັນ້ ຂອງ ໄຂມັນໄດ້ແກ່ : ໄມໂຄພລາດມາ (mycoplasms) ເປັນຈຸລັງທີ ່ ມີຂະໜາດໃຫຍ່ ທີ ່ ສຸດປະມານ 0.2-0.3 ໄມໂຄຣ ແມັດ ສາມາດຈະເລີນເຕີບໂຕ ແລະ ສ ບພັນໄດ້ນອກຈຸລັງໂຮສ, ສ່ ວນຫ າຍບ ່ ກ ່ ໃຫ້ເກີດອັນຕະລາຍຕ ່ສິ ່ ງມີຊີວິດອ ່ນ ແຕ່ມີບາງ ສປີຊີສທີ ່ ເປັນສາເຫດໃຫ້ເກີດພະຍາດປອດບວມໃນຄົນ ແລະ ງົວ. 5. ໄຊຢາໂນແບກທີເຣຍ (Cyanobacteria) ເປັນຢູແບກທີເຣຍທີ ່ສາມາດສັງເຄາະດ້ວຍແສງໄດ້ ມີທາດສີເຊັ ່ນ ຄລ ໂຣຟິລເອ, ແຄໂຣທີນອຍ ແລະ ໂຟໂຄບິ ລິນຢູ່ ພາຍໃນຖົງແປໆ ທີ ່ມີເຈ້ຍຫຸ້ມຈຸລັງ ພົບແຈກຢາຍໃນສະພາບແວດລ້ອມທີ ່ຫ າກຫ າຍທັງໃນແຫ ່ ງນ ້າຈ ດ, ນ ້າ ເຄັມ, ບາງສປີຊີສໃນບ ນ ້າພຸຮ້ອນ ແລະ ພາຍໃຕ້ນ ້າແຂງຂອງມະຫາສະໝຸດເປັນຕົນ້ . ຈາກຫ ັກຖານຊາກດ ກດ າບັນ ເຮັດໃຫ້ນັກວິທະຍາສາດຄາດຄະເນໄດ້ວ່ າໄຊຢາໂນແບກທີເຣຍເຮັດໃຫ້ອອກຊິເຈນໃນບັນຍາກາດເພີ ່ມຂ ້ນ ຫ າຍຂ ້ນ ໃນໂລກຍຸກນັນ້ ແລະ ກ ່ ໃຫ້ເກີດວິວັດທະນາການຂອງສິ ່ ງມີຊີວິດທີ ່ຫາຍໃຈໂດຍໃຊ້ອອກຊິເຈນໃນປະຈຸບັນ.

17 ໄຊຢາໂນແບກທີເຣຍເປັນຜູ້ຜະລິດທີ ່ ສ າຄັນໃນລະບົບນິເວດ ແລະ ບາງຊະນິດສາມາດດ ງກາສໄນໂຕນເຈນ ໃນອາກາດໃຫ້ເປັນທາດປະກອບໄນເຕຣດ ເຊັ ່ນ: ແອນາບນາ ີ (Anabaena), ນອດຕອກ (Nostoc) ແລະ ອອດຊນິ ລາທ ເຣຍ (Oscillatoria). Anabaena Nostoc Oscillatoria ແບກທີເຣຍມີບົດບາດສ າຄັນໃນລະບົບນິເວດ ເນ ່ອງຈາກມີການດ າລົງຊີວິດແບບພາວະຍ່ ອຍສະຫ າຍຈ ່ ງເຮັດ ໃຫ້ເກີດການໝຸນວຽນທາດໃນລະບົບນິເວດ ມີການນ າແບກທີເຣຍມາໃຊ້ກ າຈັດຂີ ້ ເຫຍ ່ອທີ ່ມີຫ າຍໃນເມ ອງໃຫຍ່, ໃຊ້ຍ່ ອຍສະຫ າຍຄາບນ ້າມັນບ ລິເວນແຄມຝັ ່ ງ ແລະ ບ ລິເວນທະເລ, ລວມທັງກ າຈັດທາດເຄມີທີ ່ ຕົກຄ້າງຈາກການ ກະເສດ. ນອກຈາກນີ ້ອາເຄຍແບກທີເຣຍບາງກຸ່ ມສາມາດຍ່ ອຍສະຫ າຍກາກຂອງແຂງຈາກຂີ ້ ເຫຍ ່ອໃຫ້ເປັນປຸຸ໋ ຍ ຊ ່ ງ ສາມາດນ າໄປໃຊ້ປະໂຫຍດຕ ່ ໄປ ໃນດ້ານການໝຸນວຽນທາດໃນລະບົບນິເວດພົບວ່ າ: ແບກທີເຣຍຫ າຍກຸ່ ມທີ ່ ສາມາດດ ງໄນໂຕນເຈນ ເຊັ ່ນ: ແບກທີເຣຍໃນກຸ່ ມໄຣໂຊບຽມ, ອະໂຊໂຕແບກເຕີແລະ ໄຊຢາໂນແບກທີເຣຍທາງ ດ້ານອຸດສາຫະກ າໄດ້ນ າຢູແບກທີເຣຍມາໃຊ້ໃນການຜະລິດທາດເຄມີເຊັ ່ນ: ແອຊີໂຕນ, ກົດແລກຕິກ, ຢາປະຕິຊີວະ ນະຫ າຍຊະນິດ ແລະ ຜະລິດຕະພັນອາຫານ ເຊັ ່ນ: ນ ້າສົມ້ ສາຍຊູ, ປາແດກ, ຜັກດອງ, ປາສົມ້ , ນົມສົມ້ ແລະ ເນີຍ ແຂງເປັນຕົນ້. ຢູແບກທີເຣຍເປັນສາເຫດຂອງພະຍາດຫ າຍຊະນິດທີ ່ພົບໃນຄົນ ແລະ ສິ ່ ງມີຊີວິດອ ່ນໆ ເຊັ ່ນ: ພະຍາດປອດ ບວມ ວັນນະໂລກ, ອະຫິວາ, ພະຍາດຍ່ ຽວໜູ ແລະ ພະຍາດແອນແທຣກ ເປັນຕົນ້. 2. ການຈດັແບ່ງສິ ່ ງມຊີວີດິໃນອານາຈກັມເ ນຣີາ ໃນອານາຈັກມ ເນີຣາແບ່ ງໄດ້ເປັນ 2 ໄຟລ າ ຄ : - ໄຟລ າຊິໂຊໄຟຕາ (Phylum Schizophyta)

18 - ໄຟລ າໄຊຢາໂນໄຟຕາ (Phylum Cyanophyta) 2.1 ໄຟລ າໄຊຢາໂນໄຟຕາ (Phylum Cyanophyta) ໄດ້ແກ່ ເທົາສີຂຽວແກມຟ້າ (Blue-green algae) ປະຈຸບັນເອີ ້ນຊ ່ ໃໝ່ວ່ າ: Cyanobacteria - ລັກສະນະຂອງສິ ່ ງມີຊີວິດໃນໄຟລ າໄຊຢາໂນໄຟຕາ ຄ : 1. ບ ່ມີເຈ້ຍຫຸ້ມແກ່ ນນ້ອຍ ເປັນຈຸລັງພວກໂປຣຄາຣີໂອດ ບ ່ມີflagella; 2. ມີchlorophyll phycocyanin phycorythin ແຈກຢາຍໃນຈຸລັງ ແຕ່ບ ່ ໄດ້ລວມເປັນ chloroplast 3. ແພຈຸລັງເປັນ cellulose ແລະ pectin 4. ມີຂະໜາດນ້ອຍ ອາດຢູ່ ໃນລັກສະນະ 4.1 ຈຸລັງດ່ ຽວ ຫ ຈຸລັງກຸ່ ມ 4.2 ຈລຸ ງັທີ ່ ຈດັລຽງເປັນສາຍ - ການສ ບພັນ 1. ການແບ່ ງຕົວ Binary fission. 2. ການຫັກເປັນທ່ ອນ (fragmentation) ພົບໃນພວກທີ ່ ເປັນສາຍ 3. ສ້າງປ ້ຫ ສ້າງຈຸລັງພເິສດ ເຊັ ່ນ akinete - ຄຸນປະໂຫຍດ 1. ເປັນຜູ້ຜະລິດອາຫານ ແລະ O2 2. Spirulina ຫ ກຽວທອງ ມີprotein ສູງ ໃຊ້ເຮັດອາຫານເສີມຄົນ ແລະ ສັດ 3. Nostoc Anabaena Oscillatori ສາມາດເພີ ່ ມຄວາມດ ງ N ເຮັດເປັນປຸຸ໋ ຍໃນດິນ ເຊັ ່ ນ: ແໜແດງ (Azolla) ຊ ່ ງ Anabaena ຢູ່ ຊ່ ອງວ່ າງກາງໃບ 2.2 ໄຟລ າຊໂຊິ ໄຟຕາ (Phylum Schizophyta) ສິ ່ ງມີຊີວິດທີ ່ຈັດຢູ່ ໃນໄຟລ ານີ ້ໄດ້ແກ່ ແບກທີເຣຍ

19 - ລັກສະນະຂອງສິ ່ ງມີຊີວິດໃນໄຟລ າຊິໂຊໄຟດາ ຄ 1. ມີຈຸລັງຂະໜາດນ້ອຍ 2. ລັກສະນະຮູບຮ່ າງມີ3 ລັກສະນະຄ : 2.1 ຮູບກົມມົນ ເອີ ້ນວ່ າ coccus (coccus = ເອກກະພົດ cocci = ພະຫູພົດ) 2.2 ຮູບແບບທ ່ຍາວ ເອີ ້ນວ່ າ bacillus (bacillus = ເອກກະພົດ bacilli = ພະຫູພົດ) 2.3 ຮູບກຽວ ເອີ ້ນວ່ າ spirillum (spirillum = ເອກກະພົດ spirillum = ພະຫູພົດ) 3. ຈຸລັງຮູບຮ່ າງຕ່ າງໆ ມີການລຽງໂຕເຮັດໃຫ້ເກີດລັກສະນະສະເພາະ ເຊັ ່ນ: ແບກທີເຣຍທີ ່ມີຮູບຮ່ າງກົມມົນ ລຽງໂຕກັນຫ າຍແບບ - ຈຸລັງຮູບກົມມົນ 2 ຈລຸ ງັລຽງຕ ່ກນັ ເອີ ້ນ diplococci - ຈຸລັງຫ າຍຈລຸ ງັລຽງຕ ່ກນັແບບໂສເ້ອີ ້ນ streptococci - ຈຸລັງຫ າຍຈຸລັງລຽງກັນເປັນກຸ່ ມກ້ອນຄ້າຍຄ ພວງອະງຸ ່ນ ເອີ ້ນ staphylococci - ຈຸລັງ 8 ຈລຸ ງັລຽງກນັ ເປັນລູກໝາກບານ ເອີ ້ນ sarcina

20 ແບກທີເຣຍທີ ່ມີຮູບທ ່ ບ ່ ຄ່ ອຍມີແບບແຜນການລຽງໂຕທີ ່ ຈະແຈ້ງເທົ ່າຮູບກົມມົນ ແຕ່ອາດມີການຮຽງໂຕ ຂອງຈຸລັງເນ ່ອງມາຈາກໄລຍະການຈະເລີນເຕີບໂຕ ຫ ຂ ້ນກັບສະພາບຂອງການເພາະລ້ຽງໃນອາຫານ ແບກທີເຣຍທີ ່ ມີຮູບຮ່ າງແບບກຽວ ມັກຢູ່ ເປັນຈຸລັງດ່ ຽວໆ ແຕ່ລະຊະນິດມີຄວາມແຕກຕ່ າງກັນທາງດ້ານຄວາມຍາວ, ຈ ານວນກຽວ ຄວາມໂຄ້ງ . 4. ແຫ ່ ງທີ ່ພົບເກ ອບທຸກແຫ່ ງໃນດິນ, ໃນນ ້າ, ໃນອາກາດ, ແຫ ່ ງທີ ່ ເປັນນ ້າພຸຮ້ອນ, ເຂດຫິມະ, ທະເລເລິກ. 5. ການແບ່ ງແບກທີເຣຍຕາມຄວາມຕ້ອງການທາດອາຫານ 5.1 Photoautotroph 5.2 Photoheterotroph 5.3 Chemoautotroph 5.4 Chemoheterotroph 6. ການແບ່ ງແບກທີເຣຍຕາມຄວາມຕ້ອງການອາກາດ 6.1 Aerobic bacteria 6.2 Facultative bacteria 6.3 microaerophilic bacteria 6.4 Anaerobic bacteria 7. ການແບ່ ງແບກທີເຣຍຕາມຄວາມຕ້ອງການອຸນຫະພູມ 7.1 Psychrophile 7.2 Mesophile 7.3 Thermophile - ໂຄງສ້າງຂອງແບກທີເຣຍທີ ່ ແຕກຕ່ າງຈາກຈຸລັງອ ່ນ ໆ 1. ແບກທີເຣຍມີribosome ຊະນິດ 70 s ແລະສານພັນທຸກ າເປັນ DNA ໂດຍ (single circular DNA) 2. ແ ພ ຈຸ ລັ ງ ( cell wall) ເ ຮັ ດ ໜ້າ ທີ ່ ຄຸ ມ ຮູ ບ ຮ່ າ ງ ຂ ອ ງ ຈຸ ລັ ງ ປ້ ອ ງ ກັນ ຈຸ ລັ ງ ແ ຕ ກ ປ ະ ກ ອ ບ ດ້ວຍ peptidoglycan ຊ ່ ງປະກອບດ້ວຍນ ້າຕານ 2 ຊະນິດ ຄ : N-actyl glucosamine (NAG) ແລະ N-acytyl muramic acid (NAM) ແລະ ມີamino acid ຫ າຍຊະນິດ ແລະ lipoprotein lipopolysac teichoic acid

21 3. Capsule ເປັນສ່ ວນທີ ່ ຢູ່ ນອກແພຈຸລັງ ສາມາດທົນຕ ່ສະພາບແວດລ້ອມທີ ່ ບ ່ ເໝາະສົມ ແລະ ທົນຕ ່ການ ທ າລາຍຂອງເມັດເລ ອດຂາວ ພົບແຄັບຊູນໃນແບກທີເຣຍບາງຊະນິດເທົ ່ານັນ້ ແບກທີເຣຍທີ ່ມີແຄັບຊູນມັກກ ່ພະຍາດ ຮຸນແຮງ 4. pilil ມີລັກສະນະເປັນຂົນຄ້າຍແຟລກເຈວລາ ແຕ່ມີຂະໜາດນ້ອຍ ມີລັກສະນະເປັນທ ່ ບ ່ມີໜາ້ທີ ່ ໃນການ ເຄ ່ອນທີ ່ ແຕ່ຊ່ ວຍໃຫ້ເກາະຕິດກັບຜິວວັດຖຸ ແລະ Sex pilli ຊ່ ວຍໃນການຖ່ າຍທອດ DNA ໃນ Conjugation 5. mesosome ເປັນສ່ ວນທີ ່ ແພຫຸ້ມຈຸລັງບາງສ່ ວນຢ ່ ນວ ້າເຂົ ້າໄປໃນ cytoplasm ຈະພົບບ ລເິວນ ທີ ່ ຈະມີ ການແບ່ ງຈຸລັງ 6. Flagella ເປັນໂຄງສ້າງໃຊ້ໃນການເຄ ່ອນທີ ່ ແບກທີເຣຍສ່ ວນຫ າຍເປັນພວກທີ ່ ເຄ ່ອນທີ ່ ໄດ້ ແຟລກເຈວ ລາປະກອບດ້ວຍເສັນ້ ໃຍເສັນ້ ດ່ ຽວໆ ຊ ່ ງຕ່ າງຈາກແຟລກເຈວລາຂອງສິ ່ ງມີຊີວິດອ ່ນໆ ແບກທີເຣຍອາດມີແຟລກເຈວ ລາ 1 ເສັນ້ ຈົນເຖິງຫ າຍຮ້ອຍເສັນ້ ແລະ ຢູ່ ໄດ້ຫ າຍຕ າແໜ່ ງ ສ່ ວນຂອງແຟລກເຈວລາ ປະກອບດ້ວຍ 3 ສ່ ວນ ຄ basal body, hook ແລະ filament 7. Plasmid ເປັນ DNA ທີ ່ຢູ່ ນອກໂຄຣໂມໂຊມຂອງແບກທີເຣຍ ລັກສະນະຂອງພລາດມິດເປັນ DNA ວົງ ແຫວນ ແລະ ເປັນກຽວຄູ່ ສາມາດຈ າລອງຕົວເອງໄດ້ແລະ ສາມາດຖ່ າຍທອດໄປຫາແບກທີເຣຍອ ່ນໆ ໄດ້ພລາດ ມິດມີຫ າຍຊະນິດ ບາງຊະນິດຄວບຄຸມການສ ບພັນແບບມີເພດຂອງຈຸລັງ, ບາງຊະນິດຄວບຄຸມການດ ້ຕ ່ ຢາປະຕິ ຊີວະນະຕ່ າງ ໆ. 8. endospore ເປັນໂຄງສ້າງທີ ່ ພົບໃນແບກທີເຣຍບາງຊະນິດ ເປັນໂຄງສ້າງທີ ່ ເຮັດໃຫ້ແບກທີເຣຍມີຄວາມ ທົນທານຕ ່ສະພາບແວດລ້ອມທີ ່ ບ ່ ເໝາະສົມໄດ້ ເອນໂດປ ້ເກີດຂ ້ນພາຍໃນຈຸລັງ ແລະ ສ້າງໄດ້1 ປ ້ຕ ່ 1 ຈຸລັງຈະບ ່ຖ ວ່ າເປັນການສ ບພັນ ແຕ່ຖ ວ່ າເປັນການດ າລົງຊີບ. - ການສ ບພັນຂອງແບກທີເຣຍ ສ່ ວ ນຫ າ ຍ ແ ບ ກ ທີເ ຣ ຍ ສ ບ ພັນ ແ ບ ບ ບ ່ ອ າ ໄ ສ ເ ພ ດທີ ່ ເ ອີ ້ນ ວ່ າ Transverse Binary Fission ບາງຊະນິດມີການແລກປ່ ຽນທາດກ າມະພັນໄດ້3 ຮູບແບບຄ : 1. Conjugation ຄ ການຖ່ າຍທອດຢີນຈາກແບກທີເຣຍຈຸລັງ ໜ ່ ງໄປຫາຈຸລັງໜ ່ ງດ້ວຍການຈັບຄູ່ ສ າຜັດກັນ ໂດຍກົງ 2. Transformation ຄ ການຖ່ າຍທອດ DNA ໂຕເປົ ່ າ (naked DNA) ຫ DNA ອິດສະຫ ະຈາກແບກທີ ເຣຍຈຸລັງໜ ່ ງໄປຫາຈຸລັງໜ ່ ງ 3. Transduction ຄ ການຖ່ າຍທອດຢີນຈາກແບກທີເຣຍຈຸລັງໜ ່ ງໄປຫາຈຸລັງໜ ່ ງໂດຍອາໄສໄວຣັດ ຫ Bacteriophage - ການຈ າແນກ Bacteria ລັກສະນະດັ ່ງນີ ້ : 1. ລັກສະນະທາງສັນຖານວິທະຍາ ໄດ້ແກ່ ຮູບຮ່ າງ 2. ຕາມອາຫານທີ ່ ໄດ້ຮັບ ແບ່ ງເປັນ 2.1 ພວກ Autotroph ເປັນພວກທີ ່ສາມາດສ້າງອາຫານເອງໄດ້ 2.2 ພວກ Heterotroph ເປັນພວກທີ ່ສາມາດສ້າງອາຫານເອງບ ່ 3. ການຕິດສີຂອງເຈ້ຍຫຸ້ມ (Gram stain) ແບ່ ງເປັນ 3.1 Gram positive ເປັນພວກທີ ່ຕິດສີຍ້ອມຄຣິດຕັນໄວໂອເລດ 3.2 Gram negative ເປັນພວກທີ ່ຕິດສີຍ້ອມຊາຟາ 4. ການຫາຍໃຈ ຄວາມຕ້ອງການໃຊ້ອາກາດ ຫ O2 5. ລັກສະນະການລ້ຽງເຊ ້ອ: ອາຫານ, ສະພາບແວດລ້ອມ

22 6. ລັກສະນະທາງແອນຕິເຈນ - ຄຸນປະໂຫຍດຂອງແບກທີເຣຍ 1. ດ້ານອຸດສາຫະກ າ ເຊັ ່ນ: ການຜະລິດອາຫານໝັກ, ໃຊ້ຟອກໜັງ 2. ດ້ານການກະເສດ ເຊັ ່ນ: ໃຊ້ເປັນປຸຸ໋ ຍ 3. ການທົດສອບຄຸນນະພາບນ ້າ 4. ທາງດ້ານການແພດ ເຊັ ່ນ: ການຜະລິດຢາປະຕິຊີວະນະ 5. ໃຊ້ໃນເຕັກໂນໂລຊີຊີວະພາບ ໂດຍໃຊ້ເຕັກນິກທາງກ າມະພັນວິສະວະກ າສ້າງແບກທີເຣຍທີ ່ມີລັກສະນະ ຕ່ າງ ໆ 6. ຊ່ ວຍຍ່ ອຍສະຫ າຍຊາກສິ ່ ງມີຊີວິດໃຫ້ເປັນອາຫານຂອງພ ດ - ໂທດຂອງແບກທີເຣຍ 1. ຜະລິດທາດພິດທີ ່ ເປັນອັນຕະລາຍ 2. ເຮັດໃຫ້ເກີດພະຍາດຕ່ າງໆ ໃນຄນົ ເຊັ ່ນ: ໄທຟອຍ ອະຫິວາ, ປອດບວມ, ວັນນະໂລກ, ຄ ຕີບ. ສດັ ເຊັ ່ນ: ແອນແທຣກ, ບາດພະຍັກ ແລະ ພດ ເຊັ ່ນ ໂລກຮາກເນົ ່າ, ພະຍາດໃບໄມ້ຂອງໝາກສາລີ ່ .

23 ບດົທ ີ3 ອານາຈກັ ໂພຣຕສິຕາ (Kingdom Protista) 1. ລກັ ສະນະສ າຄນັຂອງສິ ່ ງມຊີວີດິໃນອານາຈກັ ໂພຣຕສຕາ ິ 1. ຮ່ າງກາຍປະກອບດ້ວຍໂຄງສ້າງງ່າຍໆ ບ ່ຊັບຊ້ອນ ສ່ ວນຫ າຍປະກອບດ້ວຍຈຸລັງດຽວ (unicellular) ບາງ ຊະນິດມີຫ າຍຈຸລັງລວມກັນເປັນກຸ່ ມ ເອີ ້ນວ່ າ ໂຄໂລນີ (colony) ຫ ເປັນສາຍຍາວ (filament) ແຕ່ຍັງບ ່ ເຮັດໜ້າທີ ່ ຮ່ ວມກັນເປັນແພ (tissue) ຫ ອະໄວຍະວະ (organ) ແຕ່ລະຈຸລັງສາມາດເຮັດໜ້າທີ ່ ຂອງຄວາມເປັນສິ ່ ງມີຊີວິດໄດ້ ຄົບຖ້ວນຢ່ າງອິດສະຫ ະ. 2. ບ ່ມີໄລຍະໂຕອ່ ອນ (Embryo) ຊ ່ ງຕ່ າງຈາກພ ດ ແລະ ສັດທີ ່ມີໄລຍະໂຕອ່ ອນກ່ອນທີ ່ຈະຈະເລີນເຕີບໂຕ ເປັນໂຕເຕັມໄວ. 3. ການດ າລົງຊີບ ມີທັງຊະນິດທີ ່ ເປັນຜູ້ຜະລິດ (Autotroph) ເພາະມີຄລ ໂຣຟິລ ເປັນຜູ້ບ ລິໂພກ (Consumer) ແລະ ເປັນຜູ້ຍ່ ອຍສະຫ າຍທາດອົງຄະທາດ (Decomposer) 4. ໂຄງສ້າງຂອງຈຸລັງເປັນແບບຢູຄາຣິໂອຕິກ (Eucaryotic) ຊ ່ ງມີເຈ້ຍຫຸ້ມແກ່ ນນ້ອຍ ໄດ້ແກ່: ໂພຣໂຕຊົວ, ເຫັດ, ຣາ, ຢີສ, ຣາເມ ອກ, ເທົາຕ່ າງ ໆ 5. ການເຄ ່ ອນທີ ່ ບາງຊະນິດເຄ ່ ອນທີ ່ ໄດ້ໂດຍໃຊ້ ຊີເລຍ (cilia) ແຟລກເຈວລ າ (flagellum) ຫ ຊູໂດໂປ ດຽມ (Pseudopodium) ບາງຊະນິດເຄ ່ອນທີ ່ບ ່ ໄດ້ 6. ການສ ບພັນ ທັງແບບບ ່ ອາໄສເພດ (Asexual reproduction) ແລະ ແບບອາໄສເພດ (Sexual reproduction) ແບບອາໄສເພດມີທັງຊະນິດກອນຈູເກຊັນ (Conjugation) ຊ ່ ງເກີດຈາກຈຸລັງສ ບພັນທີ ່ມີຮູບຮ່ າງ ແລະ ຂະໜາດຄ ກັນ ມາລວມກັນ ເຊັ ່ ນທີ ່ ພົບໃນພາຣາມີຊຽມ, ຣາດ າ ເປັນຕົນ້ ແລະ ຊະນິດປະຕິສົນທິ (fertilization) ຊ ່ ງເກີດຈາກຈຸລັງສ ບພັນທີ ່ມີຮູບຮ່ າງ ແລະ ຂະໜາດຕ່ າງກັນມາລວມກນັ ເຊັ ່ນທີ ່ ພົບໃນເທົາ ເປັນ ຕົນ້. 2. ການຈດັແບ່ງສິ ່ ງມຊີວີດິໃນອານາຈກັ ໂພຣຕສິຕາ 1. Division Diplomonadida ເປັນກຸ່ ມຂອງໂພຣຕິສຕາທີ ່ ເປັນຈຸລັງຢູຄາຣີໂອດທີ ່ ຍັງບ ່ມີorganelle ຄ : ບ ່ມີmitochondria, endoplasmic reticulum, golgi complex ແລະ centriole ເປັນຕົນ້ ມັກຢູ່ ໃນສະພາວະ ທີ ່ບ ່ມີອອກຊິເຈນ (Anaerobic environment) ລກັ ສະນະ - ມີແກ່ ນນ້ອຍ 2 ອັນຂະໜາດເທົ ່າກັນ - ມີFlagella ຫ າຍເສັນ້ ຕົວຢ່ າງເຊັ ່ນ Giardia intestinalis : ເປັນແມ່ ທ້ອງໃນລ າໄສ້ນ້ອຍຂອງຄົນ

24 2. Division Parabasala ເປັນກຸ່ ມຂອງໂພຣຕິສຕາທີ ່ ເປັນຈຸລັງຢູຄາຣີໂອດທີ ່ ຍັງບ ່ ມີorganelle ຄ : ບ ່ ມີmitochondria, endoplasmic reticulum, golgi complex ແລະ centriole ເປັນຕົນ້ ມກັ ຢູ່ ໃນສະພາວະທີ ່ ບ ່ມີອອກຊິເຈນ (Anaerobic environment) ລກັ ສະນະ - ມີFlagella ຫ າຍເສັນ້ - ມີເຢ ້ອຫຸ້ມລັກສະນະເປັນຮອຍຢັກຄ້າຍຄ ຄ ້ນ ຕົວຢ່ າງເຊັ ່ນ: Trichomonas vaginalis: ເປັນແມ່ ທ້ອງໃນຊ່ ອງຄອດ Trichonympha: ອາໄສຢູ່ ໃນລ າໄສ້ປວກ ດ າລົງຊີບແບບພາວະເພິ ່ ງພາກັນ 3. Division Kinetoplastida ເປັ ນໂພຣຕິສຕາກຸ່ ມທີ ່ ເຄ ່ ອນທີ ່ ໂດຍໃຊ້Flagella ຊ ່ ງປະກ ອບ ດ້ວຍ Microtubule ລຽງກັນແບບ 9+2 ມີທັງທີ ່ ເປັນຜູ້ຜະລິດຜູ້ບ ລິໂພກ ແລະ ແມ່ ທ້ອງ. ລກັ ສະນະ - ມີMirochondria ອັນດຽວຂະໜາດໃຫຍ່ ພາຍໃນມີDNA ເອີ ້ນວ່າ Kinetoplast - ມີທັງພວກທີ ່ດ າລົງຊີວິດອິດສະຫ ະ ແລະ ເປັນແມ່ ທ້ອງ. ຕົວຢ່ າງເຊັ ່ນ: Trypanosoma sp. - ເກີດພະຍາດເຫງົານອນ (sleeping sickness) ໃນແອຟຣິກາມີAfrican tsetse fly ເປັນພາຫະ - ພະຍາດ Chagas's disease ໃນອາເມຣິກາໃຕ້ ມີKissing bug ເປັນພາຫະ

25 4. Division Euglenophyta ລກັ ສະນະ - ມີChlorplast ສາມາດສັງເຄາະດ້ວຍແສງໄດ້ຈ ່ ງດ າລົງຊີບເປັນຜູ້ຜະລິດເມ ່ອມີແສງ - ເກັບອາຫານທີ ່ສ້າງໄດ້ໃນ Paramylon granules - ເມ ່ອບ ່ມີແສງກ ່ດ າລົງຊີບເປັນຜູ້ບ ລິໂພກ - ມີອາຍສະປອດ (eye spot) ໃນການຕອບສະຫນອງຕ ່ແສງ 5. Division Dinoflagellata ລກັ ສະນະ - ເປັນ Phytoplakton ທັງໃນນ ້າຈ ດ ແລະ ນ ້າທະເລ - ສ່ ວນໃຫຍ່ຢູ່ ເປັນຈຸລັງດຽວ ມີບາງເທ ່ອອາໄສຢູ່ ລວມກັນເປັນ colony - ລັກສະນະສ າຄັນຄ : ມີແຜ່ ນ Cellulose ຢູ່ ພາຍໃນ ປະກອບກັນຄ້າຍເກາະ ມີລວດລາຍງາມ ແລະ ມີFlagellum 2 ເສັນ້ - ບາງຊະນິດມີການສະສົມທາດພິດ ເຮັດໃຫ້ທະເລມີສີແດງ ເກີດປາກົດການຂີ ້ປາວານ (red tide) ຊ ່ ງເປັນ ອັນຕະລາຍຕ ່ສັດນ ້າເປັນຈ ານວນຫ າຍ - ບາງຊະນິດອາໄສຮ່ ວມກັບປະກາລັງ ໂດຍນ າ CO2 ຈາກປະກາລັງມາສັງເຄາະດ້ວຍແສງ 6. Division Apicomplexa ລກັ ສະນະ - ກຸ່ ມນີທຸກ້ ຊະນິດເປັນແມ່ ທ້ອງໃນສັດ - ບ ່ມີໂຄງສ້າງໃນການເຄ ່ອນທີ ່ ຍົກເວັນ້ ໃນຈຸລັງສ ບພັນເພດຜູ້ - ຕົວຢ່ າງໃນກຸ່ ມນີ ້ໄດແກ່ ້ : ພລາດໂມດຽມ (Plasmodium) ເຮັດໃຫ້ເກີດພະຍາດມາລາເຣຍໃນຄົນ ແລະ ສັດອ ່ນ - malaria ເປັນພະຍາດເຂດຮ້ອນ ມີຍຸງກົນ້ຊີ ້ ເປັນພາຫະ ເຊ ້ອ Plasmodium ທີ ່ກ ່ພະຍາດໃນຄົນມີ 4 ຊະນິດ ໄດ້ແກ່:

26 - Plasmodium falciparum - Plasmodium vivax - Plasmodium malariae - Plasmodium ovale 7. Division Ciliophora ລກັ ສະນະ - ມີຂະໜາດໃຫຍ່ ເຄ ່ອນທີ ່ ໂດຍໃຊ້Cilia - ອາໄສຢູ່ ໃນສະພາບແວດລ້ອມທີ ່ມີນ ້າ ຫ ຄ ວາມຊຸ່ມສູງ - ຕົວຢ່ າງເຊັ ່ນ Stentor, Paramecium, Vorticella - ມີການສ ບພັນແບບອາໄສເພດເອີ ້ນວ່າ Conjugation

27 8.Division Oomycota ລກັ ສະນະ - ເອີ ້ນວ່ າ Egg fungus : water mold, white rust, downy mildews - ແຕກຕ່ າງຈາກ Stramenopila ກຸ່ ມອ ່ນໆ ບ່ ອນທີ ່ບ ່ມີສີຕ່ າງໆ ທີ ່ ໃຊ້ໃນຂະບວນການສັງເຄາະດ້ວຍແສງ - ມີລັກສະນະເປັນເສັນ້ ຍາວໆ ທີ ່ປະກອບດ້ວຍຫ າຍແກ່ ນນ້ອຍ - ບ ່ ໄດ້ຈັດເປັນຣາ - ສ່ ວນຫ າຍດ າລົງຊີວິດເປັນຜູ້ຍ່ ອຍສະຫ າຍໃນນ ້າ - ມີບາງຄັ ້ງທີ ່ ເປັນແມ່ ທ້ອງໃນພດ ເຊັ ່ນ white rust (ຣາຂາວໃນມັນຝຣັ ່ງ) 9. Division Bacillariophyta ລກັ ສະນະ - ເປັນເທົາທີ ່ມີທາດສີຊະນິດດຽວກັບທີ ່ພົບໃນເທົາສີນ ້າຕານ - ເປັນສິ ່ ງມີຊີວິດຈຸລັງດຽວ ມີຝາຈຸລັງປະກອບດ້ວຍ Silica - ສ່ ວນຫ າຍມັກສ ບພັນແບບບ ່ອາໄສເພດ - ພົບຫ າຍໃນແຫ ່ ງນ ້າຈ ດ ແລະ ນ ້າເຄັມ ເປັນແຫ ່ ງອາຫານທີ ່ສ າຄັນຂອງສິ ່ ງມີຊີວິດໃນລະບົບນິເວດ - ຊາກໄດອະຕອມທີ ່ ຕາຍທັບຖົມກັນດົນໆ ເປັນ diatomaceous earth ເປັນແຫ ່ ງລວມຂອງແຮ່ ທາດ ແລະ ນ ້າມນັ ຊ ່ ງນ າມາໃຊ້ປະໂຫຍດໃນການເຮັດໄສ້ກອງ ແລະ ນ ້າຢາຂັດຕ່ າງໆ

28 10. Division Phaeophyta ລກັ ສະນະ - ເປັນເທົາທີ ່ມີຂະໜາດໃຫຍ່ ແລະ ມີໂຄງສ້າງຊັບຊ້ອນ - ເທົາສີນ ້າຕານ ເອີ ້ນວ່າ Seaweed - ເກ ອບທັງໝົດອາໄສຢູ່ ໃນທະເລ ມັກອາໄສຢູ່ ໃນກະແສນ ້າເຢັນ - ມີຄວາມສ າຄັນຕ ່ສິ ່ ງມີຊີວິດທີ ່ ອາໄສໃນນ ້າໂດຍເປັນແຫ ່ ງອາຫານ ທີ ່ອາໄສ ແລະ ໃຊ້ໃນການຫ ົບໄພ - ມີທາດສີນ ້າຕານເອີ ້ນວ່າ ຟິວໂຄແຊນທິນ - ເອີ ້ນໂຄງສ້າງທັງໝົດ ຂອງເທົາຊະນິດນີ ້ວ່ າ Thallus - ມີໂຄງສ້າງຄ້າຍຄ ຮາກ ເອີ ້ນວ່າ Holdfast - ໂຄງສ້າງຄ້າຍລ າຕົນ້ ເອີ ້ນວ່າ Stipe - ໂຄງສ້າງຄ້າຍໃບ ເອີ ້ນວ່າ Blade ຫ Lamina ຕົວຢ່ າງເຊັ ່ນ: ເທົາເຄບ ( Kelp) ຊ ່ ງອາດມີຄວາມຍາວເຖິງ 60 ແມັດ ເທົາທຸ່ ນ ( sagassum sp.) ລາມິນາເຣຍ ( Laminaria sp.) ພາໄດນາ ( Padina sp.) ຟິວກັດ ( Fucus sp. ) 11. Division Rhodophyta ເທົາສີແດງ (red algae) ມີທາດສີໄຟໂຄອີຣີທິນ (phycoerythrin) ແຄໂຣທີນ ແລະ ຄລ ໂຣຟິລ ຕ່ າງຈາກ ເທົາກຸ່ ມອ ່ນບາງຊະນິດບ ່ມີທາດສີເປັນແມ່ ທ້ອງກັບເທົາສີແດງຊະນິດອ ່ນໆ ສາມາດດູດກ ນແສງສີຟ້າ ແລະ ຂຽວໃນ ການສັງເຄາະດ້ວຍແສງໄດ້ດີສ່ ວນຫ າຍຈະມີຫ າຍຈຸລັງ, ມີຂະໜາດໃຫຍ່ເອີ ້ນວ່ າ Seaweed ໄດ້ໃນລັກສະນະດຽວ ກັນກັບເທົາສີນ ້າຕານ ແລະ ບ ່ມີໄລຍະທີ ່ມີແຟລກເຈວລາ ຕົວຢ່ າງເຊັ ່ນ: ໄຄ ຫ ພ ໄຟຣາ (Porphyra sp.) ນ າມາເຮັດເປັນອາຫານ, ເທົາ ຫ ກຣາຊິລາເຣຍ (Gracilaria sp.) ໃຊ້ຜະລິດວຸ ້ນ.

29 12. Division Chlorophyta ເທົາສີຂຽວ (green algae) ມີລັກສະນະຄ້າຍພ ດທັງໃນດ້ານໂຄງສ້າງ ຝາຈຸລັງ ແລະ ສ່ ວນປະກອບຂອງທາດ ສີ ຄ ຄລ ໂຣຟິລ ເອ, ບີແລະ ແຄໂຣທີນ ສ່ ວນຫ າຍ ພົບໃນແຫ ່ ງນ ້າຈ ດ, ບາງຊະນິດຢູ່ ຮ່ ວມກັບຣາ ເປັນ lichens ເກ ອບທຸກຊະນິດມີໄລຍະອາໄສເພດ ໂດຍຈຸລັງສ ບພັນໃຊ້Flagella 2 ເສັນ້ ໃນການເຄ ່ອນທີ ່ ສາມາດ ປັບຕົວໃນບ່ ອນບ ່ ເໝາະສົມໄດ້ເຊັ ່ນ ຫມະ ( ິ watermelon snow) ແລະ ເຊ ່ອວ່ າພ ດມີວິວັດທະນາການມາຈາກ ເທົາສີຂຽວສີຂຽວ ລກັ ສະນະ - ຈຸລັງດຽວ Chlamydomonas Chlorella (ເປັນເທົາສີຂຽວຈຸລັງດຽວທີ ່ ມີໂປຣຕີນສູງ ນິຍົມຜະລິດເປັນ ອາຫານເສີມ) - ຢູ່ ລວມກັນຫ າຍຈຸລັງເປັນ Colony Volvox - ຈຸລັງລວມກັນມີຂະໜາດໃຫຍ່ (Supercell) Caulerpa - ໂຄງສ້າງເປັນ Cell weed Ulva - ບ ່ມີFlagellum ໃນການເຄ ່ອນທີ ່ Spirogyra ຫ ເທົານ ້າ ( ໃຊ້Ameboid gamete) 13. Division Gymnamoeba ລກັ ສະນະ - ເປັນກຸ່ ມທີ ່ມີຄວາມຫ າກຫ າຍ ເຊັ ່ນ Amoeba - ສ່ ວນຫ າຍເປັນຜູ້ບ ລິໂພກ - ບາງຊະນິດເປັນຜູ້ຍ່ ອຍສະຫ າຍ (Detritus) 14. Division Entamoeba ລກັ ສະນະ - Entamoeba histolytica ເປັນແມ່ ທ້ອງ ກ ່ ໃຫ້ເກີດເຈັບທ້ອງບິດ, ຜົນແຊກຊ້ອນກັນໃຫ້ເກີດຝີໃນຕັບ - Entamoeba gingivalis ອາໄສແບບເພິ ່ ງພາກັບຄົນໃນຊ່ ອງປາກ, ເກັບເສດອາຫານຕ່ າງໆ ເປັນເຫດໃຫ້ມີ ກິ ່ນປາກ

30 15. Division Myxogastrida ມີ2 ໄລຍະ ຄ : - ໄລຍະ Plasmodium ຫາກິນໂດຍໃຊ້Pseudopodium ຊ ່ ງມີຂະໜາດໃຫຍ່ ໄດ້ຫ າຍເປັນຊັງຕິແມັດ ເປັນ ຫ າ ຍໆ ຈຸລັງກັນເ ປັ ນຈຸລັງຂະໜ າ ດ ໃຫ ຍ່ ມີຫ າ ຍແ ກ່ ນນ້ອຍ ກິນ ອາ ຫ າ ນ ໂ ດຍໃຊ້ຂະບວນ ການ Phagocytosis ມີທາດສີຊ ່ ງເປັນສີສົມ້ ຫ ສີເຫ ອງ - ໄລຍະ Fruiting body ໄລຍະທີ ່ມີການສ ບພັນໂດຍການແບ່ ງໄມໂອຊິດເພ ່ອສ້າງປ ້ແລະ ມີການສ້າງຈຸລັງສ ບ ພັນ 16. Division Dictyostelida - ລັກສະນະແຕກຕ່ າງຈາກ plasmodial slime molds ຄ : ໄລຍະ ເປັນຈຸລັງດຽວບ ່ ໄດ້ລວມກັນເປັນຈຸລັງຂະ ໜາດໃຫຍ່ - ໃນວົງຈອນຊີວິດມີຄວາມແຕກຕ່ າງກັນ

31 ບດົທ ີ4 ອານາຈກັຟັງໄຈ (Kingdom Fungi) 1. ສິ ່ ງມຊີວີດິທີ ່ ຢ່ ູໃນອານາຈກັຟັງໄຈ ປະກອບດ້ວຍ ຣາ, ເຫັດ ແລະຢີສ - ລກສະນະ ັ ຂອງສິ ່ ງມຊີວີດິໃນອານາຈກັຟັງໄຈ 1. ຈຸລັງເປັນແບບ Eucaryotic cell ມີເຈ້ຍຫຸ້ມແກ່ ນນ້ອຍ 2. ບ ່ມີຄລ ໂຣຟິລ ດ າລົງຊີວິດເປັນຜູ້ຍ່ ອຍສະຫ າຍທາດອົງຄະທາທີ ່ ເນົ ່າເປ ່ ອຍ 3. ຝາຈຸລັງເປັນທາດໄຄຕິນກັບເຊລລູໂລດ 4. ມີທັງຈຸລັງດຽວ ແລະ ເປັນເສັ ້ນໃຍນ້ອຍ ເອີ ້ນວ່ າ: ໄຮຟາ (Hypha) ລວມກຸ່ ມເອີ ້ນວ່ າ: ກຸ່ ມຣາ (mycelium) ລັກສະນະຂອງເສັນ້ ໃຍແບ່ ງອອກເປັນ 2 ຊະນິດ 4.1 ເສັນ້ ໃຍມີຝາກັນ້ (Septate hypha) 4.2 ເສັນ້ ໃຍທີ ່ ບ ່ມີຝາກັນ້ (Nonseptate hypha or coencytic hypha) 2. ການຈດັແບ່ງສິ ່ ງມຊີວີດິໃນອານາຈກັຟັງໄຈ ແບ່ ງເປັນ 4 ໄຟລ າ ຄ :

32 1.1 ໄຟລ າໄຊໂກໄມໂຄຕາ (Phylum Zygomycota) ຣາທີ ່ມີວິວັດທະນາການຕ ່າສຸດ ລກັ ສະນະ 1. ຈຸລັງດ່ ຽວຈະເລີນຢູ່ ໃນນ ້າ, ເທິງບົກ ແລະ ຊາກພ ດຊາກສັດ 2. ເສັນ້ ໃຍຊະນິດບ ່ມີຝາກັນ້ 3. ຕ້ອງການຄວາມຊຸ່ມ 4. ດ າລົງຊີວິດແບບແມ່ ທ້ອງ (Parasite) ແລະ ຜູ້ຍ່ ອຍສະຫ າຍ (saprophyte) 5. ການສ ບພັນ - ແບບບ ່ ອາໄສເພດ ສ້າງປ ້ເອີ ້ນວ່າ sporangiospore - ແບບອາໄສເພດ ສ້າງປ ້ເອີ ້ນວ່າ zygospore ຄຸນປະໂຫຍດ 1. Rhizopus oryzae ຜະລິດແອວກ ຮ (ເຫ ົ ້າ) 2. R. nigricans ຜະລິດກົດຟູດຣິກ ໂທດ ເຮັດໃຫ້ເກີດພະຍາດໃນພ ດ ແລະ ສັດ ຮູບສະແດງວົງຊີວິດຂອງ Zygomycetes , Rhizopus 1.2 ໄຟລ າແອດໂຄໄມໂຄຕາ (Phylum Ascomycota) ລກັ ສະນະ 1. ຈຸລັງດຽວ ໄດ້ແກ່ ຢີສ ນອກນັນ້ເປັນພວກມີເສັນ້ ໃຍມີຝາກັນ້ ແລະ ເປັນຣາຄ້າຍຄ ຖົງ (Sac fungi) 2. ດ າລົງຊີວິດເທິງບົກ 3. ການສ ບພັນ - ແບບບ ່ ອາໄສເພດ ສ້າງປ ້ເອີ ້ນວ່າ conidia ຢູ່ ປາຍໄຮຟາ ສ່ ວນຢີສຈະແຕກໜ ່ - ແບບອາໄສເພດ ສ້າງປ ້ທີ ່ມີຊ ່ວ່ າ ascospore ຢູ່ ໃນຖົງເອີ ້ນວ່າ ascus ຄຸນປະໂຫຍດ 1. Saccharomyces cerevisiae ໃຊ້ຜະລິດແອວກ ຮ (ເຫ ົ ້າ) ແລະ ມີໂປຣຕີນສູງ 2. Monascus sp. ໃຊ້ຜະລິດເຂົ ້າແດງ ແລະ ເຕົ ້າຫູ້

33 ໂທດ ເກີດພະຍາດກັບຄົນ ແລະ ສັດ ຮູບສະແດງວົງຊີວິດຂອງ Ascomycetes 2.3 ໄຟລ າເບສດິ ໂອິ ໄມໂຄຕາ (Phylum Basidiomycota) ລກັ ສະນະ 1. ເສັນ້ ໃຍມີຝາກັນ້ ແລະ ລວມໂຕກັນອັດແໜ້ນເປັນແທ່ ງຄ້າຍລ າຕົນ້ ເຊັ ່ນ: ດອກເຫັດ 2. ການສ ບພັນ - ແບບບ ່ອາໄສເພດ ສ້າງປ ້ເອີ ້ນວ່າ codiospore ໃນ conidia - ແບບອາໄສເພດ ສ້າງປ ້ທີ ່ ສ້າງໂດຍອາໄສເພດສ້າງເທິງອະໄວຍະວະຄ້າຍກະບອງຫ ເບສິດຽມ (basidium) ເອີ ້ນວ່າ ແບສິດິໂອປ ້(basidiospore) ຄຸນປະໂຫຍດ ໃຊ້ເປັນແຫ ່ ງອາຫານ ໂທດ 1. ເຮັດໃຫ້ເກີດພະຍາດໃນພດ ເຊັ ່ນ ຣາຂີໝ້ ຽ້ງ, ຣາຂະເໝົ ່າ 2. ເຫັດຣາ ມີທາດພິດເຂົ ້າທ າລາຍລະບົບປະສາດ, ທາງເດີນອາຫານ, ຕັບ, ຫົວໃຈ

34 ຮູບສະແດງວົງຊີວິດຂອງ Basidiomycetes 1.4 ໄຟລ າດວິ ເທດໂຣໄມໂຄຕາ (Phylum Deuteromycota) ລກັ ສະນະ 1. ເສັນ້ ໃຍມີຝາກັນ້ 2. ສ ບພັນບ ່ ແບບອາໄສເພດເທົ ່ ານັນ້ ໂດຍສ້າງປ ້ທີ ່ ເອີ ້ນວ່ າ ໂຄນິເດຍ (conidia) ຈິ ່ ງເອີ ້ນຣາໃນກຸ່ ມນີ ້ ວ່ າ Fungi Imperfecti 3. ແຕ່ເວລາໃດມີການສ ບພັນແບບອາໄສເພດຈະໄປຢູ່ ໃນ Ascomycetes ແລະ Basidiomycetes ຄຸນປະໂຫຍດ 1. Penicillium chrysogernum ໃຊ້ຜະລິດຢາປະຕິຊີວະນະ, ເປນິຊິລິນ 2. Aspergillus wendtii ໃຊ້ຜະລິດເຕົ ້າຈ້ຽວ 3. A. oryzae ໃຊ້ຜະລິດເຫ ົ ້າສາເກ ໂທດ 1. ເຮັດໃຫ້ເກີດພະຍາດໃນພ ດ 2. ສ້າງສານພິດ ເຮັດໃຫ້ເກີດພະຍາດ 3. ເຮັດໃຫ້ເກີດພະຍາດໃນຄນົ ເຊັ ່ນ: ຂີກາກ ້ , ຂີ ້ ເຫ ້ອນ, ພະຍາດຕີນເປ ່ ອຍ.

35

36 ບດົທີ5 ກຳນຈດັແບຸ່ງພດ 1. ຄວາມໝາຍ ແລະ ຄວາມສ າຄນັຂອງວຊິາຫ ກັ ການຈດັແບ່ງພດ ອະນຸກົມວິຖານພ ດເປັນວິທະຍາສາດທີ ່ມີຂອບເຂດກວ້າງຂວາງທີ ່ ກ່ ຽວຂ້ອງກັບການສ ກສາ, ພັນລະນາເຖິງ ຄວາມແຕກຕ່ າງ ແລະ ຄວາມຜັນແປຂອງພ ດ, ສ ບສວນ ຫ ສອບສວນເຖິງສາເຫດ ແລະ ຜົນທີ ່ ເກີດຈາກຄວາມແຕກ ຕ່ າງ ຂອງຄວາມຜັນແປນີ ້ແລວ້ ນ າເອາົຂ ມ້ ູນທີ ່ ໄດມ້ າຈດັ ເປັນລະບົບການຈດັ ຈ າແນກພດ , ເຊິ ່ ງກງົກບັ ສບັ ໃນພາ ສາ ອງັກດິທີ ່ວ່າ Plant taxonomy ແລະ Systematic botany, ໃນນັນ້ນັກອະນຸກົມວິຖານພ ດ (plant taxonomist) ບາງຄົນກ່ າວວ່ າ ທງັສອງຊ ່ນີມ້ ຄີວາມໝາຍຕ່າງກນັ ໂດຍທີ ່ Systematic botany ມີຄວາມໝາຍກວາ້ງກວ່າເຊິ ່ ງລວມ ເຖິງການຈັດ ຈ າແນກວິວັດທະນາການຊາດພັນ, ສ່ ວນ Plant taxonomy ມັກເຈາະຈົງຈ າກັດສະເພາະເລ ່ອງການຈ າ ແນກເທົ ່ານັນ້, ແຕ່ ໃນປະຈຸບັນນີ ້ຄ າທັງສອງນີ ້ໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍຄ ກັນ. ໂດຍທົ ່ ວໄປແລວ້ ຄົນມກັ ຈະຄິດວ່ າວິຊາອະນຸກມົ ວິຖານພ ດ, ເຊິ ່ ງເປັນວິທະຍາສາດທີ ່ ບ ລິສຸດນັນ້ ບ ່ ກງົກັບ ຄວາມຕ້ອງການຂອງຄົນໃນຍຸກປະຈຸບັນ ແລະ ຄວາມຄດິ ດັ ່ງກ່າວນີ ້ແມ່ນໄດກ້່າວເກນີຄວາມຈງິຫ າຍ, ເພາະຄວາມ ຈງິແລວ້ ນກັ ອະນຸກມົ ວິຖານພ ດໄດເ້ຂົ ້າມາມບີ ົດບາດສ າຄັນໃນການສ ກສາເຖິງຄວາມຫ າກຫ າຍຂອງພ ດ (plant diversity), ໃນນັນ້ ປັດໃຈ 4 ປະການເຊັ ່ ນ: ອາຫານ, ທີ ່ ຢ່ ູອາໃສ, ເຄ ່ ອງນ່ ຸງຫົ ່ມ ແລະ ຢາຮັກສາໂລກສ່ ວນໃຫຍ່ ແມ່ ນໄດ້ມາຈາກພ ດ, ເຊິ ່ ງໃນປະຈຸບັນພ ດເປັນຊັບພະຍາກອນທ າມະຊາດຂອງມະນຸດທີ ່ສ າຄນັ ຢ່ າງໜ ່ ງທີ ່ກ າລງັຂາດ ແຄນ ຫ ກ າລງັຈະສູນຫາຍໄປອນັ ເນ ່ອງມາຈາກການຕດັ ໄມທ້ າລາຍປ່ າຢ່ າງມະຫາສານ, ດັ ່ງນັນ້ ຈິ ່ ງມຄີວາມຈ າເປັນ ແລະ ຮບີດ່ ວນທີ ່ ຈະໃຫນ້ ກັ ອະນຸກມົ ວິຖານພ ດສກ ສາເຖິງຄວາມຫ າກຫ າຍຂອງພ ດທີ ່ມຢີ່ ູໃນໂລກ, ລວມທັງຄົນ້ ຄວ້າຫາພ ດຊະນິດໃໝ່ ຂອງໂລກ, ພດ ທີ ່ຫາຍາກ ແລະ ໃກ້ສູນພັນມາສ້າງຮູບວິຖານໃນການສະບຸຊະນິດພ ດດ້ວຍ. ດັ ່ງນັນ້ ຄວາມສາມາດທີ ່ ນກັ ອະນຸກມົ ວຖິ ານພດ ຄດິຄົນ້ ຂ ້ນມານີ ້ສາມາດນ າໄປປະຍຸກກບັ ງານວໄິຈຂອງວທິ ະຍາສາດ ສາຂາຕ່າງໆເຊັ ່ນ: 1. ດ້ານການກະເສດ ແມ່ ນໄດ້ນ າໃຊ້ວິຊາອະນຸກົມວິຖານພ ດເພ ່ອສ ກສາຄົນ້ຫາພັນໄມ້ຊະນິດໃໝ່ ໆມາເພາະປູກ ແລະ ມີການປັບປຸງພັນພ ດໃຫ້ດີຂ ້ນ ຫ ສາ້ງພນັ ໃໝ່ທີ ່ທນົທານຕ ່ ເຊ ້ອໂລກ ແລະ ແມງໄມ້. 2. ດ້ານປ່ າໄມ້ໄດ້ມີການປັບປຸງສາ້ງສະຖານທີ ່ ເພ ່ອພກັ ຜ່ ອນເຊັ ່ນ: ສວນພ ດສາດ, ສວນຣຸກຄະຊາດໂດຍ ການ ຕດິຊ ່ຂອງພນັ ໄມຊ້ ະນດິຕ່າງໆເພ ່ອໃຫປ້ ະຊາຊນົ ໄດເ້ຂົ ້າມາສກ ສາ ແລະ ຮັບຮູ້ເຖິງຄວາມສ າຄັນທາງຊັບພະຍາ ກອນປ່ າໄມ້ເຊິ ່ ງຈະເຮດັ ໃຫເ້ກດີການຫວງແຫນ ແລະ ມີການອະນຸລັກຊັບພະຍາກອນປ່ າໄມ້. 3. ດ້ານແພດສາດ, ເພສັດຕະສາດ ແລະ ເຄມແີມ່ນໄດມ້ ກີ ານສກ ສາຄົນ້ ຄວາ້ພ ດສະມຸນໄພເພ ່ ອນ າມາເປັນ ຢາ ຮັກສາໂຣກ, ເຊິ ່ ງຈາ ເປັນທີ ່ຕອ້ງການຮບັຮູເ້ຖງິຊະນດິ ແລະ ຊ ່ວທິ ະຍາສາດຂອງພດ . 4. ດ້ານອຸດສະຫະກ າ ແມ່ນມກີ ານຄດິຄົນ້ຫາພດ ໃໝ່ໆ ເພ ່ອນ າມາໃຊໃ້ນທາງອຸດສະຫະກ າ. 1.1 ການພວົພນັຂອງວຊິາຫ ກັ ການຈດັແບ່ງພດ ກບັວທິ ະຍາສາດຂະແໜງອ ່ນ ຄວາມຮູທ້ ີ ່ ໄດຈ້ າກວທິ ະຍາສາດສາຂາຕ່ າງໆ ໄດ້ມີສ່ ວນຊ່ ວຍຢ່ າງຫ ວງຫ າຍໃນການສ ກສາທາງອະນຸກົມວິ ຖານພ ດ ແລະ ເຮັດໃຫ້ງານນີມີຄວາມສົມບູນຫ າຍຂ ້ນໄດ້ແກ່: 1. ສັນຖານວິທະຍາ(Morphology)ສ ກສາກ່ ຽວກັບຮູບຮ່ າງລັກສະນະ ແລະໂຄງສ້າງພາຍນອກຂອງພ ດ. 2. ກາຍຍະວິພາກສາດຂອງພ ດ (plant anatomy) ສ ກສາເຖິງໂຄງສ້າງພາຍໃນຂອງພ ດ. 3. ສາລິລະວິທະຍາຂອງພ ດ(plant physiology)ສ ກສາກ່ ຽວກບັຂະບວນການຕ່າງໆທີ ່ ເກດີຂ ້ນໃນພດ . 4. ພູມສາດຂອພ ດ (plant geography) ສ ກສາເຖິງການແພ່ກະຈາຍຂອງພ ດໃນພູມີພາກຕ່ າງໆ.

37 5. ນິເວດວິທະຍາ (ecology) ສ ກສາຄວາມສ າພັນຂອງພ ດກັບສິ ່ ງແວດລ້ອມ. 6. ຈຸລັງວິທະຍາ (cytology) ຫ (Cell biology) ສ ກສາໂຄງສ້າງ ແລະ ໜາ້ທີ ່ສ່ວນຕ່າງໆຂອງຈລຸ ງັ. 7. ກ າມະພັນ (genetics) ສ ກສາກ່ ຽວກັບກ າມະພັນຂອງພ ດ. 8. ເລນູວິທະຍາ (palynology) ສ ກສາກ່ ຽວກັບລະອອງເກສອນ (Pollen grain) ເຊິ ່ ງສາມາດນ າມາກ ບົງບອກຊ ່ພ ດລ າດັບຕະກຸນ (Family) ໄດ້. 9. ບັນພະພ ກສາດ (palaeobotany) ສ ກສາກ່ ຽວກັບພ ດໂບຮານ ໂດຍອາໃສຫ ັກຖານຈາກຊາກພ ດ ທີ ່ມີ ຢ່ ູໃນຊັນ້ຂອງຫນີເຊິ ່ ງເອີ ້ນວ່າ ຟອສຊິລ (Fossil). ນອກນັນ້ຍງັມອີກີຫ າຍວຊິ າອກີ ໄດແ້ກ່: ໜ ່ລູກວິທະຍາ (Plant embryo), ຄະນິດສາດ, ສະຖິຕິແລະ ຄອມ ພິວເຕີ(mathematics, statistic & computer), ວິວັດທະນາການ (evolution), ຊີວະເຄມີ(biochemistry) ແລະ ຊີວະວິທະຍາລະດັບໂມເລກຸນ (molecular biology). 1.2 ຈດຸ ປະສງົຂອງວຊິ າຫ ກັ ການຈດັແບ່ງພດ 1. ເພ ່ອສກ ສາລກັ ສະນະຕ່າງໆຂອງພ ດ, ການກະຈາຍພັນ, ການລະບຸຊະນິດ ແລະ ການຕັ ້ງຊ ່ພດ , ເຊິ ່ ງຂ ້ ມູນທີ ່ ໄດຈ້າກການສກ ສາຈະເປັນພ ້ນຖານຂອງງານດາ້ນພກ ສາຊາດ. 2. ເພ ່ອລວບລວມຂ ມ້ ູນຕ່າງໆທີ ່ ໄດຈ້ າກການສກ ສາພ ດ ໄວໃ້ຫເ້ປັນປະໂຫຍດຕ ່ ນກັ ວທິ ະຍາສາດສາຂາ ອ ່ນໆທີ ່ ເຮດັການສກ ສາ ແລະ ວິໄຈກ່ ຽວກັບພ ດ. 3. ເພ ່ອນ າຄວາມຮູທ້ ີ ່ ໄດຈ້າກການສກ ສາມາສກ ສາເຖິງຄວາມສ າພນັ ຂອງພດ ແລະ ສະເໜີແນວຄວາມ ຄິດ ໃນເລ ່ອງຂອງການຈາ ແນກຕາມວວິດັທະນາການຂອງຊາດພນັທີ ່ຖກ ຕອ້ງ. 4. ເພ ່ ອປູກຝັງຈດິ ສ ານກ ຄວາມຮັກໃນທ າມະຊາດ ແລະ ເກີດຄວາມຮູ້ສ ກໃນການອະນຸລັກທ າມະຊາດ ເປັນສ າຄັນ. 1.3 ຮູບແບບຂອງການສກ ສາການຈດັແບ່ງພດ ການສ ດສາອະນຸກົມວິຖານພ ດແບ່ ງອອກເປັນ 2 ແບບໃຫຍ່ ຄ : 1. Classical taxonomy ເປັນການສ ກສາຮູບຮ່ າງລັກສະນະຂອງພັນພ ດໃນທ າມະຊາດ ຫ ຕົວຢ່ າງພັນ ພ ດແຫ້ງ (Collecting) ແລະ ບົ ່ງບອກຊ ່ . 2. Experimental taxonomy ເປັນການສ ກສາທາງດ້ານ Biosytematics (ສ ກສາລັກສະນະ ທາງຊີວະ ວທິ ະຍາຂອງພດ ໂດຍອາໃສຄວາມຮູຈ້ າກຫ າຍທດາ້ນເຊັ ່ນ: ສັນຖານວິທະຍາ, ສາລະລະວິທະຍາ ແລະ ກ າມະພັນ ເປັນຕົນ້ ) ແລະ Phylosytematic (ສ ກສາຄວາມສ າພັນຂອງກ າມະພັນ ແລະ ວິວັດທະນາການ) ເຊິ ່ ງອາດຈະເອີ ້ນ ການສກ ສາໃນຮູບແບບນີ ້ວ່າ Advanced taxonomy ກ ່ ໄດ້. 2. ຂອບເຂດຂອງວຊິ າຫ ກັ ການຈດັແບ່ງພດ ໃນການສ ກສາທາງອະນຸກົມວິຖານພ ດນີ ້ແມ່ ນໄດ້ສ ກສາຫ ັກເກນທາງອະນຸກົມວິຖານພ ດ (principles of plant taxonomy) ໃນ 3 ຫົວຂ ດ້ ັ ່ງນີ ້ : 2.1 ການຈດັຈາ ແນກພດ (Plant classification) ໃນການຈ າແນກພ ດນີມ້ ີ2 ຄວາມໝາຍຄ : ຄວາມໝາຍທ າອິດເປັນຂະບວນການເຊິ ່ ງໝາຍເຖິງຜົນ ຂອງ ລະບົບຂອງການຈ າແນກໃນແຕ່ ລະຫົວໜ່ ວຍອະນຸກົມວິຖານ (taxon) ຫ ລະດັບ (category) ໂດຍຈ າແນກເປັນ ອານາຈັກ (kingdom), ສາຂາ (division), ເຫ ົ ່າ (class), ເຜົ ່າ (order), ຕະກຸນ (family), ສະກຸນ (genus) ແລະ ຊະນິດ (species) ເຊິ ່ ງໃນແຕ່ລະຫົວໜ່ ວຍອະນຸກົມວິຖານຈະມີພ ດຢູ່ . ສ່ວນຄວາມໝາຍທີ ່ ສອງ ຂອງການຈ າແນກ ພ ດໝາຍເຖິງລະບົບການຈ າແນກທີ ່ ແບ່ ງພ ດອອກເປັນໝວດໝ່ ູເຊັ ່ ນ: ລະບົບການຈ າແນກຂອງ ຮັດຊິນສັນ

38 (Hutchinson’s system), ລະບົບຂອງເບັນທັມ ແລະ ຮູກເກີຣ໌(Bentham & Hooker’s system) ແລະ ລະບົບ ຂອງຄອງຄວີສ (Cronquist’s system) ເປັນຕົນ້. ໃນການຈັດຈ າແນກພ ດໃນຍຸກທ າອິດນັນ້ ແມ່ ນອາໃສລັກສະນະທາງສັນຖານວິທະຍາ ແລະ ກາຍະວິພາກ ສາດເປັນສ່ ວນໃຫຍ່ , ຈິ ່ ງເອີ ້ນວິຊາໃນສະໃໝນັນ້ ວ່ າ: ອະນຸກົມວິຖານໃນແນວພັນລະນາ (descriptive plant taxonomy) ເຊິ ່ ງຈະສ ກສາຕົວຢ່ າງພ ດໃນພິພິດຕະພັນ (herbarium), ຫ້ອງປະຕິບັດການ ແລະ ພາກສະໜາມເຊິ ່ ງ ໃນປະຈຸບັນຍັງນິຍົມສ ກສາຢູ່ , ໃນຂະນະດຽວກັນກ ມີການພັດທະນານ າເອົາຄວາມຮູ້ໃໝ່ ໆຈາກວິທະ ຍາສາດສາຂາ ຕ່າງໆໃຊ່ ວຍໃນການຈດັຈ າແນກພດ ຈິ ່ ງເອີ ້ນວຊິ ານີ ້ວ່າ: ວິຊາອະນຸກົມວິຖານ (biosystematics), ອະນຸກົມວິຖານ ພ ດແນວການທົດລອງ (experimental plant taxonomy) ເຊິ ່ ງຈະສກ ສາພດ ໃນລະດບັ ປະຊາ ກອນຫ າຍກວ່າທີ ່ ຈະສ ກສາພ ດໃນແຕ່ ລະຊະນິດ, ນອກນັນ້ ໃນແຕ່ ລະປະຊາກອນຂອງພ ດທີ ່ ສກ ສາກ ຈະສກ ສາເຖິງ ຄວາມຜັນແປ ຂອງຈີໂນໄທ (genotype) ແລະ ຟີໂນໄທ (phenotype) ວ່ າມັນມີຄວາມສ າພັນກັບສິແວດລ້ອມແນວໃດ, ລວມທັງ ສ ກສາສາຍພົວພັນຕາມວິວັດທະນາການຊາດພັນ (phylogenetic relationship). ແນວໃດກ ຕາມທັງການສ ກສາດ້ານອະນຸກົມວິຖານພ ດພັນລະນາ ແລະ ຊວີ ະນຸກມົ ວຖິ ານນີ ້ແມ່ນບ ່ ສາມາດ ແຍກອອກຈາກກັນໄດ້, ເພາະວ່າທງັສອງສາຂານີມ້ ຄີວາມສ າພນັ ໃກຊ້ ດິກນັຫ າຍ ເຊິ ່ ງຫາກຂາດຄວາມຮູຈ້ າກ ສາຂາ ໃດສາຂາໜ ່ ງກ ່ຈະເຮດັ ໃຫງ້ານທາງອະນຸກມົ ວຖິ ານພດ ຂາດຄວາມສມົ ບູນໄປ. 2.2 ການວເິຄາະຊະນດິພດ (Plant Identification) ເປັນການພິສູດຊະນິດພ ດໂດຍການປຽບທຽບ, ການຕັດສິນໃຈ, ການໃຊຄ້ ວາມຈ ່ຈາ ທີ ່ ແນ່ນອນ ແລະ ປະສົບ ການ, ໃນນັນ້ ການໃຊຢ້່ າງໃດຢ່ າງໜ ່ ງ ຫ ຫ າຍໆຢ່ າງມາລວມກນັ ນັນ້ ຈະມລີ າດັບຂັນ້ ຕອນຄ: ຂັນ້ທ າອດິ ແມ່ ນໃຊ້ ຄວາມຈ ່ຈາ ຄກ ບັການຈ ່ໜາ້ໝ່ເູພ ່ອນ ຫ ບຸກຄົນຕ່ າງໆ, ເຮາົສາມາດຈ ່ພດ ໄດໃ້ນລ າດບັ ຕະກຸນ, ສະກຸນ ຫ ຊະນິດໄດ້ ແຕ່ ແນວໃດກ ່ຕາມຂ ແນະນ າວ່າຖາ້ຈະໃຫໝ້ ັນ້ ໃຈວ່າການວະເຄາະຖ ກຕອ້ ງວຫ ບ ່ ແມ່ນຈະຕອ້ ງໄດເ້ຮດັ ການຢ ນຢັນ ໂດຍນ າພັນໄມນ້ ັນ້ມາປຽບທຽບກບັຕວົ ຢ່ າງພນັ ພດ ທີ ່ມຊີ ່ ແລວ້ ໃນຫ ພນັ ພດ ຕ ່ ໄປ, ແຕ່ຖາ້ຈ ່ບ ່ ໄດກ້ ມວີທິ ຕີ ່ ໄປຄ ການ ໃຊ້ຮູບວິຖານ (key), ເຊິ ່ ງສາມາດເຮັດໄດ້ຖ້າຕົວຢ່ າງພ ດນັນ້ ສມົ ບູນຄຕ ອ້ ງເປັນກິ ່ ງທີ ່ ປະກອບດວ້ ຍໃບ, ດອກ ແລະ ໝາກ, ໃນນີ ້ຮູບວີຖານເປັນວິທີທີ ່ ດີທີ ່ ສຸດເພາະສາມາດໃຊ້ໄດ້ໃນທຸກລະດັບຂອງພ ດ ແລະ ອີກຢ່ າງໜ ່ ງກ ່ຕ້ອງກວດ ສອບຄວາມຖ ກຕ້ອງໃນການໃຊ້ຮູບວິຖານນີ ້ໂດຍການປຽບທຽບ. ສ າລັບການປຽບທຽບ (comparisation) ຕົວຢ່ າງພັນພ ດນັນ້ ສາມາດເຮັດໄດ້ໂດຍວິທີຕ່ າງໆຄ : ປຽບທຽບ ກັບຕົວຢ່ າງພ ດທີ ່ມີແລ້ວໃນພິພິທະພັນພ ດ, ປຽບທຽບກບັ ຕວົ ຢ່ າງສດົທີ ່ມຊີ ່ທີ ່ຖ ກຕອ້ ງແລວ້ ໃນສວນ ພ ກສາສາດ, ປຽບທຽບກບັ ຮູບພາບທີ ່ ມຊີ ່ທີ ່ ຖ ກຕອ້ ງແລວ້ ຫ ປຽບທຽບລາຍລະອຽດຂອງພ ດນັນ້ ໆໃນໜັງສ ພັນ ພ ກສາຊາດ ຕ່ າງໆ. ສະຫຸ ບແລວ້ ການລະບຸຊະນິດພ ດນັນ້ ມວີ ິທີການແຕກຕ່າງກນັ ເຊັ ່ ນ: ການຖາມຜູ້ຮູ້ຫ ຜູ້ຊ່ ຽວຊານ, ການ ປຽບທຽບຕວົຢ່ າງພດ ທີ ່ ເກບັ ໄວໃ້ນພພິທິ ະພນັ ຫ ຈາກຮູບຖ່ າຍ, ແຕ່ວທິ ກີ ານລະບຸຊະນດິພດ ທີ ່ດທີ ີ ່ ສຸດໄດ້ແກ່: ການ ໃຊ້ຮູບວິຖານ (key) ແລະ ສິ ່ ງພິມທາງອະນຸກົມວິຖານພ ດ (taxonomic publications). 2.3 ການຕັ ້ງຊ ່ພດ (Plant nomenclature) ເປັນການກ ານດົຕັ ້ງຊ ່ພນັພດ ພາຍຫ ງັຈາກທີ ່ ໄດເ້ຮດັການວເິຄາະພນັພດ ຊະນດິໃດໜ ່ ງແລວ້ ກ ່ຈະຕອ້ງ ໃຫຊ້ ່ທີ ່ ຖ ກຕອ້ ງແກ່ພນັ ພດ ນັນ້ ໆ, ເຊິ ່ ງເປັນໜາ້ທີ ່ ຂອງນກັ ອະນຸກມົ ວຖິ ານພດ ທີ ່ ຈະພສິ ູດວ່າຊ ່ ໃດຈະປັນທີ ່ ຍອມຮັບ, ຊ ່ ໃດ ເປັນຊ ່ພອ້ ງ ຫ ຊ ່ ໃດເປັນຊ ່ທີ ່ ໃຊບ້ ່ ໄດ, ້ເມ ່ອມກີ ານສ າຫ ວດພນັ ພດ ຫ າຍຂ ້ນ ແລະ ໄດ້ພົບພັນໄມ້ຊະນິດໃໝ່ ໆ ເພີ ່ມ ຂ ້ນກ ່ ເກດີປັນຫາໃນການຕັ ້ງຊ ່ ເພາະຍງັບ ່ມກີ ດົ ເກນທີ ່ ແນ່ນອນໃນການຕັ ້ງຊ ່ , ດວ້ ຍສາເຫດດັ ່ງກ່າວນກັ ພດ ສາດ ຈິ ່ ງ ໄດຕ້ ັ ້ງກດົ ເກນຂອງການຕັ ້ງຊ ່ຂ ້ນໄວໃ້ຫເ້ປັນລະບບົ ສາກນົ ຫ ການຕັ ້ງຊ ່ວິທະຍາສາດໃຫ້ເປັນໄປຕາມກົດນາໆຊາດ ໃນການຕັ ້ງ ຊ ່ພກ ສາຊາດ (International Code of Botanical Nomencature ເຊິ ່ ງມຊີ ່ຫຍ ວ້່າ ICBN).

39 3. ການພດັທະນາການຂອງອະນຸກມົ ວຖິ ານພດ ຫາກສ ກສາຫາການພັດທະນາການຂອງອະນຸກົມວິຖານພ ດ ຈະພົບວ່ ານັກພ ດສາດຫ າຍຄົນໄດ້ແບ່ ງການ ພດັທະນາພດັທະນາການຂອງວຊິ ານີ ້ອອກເປັນຍຸກ ຫ ສະໄໝຕ່ າງໆ ເຊິ ່ ງແຕ່ລະຍຸກແຕ່ລະສະໄໝນັນ້ ກ ່ອາໃສຫ ັກ ເກນບາງປະການເປັນຕົວກ ານດົ ເຊັ ່ ນ: ລ ເຣນ (Lawrance, 1971) ໄດ້ແບ່ ງພັດທະນາການຂອງການສ ກສາດ້ານ ເນ ້ອອອກເປັນ 4 ຍຸກໂດຍພຈິ າລະນາການຈາ ແນກພດ ຕາມລກັ ສະນະຕ່າງໆເຊັ ່ນ: ລັກສະນະວິໄສຈ ານວນວົງ ຕ່ າງໆ ຂອງດອກ, ຄວາມສ າພັນຂອງລັກສະນະ ແລະ ສາຍສ າພັນທາງວິວັດທະນາການ ເປັນຕົນ້ ຫ ອາດພິຈາລະນາຈາກ ເຫດການ ຫ ຜົນງານສ າຄັນຂອງນັກພ ດສາດ ແລະ ນັກຊີວະວິທະຍາທີ ່ ສາ້ງໄວເ້ຊັ ່ ນ: ຜົນງານຂອງລິນນຽສ (Linnarus) ທີ ່ ຂຽນໜັງສ Species Plantarum (1753), ເມນເດນ (Mendel) ທີ ່ ຕັ ້ງກົດເກນເມນເດນ (Mamdelian rules, 1900) ແລະ ການພັດທະນາໂດຍໃຊ້ຄອມພິວເຕີມາຊ່ ວຍຈ າແນກພ ດ, ສະນັນ້ ຈິ ່ ງເຫນັ າດວ້່າ ເຫດການແຕ່ລະຍຸກແຕ່ລະສະໃໝຈະບ ່ ເກີດຂ ້ນ ແລະ ສີ ້ນສຸດໃນຍຸກນັນ້ ໆແຕ່ຈະເກີດຂ ້ນ ແລະ ພດັທະນາໄປເທ ່ອ ລະນອ້ ຍພອ້ ມໆກບັ ຍຸດທີ ່ ໃກຄ້ ຽງກນັອກີ ດວ້ ຍ. ດັ ່ງນັນ້ ໃນການສກ ສາການພດັທະນາການຂອງ ອະນຸກົມວິຖານພ ດ ຈະແບ່ ງອອກເປັນ 8 ຍຸກໄດ້ແກ່: ຍຸກທີ1: ການຈາ ແນກແບບໂບຮານ (ancient classification) ໃນສະໄໝໂບຮານນີມ້ ລີະບບົ ການຈ າແນກພດ ເພ ່ອທີ ່ ຈະຮູ້ຈັກພ ດ ແລະ ຄຸນສົມບັດຂອງພ ດ, ເຊິ ່ ງໄດມ້ ກີ ານ ສ ກສາພ ດຫ າຍຊະນິດ ແລະ ການສກ ສາໃນສະໃໝນີ ້ອາດຈະເອີ ້ນວ່າ: ອະນຸກມົ ວຖິ ານພ ້ນບາ້ນ (folk-taxonomy) ເຊິ ່ ງເປັນການຈ າແນກພດ ແບບງ່າຍໆຕາມຄວາມຕອ້ ງການຂອງຊຸມຊນົ ແລະ ບ ່ ໄດອ້ າໃສຄວາມຮູທ້ າງ ວິທະຍາສາດ ເຂົ ້າມາຊ່ ວຍໃນການຈ າແນກເຊັ ່ນ: ການຈ າແນກພດ ທີ ່ ສາມາດກນໄດ້ ິ , ກນິບ ່ ໄດ, ້ພດ ທີ ່ ໃຊເ້ຮດັ ຢາ, ພດ ທີ ່ ໃຊເ້ຮດັ ສີ ເປັນຕົນ້. ເຊິ ່ ງຍຸກນີມ້ ນີກັ ພດ ສາດທີ ່ສ າຄນັ ໄດແ້ກ່: 1.1. ທີໂອຟຣາຕັສ (Theophrastus, 370-287 BC) ທີ ່ ເປັນນັກພ ດສາດຊາວເກ ັກ ເຊິ ່ ງໄດຮັບ້ ການ ຍົກຍ້ອງວ່ າເປັນບິດາວິຊາພ ດສາດ ແລະ ເປັນບຸກຄົນທ າອິດທີ ່ ບັນ ທ ກການຈ າແນກພ ດໄດ້ປະມານ 480 ຊະນິດ ໂດຍອາໃສລກັ ສະນະວິໄສຂອງພ ດວ່າເປັນພດ ໄມລ້ ົມ້ ລຸກ, ໄມ້ພຸ່ ມ ຫ ໄມຢ້ ນຕົນ້ ແລະ ລກັ ສະນະອ ່ ນໆທີ ່ ບ ່ ກ່ ຽວ ຂ້ອງກັບດອກ, ໃນນັນ້ທໂີອຟຣາຕສັ ຍອມຮບັ ວ່າຕ າແໜ່ງຮງັໄຂ່ ຂອງພດ ແຕກຕ່າງກນັ ເຊັ ່ນ: ຮັງໄຂ່ ຢູ່ ເໜ ອວົງກິບ ຫ ຕ າກວ່ າວົງກີບ, ລກັ ສະນະຂອງກບີດອກເຊ ່ ອມ ຫ ແຍກກັນ ແລະ ລັກສະໂຄງສ້າງພາຍນອກຂອງໝາກ ເປັນຕົນ້ . ນອກນັນ້ທ່ານຍງັໄດຕ້ ັ ້ງຊ ່ພດ ຫ າຍຊະນດິໃນໜງັສ De Historia Plantarum ເຊິ ່ ງຕ ່ມາພາຍຫ ັງລິເນຍສໄດ້ນ າຊ ່ພ ດ ເຫ ົ ່ານັນ້ ມາໃຊ້ໃນໜັງສ General Plantarum ແລະ ຍັງຄົງໃຊ້ມາເຖິງປະຈຸບັນເຊັ ່ ນ: ຊ ່ ພ ດບາງຊະນິດໃນຕະກຸນ ໝາກຖົ ່ວ, ຕະກຸນຫຍ້າ ແລະ ຕະກຸນດອກຜ່ ານຕາເວັນ ເປັນຕົນ້. ຮູບ 2.1: ທີໂອຟຣາຕັສ (Theophrastus, 370-287 BC) (ຊ້າຍ) ແລະ ໄດອອສຄ ຣີເດສ (Dioscorides, 1st AD) (ຂວາ)

40 1.2. ໄດອອສຄ ຣີເດສ (Dioscorides, 1st AD) ຊາວເກ ັກ ແລະ ເປັນແພດກອງທະຫານໂຣມັນໄດ້ມີ ຄວາມສົນໃຈ ແລະ ສກ ສາຄຸນສມົ ບດັ ຂອງພດ ທີ ່ ນ າມາໃຊໃ້ນທາງການແພດ, ທ່ ານໄດ້ບັນຍາຍເຖິງພ ດໃນເຂດເມດີ ເຕຣາ ນຽນປະມານ 600 ຊະນິດໃນໜັງສ De Meteria Madica ເຊິ ່ ງຖ ວ່ າເປັນການບັນຍາຍລັກສະນະຂອງພ ດ ເປັນຄັ ້ງທ າອິດທີ ່ມີລາຍລະອຽດກ່ ຽວກັບການນ າໄປໃຊ້ປະໂຫຍດທາງການແພດ, ໜງັສນ ີ ້ຈດັວ່າເປັນໜງັສສ ະມຸນໄພ ເຫ ັມ້ ທ າອດິຂອງໂລກ ແລະ ໃຊ້ເປັນໜັງສ ອ້າງອິງເປັນເວລາດົນນານປະມານ 1,500 ປີຈົນເຖິງສັດຕະວັດທີ16. ຍຸກທີ2: ນກັ ສະມຸນໄພ (the herbalists) ຕະຫ ອດຍຸກກາງ (middle ages) ເປັນໄລຍະທີ ່ຜນົ ງານໃໝ່ ໆທາງພ ດສາດມໜີ ອ້ ຍທີ ່ສຸດ, ຜົນງານສ່ ວນໃຫຍ່ ທີ ່ ອອກມາກ ອາໃສຜົນງານຈາກຍຸກເກ ັກໂບຮານ ແລະ ໃນຊ່ ວງໄລຍະຟ ້ນຟູສິລະປະວິທະຍາ (renaissance, ສັດຕະວັດທີ14-16) ໄດ້ມີການພິມໜັງສ ອອກມາຫ າຍ ເຊິ ່ ງໜັງສ ເຫ ັມ້ ທ າອິດໃນຍຸກນີ ້ໄດ້ແກ່ : Herbals ທີ ່ ເປັນ ເລ ່ອງກ່ ຽວກັບພ ດສະມຸນໄພ ແລະ ໃນຍຸກນີມ້ ນີກັ ສະມຸນໄພ (herbalist) ເກີດຂ ້ນມາ, ເພາະມກີ ານສກ ສາພດ ທີ ່ມີ ຄຸນຄ່າຕ ່ມະນຸດ ໂດຍສະເພາະຢ່ າງຍິ ່ ງແມ່ນພດ ທີ ່ ນ າມາເປັນອາຫານ ແລະ ຢາຮັກສາໂຣກ, ໃນນັນ້ ໜງັສສ ະມຸນໄພ ສ່ ວນໃຫຍ່ ນອກຈາກຈະມີລາຍລະອຽດກ່ ຽວກັບພ ດແລ້ວ ກ ຍງັມພີ າບວາດລາຍເສັນ້ ສະແດງລກັ ສະນະຂອງພດ ໃນ ທ າມະຊາດອີກດ້ວຍ, ເຊິ ່ ງເປັນການຈາ ແນກພດ ແບບງ່າຍໆດວ້ ຍການລຽງລາຍຊ ່ພດ ຕາມລ າ ດັບຕົວອັກສອນ, ຈາກ ນັນ້ຕັ ້ງແຕ່ສດັຕະວດັທີ16 ເປັນຕົນ້ມາການສກ ສາພດ ສະມຸນໄພຍງັມຄີວາມສ າຄນັ ເລ ້ອຍໆ ມາເຊິ ່ ງບ ່ສະເພາະຕ ່ວິຊາ ການທາງພ ດສາດ ແລະ ອະນຸກມົ ວຖິ ານພດ ເທົ ່ານັນ້, ແຕ່ຍງັມຄີວາມສ າຄນັຕ ່ວຊິ າການ ທາງການແພດ ແລະ ການຢາ (pharmacognosy), ເຊິ ່ ງໃນຍຸກນີມີ ້ ນັກພ ດສາດທີ ່ ສ າຄັນໄດ້ແກ່ : ບຣູເຟລ (Otto Brufels, 1488-1534) ແລະ ຟຸກ (Leonhart Fuchs, 1501-1566). ຮູບ 2.2: ບຣູເຟລ (Otto Brufels, 1488-1534) (ຊ້າຍ), ຟຸກ (Leonhart Fuchs, 1501- 1566).(ຂວາ) ແລະ ຜົນງານການຄົນ້ ຄວາ້ຂອງທງັສອງທ່ ານ ໃນປັດຈຸບັນມີການຕ ່ນຕົວໃນເລ ່ອງຂອງສິ ່ ງແວດລ້ອມຫ າຍຂ ້ນ ແລະ ປະຊາຊົນສ່ ວນໃຫຍ່ ກ ມີຄວາມ ປາດ ຖະ ໜາທີ ່ຈະໄດອ້າຫານຈາກທ າມະຊາດທີ ່ ແທຈ້ງິ, ດັ ່ງນັນ້ຈິ ່ ງມກີ ານນ າຜນົ ງານຂອງນກັ ສະມຸນໄພເກົ ່າໆມາຈດັ ພິມໃ ໝ່ ແລະ ມກີ ານຂຽນກ່ ຽວກບັພດ ສະມຸນໄພອອກມາເຜຍີແຜ່ຫ າຍຂ ້ນ. ຍຸກທີ3: ນກັ ອະນຸກມົ ວຖານ ິ ລຸນ້ທ າອດິ (the early taxonomists) ນບັຕັ ້ງແຕ່ ສັດຕະວັດທີ17 ເປັນຕົນ້ມາໄດ້ມີນັກວິທະຍາສາດຫ າຍຄົນທີ ່ສົນໃຈເລ ່ອ ງທ າມະຊາດຂອງພ ດນາໆ ຊະນດິຫ າຍກວ່າທີ ່ ຈະສກ ສາໃນແງ່ຄຸນຄ່າຂອງອາຫານ ຫ ຢາ, ສະນັນ້ ໜງັສມ ີ ່ຂຽນຂ ້ນໃນຍຸກນີ ້ຈິ ່ ງເປັນ ຈຸດສ າຄັນ ຂອງການຈ າແນກພ ດ ເຊິ ່ ງໄດມ້ ນີກັ ວທິ ະຍາສາດທີ ່ສ າຄນັ ໄດແ້ກ່: 1.3. ຊີຊາລພິໂນ (Andrea Caesalpino, 1519-1603) ເປັນນັກພ ດສາດ ແລະ ແພດສາດຊາວອີຕາລີ ເຊິ ່ ງຖໄດ້ ວ່ າເປັນນັກອະນຸກົມວິຖານພ ດຄົນທ າອິດຂອງໂລກ, ໃນນັນ້ທ່ານໄດຂ້ ຽນໜງັສ De Plantis (1583) ເຊິ ່ ງ

41 ບັນລະຍາຍ ແລະ ຈ າແນກພ ດໄດ້1,520 ຊະນິດ ໂດຍອາໃສລັກສະນະວິໃສ, ດອກ, ໝາກ, ແກ່ ນ ແລະ ສ່ ວນຕ່ າງໆ ຂອງພ ດ, ດັ ່ງນັນ້ ລະບບົ ຂອງຊຊີ າລພໂີນຈິ ່ ງມຄີວາມຄາ້ຍຄກ ບັ ລະບບົ ຂອງທໂີອຟຣາຕສັຫ າຍກວ່າລະບບົ ຂອງນັກ ສະມຸນໄພ ເຊິ ່ ງທ່ານໄດໃ້ຫຄ້ ວາມສ າຄນັຂອງລກັ ສະນະໜ ່ ງຫ າຍກວ່າລກັ ສະນະອ ່ນໆ ແລະ ລັກສະນະ ທີ ່ສ າຄນັກວ່າ ນີ ້ ເອີ ້ນວ່າ: ໄພ ເອີຣີ(priori) ເຊັ ່ນ: ລັກສະນະດອກມີຄວາມສ າຄັນກວ່ າລັກສະນະໃບ ແລະ ໝາກ ເປັນຕົນ້ . ດັ ່ງນັນ້ ຜົນງານຂອງຊີຊາລພີໂນຖ ກນ າໃຊ້ມາຈົນເຖິງປະຈຸບັນໄດ້ແກ່ : ການຈັດຈ າແນກພ ດໃນຕະກຸນຜັກ ແລະ ຕະກຸນດ ກ ຜ່ ານຕາເວັນ ເປັນຕົນ້. ຮູບ 2.3: ຊີຊາພິໂນ (Andrea Caesalpino, 1519-1603) ແລະ ໜັງສ De Plantis(ຊ້າຍ), ໂບແອງ (Jean Johannes Bauhin, 1541-1613) ແລະ ໜັງສ Historia Plantarun Univelis (ຂວາ). 1.4. ໂບແອງ (Jean Johannes Bauhin, 1541-1613) ເປັນນັກພ ດສາດຊາວສະວິສ-ຝຣັ ່ງ ທີ ່ ໄດ້ຂຽນໜັ ງສ Historia Plantarun Univelis (1650) ທີ ່ ກ່ ຽວກັບການສ ກສາພັນໄມ້ແລະ ຊ ່ພ້ອງປະມານ 5,000 ຊະນິດ ເຊິ ່ ງເຜີຍແຜ່ຫ ງັຈາກທີ ່ທ່ານໄດເ້ສຍຊວີດິ , ສ່ ວນກາສພາດ (Gaspard (Kaspard) Bauhin, 1560-1624) ທີ ່ ເປັນ ນ້ອງຊາຍຂອງໂບແອງໄດ້ຈ າແນກພ ດອອກເປັນໝວດໝູ່ ໄດ້ປະມານ 6,000 ຊະນິດ ແລະ ໄດລ້ ວບລວມລາຍຊ ່ພດ ທີ ່ ເປັນຊ ່ພອ້ ງທີ ່ ນກັ ວທິ ະຍາສາດລຸນ້ ກ່ ອນໆໄດຕ້ ັ ້ງໄວແ້ ລວ້ ຈດັ ພມິ ໃນໜັງສ Pinax Theatri Botanici (1623). ໃນນັນ້ ລະບົບການຈ າແນກຂອງໂບແອງໄດ້ໃຫ້ຄວາມສ າຄັນ້ ຢ່ ູ 2 ຫົວໜ່ ວຍອະນຸກົມວິຖານໄດ້ແກ້: ສະກຸນ ແລະ ຊະນິດ, ແລວ້ ໄດໃ້ຫຊ້ ່ພດ ຫ າຍຊະນດິທີ ່ ຢ່ ູໃນຮູບທະວີນາມ (binary nomenclatyre) ທີ ່ ປະກອບດວ້ ຍຊ ່ ສະກຸນ ແລະ ຄ າລະບຸຊະນິດ, ເຊິ ່ ງຜົນງານດັ ່ ງກ່ າວນີຖ້ ວ່ າເປັນຈຸດເລີ ້ມຕົນ້ ຂອງແນວຄວາມຄິດກ່ ຽວກັບການຕັ ້ງຊ ່ ວິທະຍາສາດຂອງຊະນິດ. 1.5. ເຣ (John Ray, 1628-1705) ເປັນນັກທ າມະຊາດວິທະຍາຊາວອັງກດິ ທີ ່ ໄດ້ຂຽນໜັງສ ກ່ ຽວກັບ ການຈ າແນກພ ດຫ າຍເຫ ັມ້ , ເຊິ ່ ງໜັງສ ທີ ່ ສ າຄັນໄດແ້ ກ່ : Methodus Plantarum Nova (1682; ພິມຄັ ້ງທີ2, 1703), Historia Plantarum (3 ເຫ ັມ້ ໃນປີ1686, 1688 ແລະ 1704) ແລະ Synopsis Methodica Stirpium Britannicarum (1690; ພິມຄັ ້ງທີ2 ປີ1696 ແລະ ຄັ ້ງທີ3 ປີ1724 ໂດຍ J.J. Dillenius) ເຊິ ່ ງໜງັສເ ຫ ັມ້ ສຸດ ທ້າຍນີ ້ໄດ້ຮັບການພັທະນາປັບປຸງເປັນໜັງສ ພັນພ ກຊາດຂອງອັງກິດ (British Flora). ໃນໜັງສ Methodus Plantarum Nova ທີ ່ ພິມຄັ ້ງທີ2 ທ່ ານໄດ້ລວບລວມພ ດໄວ້ປະມານ 18,000 ຊະນິດ ແລະ ຈ າແນກພ ດໂດຍໃຊ້ ລກັ ສະນະວໄິສຂອງພດ ມເີນ ້ອໄມແ້ຂງ ຫ ພດ ທີ ່ມເີນ ້ອໄມອ້່ ອນ ແລະ ພດ ທີ ່ມເີນ ້ອໄມອ້່ ອນຍງັຈ າ ແນກອອກເປັນ ພ ດໃບລ້ຽງຄູ່ ຫ ພ ດໃບລ້ຽງດ່ ຽວ, ນອກຈາກນີ ້ຍງັໃຊລ້ ັກສະນະຂອງດອກ, ໝາກ ແລະ ສ່ ວນອ ່ ນໆຂອງພ ດມາ ປະກອບອີດດ້ວຍ. ເຣ ແລະ ນັກພ ດສາດໃນປະຈຸບັນສະເໜີວ່ າຄວນນ າທຸກລັກສະນະຂອງ ພ ດມາໃຊ້ໃນການ ຈ າແນກພ ດ, ນອກນັນ້ທ່ານບ ່ ໄດພ້ ດັທະນາແນວຄວາມຄດິ ເລ ່ອງລະບບົທະວນີ າມຂອງຊະນດິ ແຕ່ທ່ານໃຊຊ້ ່ ພ ດໃນ

42 ຮູບແບບຂອງຊ ່ທີ ່ປະກອບດວ້ ຍຄ າ (phrase-name) ແທນ. ໃນນັນ້ລະບບົຂອງທ່ານຈິ ່ ງຂອ້ ນ ຂາ້ງສບັສນົ ເນ ່ອງຈາກ ພ ດມີຈ ານວນຫ າຍ ແຕ່ເບິ ່ ງຄວ ່າລະບບົຂອງເຣຍຈ໌ ະດກີວ່າລະບບົຂອງລນິ ເນ. ຮູບ 2.4: ເຣ (John Ray, 1628-1705) ແລະ ໜັງສ Methodus Plantarum Nova(ຊ້າຍ), ເທີນຟອດ (Joseph piton de Tournefort, 1656-1708) ແລະ ໜັງສ Institutiones Rei Herbariae (ຂວາ) 1.6. ເທີນຟອດ (Joseph piton de Tournefort, 1656-1708) ເປັນນັກພ ດສາດຊາວຝຣັ ່ງທີ ່ ໄດ້ຈ າແນ ກພ ດຕາມແນວຄວາມຄິດຂອງໂບແອງໃນເລ ່ອງຂອງສະກຸນ ແລະ ໄດ້ພິມໜັງສ Institutiones Rei Herbariae (1700) ເຊິ ່ ງພາຍຫ ັງລິນເນຍໄດນ້ າໃສປະຍຸກໃຊ້ແລະ ຍັງຄົງໃຊ້ຈົນເຖິງປະຈຸບັນ. ໃນນັນ້ ທ່ານໄດຈ້ າແນກພ ດ ຈ ານວນ 698 ສະກຸນ ແລະ ມີປະມານ 10,146 ຊະນິດ ທີ ່ ເປັນການຈ າແນກແບບງ່າຍໆ, ເຊິ ່ ງໃນທາງປະຕິບັດ ຜນົ ງານຂອງທ່ານໄດເ້ປັນທີ ່ ນຍິມົ ຈນົກະທັງມີຜົນງານຂອງລິເນຍອອກມາຄວາມນຍິມົ ກ ຫຸ ດລງົໄປ, ແຕ່ເຖງິຢ່ າງໃດກ ່ ດຜີນົ ງານຂອງເທນີຟອດກ ເປັນທີ ່ຍອມຮບັ ໃນຝຣັ ່ງຫ າຍກວ່າຜນົ ງານຂອງລິນເນຍ. ຍຸກທີ4: ສະໄໝລນິເນສ (Linnaeus period) ລິນເນຍ (Carl Linnaeus, 1717-1778) ເປັນນັກຊີວະວິທະຍາຊາວສະວີເດັນທີ ່ມຊີ ່ ສຽງຮອງ ຈາກ ຊາລ ດາວິນ (1809-1882), ລິນເນຍໄດ້ຮັບການຍົກຍ້ອງວ່ າເປັນບິດາແຫ່ ງວິຊາອະນຸກົມວິຖານ ເພາະເປັນ ຜູທ້ ີ ່ ວາງຮາກ ຖານໃນການສ ກສາທາງດ້ານອະນຸກົມວິຖານພ ດ ແລະ ສັດສະໄໝໃໝ່ , ນອກນນັນ້ທ່ານໄດຈ້ ດັຕັ ້ງລະ ບບົການຕັ ້ງຊ ່ ວທິ ະຍາສາດຂອງສິ ່ ງມຊີວີດິ . ລນິ ເນຍມຄີວາມສນົ ໃຈພດ ຕັ ້ງແຕ່ອາຍຸຍງັນອ້ ຍ ແລະ ໄດ້ສ ກສາພ ດເປັນ ຈ ານວນຫ າຍ , ເຊິ ່ ງຜົນງານທ າອິດທີ ່ ພິມລົງໃນໜັງສ ທາງພ ດສາດນັນ້ ເປັນຂ ຂ້ ຽນໃນການສ ກສາກກ່ ຽວກັບເພດຂອງ ພ ດ (Sexaulity of Plant, 1927), ນອກນັ ້ນໜັງສ ທີ ່ ສ າຄັນຂອງທ່ ານມີ2 ເຫ ັ ້ມໄດ້ແກ່ : General Plantarum (1737) ແລະ Species Plantarum (1753) ເຊິ ່ ງໄດ້ມີການພິມຜົນງານທັງສອງເຫ ັມ້ ນີ ້ອອກມາຫ າຍຄັ ້ງ. ງານຂອງ ລິນເນຍຈັດເປັນການຈ າແນກແບບງ່າຍໆ ແລະ ລະບົບຂອງເພດ ( sexaul system) ນັນ້ ໄດພ້ ມິ ໃນໜງັສ Systema Naturae (1735) ເຊິ ່ ງຈາ ແນກພ ດ, ສັດ ແລະ ແຮ່ທາດຕ່ າງໆ. ຮູບ 2.5: ລິນເນ (Carl Linnaeus, 1717-1778) ແລະ ໜັງສ ທີ ່ສ າຄັນທັງ 2 ເຫ ັມ້

43 ລນິ ເນຍໄດບ້ ນັ ລະຍາຍກ່ ຽວກບັ ຊ ່ ພດ ສະກຸນຕ່າງໆໃນໜງັສ General Plantarum ໂດຍ ດັດແປງມາຈາກ ແນວຄວາມ ຄິດຂອງໂບແອງ ແລະ ເທີນຟອດ, ໃນຂະນະດຽວກັນກ ໄດ້ບັນລະຍາຍພ ດຊະນິດ ໃໝ່ ໆ ແລະ ໄດຕ້ ັ ້ງ ຊ ່ ພ ດຊະນິດໃໝ່ ເພ ່ ອເປັນກຽດ ໃຫແ້ ກ່ ນນັກພ ດສາດອີກດວ້ ຍເຊັ ່ ນ: Theophrasta, Fuchsia, Bauhinia, Dioscorea ເປັນຕົນ້ . ລິນເນຍໄດ້ຈັດລະບົບພ ດໂດຍແບ່ ງເປັນຫົວໜ່ ວຍອະນຸກົມວິຖານເຫ ົ ່າ ແລະ ເຜົ ່າ ໂດຍອາ ໃສເກສອນເພດຜູ້ແລະ ເກສອນເພດແມ່ ຕາມລ າດັບ ເຊິ ່ ງແບ່ງພດ ອອກເປັນ 24 ເຫ ົ ່າ ໄດ້ແກ່: - ເຫ ົ ່າທີ1: Monoandria ເປັນກຸ່ ມພ ດທີ ່ມີເກສອນເພດຜູ້ພຽງ 1 ອັນ - ເຫ ົ ່າທີ2: Diandria ເປັນກຸ່ ມພ ດທີ ່ມີເກສອນເພດຜູ້2 ອັນ - ເຫ ົ ່າທີ3: Triandria ເປັນກຸ່ ມພ ດທີ ່ມີເກສອນເພດຜູ້3 ອັນ - ເຫ ົ ່າທີ4: Tetrandria ເປັນກຸ່ ມພ ດທີ ່ມີເກສອນເພດຜູ້4 ອັນ - ເຫ ົ ່າທີ5: Pentandria ເປັນກຸ່ ມພ ດທີ ່ມີເກສອນເພດຜູ້5 ອັນ - ເຫ ົ ່າທີ6: Hexandria ເປັນກຸ່ ມພ ດທີ ່ມີເກສອນເພດຜູ້6 ອັນ - ເຫ ົ ່າທີ7: Heptandria ເປັນກຸ່ ມພ ດທີ ່ມີເກສອນເພດຜູ້7 ອັນ - ເຫ ົ ່າທີ8: Octandria ເປັນກຸ່ ມພ ດທີ ່ມີເກສອນເພດຜູ້8 ອັນ - ເຫ ົ ່າທີ9: Enneandria ເປັນກຸ່ ມພ ດທີ ່ມີເກສອນເພດຜູ້9 ອັນ - ເຫ ົ ່າທີ10: Decadria ເປັນກຸ່ ມພ ດທີ ່ມີເກສອນເພດຜູ້10 ອັນ - ເຫ ົ ່າທີ11: Dodecandria ເປັນກຸ່ ມພ ດທີ ່ມີເກສອນເພດຜູ້12 ອັນ - ເຫ ົ ່າທີ12: Icosandris ເປັນກຸ່ ມພ ດທີ ່ມີເກສອນຜູ້ຫ າຍກວ່ າ 12 ອັນ ແລະ ກ້ານເກ ສອນເພດຜູ້ຕິດກັບວົງກີບລ້ຽງ - ເຫ ົ ່າທີ13: Polyandria ເປັນກຸ່ ມພ ດທີ ່ມີເກສອນເພດຜູ້ຫ າຍກວ່ າ 2 ອັນ ແລະ ກ້ານ ເກສອນຕິດຢູ່ ດັບຖານດອກ - ເຫ ົ ່າທີ14: Didynamia ເປັນກ່ ຸມພດ ທີ ່ມເີກສອນເພດຜູ້4 ອນັທີ ່ມີ2 ອນັ ສັນ້ ແລະ 2 ອັນຍາວ - ເຫ ົ ່າທີ15: Tetradynamia ເປັນກຸ່ ມພ ດທີ ່ມີເກສອນເພດຜູ້6 ອັນ, ທີ ່ມີ4 ອັນສັນ້ ແລະ 2 ອັນຍາວ - ເຫ ົ ່າທີ ່ 16: Monadelphia ເປັນກຸ່ ມພ ດທີ ່ມີເກສອນເພດຜູ້ຢູ່ ລວມກັນເປັນ 1 ກຸ່ ມ - ເຫ ົ ່າທີ17: Diadelphia ເປັນກຸ່ ມພ ດທີ ່ມີເກສອນເພດຜູ້ຢູ່ ລວມກັນເປັນ 2 ກຸ່ ມ - ເຫ ົ ່າທີ18: Polydelphia ເປັນກຸ່ ມພ ດທີ ່ມີເກສອນເພດຜູ້ຢູ່ ລວມກັນເປັນຫ າຍກຸ່ ມ - ເຫ ົ ່າທີ19: Syngenesia ເປັນກຸ່ ມພ ດທີ ່ມີກັບເກສອນເຊ ່ອມຕິດກັນ - ເຫ ົ ່າທີ20: Gynandria ເປັນກຸ່ ມພ ດທີ ່ມີເກສອນເພດຜູ້ແລະ ເພດແມ່ເຊ ່ອມຕິດກັນ - ເຫ ົ ່າທີ21: Monoecia ເປັນກຸ່ ມພ ດທີ ່ມີດອກແຍກເພດ ແລະ ຢູ່ ໃນຕົນ້ ດຽວກັນ - ເຫ ົ ່າທີ22: Diocia ເປັນກຸ່ ມພດ ທີ ່ມີດອກແຍກເພດ ແລະ ຢູ່ ຕົນ້ ຕ່າງກັນ - ເຫ ົ ່າທີ23: Polygamia ເປັນກຸ່ ມພດ ທີ ່ມີດອກແຍກເພດ ແລະ ດອກສົມບູນຢູ່ ໃນຕົນ້ ດຽວກັນ - ເຫ ົ ່າທີ24: Criptogamia ເປັນກຸ່ ມພ ດທີ ່ບ ່ມີດອກໄດ້ແກ່: ເທົ ່າ, ເຫດຣາ, ມອສ ແລະ ຜັກກູດ

44 ລະບບົ ຂອງລນິ ເນຍແມ່ນບ ່ ໄດບ້ ນັ ລະຍາຍລກັ ສະນະສະກຸນໃນໜງັສ Species Plantarum ແຕ່ ໄດ້ສະແດ ງຈ ານວນຊະນດິວ່າມເີທົ ່າໃດໃນແຕ່ລະສະກຸນ, ພ້ອມທັງມີລາຍລະອຽດກ່ ຽວກັບເອກະສານອ້າງອິງ ຂອງພດ ນັນ້ ໆ ລວມທງັຊ ່ພອ້ ງ, ຖິ ່ ນອາໃສ ແລະ ແຫ່ ງທີ ່ ພບົ ອກີ ດວ້ ຍ, ໃນນັນ້ທ່ານໄດບ້ ັນລະຍາຍພດ ແຕ່ ລະຊະນດິ ໃນຮູບຂອງ ຫ າຍຄ າ ເຊິ ່ ງອາມເີຖິງ 12 ຄ າ ແລະ ໃນລາຍລະອຽດຂອງພ ດແຕ່ ລະສະກຸນຈະມີຄ າລະບຸຊະນິດ (trivial name ຫ spevific epithet) ດ້ວຍ, ຕົວຢ່ າງເຊັ ່ ນ: ພ ດໃນສະກຸນເຂັມ (Yucca) ລິນເນຍໄດ້ບັນລະຍາຍວ່ າ Yucca foliis ferrato-filamentofis ເຊິ ່ ງໝາຍຄວາມວ່ າພ ດຊະນິດນີມ້ ຮີູບຮ່າງຂອງໃບຍາວ, ຂອບ ໃບເປັນວັກ ແລະ ມີຄ າວ່ າ filamentofa ທີ ່ຢ່ ູດ້ານຂ້າງຂອງຄ າບັນຍາຍນັນ້ ຈິ ່ ງເຮັດໃຫ້ພ ດມີຊ ່ທະວີນາມວ່ າ Yucca filamentosa ດັ ່ງທີ ່ ໃຊໃ້ນ ປະຈຸບັນ, ດັ ່ງນັນ້ ລະບບົ ການຕັ ້ງຊ ່ຂອງລິນເນຍຈິ ່ ງບ ່ ໄດເ້ປັນລະບບົ ດຽວກບັ ໂບແອງ, ແຕ່ກ ເປັນລະບົບຫ າຍຄ າຈິ ່ ງ ເຮັດໃຫ້ເກີດການເຈົ ້າໃຈຜິດຄິດວ່ າລິນເນຍເປັນຜູ້ເລີມ້ ຕົນ້ ຄິດລະບົບການຈ າແນກພ ດ ແລະ ຊ ່ພ ດໃນລະບົບທະວີ ນາມ, ແຕ່ໜັງສ Species Plantarum (1753) ເປັນໜັງສ ເຫ ັມ້ ທ າອດິທີ ່ລວບລວມພດ ແລະ ພດ ທຸກຊະນດິກ ່ມຊີ ່ ທີ ່ ເປັນທະວນີາມຈິ ່ ງຖວ ່າເປັນການເລີ ່ມຕົນ້ ຂອງການຕັ ້ງຊ ່ພດ (ຍົກເວັນມອສ). ລະບບົການຈາ ແນກທີ ່ອາໃສເພດຂອງລເິນຍແມ່ນບ ່ ໄດເ້ປັນທີ ່ຍອມຮບັ ໃນອງັກດິ ແລະ ຝຣັ ່ງ, ແຕ່ ແນວໃດກ ່ ຕາມລູກສິດຂອງລິນເນຍຫ າຍຄົນເຊັ ່ ນ: ເຄີຕີສ (William Curtis, 1746-1799), ສະມິດ (James Edward Smith, 1759-1828) ແລະ ທູນເບີກ (Carl Peter Thunberg, 1743-1828) ໄດ້ໃຫ້ການສະໜັບສະໜຸນ, ເພາະວ່ າລິນເນຍສ ກສາ ແລະ ສ າຫ ວດພ ດຈ ານວນຫ າຍຢູ່ ໃນພູມີພາກຕ່ າງໆຂອງໂລກ, ເຊິ ່ ງຫ ງັຈາກລນິ ເສຍຊີວິດ ຄາລ ຈູເນຍ (Carl Junior, 1741-1786) ບຸດຊາຍຂອງທ່ ານໄດ້ຂາຍຕົວຢ່ າງພັນໄມ້ແຫ້ງໃຫ້ແກ່ ສະມິດ, ຈາກນັນ້ ສະມິດ ກ ໄດນ້ າຕວົ ຢ່ າງໄປໄວທ້ ີ ່ ອັງກດິ ແລະ ໃນປີຄ.ສ 1788 ສະມິດ ກ ໄດຈ້ ດັຕັ ້ງສະມາຄມົ ລິນເນຍແຫ່ງລອນ ດອນ (Linnean Society of London) ແລະ ໄດ້ເກັບຕົວຢ່ າງພນັ ໄມຂ້ ອງລນິ ເນຍໄວໃ້ນສະມາຄມົ ແຫ່ງນີ ້ດວ້ ຍ, ສະຖາບນັ ແຫ່ງນີ ້ໄດເ້ປັນຊັນ້ ນ າແຫ່ງໜ ່ ງໃນການສກ ສາທາງ ທ າມະຊາດວິທະຍາ ໂດຍສະເພາະໃນສາຂາອະນຸກົມວິ ຖານພ ດ. ລະບບົ ຂອງລນິ ເນຍເປັນລະບບົທີ ່ ຍອມຮບັ ແລະ ນຍິມົ ໃຊເ້ພາະງ່າຍຕ ່ການໃຊ, ້ໃນນັນ້ ລະບບົ ລນິ ເນຍບ ່ ໄດ້ສ ກສາຈ ານວນເກສອນຜູ້ແລະ ເກສອນແມ່ເທົ ່ານັນ້ ເພາະໃນລະດບັຫວົໜ່ ວຍອະນຸກມົ ວຖິ ານເຫ ົ ່າທີ12-23 ນັນ້ ໄດມ້ ກີ ານຈ າແນກພ ດໂດຍການໃຊລ້ ກັ ສະນະອ ່ ນ, ທີ ່ ບ ່ ແມ່ນຈ ານວນເກສອນຜູເ້ຊັ ່ນ: Digitaria ມີແກສອນຜູ້4 ອັນແທນທີ ່ຈະຖ ກຈັດຢູ່ ໃນເຫ ົ ່າທີ4 (Tetrandria) ແຕ່ລິນເນຍຈັດຢູ່ ໃນເຫ ົ ່າທີ ່ 14 (Didynamia) ແທນເປັນຕົນ້, ແຕ່ ລະບົບດັ ່ງກ່ າວກ ມີຄວາມຫຍຸ ້ງຍາກຕ ່ ການສ ກສາເພາະວ່ າບາງເຫ ົ ່ າກ ມີຄວາມຂັດແຍ້ງກັນ, ແຕ່ ລິນເນຍກ ່ ພະຍາຍາມຈັດໃຫ້ເປັນລະບົບແບບໃຊ້ຫ າຍລັກສະນະ ໂດຍກາຍສ ກສາລກັ ສະນະຕ່າງໆໃຫຫ້ າຍທີ ່ ສຸດ ແລະ ສ ກສາ ວ່າລກັ ສະນະເຫ ົ ່ານັນ້ ມຄີວາມຄາ້ຍຄກ ນັ ຫ ແຕກຕ່ າງກັນ ແນວໃດ, ສະນັນ້ ໃນໜງັສ General Plantarum ທີ ່ ພິມ ຄັ ້ງທີ6 ລິນເນຍຈິ ່ ງຈະແນດພ ດອອກເປັນ 58 ແນັດຊອນອ ເດີ(natyral order) ເຊິ ່ ງທຽບໄດ້ກັບຫົວໜ່ ວຍອະນຸກົບ ວິຖານໃນລະດັບຕະກຸນໃນປະຈຸບັນ. ຮູບ 2.6: ເຄີຕີສ (William Curtis, 1746-1799) (ຊ້າຍ), ສະມິດ (James Edward Smith, 1759-1828) (ກາງ) ແລະ ທູນເບີກ (Carl Peter Thunberg, 1743-1828) (ຊ້າຍ)

45 ຍຸກທີ5: ການຈາ ແນກແບບໃຊຫ້ າຍລກັ ສະນະຫ ງັລນິເນສ (post-Linnaeus natural system) ໃນຍຸກນີ ້ໄດ້ມີການສ ກສາທາງອະນຸກົມວິຖານພ ດຫ າຍຂ ້ນ ແລະ ໄດມ້ ກີ ານຄົນ້ ພບົ ພດ ຊະນດິ ໃໝ່ ໆ, ຈາກ ນັນ້ກ ນ າພດ ຫ າຍຊະນດິໄປສກ ສາໃນພພິທິ ະພນັ ພດ ຫ າຍແຫ່ງໃນເອຣີບົ , ເຊິ ່ ງການສກ ສາແມ່ນຈະໃຊລ້ກັ ສະນະ ທາງ ສັນຖານວິທະຍາຂອງພ ດເປັນຈ ານວນຫ າຍ ແລະ ຈດັໝວດໝ່ ູພດ ໃຫສ້ ອດຄ່ ອງກບັ ລະບບົທີ ່ ເປັນຈງິຕາມທ າ ມະ ຊາດ, ຈາກນັນ້ລະບບົຕ່າງໆເຫ ົ ່ານີ ້ຈິ ່ ງຂອ້ ນຂາ້ງລະອຽດຫ າຍ ແລວ້ ໄດມ້ ກີ ານຕັ ້ງຕະກຸນພດ ໃໝ່ໆຂ ້ນມາ ແລະ ຜົນງານ ສ່ວນໃຫຍ່ເປັນຂອງນກັ ພດ ສາດຊາວຝຣັ ່ງ ເຊິ ່ ງນກັ ພດ ສາດທີ ່ສ າຄນັ ໄດແ້ກ່: 1.7. ອາແດນສັນ (Michael Adanson, 1727-1806) ໄດ້ສະເໜີຄວາມຄິດເຫັນໃນໜັງສ Familles des Plantes (1763) ວ່ າການຈ າແນກພ ດຄວນໃຊ້ລັກສະນະຕ່ າງໆຂອງພ ດໃຫ້ຫ າຍທີ ່ ສຸດເທົ ່າທີ ່ ຈະເຮັດໄດ້ແລະ ບ ່ ໃຫ້ຄວາມສ າຄັນໃນລັກສະນະໃດລັກສະນະໜ ່ ງເດັ ່ ນກວ່ າລັກສະນະອ ່ນໆ , ດັ ່ງນັນ້ ການສ ກສາດັ ່ງກ່າວນີ ້ຈິ ່ ງເປັນ ການສ ກສາເຂົ ້າເຖິງໂດຍປະສົບການ (empirical approach). ນອນນັນ້ທ່ ານຍັງບ ່ ເຫັນດີນ າລະບົບຂອງລິນເນຍ ແລະ ນ າລະບົບຂອງ ເທີນຟອດ ມາປັບປຸງເຮັດໃຫ້ລະບົບຂອງລາວດີກ່ າວລະບົບລິນເນຍ, ແຕ່ອາແດນສັນກ ຍອມ ຮັບວ່ າພ ດມີ58 ຕະກຸນ ແລະ ພ ດຫ າຍຕະກຸນກ ຍັງນ າໃຊ້ໃນປະຈຸບນັ ນີ ້ . ຮູບ 2.7: ອາແດນສັນ (Michael Adanson, 1727-1806) (ຊ້າຍ) ແລະ ຈຸສຊີເອີ (Antoine Laurent de Jussieu, 1748-1836) (ຂວາ) 1.8. ຈຸສຊີເອີ(Antoine Laurent de Jussieu, 1748-1836) ໄດ້ນ າເອົາຜົນງານຂອງລູງ ເບີນາດ (Bernard de Jussieuf 1699-1777) ມາປັບປຸງ ແລະ ຂຽນໃນໜັງສ General Plantarum (1789) ເຊິ ່ ງທ່ານ ໄດ້ຈ າແນກພ ເອອດເປັນ 3 ກຸ່ ມຄ : 1) ກຸ່ ມພດ ທີ ່ບ ່ມີໃບລ້ຽງ (Accotyledons) ເຊິ ່ ງລວມທງັພດ ບ ່ມີເມັດ ແລະ ພ ດໃບລ້ຽງດ່ ຽວ. 2) ກຸ່ ມພ ດທີ ່ມີໃບລ້ຽງດ່ ຽວ (Monocotyledones) 3) ກຸ່ ມພ ດທີ ່ມີໃບລ້ຽງຄູ(Dicotyledones) ເຊິ ່ ງລວມທງັພ ດໃບລ້ຽງຄູແລະ ພ ດເມັດເປ ອຍໄວ້ນ າກັນ ເຊິ ່ ງປະກອບດ້ວຍ 5 ກຸ່ ມຍ່ ອຍຄ : - ກຸ່ ມພ ດບ ່ມີດອກ (Apetalae) - ກຸ່ ມພ ດມີກີບດອກ (Petalae) - ກຸ່ ມພ ດມີກິບດອກອັນດຽວ (Monopetalae) - ກຸ່ ມພ ດທີ ່ມີກີບດອກຈ ານວນຫ າຍ (Polypetalae) - ກຸ່ ມໄມ້ສົນ (Diclinae) ໃນປະຈຸບັນໄດ້ມີການນ າລັກສະນະອ ່ ນໆມາຊ່ ວຍໃນການຈ າແນກພ ດທີ ່ມໃີບລຽ້ງດ່ ຽວ ແລະ ກ່ ຸມທີ ່ ມີໃບ ລ້ຽງ 2 ໃບເຊັ ່ນ: ເກສອນຜູ້ແຍກ ຫ ເຊ ່ອກບັ ວງົຂອງກບີດອກ, ກີບດອກແຍກ ຫ ເຊ ່ອມຕດິກນັ ເປັນຕົນ້ . ຈຸສຊີເອີ