ຊີວະສາດທົ່ວໄປ

i ຄໍານຳ ປ ມຶ້ ເຫ ມຶ້ ນີ ຶ້ຂຽນ ແລະ ຮຽບຮຽງຂ ຶ້ນ ເພ ື່ອຮບ ໃຊກຶ້ ານຮຽນ ການສອນ ວຊິ າຊວີະສາດ ຢື່ ໃນວິທະຍຳໄລຄູສຳຍ ສຶ້າງຄ ມ ດທະຍົມສ ກສາ, ຊ ື່ ງມເີນ ຶ້ອໃນສ ກສາກື່ ຽວກ ບ: ຄວາມໝາຍ, ຄວາມສໍາຄ ນ, ປະຫວດ ການຄົນຶ້ ຄວາຶ້, ແນວ ຄວາມຄິດຂອງ ບ ນດານ ກວິທະຍາສາດ, ການກໍາເນດີ ແລະ ວວິ ດ ທະນາການຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ , ກົນໄກການວິວ ດ, ກົກເຄົ ຶ້າ ແລະ ປະຫວ ດການຂະຫຍາຍຕົວຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ ມີຊີວິດ, ພ ຶ້ນຖານກື່ ຽວກ ບຈຸລ ງ, ການແບື່ ງຈຸລ ງ, ການ ແລກປື່ ຽນທາດ ແລະ ພະລ ງງານ, ລະບົບນິເວດ ແລະ ການອະນຸ ລກ ສິ ື່ ງແວດລອຶ້ມ. ເນ ຶ້ອໃນສື່ ວນຫ າຍແປ ແລະ ຮຽບຮຽງຈາກຕໍາລາຊີວະສາດຂອງປ ື້ມຄ ຳພີຊີວະວິທະຍຳ ສະບັບສົມບູນ Entrance ມ 4-5-6 ຊ ື່ ງມີພສ ປຣະສົງ ຫ ຳສະອຳດ ແລະ ພສ. ດຣ ຈິດກະເສມ ຫ ຳສະອຳດເປັນຜູື້ຮຽບຮຽງ ແລະ ປ ມື້ ຊີວະສຳດ 1, 2, 3 ກ ຸ່ ມວິຊຳສະເພຳະ ສຳຍສື້ຳງຄູມັດທະຍົມ ລະບົບ 3 ປີ ກະຊວງສຶກສຳທິກຳນ ແລະ ກິລຳ, ກົມ ສື້ຳງຄູ, ສູນພັດທະນຳຄູ ປີ 2008 ຮຽບຮຽງໂດຍ ຄ ຳໜູນ ແສນໄຊ ແລະ ມະນີວອນ ແສນພະສ ກ (ຊີວະສຳດ 1), ບົວແກື້ວ ຊົມພູພັກດີ ແລະ ຜຸ່ ອງໃສ ຈັນພະສອນ (ຊີວະສຳດ 2) ແລະ ໜູກອນ ພິຈິດ ແລະ ມະນີວອນ ແສນພະ ສ ກ (ຊີວະສຳດ 3). ນອກນັນື້ ຍງັມີ ແບບຮຽນຊີວະສຳດພ ື້ນຖຳນ 1-2 ທີ ຸ່ ຮຽນຮຽງໂດຍ ໄຫງວ ແກື້ວສະດຳ ແລະ ຈັນທອນ ສົມວົງສຳ ສ ຳລັບໂຮງຮຽນສື້ຳງຄູລະບົບ 11+3 ກະຊວງສຶກສຳທິກຳນ ແລະ ກິລຳ ສູນພັດທະນຳຄູ ປີ 1997, ບ ນນ ຳ ຊຳງຍະອອນ ຊີວະສຳດທົ ຸ່ວໄປ 1 ວິທະຍຳໄລຄູ ຫ ວງນ ື້ຳທຳ ປີ2019-2020 ເນ ຶ້ອໃນທາງວທິ ະຍາສາດ ເປ ນສິ ື່ ງທີ ື່ຍາກ ແລະ ມຄີຸນຄື່າ, ດ ື່ງນ ນຶ້ຜ ສຶ້ ອນ ຕອຶ້ງມກີ ານເລອ ກເຟ ນຶ້ ແລະ ປ ບປຸງ ເນ ຶ້ອໃນສໍາລບ ການແຕື່ງບດົ ສອນ ແລະ ຜ ຮຶ້ ຽນຕອຶ້ ງມຄີວາມມານະເທົ ື່າທີ ື່ຄວນ ຈິ ື່ ງຈະບນ ລຸເຖິງຈດຸ ໝາຍແຫື່ ງການ ເປ ນຄ , ຕອຶ້ ງຮ ນຶ້ໍາໃຊຄຶ້ ວາມຮ ຈຶ້ າກປ ຶ້ມເຫລ ນຶ້ ນີ ຶ້ ເພ ື່ ອກະກຽມການຮຽນການສອນໃຫສຶ້ ອດຄື່ ອງກບ ຄວາມເປ ນຈງິ ຜ ຮຶ້ ຽບຮຽນ ແລະ ຄະນະຜ ກຶ້ ວດຜື່ານ ໄດພຶ້ ະຍາຍາມກວດແກຶ້ແລະ ກ ື່ນກອງເນ ຶ້ອໃນໃຫຶ້ດີທີ ື່ສຸດເທົ ື່າທີ ື່ ຄວນແຕື່ກໍ ື່ບໍ ື່ ປ ດສະຈາກຂໍຂຶ້າດຕກົ ບກົ ຜື່ອງ ທາງດາຶ້ນການຟ ຶ້ນ ແລະ ຫ ັກໄວຍະກອນ ຖາຶ້ຄ ຜ ສຶ້ ອນ ແລະ ນກ ຮຽນຜ ອຶ້ື່ານປ ມຶ້ ພບົ ເຫນ ຂໍຂຶ້າດຕກົ ບກົ ຜື່ອງ ຈະແມື່ນດາຶ້ນໄວຍະກອນ ຫ ດາຶ້ນເນ ຶ້ອໃນ ສາລະຕື່ າງໆ ກະລຸນາແຈຶ້ງໃຫຶ້ພວກເຮົາຮ ຶ້ນໍາ ເພ ື່ອປ ບປຸງໃຫດຶ້ ຂີ ຶ້ນພວກເຈົ ຶ້າ ຂໍຂອບໃຈທຸກພາກສື່ ວນທີ ື່ ໃຫຄຶ້ ວາມ ຮື່ວມມ ແລະ ເຮດ ໃຫປຶ້ ມຶ້ ຮຽບຮຽງສໍາເລ ດລຸລື່ ວງດຶ້ວຍດີ. ຜູຮຽບ ື້ ຮຽງ

ii ສາລະບານ ຄໍານໍາ..............................................................................................................................................i ບົດທີ1 .........................................................................................................................................1 ຄວາມໝາຍ ແລະ ຄວາມສໍາຄ ນຂອງຊີວະສາດ.......................................................................................1 1. ຄວາມໝາຍຂອງຊີວະສາດ.........................................................................................................1 2. ການສ ກສາວິຊາຊີວະວິທະຍາ......................................................................................................2 3. ວວິດ ທະນາການຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ................................................................................................3 4. ການຂະຫຍາຍຕົວຂອງສິ ື່ ງມີຊີວິດ..............................................................................................14 5. ລະບົບນິເວດວິທະຍາ..............................................................................................................23 ບົດທີ2........................................................................................................................................42 ຄວາມຮ ຶ້ພ ຶ້ນຖານກື່ ຽວກ ບຈຸລ ງ..........................................................................................................42 1. ຄວາມຮ ຶ້ພ ຶ້ນຖານກື່ ຽວກ ບຈຸລ ງ..................................................................................................42 2. ຄຸນລ ກສະນະຂອງຈຸລ ງ ...........................................................................................................44 3. ໂຄງສຶ້າງ ແລະ ແພຈຸລ ງພ ດ.......................................................................................................63 ບົດທີ3........................................................................................................................................87 ການແລກປື່ ຽນທາດ ແລະ ພະລ ງງານ .................................................................................................87 1. ການແລກປື່ ຽນທາດ ແລະ ພະລ ງງານ .........................................................................................87 2. ການພວົພນ ວດ ຖຸ ແລະ ພະລງ ງານ ............................................................................................87 ບົດທີ 4........................................................................................................................................95 ການອະນຸລກ ສິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມ ..............................................................................................................95 1. ຄວາມໝາຍຂອງສິ ື່ ງແວດລອຶ້ມ..................................................................................................95 2. ທາດມນົລະພດິທີ ື່ ເກດີຂ ຶ້ນຕາມຂະບວນການທໍາມະຊາດ...............................................................100 3. ທາດກໍາມນ ຕະພາບລງ ສໃີນສິ ື່ ງແວດລອຶ້ມ..................................................................................100 4. ມນົລະພດິ ເຈອ ປົນໃນນໍ ຶ້າ .......................................................................................................104 5. ມົນລະພິດເຈ ອປົນໃນອາກາດ .................................................................................................109 6. ມົນລະພິດເຈ ອປົນໃນດິນ (Soil Pollution or Land Pollution) ...............................................113 7. ມົນລະພິດເຈ ອປົນໃນອາຫານ.................................................................................................115 8. ມນົລະພດິຈາກສິີ ື່ ງເສດເຫ ອ ....................................................................................................117 9. ການພວົພນ ສິ ື່ ງມຊີວີດິກບ ສິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມ....................................................................................118 ເອກະສານອຶ້າງອີງ.........................................................................................................................122

1 ບດົທີ1 ຄວາມໝາຍ ແລະ ຄວາມສໍາຄນ ຂອງຊວີະສາດ 1. ຄວາມໝາຍຂອງຊວີະສາດ ຊີວະວິທະຍາ (Biology) ມີຮາກສ ບຈາກພາສາກີກ 2 ຄໍາ ຄ Bios ໝາຍເຖິງສິ ື່ ງມີຊີວິດ ແລະ Logos ໝາຍເຖິງ ຄວາມຄິດ ຫ ເຫດຜນົ ດ ື່ງນ ນຶ້ ຊວີ ະວທິ ະຍາຈ ື່ ງໝາຍເຖິງ ການສ ກສາແນວຄິດຂອງຄົນກື່ ຽວກ ບສິ ື່ ງມີຊີ ວິດຢື່ າງມີເຫດຜົນນ ນຶ້ເອງ. 1.1 ອງົປະກອບຂອງຊວີ ະວທິ ະຍາ ມ ີ2 ສື່ ວນ ຄ: 1.1.1 ຂະບວນການ (Process) ໝາຍເຖິງ ວິທີການທີ ື່ ໃຊຶ້ໃນການຄົນຶ້ ຄວຶ້າຫາຂໍແທຶ້ ຶ້ ຈິງຂອງປາກົດການຕື່ າງໆ ໃນທໍາມະຊາດ ເຊິ ື່ ງກໍ ື່ຄ ວທິ ການ ີ ທາງວິທະຍາສາດ ( Scientific Method) ນ ນຶ້ເອງ ມີຂ ນຶ້ຕອນດ ື່ງນີ ຶ້ : - ການສງ ເກດ (Observation) ເປ ນການລວບລວມຂໍແທຶ້ຈິງ ຶ້ ທີ ື່ ເກດິຂ ຶ້ນໃນທໍາມະຊາດ ຢື່ າງລະອຽດຮອບຄອບ ກົງກ ບຄວາມເປ ນຈງິບໍ ື່ ນໍາ ຄວາມຄິດເຫ ນເຂົ ຶ້າໄປປະປົນກ ບຂໍມ ນຶ້ ຈາກການສ ງເກດ. - ການກໍານດົບນ ຫາ (Problem) ເກີດຄວາມຢາກຮ ຶ້ຢາກເຫ ນ ຊື່ າງຄິດຊື່ າງສົງໄສ ຫ ການສ ງເກດພົບຂໍແຶ້ທຈິງຶ້ ທີ ື່ຂ ດແຍຶ້ງກ ບສິ ື່ ງທີ ື່ ເຄີຍຮ ຶ້ ບ ນຫາ ທີ ື່ດີຕຶ້ອງຊ ດເຈນບໍ ື່ຄຸມເຄ ອ ມີຄຸນຄື່ າທາງວິທະຍາສາດ ແລະ ກວດສອບພິສ ດໄດຶ້ດຶ້ວຍການທົດລອງ ການສະແຫວງ ຫາບ ນຫາໃໝື່ໆ ຕະຫລອດເວລາ ຊື່ ວຍໃຫຶ້ເກີດຄວາມກຶ້າວໜຶ້າທາງວິທະຍາສາດ - ການຕ ຶ້ງຂໍສຶ້ ມົ ມຸດຖານ (Hypothesis) ເປ ນການຄາດຄະເນຄໍາຕອບຢື່ າງມີເຫດຜົນ ອາດຖ ກຫ ຜິດກໍໄດຶ້ ສົມມຸດຖານທີ ື່ ດີຄວນຈະກະທ ດຮ ດ ຊ ດ ເຈນ ເຂົ ຶ້າໃຈງື່າຍ ແນະນໍາຊື່ ອງທາງກວດສອບຂໍສຶ້ ົມມຸດຖານໄດຶ້ ມີຄວາມສໍາພ ນກ ບບ ນຫາ ແລະ ຂໍ ຶ້ເເທຶ້ຈິງທີ ື່ ລວບລວມໄດຶ້ຈາກການສ ງເກດ - ການທດົ ລອງ ຫ ກ ານກວດສອບຂໍສຶ້ ມົ ມຸດຖານ (Testing The Hypothesis) ເປ ນການພິສ ດວື່ າສົມມຸດຖານຖ ກຕຶ້ອງຫ ບໍ ື່ ຊ ື່ ງເຮ ດໄດຶ້ຫ າຍວິທີ ຄ ການລວບລວມຂໍແຶ້ ທຈິງ ຶ້ ຈາກການ ສ ງເກດປາກົດການໃນທໍາມະຊາດໂດຍກົງ ການສ ກສາຄົນຶ້ ຄວຶ້າລວບລວມຈາກເອກະທາດຫ ຜົນງານວິໄຈຕື່ າງ ໆ ທີ ື່ມີ ຜ ຶ້ອ ື່ນສ ກສາມາກື່ ອນ ການທົດລອງ (Experiment) ນິຍົມໃຊຶ້ກ ນຫ າຍທີ ື່ ສຸດໃນທາງວິທະຍາສາດ ໂດຍມີການວາງ ແຜນ ຫ ອອກແບບການທົດລອງຢື່ າງຮອບຄອບຮ ດກຸມເພ ື່ອໃຫຶ້ຜົນການທົດລອງເປ ນທີ ື່ ຍອມຮ ບໄດຶ້ ໂດຍສະເພາະ ຢື່ າງຍິ ື່ ງການຄວບຄຸມ. - ການບນ ທກ ຜນົ ແລະ ການອະທບິ າຍ ການບ ນທ ກຜົນ ແມື່ ນໝາຍເຖິງການບ ນທ ກຂໍມ ນຶ້ ຕື່າງໆ ທີ ື່ ໄດຶ້ຈາກການສ ງເກດເຫ ນ ຫ ໄດຶ້ຜື່ ານການທົດລອງ ການອະທິບາຍ ແມື່ ນໝາຍເຖິງການບ ນລະຍາຍລ ກສະນະ ແລະ ປະກົດການຕື່ າງໆ ຂອງຂໍມ ນຶ້ ທີ ື່ມີຢ ື່ ຢື່ າງມີເຫດຜົນ ໃນການອະທິບາຍບາງຄ ຶ້ງຕຶ້ອງນໍາໃຊຶ້ການສ ງເກດ ແລະ ການຄິດໄລື່ເພ ື່ອເປ ນຫ ກຖານ. - ການວເຄາະ ິ ແລະສະຫ ບຜນົ (Analysis And Conclusion) ເປ ນການນໍາຂໍມ ນຶ້ ຈາກການທົດລອງມາຫາຄວາມສໍາພ ນກ ນ ເພ ື່ອອະທິບາຍແລະສະຫລຸບວື່ າຂໍສຶ້ ມົ ມຸດຖານ ຖ ກຕຶ້ອງຫ ບໍ ື່ 1.1.2 ຄວາມຮ ຶ້(Knowledge) ໝາຍເຖິງ ຜົນທີ ື່ ເກີດຈາກການສ ກສາຄົນຶ້ ຄວຶ້າໂດຍໃຊຶ້ຂະບວນການທາງດຶ້ານວິທະຍາສາດ ຄ :

2 - ຂໍ ຶ້ເເທຈຶ້ງິ (Fact) ໝາຍເຖິງ ຄວາມຈິງທີ ື່ ປາກົດໃນທໍາມະຊາດ ສາມາດສ ງເກດໄດຶ້ໂດຍກົງຂໍແທຶ້ ຶ້ ຈິງໃນທໍາມະຊາດຍື່ ອມຖ ກ ຕຶ້ອງສະເໝີ ແຕື່ການສ ງເກດຂໍແທຶ້ ຶ້ ຈິງອາດຜິດພາດໄດຶ້. - ຂໍມ ນ ( ຶ້ Data) ໝາຍເຖິງ ຂໍແທຶ້ ຶ້ ຈິງທີ ື່ ໄດຶ້ຈາກການສ ງເກດປາກົດການທໍາມະຊາດ ຫ ການທົດລອງຫ ເອກະທາດຈາກການວິ ໄຈຕື່າງໆ ຊ ື່ ງນໍາມາລວບລວມໄວຶ້ຢື່ າງເປ ນລະບົບ - ທດິສະດ ີ(Theory) ໝາຍເຖິງ ຂໍສຶ້ມົ ມຸດຖານທີ ື່ຜື່ ານການກວດສອບຫ າຍໆ ເທ ື່ອ ຈົນສາມາດນໍາມາອະທິບາຍຫ ທໍານາຍຂໍແທຶ້ຈິງ ຶ້ ອ ື່ນ ໆ ທີ ື່ຄຶ້າຍກ ນໄດຶ້ ທິດສະດີອາດປື່ ຽນແປງໄດຶ້ຫາກໄດຶ້ຮ ບຂໍມ ນ ຶ້ ຫ ຂໍແທຶ້ ຶ້ ຈິງໃໝື່ໆ ເພີ ື່ມຂ ຶ້ນ - ກດົ ເກນ (Law) ໝາຍເຖິງ ທິດສະດີທີ ື່ສາມາດອະທິບາຍປາກົດການໃນທໍາມະຊາດໄດຶ້ຢື່ າງກວຶ້າງຂວາງເປ ນເວລາດົນ ຈົນເປ ນ ທີ ື່ ຍອມຮ ບສາມາດທົດສອບຜົນໄດຶ້ເໝ ອນເດີມທຸກໆ ເທ ື່ອ ໂດຍບໍ ື່ມີຂໍ ຶ້ໂຕຶ້ແຍຶ້ງໃດໆ ເພາະເປ ນຄວາມຈິງທີ ື່ ບໍ ື່ ປື່ ຽນ ແປງການວິເຄາະຂໍມ ນຶ້ ແລະ ສະຫລຸບຜົນ. 2. ການສກ ສາວຊິ າຊວີະວທິ ະຍາ ການສ ກສາດຶ້ານຊີວະວິທະຍາມີຫ າຍສາຂາວິຊາ ໄດຶ້ແກື່ : - ສ ດວິທະຍາ (Zoology) ສ ກສາກື່ ຽວກ ບເລ ື່ອງສ ດ - ພ ດສາດ (Botany) ສ ກສາກື່ ຽວກ ບເລ ື່ອງພ ດ - ຈຸລິນຊີວິທະຍາ (Microbiology) ສ ກສາກື່ ຽວກ ບສິ ື່ ງມີຊີວິດຂະໜາດນຶ້ອຍໆ ທີ ື່ ເບິ ື່ ງດຶ້ວຍຕາເປົ ື່ າບໍ ື່ ເຫ ນ. ການສ ກສາຊີວະວິທະຍາຍ ງມີຮ ບແບບການສ ກສາໃນແນວທາງອ ື່ນໆ ອກີຫ ວງຫ າຍອີກຄ : - ກາຍະວິພາກສາດ ( Anatomy ) ຄົນຶ້ ຄວາຶ້ກື່ ຽວກ ບການປະກອບສຶ້າງຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມີຊີວິດໂດຍການຜື່ າຕ ດ. - ຈຸລ ງວິທະຍາ ( Cytology ) ຄົນຶ້ ຄວາຶ້ກື່ ຽວກບ ຈລຸ ງ - ສາລິລະວິທະຍາ ( Physiology ) ຄົນຶ້ ຄວາຶ້ກື່ ຽວກ ບໜຶ້າທີ ື່ , ການເຮ ດວຽກ ແລະ ກົນໄກຕື່ າງໆ ໃນການ ເຮ ດວຽກຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມີຊີວິດ. - ໜໍ ື່ ລ ກວິທະຍາ ( Embryology ) ຄົນຶ້ ຄວາຶ້ກື່ ຽວກ ບການຈະເລີນເຕີບໂຕຂອງໜໍ ື່ ລ ກ ແລະ ຂ ນຶ້ ຕອນຕື່ າງໆ ໃນການຈະເລີນເຕີບໂຕ. ໃນປະຈຸບ ນຄວາມຮ ຶ້ກື່ ຽວກ ບ ວິຊາຊີວະວິທະຍາ ໃນລະດ ບໂມເລກຸນໄດຶ້ມີການພ ດທະນາ ແລະ ກຶ້າວໜຶ້າ ຢື່ າງໄວວາໃນການນໍາໃຊຶ້ຄວາມຮ ຶ້ ແລະ ປະສົບການກື່ ຽວກ ບສິ ື່ ງທີ ື່ມີຊີວິດມານໍາໃຊຶ້ໃຫຶ້ເກີດປະໂຫຍດຕໍ ື່ມະນຸດເຊ ື່ນ: 1) ການໝ ກ (Fermentation) ຜະລິດເຫ ົ ຶ້າ, ເບຍ, ນໍ ຶ້າປາ, ເຂົ ຶ້າໜມົ ແລະ ຜະລິດຢາຕຶ້ານເຊ ຶ້ອໂດຍການນໍາ ໃຊຶ້ຈຸລະຊີບບາງຊະນິດ. 2) ວິທີການນໍາໃຊຶ້ແມື່ ແປຶ້ງ (Enzyme) ເປ ນທາດເລ ື່ງປະຕິກິລິຍາເຄມີໃນການຜະລິດອາຊິດອາມິນ (Acide Amine) ໃນການຜະລິດອາຫານສ ດ. 3) ການນໍາເອົາສິ ື່ ງເສດເຫ ອມາໃຊຶ້ຄ ນໃໝື່ ເຊ ື່ນການຜະລິດປຸຸ໋ ຍ 4) ການນໍາເອົາວ ດຖຸດິບມານໍາໃຊຶ້ໃຫຶ້ເປ ນປະໂຫຍດ ເຊ ື່ ນ: ການຜະລິດເຫ ົ ຶ້າຈາກແຊນລຸຍໂລສ (Cellulose)

3 3. ວວິດ ທະນາການຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ສິ ື່ ງມີຊີວິດເກີດຂ ຶ້ນໄດຶ້ມາຢື່ າງໃດນ ນຶ້ ຍງ ບໍ ື່ມີນ ກວິທະຍາສາດທື່ ານໃດສາມາດພິສ ດໄດຶ້ຢື່ າງຊ ດເຈນ ມີພຽງ ສົມມຸດຖານ ກື່ ຽວກ ບກໍາເນີດຂອງສິ ື່ ງມີຊີວິດເທົ ື່ານ ນຶ້ ນ ກວິທະຍາສາດໃນອະດີດຫ າຍທື່ ານໄດຶ້ຕ ຶ້ງສົມມຸດຖານເຖິງກໍາ ເນີດຂອງສິ ື່ ງມີຊີວິດຊະນິດທໍາອິດເທິງໂລກ ໂດຍເຊ ື່ອກ ນວື່ າສິ ື່ ງມີຊີວິດສາມາດກໍາເນີດຂ ຶ້ນເອງໄດຶ້ຈາກສິ ື່ ງບໍ ື່ມີຊີວິດ ເ ິ່ຊງເປ ນ ອິດທິພົນຂອງຄວາມເຊ ື່ອທາງສາດສະໜາ ຕໍ ື່ມາ ຫຸ ຍ ພາດເຕີ (Louis Pasteur) ໄດຶ້ທໍາການວິໄຈ ແລະ ພິສ ດໄດຶ້ວື່ າສິ ື່ ງມີຊີວິດກໍາເນີດມາຈາກສິ ື່ ງມີຊີວິດເທົ ື່ານ ນຶ້ເຮ ດໃຫຶ້ເກີດຂໍສົງຶ້ ໄສວື່າ ສິ ື່ ງມີຊີວິດແລກເລີ ື່ມຂອງໂລກຖ ກໍາ ເນີດມາໄດຶ້ຢື່ າງໃດ. ແຕື່ຄວາມຈງິແລວຶ້ ທາດແທຂຶ້ ອງການມຊີວີດິແມື່ນຫຍງ ? ແລະ ທາດທີ ື່ມຊີວີດິ ເກດີຂ ຶ້ນມາໄດແຶ້ນວໃດ? ຄໍາ ຖາມນີ ຶ້ໃຜກໍ ື່ ຕອບໄດຍຶ້ າກ ເພາະເປ ນບ ນຫາທີ ື່ ສ ບສົນກວື່ າໝື່ ຢື່ ໃນຊີວະສາດໃນສະໄໝກື່ ອນ. ຕື່າງຝື່ າຍຕື່າງກໍ ື່ມີ ທດ ສະນະກື່ ຽວກບ ກກົ ເຄົ ຶ້າຂອງການມຊີວີດິແຕກຕື່າງກນ ຄດ ື່ງລື່ ຸມນີ ຶ້ : 1. ຄວາມສໍານກ ຝື່ າຍຈດິ ຕະນຍິມົ (ສາສະໜາ) ໃຫທຶ້ ດ ສະນະກື່ ຽວກບ ກກົ ເຄົ ຶ້າການມຊີ ີວິດວື່ າ: “ ວິນຍານ ແມື່ ນປ ດໄຈຕ ດສິນກວື່ າໝ ື່ ຮື່ າງກາຍພຽງແຕື່ເປ ນບື່ ອນອາໄສຊົ ື່ວຄາວຂອງຂອງວິນຍານເທົ ື່ານ ນຶ້ ເມ ື່ອເວລາ ວິນຍານໜີອອກຈາກຮື່ າງກາຍ ຮື່ າງກາຍກໍ ື່ຈະຕາຍ ” 2. ຊີວິສາດຢ ື່ ເທິງໂລກລຶ້ນແຕື່ແມື່ ນເທວະດາຟຶ້າແຖນ ເປ ນຜ ຶ້ປ ນຶ້ ແຕື່ ງຈິ ື່ ງເກີດມີພ ດ, ສ ດ ແລະ ຄົນເຮົາ 3. ຊີວະສາດທ ງໝົດລຶ້ວນແຕື່ ຢ ື່ ໃຕຶ້ຜົນກະທົບ ຈາກສິ ື່ ງແວດລຶ້ອມທາງທໍາມະຊາດແລະ ສົມທົບກ ບປ ດໄຈ ອ ື່ນໆ ເປ ນຜ ຶ້ຍ ຶ້ດ ນຈິ ື່ ງເຮ ດໃຫຶ້ຮື່ າງກາຍ ຊີວະສາດນ ນຶ້ອາດເກີດຂ ຶ້ນໂດຍບ ງເອີນ. 4. ການມີຊີວິດເທິງໜຶ້າໂລກນີ ຶ້ແມື່ ນໄດຶ້ນໍາສົ ື່ງມາຈາກບ ນດາດາວເຄາະດວງອ ື່ນໆ ໂດຍພາຍໃຕຶ້ຮ ບຮື່ າງເມ ດ ຊີວິດ. 5. ການມີຊີວິດແມື່ ນການເຄ ື່ອນໄຫວຂອງວດ ຖຸທີ ື່ ໄດຶ້ຂະຫຍາຍຕົວ ເຖິງລະດ ບສ ງ 6. ທາດມີຊີວິດແມື່ ນກໍາເນີດມາຈາກວດ ຖຸອົງຄະທາດໂດຍຜື່ ານຂະບວນການແລກປື່ ຽນທາດອ ນດົນນານ. 7. ທາດແທຶ້ຂອງການມີຮ ບຮື່ າງແມື່ ນການຄົງຕົວຂອງບ ນດາທາດໂປຣຕີນ 8. ທາດແທຶ້ຂອງການມີຊີວິດແມື່ ນການປື່ ຽນໃໝື່ ເອົາເອງ ຢື່ າງບໍ ື່ ຢຸດຢ ຶ້ງຂອງທາດໂປຣຕີນໂດຍຜື່ ານຂະບວນ ການແລກປື່ ຽນທາດ. 9. ສິ ື່ ງທີ ື່ມີຊີວິດແມື່ ນກໍາເນີດມາຈາກສິ ື່ ງບໍ ື່ມີຊີວິດ. 3.1 ທດິສະດຢີ ຶ້ງຢ ນການກໍາເນດີສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ໂລກ (EARTH) ມີອາຍຸກວື່ າ 4,500 ລຶ້ານປີ ມີຂະໜາດເສ ນຶ້ ຜື່ ານສ ນກາງບໍລິເວນເສ ນຶ້ ສ ນສ ດ 12,755 ກິ ໂລແມ ດ ໝຸນຮອບຕົວເອງດຶ້ວຍຄວາມໄວ 1670 ກິໂລແມ ດຕໍ ື່ຊົ ື່ວໂມງ (465 ແມ ດຕໍ ື່ວິນາທີ) ໃຊຶ້ເວລາ 24 ຊົ ື່ວໂມງ ໂຄຈອນຮອບດວງອາທິດດຶ້ວຍຄວາມໄວ 108, 000 ກິໂລແມ ດຕໍ ື່ຊົ ື່ວໂມງ (30 ກິໂລແມ ດຕໍ ື່ວິນາທີ) ໃຊຶ້ເວລາ 365 ມ ຶ້ໂລກເປ ນດາວເຄາະຫິນທີ ື່ມີຂະໜາດໃຫຍື່ທີ ື່ ສຸດໃນລະບົບສຸລິຍະ ແລະ ມີສິ ື່ ງມີຊີວິດອາໄສຫຍໂດຍມີມະນຸດ ເປ ນສິ ື່ ງມີຊີວິດທີ ື່ ເປ ນສ ດປະເສີດທີ ື່ ສຸດຄອງໂລກ. ສິ ື່ ງມຊີວີດິ ເກດີຂ ຶ້ນໄດແນວ ຶ້ ໃດ? ມະນຸດມີຄວາມສົງໄສມາດົນແລຶ້ວວື່ າ ສິ ື່ ງມີຊີວິດທ ງຫ າຍໃນໂລກນ ນຶ້ກໍາເນີດມາໄດຶ້ຢື່ າງໃດ ແລະ ຕື່ າງກໍ ື່ມຄໍາ ີ ອະທິບາຍທີ ື່ມີຄວາມແຕກຕື່ າງກ ນໄປຕາມຍຸກສະໄໝລວມທ ງວິທີການຫາຄໍາຕອບ ຊ ື່ ງຈະສ ງເກດໄດຶ້ວື່ ານ ກປາດ ຫ ນ ກວິທະຍາສາດລຸຶ້ນເກົ ື່າຈະລວບລວມຂໍມ ນຶ້ ດຶ້ວຍການສ ງເກດແລຶ້ວຕອບຄໍາຖາມ ແຕກຕື່ າງກ ບໃນຍຸກສະໄໝໃໝື່ທີ ື່ ໃຊຶ້ການທົດລອງແລຶ້ວລວບລວມຂໍມ ນຶ້ ຈາກການທົດລອງມາໃຊຶ້ໃນການຕອບຄໍາຖາມ ເຊ ື່ນໃນສະໄໝບ ຮານການກໍາ ເນດີ ສິ ື່ ງມີຊີວິດມາຈາກແນວຄິດຈາກນ ກສາສະໜາໃນປະເທດທີ ື່ມີອາລິຍະທໍາບ ຮານເຊ ື່ນ: ຈີນ, ອີຍິບ ໂດຍສື່ ວນ ໃຫຍື່ມ ກສະຫລຸບວື່ າ: ສິ ື່ ງມີຊີວິດເກີດຈາກການສຶ້າງຂ ຶ້ນໂດຍພະເຈົ ຶ້າ ຫ ສິ ື່ ງທີ ື່ມີອໍານາດເໜ ອມະນຸດ ຊ ື່ ງເປ ນຂໍມ ນຶ້ ທີ ື່

4 ມ ກໄດຶ້ ຈາກຄວາມເຊ ື່ອໃນຍຸກນ ນຶ້ ໆ ໃນປະຈຸບ ນແນວຄິດການກໍາເນີດສິ ື່ ງມຊີວິດ ີ ແບື່ ງເປ ນ 3 ແນວຄິດຕາມຍຸກສະ ໄໝ ແລະ ວ ດທະນະທ ຳ ຄ : ທດິ ສະດີທີ 1 ທດິ ສະດີການເກດີຂ ຶ້ນເອງ ເຊ ື່ອວື່ າສິ ື່ ງມີຊີວິດເກີດ ມາຈາກສິ ື່ ງບໍ ື່ມີຊີວິດຄວາມເຊ ື່ອ ເລິ ື່ມຈາກນ ກປາດຊາວກີກ ມີຄວາມເຊ ື່ອ ວື່ າສິ ື່ ງມີຊີວິດເກີດຈາກຂີ ຶ້ຕມົ ຫ ເກີດ ຈາກທາດທີ ື່ ບໍ ື່ມີຊີວິດ ໄດຶ້ແກື່ : ດິນ, ນໍ ຶ້າ, ລມົ , ໄຟ ຫ ງຈາກນ ນຶ້ ສິ ື່ ງເຫລົ ື່ານ ນຶ້ ຈະມີການປະກອບ ຂ ຶ້ນເປ ນຮ ບ ຮື່ າງແລຶ້ວມີວິນຍານເຂົ ຶ້າມາສິງຢ ື່ ໂດຍເລິ ື່ມຈາກສິ ື່ ງມີຊີວິດຮ ບແບບງື່າຍ ໆ ແລຶ້ວປື່ ຽນແປງໄປເປ ນສິ ື່ ງມີຊີ ວິດທີ ື່ ຊ ບຊຶ້ອນຫ າຍຂ ຶ້ນ ຕົວຢື່ າງເຊ ື່ ນ ຄວາມເຊ ື່ອຂອງອະລີສໂຕສທີ ື່ ວື່ າສິ ື່ ງມີຊີວິດມາຈາກ ດິນ ແລະ ນໍ ຶ້າ ເຊ ື່ນ ໜ ເກີດມາຈາກດິນຊືຸ່ມ ຂີກຶ້ ະເດອ ນເກີດມາຈາກຂອງບ ດເນົ ື່າໃນດິນ ທິດ ສະດີນີ ຶ້ບໍ ື່ ເປ ນທີ ື່ຍອມຮ ບເນ ື່ອງຈາກຫາຫ ກຖານມາພິສ ດບໍ ື່ ໄດຶ້. ຮູບ 1.1 ອະລິສໂຕສ ນ ກປາດຊາວກີກ ທດິສະດທີ ີ2 ທດິສະດສີ ິ ື່ ງມຊີວີດິມາຈາກນອກໂລກ ເຊ ື່ອວື່ າສິ ື່ ງມີຊີວິດອາດມາຈາກຈຸລິນຊີຫ ສິ ື່ ງມີຊີວິດຂະ ໜາດນຶ້ອຍຈາກນອກໂລກ ເນ ື່ອງຈາກມີການກວດພົບວື່ າອຸກາບາດທີ ື່ ຕົກລົງມາສ ື່ ພ ຶ້ນໂລກບາງກຶ້ອນນ ນຶ້ ມີຊິ ຶ້ນສື່ ວນ ຂອງທາດອິນຊີຢ ື່ ຍົກຕົວຢື່ າງເຊ ື່ນ ທາດຄາຣ໌ບອນ (C) ຊ ື່ ງເປ ນທາດສໍາຄ ນຂອງສິ ື່ ງມີຊີວິດໃນໂລກ ລວມທ ງມີສະປໍ ຂອງແບ ກທີເຣຍ (Bacteria) ທິດສະດີທີ3 ທິດສະດີວວິ ດ ທະນາການທາງເຄມີເຊ ື່ ອກ ນວື່ າ ສິ ື່ ງມີ ຊີວິດ ເລິ ື່ມເກດີຂ ຶ້ນໃນໂລກເມ ື່ອຫ າຍລຶ້ານປີກື່ ອນດຶ້ວຍການ ລວມຕົວຂອງອະ ນົງຄະທາດໃນປ ດໄຈທີ ື່ ເໝາະສົມ ຫ ກຖານມາຈາກ ການທົດລອງຂອງ ສະ ແຕນລີ ມິນເລີດຶ້ວຍການຈໍາລອງບ ນຍາກາດໂລກໃນຍຸກແລກໂດຍນໍາຫລອດ ທົດລອງທີ ື່ ບ ນຈຸນໍ ຶ້າ ກ໊າສມີເທນ ( CH4) ແອມໂມເນຍ (NH3) ແລະ ໄຮ ໂດນເຈນຊ ນໄຟດ໌ແລຶ້ວເຮ ດໃຫຶ້ເກີດປະກາຍໄຟໃນຫລອດທົດລອງ (ແທນ ຟຶ້າຜື່ າ ແລະ ຟຶ້າເຫ ຶ້ອມ) ຜນົທີ ື່ ໄດຶ້ຄ ຂອງແຫລວ ຄຶ້າຍນໍ ຶ້າແກງທີ ື່ ປະກອບໄປ ດຶ້ວຍກົດອະມິໂນ ກົດໄຂມ ນ ນຶ້າຕານ ແລະ ທາດອົງຄະທາດອ ື່ນໆ ຊ ື່ ງເປ ນໂມ ເລກຸນພ ຶ້ນຖານຂອງສິ ື່ ງມີຊີວິດ ເຮ ດໃຫຶ້ນ ກວິທະຍາສາດສະຫລຸບໄດຶ້ວື່ າສິ ື່ ງມີ ຊີວິດອາດເກີດຈາກທາດເຄມີໄດຶ້ໂດຍ ຕຶ້ອງອາໄສປ ດໄຈທີ ື່ ເໝາະສມົ ຊ ື່ ງໃນ ປະຈຸບ ນຖ ວື່ າເປ ນທິດສະດີທີ ື່ ໄດຮຶ້ ບ ການຍອມຮ ບຫ າຍທີ ື່ສຸດ. ຮູບ 1.2 ສະແຕນລີ ມິນເລີ ແລຶ້ວໂມເລກຸນຂອງທາດອົງຄະທາດພ ຶ້ນຖານເຫລົ ື່ານ ນຶ້ ລວມກ ນກາຍເປ ນສິ ື່ ງມີຊີວິດໄດຶ້ແນວໃດ ມີການຄາດ ການວື່ າ ສິ ື່ ງມີຊີວິດອາດເກີດຈາກໂມເລກຸນທາດອິນທີພ ຶ້ນຖານທີ ື່ ລວມຕົວຢ ື່ ໃນຮ ບຂອງຟອງ ທີ ື່ ເກີດຈາກໂມເລກຸນ ຂອງໄຂມ ນຮຽກວື່ າ ໂຄເອເຊີລ໌ເວດ (Coacervate) ຈາກນ ນຶ້ ໂຄເອເຊີລ໌ເວດຈະ ເລິ ື່ມສຶ້າງເຈຶ້ຍຫຸຶ້ມ ຫ ມີການລວມ ໂຄເອເຊີລ໌ເວດຍື່ ອຍອ ື່ ນໆ ເຂົ ຶ້ານໍາກນ ແລຶ້ວໃຊຶ້ປະໂຫຍດ ຫ ສິ ື່ ງມີຊີວິດອາດເກີດຈາກການທີ ື່ ໂມເລກຸນທາດອົງຄະ ທາດທີ ື່ມີການສ ງເຄາະ ແລະ ຈ າລອງຕົວເອງຂ ຶ້ນມາ (ຄຸນສົມບ ດຄຶ້າຍທາດພ ນທຸກໍາ) ແຕື່ ບໍ ື່ ວື່ າມ ນຈະເກີດດຶ້ວຍວິທີ ໃດ ສຸດທຶ້າຍສິ ື່ ງມີຊີວິດຈໍາພວກທໍາອດິ ກໍ ື່ຖ ກໍາເນີດຂ ຶ້ນ ພວກມ ນມີລ ກສະນະຄຶ້າຍແບກທີເລຍ.

5 3.2 ວວິດ ທະນາການມະນຸດ ຮູບ 1.3 ວິວ ດທະນາການມະນຸດ ເມ ື່ອປະມານ 20 ລຶ້ານປີທີ ື່ ຜື່ ານມາ ເກີດການປື່ ຽນແປງຂອງສະພາບແວດລຶ້ອມ ໂດຍມີທົ ື່ງຫຍຶ້າຂ ຶ້ນມາທົດ ແທນປື່ າທີ ື່ ອຸດົມສົມບ ນ ເຮ ດໃຫຶ້ສິ ື່ ງມີຊີວິດຫ າຍຊະນິດ ມີວິວ ດທະນາການມາດໍາລົງຊີວິດເທິງໜຶ້າດິນຫ າຍ ຂ ຶ້ນ. ຈາກຫ ກຖານຊາກດ ກດໍາບ ນ ແລະ ການປຽບທຽບລໍາດ ບເບດເທິງ DNA ລະຫວື່ າງມະນຸດ ແລະ ລີງຊິມແພນ ຊີ ພົບວື່ າ: ມະນຸດແຍກສາຍວິວ ດທະນາການຈາກລິງບໍ ື່ມີຫາງເມ ື່ອປະມານ 7-5 ລຶ້ານປີທີ ື່ຜື່ ານມາ. ຕໍ ື່ມາ, ກື່ ຸມມະນຸດກື່ ຸມໃໝື່ ໄດເຶ້ກີດຂ ຶ້ນເມ ື່ອປະມານ 2 ລາຶ້ນປີກື່ ອນ. ມະນຸດກື່ ຸມນີມຶ້ ສີ ະໝອງທີ ື່ ໃຫຍື່ ກວື່າ ກື່ ຸມທໍາອດິ . ພວກເຮາົໃສື່ ຊ ື່ມນວື່ າ ມະ ນຸດໂຮໂມ (ຄໍາວື່ າ ໂຮໂມ ແປວື່ າ ມະນຸດ). ມະນຸດ ໂຮໂມ. ມະນຸດມີຄວາມ ສະຫ າດ ແລະ ສະຕິປ ນຍາສ ງກວື່ າກື່ ຸມມະນຸດກື່ ຸມທໍາອິດ ພວກເຂາົຮ ວຶ້ ທິ ເີຮດ ເຄ ື່ ອງມ, ເຄ ື່ອງມນ ີ ຶ້ ເອີ ຶ້ນວື່ າເຄ ື່ ອງມ ກຶ້ອນຫີນເພາະມ ນເຮ ດດຶ້ວຍຫີນ, ໃຊຶ້ສໍາລ ບການລື່ າສ ດ, ບາງຄ ຶ້ງໃຊສຶ້ ໍາລ ບການຕ ດກິ ື່ ງງື່າ ຫ ຕ ົນຶ້ ໄມນຶ້ ອຶ້ ຍ, ມີຫ າຍ ກື່ ຸມລວມທງ ມະນຸດລຸນຶ້ທໍາອດິ . ບາງກື່ ຸມໄດອຶ້ ອກຈາກອາຟຣກິ າໄປຫາບື່ ອນອ ື່ນໆ ຂອງໂລກເຊ ື່ນ: ການຍກົ ຍາຶ້ຍເຂົ ຶ້າ ມາຢ ື່ ໃນອາຊີ ແລະ ເອີຣົບ, ພວກເຂົານອນຢ ື່ ໃນຖໍ ຶ້າໃນຕອນກາງເວນ , ຫາລຶ້ຽງຊີບ, ຊື່ ວຍກ ນຊອກຫາອາຫານ, ແລະ ເລີ ື່ມຮ ຈຶ້ ກ ວທິ ອີບົ ອືຸ່ນໄຟ ແລະ ປຸງແຕື່ງອາຫານ. ມະນຸດໂຮໂມມຄວາມ ີ ສາມາດອາໄສຢື່ ໃນດນິ ແດນ ທີ ື່ມີອາກາດ ໜາວໃນທະວີບເອີຣົບໄດຶ້ ມະນຸດໂຮໂມອາໃສໃນໂລກເປ ນເວລາຫ າຍຮອຶ້ ຍພນ ປີກື່ອນທີ ື່ມນ ຈະສ ນພນ ໄປ. ຮູບ 1.4 ມະນຸດໂຮໂມ ປະມານ 200,000 ປີມາແລຶ້ວ ມະນຸດລຸຶ້ນໃໝື່ ໄດປຶ້າກດົຂ ຶ້ນໃນທະວບີອາຟຣກິ າ. ເປ ນທີ ື່ຮ ຈຶ້ກ ໃນນາມມະນຸດ homo sepians ຖ ກຖ ວື່າເປ ນບນ ພະບຸລຸດຂອງມະນຸດໃນປ ດຈບຸ ນ . ພວກມນ ໄດແຶ້ ຜື່ ກະຈາຍໄປທົ ື່ວຂງົເຂດຕື່າງໆ ໃນທົ ື່ ວໂລກ, ລວມທ ງອາຟຣິກາ, ອາຊີ, ເອີຣົບ, ອົດສະຕາລີ ແລະ ອາເມລິກາ. homo sepians ສະຫ າດກວື່ າ ມະນຸດທງ ໝດົທີ ື່ກື່າວມາຂາຶ້ງເທງິເພາະມສີະໝອງໃຫຍື່ ແລະ ຮ ວຶ້ທິ ເີຮດ ເຄ ື່ອງມຫ າຍຢື່ າງລວມທງ ເຄ ື່ອງມກ ອຶ້ ນຫີນ, ເຄ ື່ອງມກ ະດ ກ ແລະ ເຄ ື່ອງມໄ ມຖຶ້ ກ ລວບລວມເຂົ ຶ້າກນ ເປ ນກື່ ຸມໃຫຍື່ , ຮ ຶ້ຈ ກສຶ້າງເຮ ອນພ ກ ແລະ ຍ ງຮ ຶ້ຈ ກງານສິລະ ປະເຊ ື່ນ: ຮ ບແຕມຶ້ ຫ ຮ ບແຕມຶ້ ຕາມຝາຖໍ ຶ້າ, ຮ ບແກະສະຫ ກ ແລະ ຮ ບແກະສະຫ ກ . ດນິຫນຽວຖກ ປ ນຶ້ ເປ ນສດ ແລະ ບຸກຄນົ ຂອງມະນຸດ. ມອີກີ ວດ ທະນະທໍາໜ ື່ ງທີ ື່ມະນຸດກື່ອນບໍ ື່ ເຄຍີມີຄ: ປະເພນກີ ານຝ ງສບົ . ເມ ື່ອມຄີນົ ຕາຍ, ເຂົາ

6 ຂຸດຂຸມຝ ງສົບ ແລະ ເອົາສິ ື່ ງຕື່າງໆໄປວາງໄວຄຶ້ ເຄ ື່ ອງປະດ ບຮື່ າງກາຍ, ເຄ ື່ ອງມຫີນ , ລົງຂຸມ. ນອກຈາກນີ ຶ້homo sepians ມີພາສາທີ ື່ ເວົ ຶ້າຂອງເຂາົ ເຈົ ຶ້າຄກ ນ ກບ ມະນຸດໃນທຸກວນ ນີ ຶ້ . ຕາມການຈໍາແນກແບບອະນຸກົມວິຖານ ນ ກຊີວະສາດໄດຶ້ຈ ດໃຫຶ້ມະນຸດຢ ື່ ໃນໝວດໝ ື່ ຕໍ ື່ ໄປນີ ຶ້ : Kingdom Animalia Phylum Chordata Class Mammalia Order Primate Family Hominidae Genus Homo Spicies Homo sapiens ຈາກຫ ກຖານຊາກດ ກດໍາບ ນ ນ ກຊີວະສາດໄດຶ້ຄາດຄະເນລໍາດ ບຂ ນຶ້ ຕອນການສ ບສາຍພ ນວິວ ດທະນາການ ຂອງມະນຸດໄດຶ້ ດ ື່ງນີ ຶ້ : ແຜນວາດ 1.1 ວິວ ດທະນາການຂອງມະນຸດ ອໍເດີໄພຣເມດ (Primate) ເປ ນອໍເດີໜ ື່ ງໃນຈໍານວນທ ງໝົດ 17 ອໍເດີໃນຄລາດແມມມາເລຍການຈໍາແນກສ ດ ຢ ື່ ໃນອໍເດນີ ີ ຶ້ນີ ຶ້ຂ ຶ້ນຢ ື່ ກ ບລ ກສະນະຫ າຍໆລ ກສະນະມາລວມກ ນເຊິ ື່ ງເປ ນລ ກສະນະທີ ື່ ເປ ນຜົນມາຈາກວິ ວ ດທະ ນາ ການຂອງສ ດພວກນີ ຶ້ໃນການອາໄສຢ ື່ ເທິງຕົນຶ້ ໄມຶ້ເຮ ດໃຫຶ້ມີລ ກສະນະມ , ຂາ ແລະ ການໃຊຶ້ປະສາດຮ ບຄວາມຮ ຶ້ສ ກ ຕື່ າງໆ ໃຫຶ້ເຂົ ຶ້າກ ບການດໍາລົງຊີວິດໃນສິ ື່ ງເເວດລຶ້ອມດ ື່ງກື່ າວແຕື່ມີວິວ ດທະນາການຂອງບາງລ ກສະນະທີ ື່ ເປ ນຜົນຈາກ ວິວ ດທະນາການໃນຊື່ ວງຫ ງໆ ທີ ື່ ເປ ນໄປເພ ື່ ອການດໍາລົງຊີວິດຢ ື່ ໜຶ້າດິນ. ລ ກສະນະຂອງອໍເດີໄພຣເມດ ຄ : ມີ ນິ ຶ້ວ 5 ນິ ຶ້ວ, ປາຍນິ ຶ້ວມີເລ ບແບນ, ນິ ຶ້ວຍາວ, ນິ ຶ້ວໂປຶ້ມ ພ ບຂວາງກ ບນິ ຶ້ວອ ື່ ນໄດຶ້ດີ, ສະໝອງໃຫຍື່ , ດ ງສ ນຶ້ , ຕາໃກຶ້ ກ ນ (ເຮ ດໃຫຶ້ສາມາດແນມຈາກສອງຕາມາຊຶ້ອນກ ນເກີດເປ ນພາບສາມມິຕິເຊິ ື່ ງດີຕໍ ື່ການດໍາລົງຊີວິດຢ ື່ ເທິງຕົນຶ້ ໄມຶ້) ຄາງກະໄຕຫຶ້ອຍຕໍ ື່າໄພຣເມດມີສະມາຊິກທ ງໝົດ 180 ສະປີຊີທີ ື່ ຍ ງມີຊີວິດຢ ື່ ໃນໂລກ ໄດຶ້ເເກື່ : ມະນຸດ, ລິງລົມ, ລິງ ທາເຊຍ, ລິງແສມ, ລິງມາໂມເຊດ, ກໍລີລຶ້າ, ຊິມແພນຊີແລະ ອຸຣ ງອຸຕ ງ. ລ ກສະນະສໍາຄ ນຂອງແຟມລີໂຮມິນິດີ(Hominidae) ຄ : ມີແຂຶ້ວນຶ້ອຍ ແລະ ຢ ື່ ໃນລະດ ບດຽວກ ບແຂຶ້ວ ອ ື່ນໆ ຍື່ າງ 2 ຂາ ເນ ື່ອງຈາກປື່ ຽນວິຖີຊີວິດຈາກເທິງຕົນຶ້ ໄມຶ້ມາສ ື່ ໜຶ້າດິນ ແຕື່ກື່ ອນເຄີຍຄິດວື່ າປະກອບດຶ້ວຍ ຈີນ ດ ຄ ຣາມາພິເທຄ ດ

7 ມະນຸດວານອນ ມີຮ ບຮື່ າງຄື່ ອນຂຶ້າງນຶ້ອຍ ສ ງປະມານ 1-1.5 ແມ ດ ແລະ ໜ ກປະມານ 68 ກິໂລກໍາ ມີໂຄງ ກະດ ກທີ ື່ ແຂງແຮງ ແລະ ຮ ບແບບຂອງແຂຶ້ວຄຶ້າຍມະນຸດໃນປະຈຸບ ນ ບໍລິເວນຕົນໂຕມີຂົນ ເວລາແລື່ ນລໍາຕົວຈະຕ ຶ້ງ ຊ ື່ ຢ ື່ ກ ນເປ ນກຸື່ ມ 20-30 ຄົນ, ສາມາດໃຊຶ້ຫິນ ຫ ເຄ ື່ອງມ ງື່າຍໆ ເຊ ື່ນ: ກະດ ກສ ດ ສໍາລ ບລື່ າສ ດຊະນິດຕື່ າງໆ ເປ ນ ອາຫານໄດຶ້. ນ ກວິທະຍາສາດໄດຶ້ຂ ດພົບຊາກດ ກດໍາບ ນຂອງມະນຸດ ພວກນີທຶ້ ີ ື່ບໍລິເວນຕອນໃຕຶ້ ແລະ ຕະເວ ນອອກ ຂອງທະວີບແອຟຣິກາ ຈິ ື່ ງໃຫຶ້ຊ ື່ວື່ າ Australpithecus africanus ຕໍ ື່ມາຈິ ື່ ງພົບມະນຸດວານອນພວກນີ ຶ້ອີກ ມີຮ ບຮື່ າງ ແລະ ຂະໜາດໃຫຍື່ກວື່ າ A.africanus ຈິ ື່ ງຮຽກວື່ າ A.robustus ມະນຸດວານອນຊະນິດນີມີ ຶ້ ຄາງກະໄຕຂະໜາດ ໃຫຍື່ ສະແດງໃຫຶ້ເຫ ນວື່ າກິນພ ດເປ ນອາຫານ ຈົນ ຄ.ສ.1947 Donald Joanson ກໍໄດຶ້ຄົນຶ້ ພົບມະນຸດວານອນ ພວກນີ ຶ້ອີກຊະນິດໜ ື່ ງບໍລິເວນທາງຕອນເໜ ອຂອງປະເທດເອທິໂອເປຍ ມີຊ ື່ ຮຽກວື່ າ A.afarensis ເຊິ ື່ ງຖ ວື່ າ ມີຄວາມໃກຶ້ຊິດກ ບບ ນພະບຸລຸດຂອງມະນຸດໃນປະຈຸບ ນຫ າຍ Genus Homo ເປ ນໄພຣເມດທີ ື່ ສາມາດປະດິດ ເຄ ື່ອງມ ເພ ື່ອນໍາມາໃຊຶ້ໃນການດໍາລົງຊີວິດໄດຶ້ແລຶ້ວຖ ວື່ າເປ ນກຸື່ມທີ ື່ມີວິວ ດທະນາການສ ງທີ ື່ ສຸດ ໄດຶ້ແກື່ ມະນຸດໃນ ປະຈຸບ ນ ເຊິ ື່ ງມີສາຍວິວ ດທະນາການມາຈາກວານອນ ແລຶ້ວປື່ ຽນແປງມາເປ ນລໍາດ ບ ດ ື່ງນີ ຶ້ : 1) Homo habilis ເຊ ື່ອວື່ າເປ ນບ ນພະບຸລຸດຂອງມະນຸດໃນປະຈຸບ ນ ນ ກວິທະຍາສາດຄົນຶ້ ພົບຊາກດ ກດໍາ ບ ນຂອງມະນຸດຊະນິດນີທຶ້ ີ ື່ ບໍລິເວນພາກ ຕະເວ ນອອກຂອງແອຟຣິກາ ມີອາຢຸປະມານ 2-4 ລຶ້ານປີມີຂະໜາດສະໝ ອງປະມານ 800 Cm3 ແລະ ມີແຂຶ້ວທີ ື່ສະແດງໃຫຶ້ເຫ ນວື່ າກິນຊີ ຶ້ນສ ດ ເປ ນອາຫານດຶ້ວຍ, ຈິ ື່ ງຈ ດເປ ນຜ ຶ້ບໍລິໂພກທ ງ ພ ດ ແລະ ສ ດ. ນ ກວິທະຍາສາດ ເຊ ື່ອວື່ າ ມະນຸດ ຊະນິດນີ ຶ້ອາດຈະຍ ງມີຂົນແບບລິງຢ ື່ ແຕື່ ແນວໃດກໍ ື່ ຕາມ ພົບວື່ າ ມະນຸດຊະນິດນີ ຶ້ ເປ ນມະນຸດພວກທໍາອິດທີ ື່ ຮ ຶ້ຈ ກການໃຊຶ້ຫີນມາປະດິດເປ ນເຄ ື່ອງມ ຫ ເ ຄ ື່ອງໃຊໃນຶ້ ການດໍາລົງຊີວິດ ໄດຶ້. ຮ ບ 1.5 ມະນຸດ Homo habilis 2) Homo erectus ເປ ນມະນຸດທີ ື່ມີໃບໜຶ້າຕ ຶ້ງຊ ື່ ຄ ມະນຸດຍຸກໃໝື່ ແລຶ້ວ ມີຄາງກະໄຕ ແລະ ແຂຶ້ວທີ ື່ ແຂງ ແຮງ ໂດຍຄາງກະໄຕຈະເລີ ື່ມຫົດສ ນຶ້ກວື່ າ Homo habilis ສື່ ວນຂອງກະໂຫ ກເຊິ ື່ ງກວຶ້າງທີ ື່ ສຸດຢ ື່ ທີ ື່ລະດ ບຮ ຫ , ມີຂະ ໜາດສະໝອງປະມາ 1000 Cm3 ເຊ ື່ອກ ນວື່ າມະນຸດຊະນິດນີ ຶ້ບໍ ື່ມີຂົນແບບລີງແລຶ້ວ ແລະ ມີການກະຈາຍຕ ຶ້ງແຕື່ ແອ ຟຣິກາຈົນເຖິງເອເຊຍຕະເວ ນອອກສຽງໃຕຶ້, ຈີນ ແລະ ຢຸໂຣບ, ມະນຸດຍຸກນີ ຶ້ ເລີ ື່ ມຮ ຶ້ຈ ກການໃຊຶ້ໄຟ ແລະ ປະດິດ ເຄ ື່ອງມ ຕື່ າງໆ ຈາກກຶ້ອນຫິນໄດຶ້ດີຂ ຶ້ນ. ນ ກວິທະຍາສາດຈິ ື່ ງຈ ດໃຫຶ້ເປ ນມະນຸດທໍາອິດ (Early man) ທີ ື່ຮ ຶ້ຈ ກກ ນດີກໍ ື່ ຄ ມະນຸດຊາວາ (Java ape man) ແລະ ມະນຸດປ ກກິ ື່ ງ (Peking man) ສໍາລ ບມະນຸດປ ກກິ ື່ ງນ ນຶ້ຖ ກຄົນຶ້ ພົບຊາກຢ ື່ ທີ ື່ ຖໍ ຶ້າ ຈ ກ ທຽນ(Zhoukoudian) ທາງຕອນເໜ ອຂອງປະເທດຈີນ ເຮ ດໃຫຶ້ຮ ຶ້ວື່ າມະນຸດຍຸກນີ ຶ້ຮ ຶ້ຈ ກການໃຊຶ້ໄຟ, ມີການ ລື່ າສ ດໂດຍໃຊຶ້ຂວານຫີນ ແລະໃນບາງເທ ື່ອມະນຸດປ ກກິ ື່ ງເປ ນພວກທີ ື່ກິນຊີ ຶ້ນມະນຸດພວກດຽວກ ນອີກດຶ້ວຍ.

8 ຮ ບ 1.6 ມະນຸດ Homo erectus 3) Homo sapiens neanderthalensis ຫ ມະນຸດເນແອນເດີທ ນ ເປ ນມະນຸດທີ ື່ ພບົ ວື່າມີຊີວິດຢ ື່ ໃນຊື່ ວງ ທີ ື່ ນໍ ຶ້າສື່ ວນໃຫຍື່ ຂອງໂລກກາຍເປ ນນໍ ຶ້າແຂງໂດຍຊາກດ ກດໍາບ ນທີ ື່ ພົບມີອາຍຸປະມານ 1 ແສນ ເຖິງ 1 ລຶ້ານປີມີຂະ ໜາດສະໝອງປະມານ 1.450 Cm3 ສື່ ວນຂອງກະໂຫ ກເຊິ ື່ ງກວຶ້າງທີ ື່ ສຸດຢ ື່ ທີ ື່ ລະດ ບເໜ ອຮ ຫ , ມີຄາງກະໄຕລຸື່ມສ ນຶ້ ລ ກສະນະໜຶ້າຜາກເປ ນສ ນນ ນ ແລະ ຮຽບພຽງກວື່ າມະນຸດໃນປະຈຸບ ນສາມາດຢ ນໂດຍລໍາໂຕຕ ຶ້ງຊ ື່ຮ ຈ ກຶ້ ການໃຊຶ້ ໄຟ, ການລື່ າສ ດ, ຮ ຶ້ຈ ກປະດິດເຄ ື່ອງມ ຕື່ າງໆໂດຍໃຊຶ້ຫີນຄົນທີ ື່ ຕາຍແລຶ້ວ ຈະຖ ກນໍາໄປຝ ງພຶ້ອມກ ບຊໍ ື່ ດອກໄມຶ້,ອາ ຫານ ແລະ ອາວຸດ. ມະນຸດພວກນີ ຶ້ຮ ຶ້ຈ ກການຫາທີ ື່ ຢ ື່ ອາໄສທ ງໃນຖໍ ຶ້າ, ເທິງພ ຫ ທົ ື່ງພຽງ. ພົບກະຈາຍໃນບໍລິເວນຕື່ າງ ໆຢື່ າງກວຶ້າງຂວາງຫ າຍຕ ຶ້ງແຕື່ຢຸໂຣບຕະເວ ນອອກກລາງ, ແອຟຣິກາ ໄປຈົນເຖິງປະເທດຈີນ. ຮ ບ 1.7 ມະນຸດ Homo sapiens neanderthalensis

9 4) Homo sapiens sapiens ຫ ມະນຸດໂຄຣມາຍອງ (Cro - Magnon man) ມີຮ ບຮື່ າງລ ກສະ ນະຄຶ້າຍ ກ ບມະນຸດປະຈຸບ ນ ຄ : ມີກະໂຫ ກຫົວໂຄຶ້ງມົນຫ າຍຂ ຶ້ນ, ຄາງກະໄຕຫົດສ ນຶ້ ລົງກວື່ າມະນຸດນີແອນເດີທ ນຫ າຍ ແລະ ແກຶ້ມນ ນເດ ື່ນແຈຶ້ງຂ ຶ້ນ, ເຖິງວື່ າມະນຸດ ຊະນິດນີ ຶ້ຈະມີໃບໜຶ້ານຶ້ອຍແຕື່ກໍມີສະໝອງຂະໜາດໃຫຍື່ປະມານ 1300- 1500 Cm3 ເຊິ ື່ ງມີຄວາມສະຫ ຽວສະຫລາດສາມາດປະດິດເຄ ື່ອງມ ເຄ ື່ອງໃຊຶ້ຕື່ າງໆສໍາລ ບດໍາລົງຊີບແລະ ຮ ຶ້ຈ ກການ ຂຽນພາບຕື່ າງໆ ດຶ້ວຍຈາກການສ ກສາພົບວື່ າ: ມະນຸດໂຄຣມາຍອງມີຊີວິດຢ ື່ ໃນ ຊື່ ວງປະມານ 50,000 ປີມາແລຶ້ວ. ຮ ບ 1.8 ມະນຸດ Homo sapiens sapiens ຈາກການສ ກສາ ການກະຈາຍຂອງມະນຸດໃນອາດີດ ພົບວື່ າ: ມະນຸດວານອນພວກ Australopihecus sp. ອາໄສຢ ື່ ໃນເຂດເອທິໂອເປຍ ທະນະວາເນຍ ແລະ ເຄນຢາ. ເຊິ ື່ ງເປ ນເຂດຕະເວ ນອອກຂອງທະວີບແອຟຣິກາສື່ ວນ ພວກມະນຸດທີ ື່ ແທຶ້ຈິງພວກທໍາ ຄ : Homo habilis ແລະ Homo erectus ພົບວື່ າ: ມີການກະຈາຍເປ ນບໍລິເວນກວຶ້າງ ກວື່ າ ຄ : ພົບທ ງໃນເຂດຕະເວ ນອອກ ແລະ ທາງໃຕຶ້ຂອງທະວີບແອຟຣິກາ, ຢຸໂຣບ, ຈີນ ແລະ ອິນໂດເນເຊຍ. ສໍາລ ບ ມະນຸດນີແອນເດີທ ນນ ນຶ້ ພົບຊາກດ ກດໍາບ ນ໌ຄື່ ອນຂຶ້າງຫ າຍໃນທະວີບຢຸໂຣບ ເມ ື່ອສ ກສາປຽບທຽບກະໂຫ ກຂອງ ໄພຣເມດຕ ຶ້ງແຕື່ຍຸກທໍາອິດຈົນເຖິງມະນຸດໃນຍຸກປະຈຸບ ນ ກໍ ື່ພົບວື່ າ: ມີການປື່ ຽນແປງຮ ບຮື່ າງລ ກສະນະຕື່ າງໆ ຫ າຍ ປະການ ເຊ ື່ນ: ຮ ບຊົງ, ລ ກສະນະຂະໜາດ ແລະ ສື່ ວນຕື່ າງໆຂອງກະໂຫ ກ ໂດຍສະເພາະຄວາມຍາວ ແລະ ຂະໜາດ ຂອງຄາງກະໄຕ, ລ ກສະນະຂອງໜຶ້າຜາກ ແລະ ຮ ບແບບການ ຈ ດລຽງໂຕຂອງແຂຶ້ວ ເປ ນຕົນຶ້ ເຊິ ື່ ງສະແດງໃຫຶ້ເຫ ນ ວື່ າ: ສາຍວິວ ດທະນາການຕໍ ື່ ເນ ື່ອງກ ນເປ ນລໍາດ ບ. ການສ ກສາເລ ື່ ອງ ວິວ ດທະນາການຂອງມະນຸດເປ ນເວລາດົນນານເຮ ດໃຫຶ້ມະນຸດວິທະຍາອະທິບາຍເຖິງ ຄວາມເຊ ື່ອມໂຍື່ ງກ ນຂອງບ ນພະບຸລຸດມະນຸດໃນອາດິດເປ ນລໍາດ ບມາຈົນເຖິງປະຈຸບ ນໄດຶ້ໂດຍເຊ ື່ອກ ນວື່ າໃນຊື່ ວງ ເວລາປະມານ 15 ລຶ້ານປີມາແລຶ້ວນ ນຶ້ ມີການປື່ ຽນແປງຂອງເປ ອກໂລກຈົນເກີດເປ ນ Ramapithecus ເຊິ ື່ ງເປ ນ ມະນຸດວານອນຍຸກທໍາອິດ ເປ ນໂຕເຊ ື່ອມໂຍື່ ງລະຫວື່ າງໄພຣເມດກ ບບ ນພະບຸລຸດຂອງມະນຸດໃນເວລາຕໍ ື່ມາມະນຸດ ວານອນພວກນີ ຶ້ອາໄສຢ ື່ ໃນບື່ ອນທີ ື່ ຈະແຈຶ້ງ ຫ ຕາມແຄມປື່ າ, ກິນພ ດ, ຜ ກ, ໝາກໄມຶ້ເປ ນອາຫານ, ຍ ງມີພ ດຕິກໍາຄຶ້າຍ ລີງບໍ ື່ມີຫາງຢ ື່ ຫ າຍ. ຕໍ ື່ມາຈິ ື່ ງວິວ ດທະນາການເປ ນພວກ Australpithecus ຊະນິດຕື່ າງໆ ເຊິ ື່ ງມີຊີວິດຢ ື່ ໃນຊື່ ວງປະ ມານ 5 ລຶ້ານປີມາແລຶ້ວ ມະນຸດວານອນພວກນີ ຶ້ ເລີ ື່ມຍື່ າງດຶ້ວຍລໍາໂຕທີ ື່ ຕ ຶ້ງຊ ື່ ໄດດີຶ້ ຂ ຶ້ນ ເຮດ ໃຫຶ້ເບິ ື່ ງເຫ ນຜ ຶ້ລື່ າແລະ ເຫຢ ື່ ອໄດຶ້ຢື່ າງມີປະສິທິພາບ. ແຕື່ຍ ງມີລ ກສະນະບ ຮານຢ ື່ ຄ ມີຄາງກະໄຕຂະໜາດໃຫຍື່ , ໜຶ້າຜາກພຽງໄປດຶ້ານຫ ງ , ຂະໜາດສະໝອງຢ ງນຶ້ອຍເມ ື່ອທຽບກ ບໃບໜຶ້າຂະໜາດໃຫຍື່ , ພວກມ ນສາມາດລື່ າສ ດກິນເປ ນອາຫານ ເຊິ ື່ ງນ ບ

10 ເປ ນຈຸດສໍາຄ ນ ທີ ື່ມະນຸດວານອນປື່ ຽນແປງຈາກການກິນພ ດຜ ກມາເປ ນກິນຊີ ຶ້ນສ ດດຶ້ວຍ. ຕໍ ື່ມາປະມານ 2 ລຶ້ານປີທີ ື່ ຜື່ ານມາຈົນເຖິງຍຸກຂອງບ ນພະບຸລຸດຂອງມະນຸດ ຄ Homo habils ເຊິ ື່ ງຮ ຶ້ຈ ກການຕ ຶ້ງຖິ ື່ນຖານຫ າຍຂ ຶ້ນກວື່ າເກົ ື່າ ໃນ ຂະນະທີ ື່ ເພດຊາຍອອກລື່ າອາຫານ, ເພດຍງິກໍ ື່ ເບິ ື່ ງແຍງລ ກ, ປິ ື່ ນປົວຜ ຶ້ໄດຶ້ຮ ບບາດເຈ ບ ຫ ອອກຫາໝາກໄມຶ້. ມະນຸດ ຍຸກນີ ຶ້ ເລີ ື່ມມີຄວາມຜ ກພ ນຕໍ ື່ກ ນເປ ນສ ງຄົມ, ເລີ ື່ມຕົນຶ້ ທີ ື່ມີການເລ ອກຄ ື່ ບໍ ື່ ສົມສ ື່ ກ ນຄ ໄພຣເມດຊະນິດອ ື່ນໆ. ເມ ື່ອ ມາເຖິງຍຸກຂອງ Homoerectus ເຊິ ື່ ງຖ ວື່ າເປ ນມະນຸດທໍາອິດນ ນຶ້ ວິວ ດທະນາການຂອງມະນຸດກຶ້າວໄປຫ າຍຂ ຶ້ນ ຮ ຶ້ ຈ ກການໃຊຶ້ໄຟ ເພ ື່ອສຶ້າງຄວາມອົບອຸື່ ນໃຫຶ້ແກື່ຮື່ າງກາຍ ເນ ື່ອງຈາກສະພາບອາກາດທີ ື່ ໜາວໃນຍຸກນ ນຶ້ ຮ ຶ້ຈ ກການໃຊຶ້ ຫອກໄມຶ້ໃນການລື່ າສ ດໃຫຍື່ ໆເຊ ື່ນ: ກວາງ, ມຶ້າ ຮ ຶ້ຈ ກການຫຸງຕົມຶ້ ອາຫານໃຫຶ້ສຸກ, ຮ ຶ້ຈ ກການໃຊຶ້ໜ ງສ ດເປ ນເຄ ື່ອງ ນຸື່ ງຫົ ື່ມ, ຈົນຮອດ 3 ແສນປີທີ ື່ ຜື່ ານມາຈົນເຖິງຍຸກຂອງມະນຸດຍຸກໃໝື່ ຄ : Homo sapiens ເຊິ ື່ ງໄດຶ້ພ ດທະນາຮ ບ ແບບສະໝອງໃຫຶ້ມີຂະໜາດໃຫຍື່ຂ ຶ້ນ ເຖິງຈະມີໃບໜຶ້ານຶ້ອຍກໍ ື່ຕາມ ສື່ ວນຂອງຄາງກະໄຕສ ນຶ້ ລົງ,ໜຶ້າຜາກເກ ອບຕ ຶ້ງ ຊ ື່ ເຮ ດໃຫຶ້ຮ ບຮື່ າງໃບໜຶ້າປື່ ຽນໄປຈາກເກົ ື່າ, ນອກຈາກນີ ຶ້ຢ ງສາມາດຊົງໂຕ ແລະ ເຄ ື່ອນທີ ື່ດຶ້ວຍຂາ 2 ຂາໃນຂະນະທີ ື່ ລໍາຕົວຕ ຶ້ງຊ ື່ ໄດຶ້ຢື່ າງມີປະສິດທິພາບ. ສໍາລ ບມະນຸດໃນປະຈຸບ ນນ ນຶ້ ນ ກມະນຸດວິທະຍາພົບວື່ າ ມີລ ກສະນະພິເສດທີ ື່ ແຕກຕື່ າງຈາກມະນຸດໃນອະ ດິດຢ ື່ ຫ າຍປະການ ຄ : 1. ຢ ນໂຕຊ ື່ , ເຄ ື່ອນທີ ື່ດຶ້ວຍຂາ 2 ຂາ ຊື່ ວງຂາຍາວກວື່ າຊື່ ວງແຂນ 2.ໂປຶ້ມ ສ ນຶ້ ແລະ ງໍພ ບເຂົ ຶ້າມາທີ ື່ ອົ ຶ້ງມ ໄດຶ້, ສາມາດງໍນິ ຶ້ວທ ງ 4 ໄດຶ້ຈິ ື່ ງໃຊຶ້ຈ ບ, ດ ງ, ແກວື່ ງ, ທຸບ, ສີກ, ແກະ ແລະ ເຮ ດກິດຈະກໍາຕື່ າງໆໄດຶ້ທ ງໝົດ ທ ງການອອກແບບຸປະດິດເຄ ື່ອງມ , ເຄ ື່ອງໃຊຶ້ໄດຶ້. 3. ກະດ ກຄໍຕໍ ື່ຈາກຫົວກະໂຫ ກ, ກະດ ກສ ນຫ ງໂຄຶ້ງນຶ້ອຍໆ ເປ ນຮ ບໂຕ S ແລະ ສະໝອງມີຂະ ໜາດໃຫຍື່ ເມ ື່ອທຽບກ ບຮື່ າງກາຍ ໜຶ້າສ ນຶ້ ແບນ ໜຶ້າຜາກຄື່ ອນຂຶ້າງຕ ຶ້ງກົງຄາງກະໄຕສ ນຶ້. 4. ກະດ ກຂາໂພກກວຶ້າງ, ໃຫຍື່ ແລະ ແປໃຫຶ້ກຶ້າມຊີ ຶ້ນຕິດເພ ື່ອໃຫຶ້ລໍາຕົວຕ ຶ້ງຊ ື່ , ຕີນແປ, ຮື່ າງກາຍບໍ ື່ ຄື່ ອຍມີ ຂົນ, ການຈ ດລຽງແຂຶ້ວໂຄຶ້ງເກ ອບເປ ນຮ ບເຄິ ື່ ງວົງກົມ. ຮ ບ 1.9 ໄລຍະການຮ ຶ້ຈ ກນໍາໃຊຶ້ໄຟ ການສ ກສາຄົນຶ້ ຄວຶ້າປຽບທຽບຊາກດ ກດໍາບ ນຂອງມະນຸດໃນອະດິດ ນອກຈາກເຮ ດໃຫຶ້ນ ກມະນຸດວິທະຍາ ຮ ຶ້ຄວາມເປ ນມາ ຂອງບ ນພະບ ລຸດມະນຸດໃນອະດິດແລຶ້ວ ຍ ງເຮ ດໃຫຶ້ສາມາດອະທິບາຍເຖິງຄວາມເປ ນຢ ື່ ແລະ ການດໍາລົງຊີວິດຂອງມະນຸດໃນແຕື່ລະຢຸດໄດຶ້ອີກດຶ້ວຍ ຄ : 1. ການຢ ື່ ແບບເດຍລະສານຸ ( savagery ) ເປ ນຍຸກທີ ື່ມະນຸດເພດຊາຍຍ ງເຮ ດໜາຶ້ທີ ື່ລື່ າສ ດ ແລະ ສະແຫວງ ຫາ ພ ດ, ຜ ກ, ໝາກໄມຶ້ເປ ນອາຫານຕາມທໍາມະຊາດ ແບື່ ງອອກເປ ນ 3 ໄລຍະ:

11 - ໄລຍະກື່ ອນຮ ຶ້ຈ ກໃຊຶ້ໄຟ ແລະ ພາສາ ກົງກ ບຍຸ ກຫີນເກົ ື່ າ ( Eolithic ) ພົບໃນມະນຸດພວກ Homo habilis. - ໄລຍະຮ ຶ້ຈ ກໃຊຶ້ໄຟ ແລະ ພາສາ ກົງກ ບຍຸກຫີນເກົ ື່າເຊ ື່ນກ ນ ມະນຸດພວກນີ ຶ້ຮ ຶ້ຈ ກໃຊຶ້ຖໍ ຶ້າເປ ນທີ ື່ ຢ ື່ ອາໄສ ໄດຶ້ ແກື່ : ພວກມະນຸດ Homo erectus ເຊິ ື່ ງກໍ ື່ຄ : ມະນຸດຊາວາ ແລະ ມະນຸດປ ກກິ ື່ ງ ນ ນຶ້ເອງ. - ໄລຍະຮ ຶ້ຈ ກປະດິດທະນ ແລະ ລ ກສົນ ກົງກ ບຍຸດຫີນກາງ ມະນຸດພວກນີ ຶ້ຮ ຶ້ຈ ກການໃຊຶ້ໜ ງສ ດເປ ນເຄ ື່ອງ ນຸື່ ງຫົ ື່ມໄດຶ້ແກື່ ມະນຸດ Homo sapiens. 2. ການຢ ື່ ແບບປື່ າເຖ ື່ ອນ (Babarism) ເປ ນຍຸກທີ ື່ມະນຸດຮ ຶ້ຈ ກການໃຊຶ້ໂລຫະເຮ ດເຄ ື່ອງມ ຕໍ ື່ການກະເສດ, ຕໍາແຜື່ ນ ສ ງຄົມໃນຍຸກນີມີ ຶ້ ລະບົບຂຶ້າທາດ, ເພດຊາຍມີເມຍໄດຶ້ຫ າຍຄົນ ແລະ ເຮດ ໜາຶ້ທີ ື່ ປົກຄອງ ສື່ ວນເພດຍິງ ເຮ ດໜາຶ້ທີ ື່ ເປ ນແມື່ບຶ້ານແບື່ ງເປ ນ 3 ໄລຍະຄ : - ໄລຍະທໍາອິດປະມານ 12.000 ປີມາແລຶ້ວ ຍຸກນີມະນຸດ ຶ້ ຮ ຶ້ຈ ກການປຸກບຶ້ານສຶ້າງເຮ ອນເພ ື່ອຢ ື່ ອາໄສ ຮ ຶ້ຈ ກໃຊຶ້ ຂວານມີດຶ້າມ ແລະ ໃຊຶ້ເຄ ື່ອງປ ນຶ້ ດິນເຜົາ. - ໄລຍະກາງປະມານ 10.000 ປີມາແລຶ້ວ ມະນຸດຍຸກນີ ຶ້ຮ ຶ້ຈ ກການລຶ້ຽງສ ດ, ການກະເສດ ຮ ຶ້ຈ ກໃຊຶ້ສ ດຊື່ ວຍ ໃນການໄຖນາ ຫ ບ ນທຸກສິ ື່ ງຂອງ. - ໄລຍະຫ ງປະມານ 7000 ປີມາແລຶ້ວ ມະນຸດຮ ຶ້ຈ ກໃຊຶ້ໂລຫະເຮ ດອາວຸດ ຫ ເຄ ື່ອງມ ເຄ ື່ອງໃຊຶ້ຕື່ າງໆ. 3. ການຢ ື່ ຢື່ າງມີອາລິຍະທໍາ (Civilization) ເປ ນຍຸກທີ ື່ມະນຸດຮ ຶ້ຈ ກການປະດິດເຄ ື່ ອງແມື່ແຮງ ມີການໃຊຶ້ ຕົວອ ກສອນໃນການສ ື່ຄວາມໝາຍ ສ ງຄົມປື່ ຽນຈາກກະເສດເປ ນອຸດສາຫະກໍາ. ຮ ບ 1.10 ວິວ ດທະນາການຂອງມະນຸດ ຜົນຈາກການວິວ ດທະນາການໃນຊື່ ວງເວລາດົນນານ ເຮ ດໃຫຶ້ມະນຸດໃນປະຈຸບ ນມີຮ ບຮື່ າງໜຶ້າຕາແຕກຕື່ າງ ກ ນໄປຫ າຍແບບ ທ ງໃນແງື່ຂອງເສ ນຶ້ ຜົມ, ຮ ບຮື່ າງ, ໃບໜຶ້າ, ຄວາມສ ງ, ຮ ບຊົງຫົວ, ສີຜິວ ທ ງໆທີ ື່ ຕື່ າງກໍ ື່ ເປ ນສປີຊີ ດຽວກ ນ ມະນຸດວິທະຍາມີຄວາມເຊ ື່ອວື່ າໃນອະດິດນ ນຶ້ ມະນຸດມີຜິວສີເຂ ມຶ້ ພຽງສີດຽວເນ ື່ອງຈາກບໍ ື່ມີຂົນໜາໆປົກ ຄຸມຮື່ າງກາຍເໝ ອນໄພຣເມດອ ື່ນໆ ຈິ ື່ ງຕຶ້ອງມີຜິວສີເຂ ມຶ້ ເພ ື່ອປຶ້ອງກ ນອ ນຕະລາຍຈາກລ ງສີອ ນຕຣາໄວໂອເລດຈາກ ດວງອາດດິ ຕໍ ື່ມາເມ ື່ອມະນຸດແຈກຢາຍພ ນໄປທົ ື່ວບໍລິເວນຕື່ າງໆທົ ື່ວໂລກ ໂດຍສະເພາະໃນບໍລິເວນທີ ື່ມີສະພາບພ ມ ອາກາສອບອຸື່ ນ ຫ ເຂດໜາວເຊິ ື່ ງໄດຶ້ຮ ບແສງອາທິດນຶ້ອຍກວື່ າເຂດຮຶ້ອນຫ າຍ ມະນຸດຈິ ື່ ງມີການປ ບຕວົ ເທ ື່ອລະນຶ້ອຍ ກາຍເປ ນມະນຸດທີ ື່ມີສີຜິວແຕກຕື່ າງກ ນ. 1. ເຜົ ື່າຄໍເຄຊອຍ (Caucasoid) ມີໜວດເຄົາ ແລະ ຂົນຕາມໂຕດົກ, ດ ງໂດື່ ງ, ມີສີຜິວອື່ ອນ ໄດຶ້ແກື່ມະນຸດທີ ື່ ອາໄສໃນເຂດຢຸໂຣບ ແລະ ຊາວອາລ ບ.

12 2. ເຜົ ື່າມອງໂກລອຍ (Mongoloid) ມີໜວດເຄົາ ແລະ ຂົນຕາມໂຕນຶ້ອຍ, ດ ງແມບ, ໂໜກແກຶ້ມສ ງ, ຕາຊ ນຶ້ ດຽວ, ມີຜິວສີເຫ ອງ ຫ ສີນໍ ຶ້າຕານ ໄດຶ້ແກື່ : ມະນຸດເຂດອາຊີ ແລະ ຊາວເອດກິໂມ. 3. ເຜົ ື່ ານີກຣອຍ (Negroid) ມີຜົມກ ດ, ຜິວດໍາ, ດ ງແມບ, ຮີມສົບໜາ ໄດຶ້ແກື່ ພວກ ປິກມີZPigme ຫ ພວກທີ ື່ຢ ື່ ທາງໃຕຶ້ທະເລທຣາຍຊາຮາຣາ. 4. ເຜົ ື່າອອດສະຕາຣອຍ (Australoid) ມີຂົນ ແລະ ເຄົາດໍາ, ຜົມກ ດ, ຜິວດໍາ ໄດຶ້ແກື່ຊົນເຜົ ື່າພ ຶ້ນເມ ອງຂອງ ອອດເຕເຣຍ ແລະ ໝ ື່ເກາະຟິລິບປິນ. ຈະເຫ ນໄດຶ້ວື່ າວິວ ດທະນາການຂອງມະນຸດນ ນຶ້ ບໍ ື່ ຢຸດຢ ຶ້ງ ມະນຸດຮ ຶ້ຈ ກໃຊຶ້ເຫດຜົນເພ ື່ອປ ບປຸງການດໍາລົງຊີບ ໃຫຶ້ເໝາະສົມ ສາມາດສຶ້າງເຄ ື່ອງມ ນານາຊະນິດໃນການດໍາລົງຊີບມະນຸດຮ ຶ້ຈ ກຄິດ ແລະ ໃຊຶ້ປ ນຍາໃນການຮຽນຮ ຶ້ ດຶ້ວຍປະສົບການໂດຍອາໄສບ ນຫາໃນອະດິດເປ ນແນວທາງເພ ື່ອອະນາຄົດ, ຮ ຶ້ຈ ກລິເລີ ື່ມການມີພາສາເວົ ຶ້າ, ຮີດຄອງ ປະເພນີ, ສາດສະໜາ ແລະ ຈະລິຍະທໍາເມ ື່ອທ ງໝົດກຸື່ ມເປ ນສ ງຄົມກໍ ື່ມີວ ດທະນະທໍາແຕກຕື່ າງກ ນໄປ ຕາມແຕື່ລະ ທຶ້ອງຖິ ື່ນສ ບທອດຫ າຍຊ ື່ວອາຍຸຕະຫ ອດມາ ມີຄວາມສາມາດໃນການຕິດຕໍ ື່ສ ື່ສານລະຫວື່ າງກ ນ. ນ ກວິທະຍາສາດ ຊ ື່ ທີດ ອບຮານສກີ (T. Dobhansky) ໄດຶ້ໃຫຶ້ຄວາມເຫ ນວື່ າມະນຸດ ຍ ງມີວິວ ດທະນາການ ຢ ື່ ແຕື່ ໃນທາງຊີວະພາບກໍ ື່ ຍ ງບໍ ື່ ຮ ຶ້ວື່ າຈະເປ ນວິວ ດທະນາການໄປໃນທິດທາງໃດ ນອກຈາກທາງຊີວະພາບ ແລຶ້ວ ມະນຸດຍ ງມີວິວ ດທະນາການໃນທາງ ວ ດທະນະທໍາອີກດຶ້ວຍ. ນົກ, ເຈຍ ຫ ແມງໄມຶ້ກວື່ າຈະວິວ ດທະນາການ ເປ ນສ ດທີ ື່ ບິນໄດຶ້ຕຶ້ອງອາໄສເວລາປ ບຕົວທາງຢີນເປ ນເວລານ ບລຶ້ານປີແຕື່ມະນຸດກໍ ື່ສາມາດ ບິນໄດຶ້ເຊ ື່ນກ ນ ດຶ້ວຍ ເຄ ື່ອງບິນຊະນິດຕື່ າງໆ ໂດຍບໍ ື່ຕຶ້ອງສຶ້າງຢີນຂ ຶ້ນມາໃໝື່ ແລະ ຍ ງມີຄວາມກຶ້າວໜຶ້າໃນການຄິດຄົນຶ້ ປະດິດເຄ ື່ອງມ ເຄ ື່ອງ ໃຊຶ້ຫ ວງຫ າຍຫ າຍຊະນິດ. ການວິວ ດທະນາການ ທາງວ ດຖຸຕື່ າງໆ ກໍ ື່ອາດມີຜົນເຮ ດໃຫຶ້ເກີດວິວ ດທະນາການທາງ ຊີວະພາບໄປນໍາ, ຜົນຂອງການວິວ ດທະນາການຕໍ ື່ ໄປໃນໂອກາດໜຶ້າກໍ ື່ ເປ ນເລ ື່ອງທີ ື່ ອາດຄາດຄະເນໄດຶ້ແຕື່ຈະເປ ນໄປ ຕາມການຄາດຄະເນ ຫ ບໍ ື່ນ ນຶ້ ກໍ ື່ ເປ ນເລ ື່ອງທີ ື່ຈະຕຶ້ອງຕິດຕາມກ ນຕໍ ື່ ໄປ. 3.3. ບນ ພະບ ລຸດຂອງມະນຸດ ບ ນພະບຸລຸດຂອງມະນຸດມີວິວ ດທະນາການມາຈາກລິງຂາດຫາງຈໍາພວກຊິມແປນຊີເມ ື່ອປະມານ 6-7 ລຶ້ານປີ ມາແລຶ້ວ ສໍາລ ບລ ກສະນະຮ ບຮື່ າງໜຶ້າຕາ ຂອງບ ນພະບຸລຸດຂອງມະນຸດລຸຶ້ນທໍາອິດຍ ງບໍ ື່ ຄ ມະນຸດໃນປະຈຸບ ນ ບ ນພະບຸລຸດຂອງມະນຸດ ຫ ບາງຄົນເອີ ຶ້ນວື່າ ມະນຸດວານອນຍຸກດ ກດໍາບ ນ໌ນ ນຶ້ ມກໍາ ີ ເນີດໃນທະວີບແອຟຣິກາ ແລະມີ ຫ າຍສະກຸນ ເຊ ື່ນ: ຊາເຮນແອນໂທຣປ ດ (Sahelanthropus) ເຊິ ື່ ງວື່ າກ ນວື່ າ ເປ ນບ ນພະບຸລຸດຂອງມະນຸດ ທີ ື່ ເກົ ື່າ ແກື່ທີ ື່ສຸດທີ ື່ຄົນຶ້ ພົບໃນຂະນະນີ ຶ້ (ປະມານ 7-6 ລຶ້ານປີມາແລຶ້ວ) ອໍໂຣຣິນ (Orrorin) ເຊິ ື່ ງເຄີຍອາໄສຢ ື່ ໃນໂລກນີປະ ມານ 2 ລຶ້ານປີມາແລຶ້ວ. ອາດີພີເດີຄ ສ (Ardipithecus) ເຄີຍປາກົດຢ ື່ ເທິງໂລກເມ ື່ອປະມານ 5,8-5,2 ລຶ້ານປີມາ ແລຶ້ວ ອໍສຕຣາໂລພິເດີຄ ດ (Australopithecus) ທີ ື່ມີຊີວິດຢ ື່ ໃນຊື່ ວງເວລາລະຫວື່ າງ 4.2-1 ລຶ້ານປີມາແລຶ້ວ ແລະ ໂຮໂມ (Homo) ເຊິ ື່ ງປາກົດຂ ຶ້ນຄ ຶ້ງທໍາອດິ ເມ ື່ອປະມານ 2 ລຶ້ານປີມາແລຶ້ວ. ໃນນີ ຶ້ຈະຂໍກື່ າວເຖິງບ ນພະບຸລຸດຂອງ ມະນຸດໃນສກຸນ ໂຮໂມ ເທົ ື່ານ ນຶ້ ເພາະເຊ ື່ອກ ນວື່ າ ເປ ນກຸື່ ມທີ ື່ມີວິວ ດທະນາການມາເປ ນມະນຸດຢື່ າງພວກເຮົາ. ມະນຸດດ ກດໍາບ ນ ໃນສະກຸນໂຮໂມ ທີ ື່ພົບແລຶ້ວໃນຂະນະນີມີ ຶ້ 9 ສາຍພ ນ ອ ນໄດຶ້ແກື່ : • ໂຮໂມແຮບິລິດ (Homo habilis) ອາຍຸປະມານ 2-1,8 ລຶ້ານປີມາແລຶ້ວ ພົບທີ ື່ປະເທດແທນຊາເນຍ, ເຄນ ຢາ ແລະ ແອຟຣິກາໃຕຶ້ ມີໃບໜຶ້າໃຫຍື່ ແລະ ແຂຶ້ວຂະໜາດໃຫຍື່ . • ໂຮໂມຣ ດອນເຟນຊິສ (Homo rudolfensis) ອາຍຸປະມານ 1,9-1,7 ລຶ້ານປີມາແລຶ້ວ ມີຮ ບຮື່ າງໃຫຍື່ກວື່ າ ໜຶ້າຄື່ ອນຂຶ້າງແປແບນ, ມີແຂຶ້ວຂະໜາດໃຫຍື່ ແລະ ກວຶ້າງ, ພົບໃນປະເທດເຄນຢາ ແລະ ມາລາວີ. • ໂຮໂມເອີກາສເຕີ (Homo ergaster) ອາຍຸປະມານ 1,8-1,5 ລຶ້ານປີມາແລຶ້ວ ສາຍພ ນນີ ຶ້ຄຶ້າຍມະນຸດຫ າຍ ຂ ຶ້ນ ເຊ ື່ນ: ແຂນສ ນຶ້ກວື່ າຂາ ໂຜຶ້ງດ ງຄຶ້າຍມະນຸດປະຈຸບ ນ ພົບທີ ື່ປະເທດເຄນຢາ ໃນແອຟຣິກາຕະເວ ນອອກ ແລະ ປະເທດແອຟຣິກາໃຕຶ້.

13 • ໂຮໂມອີເຣກຕ ດ (Homo erectus) ອາຍຸປະມານ 1,4-300,000 ປີມາແລຶ້ວ ເປ ນສາຍພນ ທີ ື່ ແຜື່ກະຈາຍ ຢື່ າງກວຶ້າງຂວາງ ທ ງໃນທະວີບແອຟຣິກາ, ອາຊີ ແລະ ຢຸໂຣບ, ຂະໜາດສະໝອງໃຫຍື່ຂ ຶ້ນສະເລື່ ຍປະມານ 1,000 Cm3 ຫ ປະມານ 3 ໃນ 4 ຂອງສະໝອງມະນຸດປະຈຸບ ນ. • ໂຮໂມແອນເຕເຊສເຊີ (Homo antecesser) ອາຍຸປະມານ 780,000 ປີມາແລຶ້ວ ພົບທີ ື່ ປະເທດສະເປນ ຈ ດເປ ນສາຍພ ນຂອງໂຮໂມທີ ື່ ເກົ ື່າແກື່ທີ ື່ສຸດທີ ື່ພົບໃນທະວີບຢຸໂຣບ. • ໂຮໂມໂຣດີຊຽນຊິສ (Homo rhodesiensis) ອາຍຸປະມານ 500,000-300,000 ປີ ພົບທີ ື່ທະວີບແອຟຣິ ກາ ນ ກວິຊາການບາງຄົນຮຽກວື່ າເປ ນ "ໂຮໂມໄຮເດນເບີເກນຊິດ ຈາກແອຟຣິກາ" ເນ ື່ອງຈາກມີລ ກສະນະ ທາງກາຍະວິພາກຄຶ້າຍກ ບ ໂຮໂມໄຮເດນເບີເກນຊິດ • ໂຮໂມໄຮເດນເບີເກນຊິສ (Homo heildelbergensis) ກໍານົດອາປະມານ 500,000-200,000 ປີມາ ແລຶ້ວ ພົບທີ ື່ ປະເທດຝຣ ື່ງເສດ, ເຢຍລະມ ນ, ອິຕາລີ ແລະ ກຣີຊ, ສ ນນິຖານວື່ າ: ເປ ນສາຍພ ນທີ ື່ ພ ດທະນາ ຂ ຶ້ນມາແທນທີ ື່ ໂຮໂມແອນຕິເຊດເຊີ. • ໂຮໂມນີແອນເດີທານເອນຊິສ (Homo neanderthalensis) ອາຍຸປະມານ 300,000-25,000 ປີມາແລຶ້ວ ມ ກຮຽກກ ນວື່ າ "ມະນຸດນີແອນເດີທານ" ຈ ດເປ ນໂຮໂມລຸຶ້ນຫ ງທີ ື່ ພົບຫ ກຖານຫ າຍທີ ື່ ສຸດ ແລະຄື່ ອນຂຶ້າງ ສົມບ ນ ພົບທ ງໃນທວີບຢຸໂຣບ ແລະ ພ ຶ້ນທີ ື່ທາງຕະເວ ນຕົກຂອງທະວີບອາຊີ. • ໂຮໂມຊະປຽນ (Homo sapiens) ເຊິ ື່ ງເປ ນສາຍພ ນທີ ື່ ເປ ນບ ນພະບຸລຸດສາຍກົງຂອງມະນຸດປະຈຸບ ນ ແລະ ມີລ ກສະນະແຕກຕື່ າງຈາກສາຍພ ນອ ື່ນໆ. ຮ ບ 1.11 ມະນຸດສະກຸນໂຮໂມ 9 ສາຍພ ນ

14 ໂຮໂມຊະປຽນ ແຜື່ ກະຈາຍໄປໃນພ ມິພາກຕື່ າງໆ ທ ື່ວໂລກ ທ ງໃນທະວີບແອຟຣິກາ, ອາຊີ, ຢຸໂຣບ, ອອສເຕ ເລຍ ແລະ ອາເມຣິກາ (ເໜ ອ ແລະ ໃຕຶ້) ເປ ນສາຍພ ນທີ ື່ ສາມາດປ ບຕົວທາງວ ດທະນະທໍາໄດຶ້ດີທີ ື່ ສຸດ ແລະ ໄດຶ້ ສຶ້າງສ ນວ ດທະນະທໍາຕື່ າງໆ ຫ າຍທີ ື່ສຸດດຶ້ວຍ. ໂຮໂມຊະປຽນ ປາກົດຂ ຶ້ນໃນພ ຶ້ນທີ ື່ຕື່ າງໆ ຂອງໂລກໃນຊື່ ວງເວລາທີ ື່ ແຕກຕື່ າງກນ ເຊ ື່ນ: ປາກດົໃນແອຟຣິກາ ເມ ື່ອປະມານ 160,000 ປີມາແລວຶ້ ຕໍ ື່ມາພົບໃນຕະເວ ນອອກກາງໃນຊື່ ວງເວລາປະມານ 100,000 ປີມາແລຶ້ວ ປາກົດໃນທະວີບຢຸໂຣບເມ ື່ອປະມານ 40,000 ປີມາແລຶ້ວ ພົບໃນອາຊີຕະເວ ນອອກໃນຊື່ ວງປະມານ 100,000- 60,000 ປີມາແລຶ້ວ ແຜື່ ກະຈາຍໄປຫາທະວີບອອສເຕເລຍ ເມ ື່ອປະມານ 50,000 ປີທີ ື່ ຜື່ ານມາ ແລະ ເດີນທາງເຂົ ຶ້າ ໄປໃນທະວີບອາເມຣິກາເມ ື່ອປະມານ 15,000 ປີທີ ື່ຜື່ ານມາ. ໂຮໂມຊະປຽນ ເປ ນມະນຸດທີ ື່ ຮ ຶ້ຈ ກສຶ້າງສ ນສິ ື່ ງຕື່ າງໆ ຫ ວງຫ າຍ ແລະ ກຶ້າວໜຶ້າກວື່ າສາຍພ ນອ ື່ນ, ໄດຶ້ພົບຫ ກ ຖານຫ າຍຢື່ າງທີ ື່ສະແດງເຖິງການປະດິດ ຫ ການສຶ້າງສ ນງານຝີມ ຂອງມະນຸດສາຍພ ນນີ ຶ້ ເຊ ື່ນ: ມເຕ ກ ີ ໂນໂລຊີໃໝື່ ໃນ ການເຮ ດເຄ ື່ອງມ ຫີນ, ມີເຄ ື່ອງມ ທີ ື່ ເຮ ດຈາກກະດ ກສ ດ ແລະ ເປ ອກຫອຍ, ມີເຄ ື່ອງປະດ ບ, ມີພິທີກໍາຝ ງສົບ. ນອກ ຈາກນີ ຶ້ຍ ງສາມາດສຶ້າງງານສິນປະຕື່ າງໆ ເຊ ື່ນ ງານປະຕິມະກໍາ, ງານຂຽນຮ ບພາບ ທີ ື່ຍ ງປາກົດຫ ກຖານ ຢ ື່ ຕາມຝາຖໍ ຶ້າ ຕື່ າງໆ ຈໍານວນຫ າຍ. ເມ ື່ອປະມານ 12,000 ປີມາແລຶ້ວ ມະນຸດຫ າຍແຫື່ ງໃນໂລກຮ ຶ້ຈ ກກໍ ື່ການກະເສດ ມີການປ ກຝ ງ ແລະ ລຶ້ຽງ ສ ດ, ມີປະຊາກອນເພີ ື່ມຂ ຶ້ນຈໍານວນຫ າຍ ຕໍ ື່ມາເມ ື່ອປະມານ 8,000 ປີມາແລວຶ້ ກໍ ື່ມີຊຸມຊົນຂະໜາດໃຫຍື່ພ ດທະນາ ຈາກບຶ້ານຂ ຶ້ນເປ ນເມອ ງ ຈນົກະທ ຶ້ງມີການປະຕິວ ດອຸດສາຫະກໍາເກີດຂ ຶ້ນເມ ື່ອປະມານ 250 ປີທີ ື່ຜື່ ານມາ ແລະ ເມ ື່ອ ປະມານ 50 ປີທີ ື່ຜື່ານມາ ກໍ ື່ມີການເດິນທາງໄປສໍາຫ ວດອາວະກາດ. ຈາກທີ ື່ກື່ າວມາຂຶ້າງຕົນຶ້ ຈະເຫ ນໄດຶ້ວື່ າ: ມະນຸດມີວິວ ດທະນາການຕ ຶ້ງແຕື່ອະດິດເຖິງປະຈຸບ ນ ເຊິ ື່ ງກວື່ າຈະເປ ນ ແບບທີ ື່ ເຫ ນໃນປະຈຸບ ນໄດຶ້ນີ ຶ້ໃຊໄຶ້ລຍະເວລາອ ນຍາວນານຫ າຍ ຕຶ້ອງຕໍ ື່ສ ຶ້ແລະ ປ ບຕົວໃຫຶ້ເຂົ ຶ້າກ ບສະພາບແວດ ລຶ້ອມຕື່ າງໆ ເພ ື່ອຄວາມຢ ື່ ລອດ ແລະ ດໍາລົງເຜົ ື່າພ ນມາຢື່ າງທໍລະຫົດອົດທົນພຶ້ອມໆ ກ ບການພ ດທະນາເຄ ື່ອງມ ເຄ ື່ອງ ໃຊຶ້, ຄວາມຄິດ ແລະ ວິຖີຊີວິດທີ ື່ ແຕກຕື່ າງກ ນໄປ ຕາມພ ມິພາກຕື່ າງໆ ທົ ື່ວໂລກ. 4. ການຂະຫຍາຍຕວົຂອງສິ ື່ ງມຊີວີດິ 4.1. ການກໍາເນດີໜື່ວຍໂລກ ສົມມຸດຖານການກໍາເນີດໂລກມີຢ ື່ ຫ ວງຫ າຍ ແຕື່ສາມາດຈ ດໄດຶ້ເປ ນ 2 ກຸື່ ມ ຄ : 4.1.1. ສມົ ມຸດຖານເນບ ລາ (Nebular Hypothesis) ເຊ ື່ອວື່ າຫ າຍພ ນລຶ້ານປີທີ ື່ ຜື່ ານມາໄດຶ້ມີກຸື່ ມກາສ ແລະ ທາດອົງຄະທາດຈໍານວນຫ າຍໝຸນອຶ້ອມດວງອາທິດທີ ື່ ເກດິຂ ຶ້ນໃໝື່ ຕໍ ື່ມາໃນປະມານ 4,600 ລຶ້ານປີ ກຸື່ ມກາສ ແລະ ທາດອົງຄະທາດດ ື່ງກື່ າວໄດຶ້ທ ງໝົດລວມຕົວກ ນເກີດ ເປ ນໂລກ ແລະ ດາວເຄາະຕື່ າງໆ ທີ ື່ ເປ ນບໍລິວານຂອງດວງອາທິດ ໂດຍເລີ ື່ມຈາກກຸື່ ມກາສ ແລະ ທາດອົງຄະທາດໄດຶ້ ທ ງໝົດລວມຕົວກ ນມີຂະໜາດນຶ້ອຍລົງ ແລະ ຮຶ້ອນຂ ຶ້ນຕາມລໍາດ ບ ຈົນກາຍເປ ນດວງໄຟ ຕໍ ື່ມາເຢ ນລົງເກີດການ ແຂງຕົວ, ໃນສື່ ວນທີ ື່ ເປ ນເປ ອກໂລກຫຸຶ້ມສື່ ວນທີ ື່ ເປ ນຂອງແຫ ວໄວຶ້ພາຍໃນ ແລະ ມີກຸື່ ມກາສ ແລະ ທາດອົງຄະທາດ ທີ ື່ມີຄວາມໜາແໜຶ້ນຕໍ ື່າ ເກດີ ເປ ນບ ນຍາກາດຫໍ ື່ຫຸຶ້ມຢ ື່ ອຶ້ອມໂລກຂ ຶ້ນກື່ ອນ, ພາຍຫ ງໄດຶ້ເກີດຂະບວນການພ ເຂົາໄຟ ຂ ຶ້ນຢື່ າງຫ ວງຫ າຍຫ ງຈາກນ ນຶ້ເມ ື່ອໂລກເຢ ນລົງ ສື່ ວນທີ ື່ ເປ ນກາສ ແລະ ນໍ ຶ້າຈະລວມຕົວກ ນເປ ນເມກ ແລະ ກາຍເປ ນ ຝົນຕົກລົງມາ ກໍ ື່ ໃຫຶ້ເກີດເປ ນທະເລ ແລະ ມະຫາທະເລ ພຶ້ອມກ ບເກີດຂະບວນການຕື່ າງໆ ເຊ ື່ນ ການເກີດພ ເຂົາໄຟ, ການເກີດແຜື່ ນດິນໄຫວ, ການເກີດພ , ການຜຸພ ງຢ ື່ ກ ບທີ ື່ ເປ ນຕົນຶ້. ລວມເຖິງການເກີດ ແລະວິວ ດທະນາການຂອງສິ ື່ ງ ມີຊີວິດ.

15 4.1.2. ສມົ ມຸດຖານພລາເນເຕຊມິ ນ (Planetesimal Hypothesis) ສົມມຸດຖານນີ ຶ້ສະເໜີວື່ າດາວດວງໜ ື່ ງໂຄຈອນຜື່ ານເຂົ ຶ້າມາໃກຶ້ກ ບດວງອາທິດ ແຮງດ ງດ ດຂອງດາວດວງນີ ຶ້ໄດຶ້ ດ ງເອົາສື່ ວນນຶ້ອຍໆ ຂອງດວງອາທິດແຍກອອກມາ ເຊິ ື່ ງຕໍ ື່ມາຊິ ຶ້ນສື່ ວນເຫ ົ ື່ານີ ຶ້ໄດຶ້ກາຍມາເປ ນໂລກ ແລະ ດາວເຄາະ ໃນລະບົບສຸລຍິະ ເຊິ ື່ ງໃນກໍລະນີນີ ຶ້ໂລກ ແລະ ດາວເຄາະຈິ ື່ ງມີອາຍຸນຶ້ອຍກວື່ າດວງອາທິດ. ຮ ບ 1.12 ວິວ ດທະນາການຂອງໂລກ 4.2. ການຂະຫຍາຍຕວົຂອງສິ ື່ ງມຊີວີດິຜື່ານສງ ກາດທໍລະນີ ອງີໃສື່ ເຫດການ ແລະ ຜນົ ສະທອຶ້ ນຕື່າງໆທີ ື່ ເກດີ ໃນໂລກໃນແຕື່ລະສະໃໝື່ ເຊ ື່ນ: ການກໍາເນດີສາຍພ ແລະ ການປື່ ຽນແປງພ ມອາກາດເທິງໜາຶ້ໂລກ ເຊິ ື່ ງເພິ ື່ນໄດແຶ້ບື່ງປະຫວດ ຂອງການຂະຫຍາຍຕວົ ອອກເປ ນສງ ກາດ (Era), ເປ ນຍຸກ ຫ ລະບົບ (Period Epoch). ແຕື່ລະຍຸກນ ນຶ້ ໃສື່ ຊ ື່ຕາມຫນີຊະນດິໃດໜ ື່ ງທີ ື່ ເປ ນຕວົ ແທນໃຫແຶ້ກື່ຊ ນຶ້ ດິນທີ ື່ ຂ ຶ້ນກບ ຍຸກນ ນຶ້ ເຊ ື່ ນ: ຍຸກຖື່ ານຫີນ (Carboniferous) ຫ ຕາມຊ ື່ທອຶ້ ງຖິ ື່ ນທີ ື່ ນກ ຊີວະບ ຮານຄົນຶ້ ພົບຊ ນຶ້ ຫີນເປ ນ ເທ ື່ອທໍາອດິ ເຊ ື່ນ: ຍຸກຢ ຣາຊິກ (Jurassisic) ແລະ ອ ື່ນໆ, ເຊິ ື່ ງນກ ວທິ ະຍາສາດໄດແຶ້ ບື່ງ ເປ ນແຕື່ລະສງ ກາດ ດ ື່ງນີ ຶ້ : ສ ງກາດປະຖົມປະຖານ (Archeozoic era), ສ ງກາດຊີວະບ ຮານ (Paleozoic), ສ ງກາດທ ດ (Mesozoic) ແລະ ສ ງກາດໃໝື່ (Cenozoic). 4.2.1. ສງ ກາດປະຖມົ ປະຖານ (Archeozoic era) ຫ ບ ຮານເກົ ື່າ (Precambrian) ສ ງກາດປະຖົມປະຖານມີອາຍຸປະມານ 3,600 ລຶ້ານປີ, ເປ ນສງ ກາດທໍາອດິທີ ື່ ເລີ ື່ມພບົທາດອງົຄະທາດໃນຫນີ ພບົຊາກບ ຮານເທົ ື່າສຟີ າຶ້ແກມສຂີຽວ, ຈລຸ ະພກ ຢື່ ຊ ນຶ້ຫນີແຖບອາເມລກິ າໃຕປຶ້ ະມານ 3,200 ລຶ້ານປີ ແລະ ຮື່ ອງຮອຍ ຂອງຂອງສ ດໄສຶ້ຖົງ, ຈໍານວນສດ ບໍ ື່ມກີ ະດ ກສນ ຫ ງ . ໃນທາຶ້ຍຂອງສງ ກາດນີ ຶ້ປາກດົ ເຫນ ປາທີ ື່ມຫີ ວົ -ຫາງແຂງ ແລະ ແຫ ມ (Amphioxus) ເຊິ ື່ ງເປ ນກກົ ເຄົ ຶ້າຂອງສດ ມກີ ະດ ກສນ ຫ ງ . ຮ ບ 1.13 ພ ດ ແລະ ສ ດໃນສ ງກາດປະຖົມປະຖານ

16 4.2.2 ສງ ກາດຊວີ ະບ ຮານ (Paleozoic) ສ ງກາດຊີວະບ ຮານອາຍຸລະຫວື່ າງ 600 ເຖິງ 280 ລຶ້ານປີ, ຈາກເທາົທະເລ ເລີ ື່ມມພີດ ເກດີຂ ຶ້ນຢື່ ບກົ , ສ ດມີ ກະດ ກສນ ຫ ງ ຂະຫຍາຍຕວົ ຢື່ າງກວາຶ້ງຂວາງ ມຢີື່ ທງ ນໍ ຶ້າຈດ ແລະ ນໍ ຶ້າເຄມ ; ມແີມງໄມຊຶ້ ະນດິຕື່າງໆ. ປາທີ ື່ປະກດົ ເປ ນ ຮ ບຮື່າງທີ ື່ສມົ ບ ນກວື່າຫມື່ ແມື່ນ: ປາປາກມນົ , ປາກະດ ກອື່ ອນ, ປາກະດ ກແຂງ; ເລີ ື່ມມສີດ ເຄິ ື່ ງບກົ -ເຄິ ື່ ງນໍ ຶ້າ ແລະ ສດ ເລ ອຄານ. ໃນສງ ກາດຊວີ ະບ ຮານນີ ຶ້ຍງ ໄດແຶ້ ບື່ງອອກເປ ນຫ າຍຍຸກ ຄ: ຍຸກຄອມບຽນ, ຍຸກອໍໂດວິຊຽນ, ຍຸກຊີລ ຣຽນ, ຍຸກເດໂວນຽນ, ຍຸກຖື່ ານຫີນ ແລະ ຍົກເຟີມຽນ. 1) ຍຸກຄອມບຽນ (Combrian): ມີອາຍຸປະມານ 600 ລຶ້ານປີ, ໃນຍກົ ນີມຶ້ ຈີລຸ ະພກ , ເທົາ ແລະ ເຫ ດແຕື່ ລະ ຊະນດິ ເພີ ື່ມຂ ຶ້ນຫ າຍກວື່າເກົ ື່າ; ມສີດ ບໍ ື່ມກະດ ກສ ນ ຫ ງທຸກສາຂາ ີ , ສດ ຕນີຂໍ ຶ້ແລະ ໜ ງໜາມ, ຮື່ ອງຮອຍກາຍເປ ນ ຫນີທີ ື່ສໍາຄນ ກື່ອນຫມື່ ແມື່ນກຸງຶ້ສາມໃບ (Trilobit). ຮ ບ 1.14 ຮື່ ອງຮອຍກາຍເປ ນຫີນຂອງກຸຶ້ງສາມໃບ 2) ຍຸກອໍໂດວິຊຽນ (Ordovician): ໃນຍຸກນີມຶ້ ອີ າຍຸປະມານ 500 ລາຶ້ນປີທີ ື່ມສີດ ຈໍາພວກທີ ື່ ມີຕີນຢ ື່ ຫົວ (Cephalopoda) ເປ ນຈາໍນວນຫ າຍຢື່ ໃນທະ ເລ ແລະ ປາກດົ ເຫນ ຮື່ອງຮອຍຂອງປາທີ ື່ມຫີ ໍຫຶ້ ຸມຶ້ , ແຕື່ບໍ ື່ມີຄາງກະໄຕ ແລະ ບໍ ື່ມຄີຄີື່ . ຮ ບ 1.15 ປາມີປໍຫຸຶ້ມ

17 3) ຍຸກຊີລ ຣຽນ (Silurian): ມີອາຍຸປະມານ 425 ລຶ້ານປີ, ໃນຍຸກນີມຶ້ ໃີທາຶ້ສຂີຽວ ແລະ ປາກົດມີພ ດຢ ື່ ບົກ ທີ ື່ມລີາ ແລະ ຮາກແບບງື່າຍດາຍ; ຈໍາພວກສ ດມີ: ກຸຶ້ງສາມໃບ, ແມງງອດ, ກຸຶ້ງ, ປາກະດ ກອື່ອນທີ ື່ມຄີາງກະໄຕ ແລະ ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິອ ື່ນໆ ຢື່ ທະເລຂະຫຍາຍຕວົຫ າຍຂ ຶ້ນ. ຮ ບ 1.16 ພດ ມລີໍາຕົນຶ້ທີ ື່ ເກດີຢື່ ບກົ ຄ ຶ້ງທໍາອດິ Rhynia (ຮ ບຊຶ້າຍ) Asteroxylon (ຮ ບຂວາ) 4) ຍຸກເດໂວນຽນ (Devonian): ມີອາຍຸປະມານ 405 ລາຶ້ນປີຢື່ ໃນໄລຍະນີພຶ້ ດ ທີ ື່ ຢື່ ນໍ ຶ້າ ເລີ ື່ມອບົ ພະຍບົ ຂ ຶ້ນ ບົກເປ ນຈໍານວນຫ າຍ, ຕົນຶ້ ຜກ ກ ດທໍາອດິປາກດົຕວົຂ ຶ້ນມາ ເຊິ ື່ ງປະກອບມຮີາກ, ລໍາ, ທໍ ື່ລໍາລຽງນໍ ຶ້າ, ທໍ ື່ລໍາລຽງອາຫານ , ແພໜງ ປົກທີ ື່ມປີື່ ອງອາກາດ. ພດ ຢ ື່ ບົກເລີ ື່ມສຶ້າງ O2 ໃຫຶ້ບ ນຍາກາດຂອງໂລກຫ າຍຂ ຶ້ນ. ສາຶ້ງເງ ື່ອນໄຂໃຫແຶ້ກື່ການ ກໍາເນດີສດ ຢື່ ບກົ . ເລີ ື່ມປາກດົມປີ າທີ ື່ມປີອດ ແລະ ປາທີ ື່ມຄີມີ . ໃນຍຸກນີ ຶ້ໄດມຶ້ ກີ ບົ -ຂຽດຫວົ ແຂງ ເຊິ ື່ ງເປ ນສດ ເຄິ ື່ ງ ບກົ ເຄິ ື່ ງນໍ ຶ້າຊະນດິທໍາອດິ . ຮ ບ 1.17 ສ ດໃນຍຸກເດໂວນຽນ 5) ຍຸກຖື່ ານຫີນ (Carboniferous): ມີອາຍຸປະມານ 358 ລຶ້ານປີ ພ ມອາກາດໃນຍຸກນີ ຶ້ຮອຶ້ ນ ແລະ ຊຸມ, ພດ ຢື່ ບກົ ຂະຫຍາຍຕວົຫ າຍ. ຜກ ກ ດກໍ ື່ ໄດຂຶ້ ະຫຍາຍຕວົ ດຈີນົ ເປ ນປື່ າດງົໃຫຍື່ທີ ື່ ປົກຄຸມເອາົເຂດບ ງ. ຍຶ້ອນມີຝົນຕົກ ຫ າຍຈິ ື່ ງເຮດ ໃຫຕຶ້ ົນຶ້ ຜກ ກ ດຖກ ທໍາລາຍ, ບາງທີ ື່ບື່ອນຖກ ທບ ຖມົ ຢື່ ກບ ທີ ື່ , ບາງບື່ອນກໍ ື່ຖກ ນໍ ຶ້າໄຫ ເຊາະ ແລະ ພດ ໄປສື່ ທະເລ ແລວຶ້ຖກ ທບ ຖມົ ລງົພ ຶ້ນທະເລ ຕໍ ື່ມາກໍ ື່ກາຍເປ ນບໍ ື່ຖື່ານຫນີ . ມາເຖງິທາຶ້ຍຍຸກນີ ຶ້ອາກາດເລີ ື່ມແຫງຶ້ແລງຶ້ດ ື່ງນ ນຶ້ , ຈິ ື່ ງປາກດົມຜີກ ກ ດແກື່ນ.

18 ຮ ບ 1.18 ຜ ກກ ດເປ ນຕົນຶ້ ໃນຍຸກຖື່ ານຫີນ 6) ຍຸກເຟີມຽນ (Permian): ມີອາຍຸປະມານ 280 ລາຶ້ນປີໃນຍຸກນີ ຶ້ ເກດີມສີາຍພ ໃຫຍື່ , ຈິ ື່ ງເຮດ ໃຫເຶ້ກດີມ ເຂດອາກາດທີ ື່ ແຕກຕື່າງກນ ບາງທອຶ້ງຖິ ື່ນມອີາກາດແຫງຶ້ແລງຶ້ສົ ື່ງຜນົ ໃຫຜຶ້ ກ ກ ດຄື່ອຍໆ ສ ນຫາຍໄປ, ປະກດົມຕີ ົນຶ້ ໄມຶ້ ແກື່ ນເປ ອຍເກດີຂ ຶ້ນ, ຈໍາພວກສ ດເລ ອຄານມກີ ານຂະຫຍາຍຕົວຢື່ າງວື່ ອງໄວເປ ນຕົນຶ້ ແມື່ນສ ດຈໍາພວກກນິຫຍາຶ້ ແລະ ຈາໍພວກສດ ຢື່ ນໍ ຶ້າໄດມຶ້ ກີ ານພດ ທະນາຂ ຶ້ນມາອາໄສຢື່ ບກົ . ຮ ບ 1.19 ຕົນຶ້ ໄມແຶ້ກື່ນເປ ອຍ ແລະ ສ ດເລ ອຄານ 4.2.3 ສງ ກາດທດ (Mesozoic) ສງ ກາດນີມຶ້ ອີ າຍຸປະມານ 290 ເຖິງ 135 ລາຶ້ນປີໃນໄລຍະຕົນຶ້ ຂອງສງ ກາດນີມຶ້ ພີດ ແກື່ນເປ ອຍຫ າຍທີ ື່ ສຸດ. ມາຮອດໄລຍະທາຶ້ຍຈ ື່ ງເກດີມພີດ ໃບລຽຶ້ງດື່ ຽວ ແລະ ພດ ໃບລຽຶ້ງຄື່ ເກດີ ຂ ຶ້ນ ພອຶ້ມດຽວກນ ນ ນຶ້ພດ ແກື່ນເປ ອຍກໍ ື່ ໄດຶ້ ຫຸ ດລງົ, ສດ ເຄິ ື່ ງບກົ ເຄິ ື່ ງນໍ ຶ້າ ເລີ ື່ມສ ນພນ ; ເກດີມໄີດ ໂນເສາົຊະນດິທໍາອດິ ຂ ຶ້ນ ແລະ ເກດີມສີດ ລຽຶ້ງລ ກດວຶ້ ຍນໍ ຶ້ານົມ ຫ າຍຊະນດິ . ຮອດຕອນທາຶ້ຍຂອງສ ງກາດນີ ຶ້ໄດໂນເສົາກໍເລີ ື່ ມສ ນພ ນໄປ ແລະ ສ ດລຽຶ້ງລ ກດວຶ້ ຍນໍ ຶ້ານົມມີການ ຂະຫຍາຍຕວົ ຫ າຍຂ ຶ້ນ.

19 ຮ ບ 1.20 ໄດໂນເສົາໃນຍຸກສ ງກາດທ ດ 4.2.4 ສງ ກາດໃໝື່ (Cenozoic) ຮ ບ 1.21 ສ ງກາດໃໝື່ (Cenozoic) ສງ ກາດນີມຶ້ ອີາຍຸປະມານ 65 ລາຶ້ນປີຈນົມາເຖງິປ ດຈບຸ ນ ນີ ຶ້ , ມີພ ດມີດອກຂະຫຍາຍຕົວດີ ແລະ ແຜື່ ລາມໄປ ທົ ື່ວໂລກ; ມໄີມເຶ້ນ ຶ້ອອື່ອນຫ າຍຊະນດິເກດີຂ ຶ້ນ, ແຕື່ ໄມເຶ້ນ ຶ້ອແຂງໄດຫຶ້ ຸ ດລງົ; ສດ ລຽຶ້ງລ ກດວຶ້ ຍນໍ ຶ້ານມົ ໄດຂຶ້ ະຫຍາຍຕົວ ຫ າຍຂ ຶ້ນແລຶ້ວກໍ ື່ ສ ນພ ນໄປໃນໄລຍະຕໍ ື່ ມາ, ພຶ້ອມດຽວກ ນນ ນຶ້ ສ ດລຶ້ຽງລ ກດຶ້ວຍນໍ ຶ້ານົມທີ ື່ ມີແຕື່ ລ ກມີການ ຂະຫຍາຍຕວົຫ າຍຂ ຶ້ນ ແລະ ມຊີະນດິໃໝື່ເກດີຂ ຶ້ນ. ເມ ື່ອປະມານ 5 ລາຶ້ນປີເລີ ື່ມມສີດ ຮ ບຮື່າງຄາຶ້ຍຄມ ະນຸດເກດີຂ ຶ້ນ ແລະ ແຜື່ ລາມໄປທົ ື່ ວ ໂລກໄດໄຶ້ລຍະໜ ື່ ງ ແລວຶ້ກໍ ື່ສ ນພນ ໄປຈນົຍງ ເຫ ອ ແຕື່ມະນຸດປ ດຈບຸ ນ . ຜື່ ານບ ນດາສ ງກາດຕື່າງໆໃນປະຫວ ດສາດ ການຂະຫຍາຍຕົວຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ ມຊີ ີວິດແມື່ນ ສາມາດສະຫຸ ບໄດຶ້ ດ ື່ງນີ ຶ້ : - ປະຫວດ ການກໍາເນດີ ແລະ ຂະຫຍາຍຕວົ ຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີ ິດມກີ ານພວົ ພ ນ ແລະ ຕິດແໜຶ້ນກ ບເຫດການ ປື່ ຽນແປງຂອງທໍລະນ.ີ ໃນຂະບວນການຂະຫຍາຍຕວົ ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ໄດມຶ້ ກີ ານພວົ ພ ນເຊິ ື່ ງກນ ແລະ ກນ ຢື່ າງສະໜິດແໜຶ້ນ.

20 - ໂດຍລວມແລວຶ້ ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ໄດຂຶ້ ະຫຍາຍຕວົ ໄປຕາມການປື່ ຽນແປງຂອງສະພາບແວດລອຶ້ ມ ເຊິ ື່ ງນບ ມ ຶ້ນບ ມີຫ າຍຮ ບຮື່ າງ, ໂຄງປະກອບສາຶ້ງຂອງຮື່າງກາຍນບ ມ ຶ້ນບ ສບ ສນົ ແລະ ຄວາມແທດ ເໝາະຕໍ ື່ ເງ ື່ອນໄຂດໍາ ລງົຊວີດິນບ ມ ຶ້ສມົ ບ ນຂ ຶ້ນ. - ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ໄດຂຶ້ ະຫຍາຍຕວົ ໄປຕາມກດົ ເກນແຫື່ງການເລອ ກເຟ ນຶ້ ທໍາມະຊາດ, ເມ ື່ອມເີງ ື່ອນໄຂດໍາລງົຊວີ ິດ ທາງດາຶ້ນອະນງົຄະທາດ ແລະ ອົງຄະທາດປື່ ຽນແປງທິດຂອງການເລ ອກເຟ ຶ້ນກໍ ື່ປື່ ຽນແປງ, ສິ ື່ ງທີ ື່ ມຊີ ີວິດ ບາງຈໍາພວກທີ ື່ ບໍ ື່ ແທດເໝາະກບ ເງ ື່ອນໄຂການດໍາລງົຊີວດິກໍ ື່ ຈະຖ ກດ ບສ ນ, ສື່ ວນສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິທີ ື່ມຄີວາມ ແທດເໝາະກໍ ື່ຈະຂະຫຍາຍຕວົ ຢື່ າງວື່ ອງໄວ ເຮດ ໃຫສຶ້ ິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ດ ື່ງກື່າວນບ ມ ຶ້ນບ ສມົ ບ ນ ແລະ ມຄີວາມ ແທດເໝາະກບ ເງ ື່ອນໄຂການດໍາລງົຊວີດິຫ າຍ. 4.3 ການກໍາເນດີຊາດຄນົ ໃນເມ ື່ອກື່ອນຄນົ ເຮາົຄດິ ວື່າມະນຸດແມື່ນເກດີຈາກການປະດດິ ຄດິແຕື່ງອນ ພເິສດຂອງພະເຈົ ຶ້າ, ແຕື່ ກໍຍ ງມີນ ກ ປ ດສະຍາ ແລະ ນກ ວທິ ະຍາສາດຫ າຍທື່ານ ທີ ື່ ໄດໃຶ້ຫນຶ້ ຍິາມ ແລະ ທດ ສະນະທີ ື່ ແຕກຕື່າງກນ . ໃນປີ 1871, ທື່ານ ດາກວນິກໍ ື່ ໄດຍຶ້ ກົ ໃຫເຶ້ຫນ ຫ ກ ຖານພຍິ ານກື່ ຽວກບ ກກົ ເຄົ ຶ້າຂອງຄນົ ວື່າ ມາຈາກສດ ເຊິ ື່ ງ ທື່ ານໄດຶ້ກື່ າວຢ ື່ ໃນບົດນິພົນ “ກກົ ເຄົ ຶ້າຂອງມະນຸດ”. 4.3.1 ຫ ກ ຖານພະຍານຈາກກາຍະວພິ າກປຽບທຽບ ໂຄງກະດ ກຂອງຄນົ ໂຄງກະດ ກຂອງກບົ ຮ ບ 1.22 ໂຄງກະດ ກ ຄນົ ແລະ ສດ ມໂີຄງກະດ ກເປ ນສື່ວນທີ ື່ສໍາຄນ ເຊິ ື່ ງຄໍ ຶ້າຊ ຮື່າງກາຍ. ໂຄງກະດ ກດ ື່ງກື່າວ ຍງ ມລີກ ສະນະຄາຶ້ຍຄ ກ ນ ຄ : ໂຄງກະດ ກຫົວ, ກະດ ກສ ນຫ ງ, ກະດ ກແຂນ-ຂາເທົ ື່າທຽມກນ ; ກະດ ກສນ ຫ ງ ມຫີ າຍຂໍຕຶ້ໍ ື່ກນ ແລະ ມບີາງຂໍ ຶ້ ຕໍ ື່ ໃສື່ກບ ກະດ ກຂາຶ້ງ; ໂຄງປະກອບສາຶ້ງຂອງລະບບົແລວຶ້ ກໍ ື່ຄາຶ້ຍຄກ ນ . ນອກຈາກນ ນຶ້, ຍ ງມີອະໄວຍະວະພາຍໃນຕື່ າງໆຂອງຄົນ ແລະ ສ ດຍ ງມີການຊ ບຊຶ້ອນ ຢື່ ທີ ື່ ຕ ຶ້ງທີ ື່ ຄາຶ້ຍຄ ກນ ເຊ ື່ນ: ສະໝອງ, ອອກແອກສ ນຫ ງ, ຫົວໃຈ, ປອດ, ໄສຶ້, ຕ ບ ແລະ ໝາກໄຂື່ ຫ ງ. ພເິສດໄປກວື່ານ ນຶ້ ຮື່າງກາຍຂອງຄນົ ເຮາົຍງ ມສີື່ ວນຄກ ນ ກບ ສດ ລຽຶ້ງລ ກດວຶ້ ຍນໍ ຶ້ານມົ ຫ າຍ ທີ ື່ ສຸດ, ຄົນເຮົາມີ ຂນົ ອື່ ອນປົກຫຸມຶ້ ຕາມຕົນຶ້ ຕວົ ຄກ ນ ກບ ສດ ລຽຶ້ງລ ກດວຶ້ ຍນໍ ຶ້ານມົ , ເກີດລ ກອອກເປ ນໂຕ, ລຶ້ຽງລ ກດຶ້ວຍນໍ ຶ້ານົມ ແລະ ລະບບົ ອະໄວຍະວະຕື່າງໆກໍ ື່ມຄີວາມຄາຶ້ຍຄກ ນ ເຊ ື່ນ: ລະບບົ ລະລາຍ, ລະບົບຈະລາຈອນເລ ອດ, ລະບົບຫາຍໃຈ, ລະບບົປະສາດ ແລະ ອ ື່ນໆ.

21 ໂຄງກະດ ກສນ ຫ ງ ຂອງຄນົ ເຮາົ ແລະ ສດ ລຽຶ້ງລ ກດວຶ້ ຍນໍ ຶ້ານມົ ຍງ ມລີກ ສະນະທີ ື່ ຄາຶ້ຍ ຄກ ນ ຄ: ສື່ວນສຸດຂອງ ກະດ ກປະເພດນີ ຶ້ຈະພດ ທະນາກາຍ ເປ ນຫາງຂອງສດ ລຽຶ້ງລ ກດວຶ້ ຍນໍ ຶ້ານມົ ແຕື່ສໍາລບ ຄນົ ເຮາົແມື່ນບໍ ື່ຖ ກນໍາໃຊຈຶ້ ິ ື່ ງ ເຮ ດໃຫຶ້ມ ນຄື່ ອຍສ ນຫາຍໄປຈົນກາຍເປ ນກະດ ກສຸດ, ນີກຶ້ ໍ ື່ ເປ ນຮື່ອງຮອຍຂອງບນ ພະບ ລຸດຕ ຶ້ງແຕື່ກື່ອນທີ ື່ ໄດສຶ້ ະແດງ ໃຫຶ້ເຮົາເຫ ນວື່ າຄົນເຮົາໄດຶ້ວິວ ດທະນາການມາຈາກສ ດ. ກ. ກະດ ກຊາມຂອງຄນົ ຂ. ກະດ ກຊາມຂອງທະນຄີນົ ຮ ບ 1.23 ໂຄງກະດ ກ 4.3.2 ຫ ກ ຖານພຍິ ານຈາກວວິດ ທະນາການຂອງໜໍ ື່ລ ກ ຮ ບ 1.24 ການຂະຫຍາຍຕົວໜໍ ື່ລ ກຂອງຄົນ ແລະສ ດ ການຂະຫຍາຍຕວົ ຂອງຫນໍ ື່ ລ ກຄນົ ແມື່ນຄາຶ້ຍຄກ ບ ສດ ເຊ ື່ນ: ເມ ື່ອລ ກໄດຶ້18-20 ວ ນ ຢ ື່ ສື່ ວນຄໍຍ ງມີຮອງ ຮອຍຟ ນຟ ມ; ເມ ື່ອໄດຶ້2 ເດອ ນ ລ ກກໍຍງ ມທີ າງຍາວພໍສມົ ຄວນທາງນີ ຶ້ຕໍ ື່ ມາຈະກາຍເປ ນກະດ ກສຸດຂອງກະດ ກ ສ ນຫ ງ; ເມ ື່ອຫ ນຶ້ລ ກໄດຶ້3 ເດອ ນ ນີ ຶ້ວໂປມຶ້ ຈ ະຢື່ ກງົກນ ຂາຶ້ມກບ ນີ ຶ້ວອ ື່ນໆຄາຶ້ຍຄກ ບ ສດ ; ເມ ື່ອພໍ ື່ລ ກໄດຶ້5-6 ເດ ອນ ຢື່ ພາຍນອກຂອງຫນໍ ື່ລ ກມຂີນົອື່ອນ ປົກຫຸມຶ້ ທົ ື່ວລໍາຕວົ ຍກົ ເວ ນຶ້ຢື່ ປາກ (ຮມີ ສບົ ), ຝາຕນີ ແລະ ຝາມເ ທົ ື່ານ ນຶ້. ເມ ື່ອສກ ສາເບິ ື່ ງໄລຍະຕົນຶ້ ຂອງການຂະຫຍາຍຕວົ ຂອງບໍ ື່ ນລ ກຄນົ ພບົ ວື່າ: ລ ກຂອງຄນົ ມກີ ານຂະຫຍາຍຕວົ ຄາຶ້ຍຄກ ນ ກບ ໜໍ ື່ລ ກຂອງສດ ມກີ ະດ ກສນ ຫ ງ ຫ າຍທີ ື່ສຸດ. ຕາມປົກກະຕແິລວຶ້ ໜໍ ື່ ລ ກຂອງຄນົ ຈະມນີມົ 2-3 ຄ ແຕື່ເມ ື່ອຂະຫຍາຍຕວົ ໄດໄຶ້ລຍະໜ ື່ ງ ມນ ຈະ ເຫ ື່ອພຽງຄື່ ດຽວຢື່ ເຊິ ື່ ງໜາຶ້ເອກິ ແລະ ຂະຫຍາຍຕວົ ເປ ນປົກກະຕິ, ສື່ວນຄ ອ ື່ນໆນ ນຶ້ ໄດຶ້ສ ນຫາຍໄປ. ໃນບາງກໍລະນທີ ີ ື່ທໍ ື່ນລ ກມກີ ານຂະຫຍາຍຕວົ ຜດິ ປົກະຕິຈິ ື່ ງເກດີມລີກ ສະນະຂອງບນ ພະບ ລຸດປາກດົ ຂ ຶ້ນອກີ ເຊ ື່ນ: ມຂີນົດກົ ໜາປົກຫຸມຶ້ ທົ ື່ວຮື່າງກາຍ, ມີຫາງຍາວ, ມນີມົ ຫ າຍຄື່ ...ປາກດົການແບບນີ ຶ້ ເອີ ຶ້ນວື່າ: “ການລ ມຶ້ ຄນ ບນ ພະບ ລຸດ”. ປາ ກບົ ເຕົ ື່າ ໄກື່ ໝ ງວົ ຄນົ

22 ບ ນດາຫ ກຖານທີ ື່ ກື່າວມາຂາຶ້ງເທິງນ ນຶ້ ໄດຢຶ້ ນຢ ນເຖິງສາຍພົວພ ນດາຶ້ນເຊ ຶ້ອສາຍລະຫວື່ າງ ຄົນເຮົາ ແລະ ສ ດລຶ້ຽງລ ກດຶ້ວຍນໍ ຶ້ານມົ ວື່າມຕີ ົນຶ້ກໍາເນດີອນ ດຽວກນ . 4.4. ບດົບາດຂອງການ ອອກແຮງງານໃນຂະບວນການຜນ ປື່ ຽນຈາກທະນຄີນົ ກາຍມາເປ ນຄນົ ທື່ ານ ອ ງແກນ ໄດຶ້ກື່ າວຢ ື່ ໃນບົດວິທະຍານິພົນກື່ ຽວກ ບ “ບົດບາດຂອງການອອກແຮງງານໃນຂະບວນ ວິວ ດທະນາການຫ ນປື່ ຽນຈາກທະນີຄົນກາຍເປ ນຄົນ” ໃນປີ 1896 ຕອນໜ ື່ ງວື່ າ: ຈຸດພິເສດຂອງຄົນແມື່ນການ ອອກແຮງງານ, ແມື່ນການເຄ ື່ອນໄຫວແບບມຈີດຸ ປະສງົ, ມ ຂອງຄົນເປ ນທ ງອະໄວຍະວະ ແລະ ຜົນຜະລິດຂອງການ ອອກແຮງງານ. 4.4.1 ການອອກແຮງງານ ຈດຸ ພິເສດພ ຶ້ນຖານຂອງການອອກແຮງງານ ແມື່ນການເຄ ື່ອນໄຫວຢື່ າງມຈີດຸ ປະສົງ ແລະ ເປ ນລະບບົ , ຖຶ້າ ທຽບກບ ສດ ແລວຶ້ ພວກເຮາົເຫນ ວື່າຄນົ ເຮາົບໍ ື່ ພຽງແຕື່ຮ ຈຶ້ ກ ນໍາໃຊອຶຸ້ປະກອນທີ ື່ມຢີື່ ແລວຶ້ ໃນທໍາມະຊາດເທົ ື່ານ ນຶ້, ແຕື່ ຍງ ສາມາດຜະລດິ ປະກອນຕື່າງໆ ເພ ື່ອມາຮບ ໃຊຕຶ້ ນົ ເອງອກີ . ສື່ ວນສດ ແມື່ນຮ ນຶ້ໍາໃຊວຶ້ ດ ຖຸ ແລະ ອຸປະກອນທີ ື່ມຢີື່ ໃນທໍາມະຊາດເທົ ື່ານ ນຶ້. ໃນເບ ຶ້ອງຕົນຶ້ ຄນົ ເຮາົກໍພຽງແຕື່ນໍາໃຊໄຶ້ມຄຶ້ ອຶ້ ນ, ກອຶ້ ນຫນີ ...ໃນທໍາມະຊາດເພ ື່ອຫາກນິ , ຕໍ ື່ມາຈິ ື່ ງຮ ຈຶ້ ກ ນໍາໃຊຶ້ ເຄ ື່ອງມອ ອກແຮງງານໃນຂງົເຂດວຽກງານໃດໜ ື່ ງ, ຈາກການຮ ຈຶ້ ກ ກບ ການອອກແຮງງານນີ ຶ້ ເອງທີ ື່ ເປ ນມາດຕະຖານ ຈໍາແນກຄວາມແຕກຕື່ າງລະຫວື່ າງຄົນ ແລະ ສ ດ. ຕາມທດ ສະນະຂອງ ທື່ານ ອງ ແກນ ສະຫຸ ບໄດຶ້ດ ື່ງນີ ຶ້ : ປື່ ຍື່າຕາຍາຍຂອງພວກເຮາົ ແມື່ນທະນຊີະນດິໜ ື່ ງທີ ື່ ດໍາ ລົງຊີວິດເປ ນຝຸງ, ມີລະດ ບການຂະຫຍາຍຕົວສ ງ ແລະ ມີສ ນຊາດຕະຍານ ທາງສ ງຄົມອ ນແນື່ ນອນ. ການດໍາລງົຊວີດິ ຂອງພວກມນ ແມື່ນປີນໄຕື່ຢື່ ເທງິຕົນຶ້ ໄມໂຶ້ດຍໃຊຕຶ້ ນີ ແລະ ຂອງມນ , ຕນົ ຕວົ ມທີື່າຕ ຶ້ງຊ ື່ຫ າຍ ກວື່າສດ ອ ື່ນໆໂດຍໃຊຶ້2 ຂາຫ ງ ເປ ນຕວົຈ ຶ້ ງ. ດ ື່ງນ ນຶ້ 2 ຂາຫ ງຈິ ື່ ງຂະຫຍາຍຕວົດພີ ໍສມົ ຄວນ. ໃນເມ ື່ອດນິຟາຶ້ອາກາດ ແລະ ອາກາດມກີ ານປື່ ຽນແປງ, ມ ນຈໍາເປ ນຕຶ້ອງລົງມາດໍາລົງຊີວິດຢ ື່ ໜຶ້າດິນ, ໃນເວລາ ນ ນຶ້ທະນໄີດມຶ້ ກີ ານເຝິກແອບໄປ-ມາ ດຶ້ວຍ 2 ຂາຫ ງ ຢ ນຢື່ ໂດຍບໍ ື່ ໃຊຶ້2 ຊາໜາຶ້ຊມົ ລງົດນິ ເຊິ ື່ ງການຢ ນຊ ື່ມທີື່າດຂີອງ ພວກມ ນ ຄ ຫ ຽວເຫ ນສ ດຕ ຢ ື່ ຫື່ າງໄກໄດຶ້, ດວຶ້ ຍເຫດຜນົນ ນຶ້ຈິ ື່ ງເຮດ ໃຫທຶ້ ະນຄີນົ ຍກົ ຍາຶ້ຍມາດໍາລງົຊວີດິຢື່ ບື່ອນແປນ ພອຶ້ ມທງ ປ ບປຸງ ແລະ ຂະຫຍາຍຈດຸ ພເິສດຂອງຕນົ ຂ ຶ້ນເລ ຶ້ອຍໆ. ສໍາຄນ ທີ ື່ ສຸດກໍ ື່ ແມື່ນ 2 ຂາໜຶ້າຖ ກປື່ ອຍອອກຈາກ ການຍື່າງມາຮບ ໜາຶ້ທີ ື່ ໃໝື່ ໃນການຈບ ບາຍຕື່າງໆ ຜື່ານຫ າຍສບິພນ ປີມຈ ິ ື່ ງຄື່ອຍໆສມົ ບ ນຂ ຶ້ນ. 4.4.2 ການຂະຫຍາຍຕວົທາງດາຶ້ນພາສາ ແລະ ສະຕຮິ ສຶ້ ກ ເມ ື່ອທະນດີ ໍາລງົຊວີດິ ຢື່ ເທງິໜາຶ້ດນິ ມນ ໄດພຶ້ ບົ ອຸປະສກ ຫ າຍຢື່ າງ ເປ ນຕົນຶ້ ແມື່ນພບົ ສດ ຕ ຫ າຍກວື່າເກົ ື່າ, ຈິ ື່ ງ ເຮ ດໃຫຶ້ສ ນຊາດຕະຍານຢ ື່ ເປ ນຝ ງຈະຕຶ້ອງໄດຶ້ຮ ບການປ ບປຸງ ແລະ ເສີມ ຂະຫຍາຍຂ ຶ້ນ. ການຢ ເປ ນຝ ງມີຄວາມ ສະດວກໃນການອອກແຮງງານ ແຕື່ຈໍາເປ ນຕອຶ້ ງມກີ ານແລກປື່ ຽນຄໍາຄິດຄໍາເຫນ ເຊິ ື່ ງກນ ແລະ ກນ , ເລີ ື່ມຕົນຶ້ ຈາກ ສຽງຮອຶ້ງທີ ື່ ແກື່ຍາວຂອງທະນ, ີຄໍຫອຍ ຂອງທະນີຈະມີການປື່ ຽນແປງກາຍເປ ນອະໄວຍະວະຜ ນສຽງ ແລະ ຄື່ ອຍໆ ກາຍມາເປ ນພາສາປາກເວົ ຶ້າທີ ື່ນບ ມ ຶ້ນບ ຈະແຈງຶ້. ການຂະຫຍາຍຕົວທາງດຶ້ານການອອກແຮງງານ ແລະ ພາສາປາກເວົ ຶ້າ ໄດກຶ້ ະຕຸນຶ້ ໃຫສຶ້ ະໝອງຂະຫຍາຍຕົວ ດກີວື່າເກົ ື່າ ແລະ ເກດີມອີະໄວຍະວະຮ ສຶ້ກ . ທື່ ານ ອ ງແກນ ໄດຶ້ຂຽນໄວຶ້ວື່ າ: “ທໍາອິດແມື່ ນການອອກແຮງງານ, ຖດ ຈາກນ ນຶ້ ແມື່ນ ພາສາປາກເວົ ຶ້າອ ນມທີ ໍາ ນອງຕໍ ື່າສ ງ, ສອງປ ດໄຈນີ ຶ້ໄດລຶ້ ວມເຂົ ຶ້າກນ ກາຍເປ ນປ ດໄຈຕົນຶ້ ຕໍທີ ື່ ຊຸກຢື່ ໃຫມຶ້ ນສະໝອງຂອງທະນີຄົນຄື່ ອຍໆ ກາຍເປ ນສະໝອງຂອງຄົນ”.

23 ບນົພ ຶ້ນຖານທີ ື່ ໄດກຶ້ື່າວມານ ນຶ້ ຄນົ ເຮາົຈິ ື່ ງໄດເຶ້ກດີມສີະຕຮິ ສຶ້ກ , ຄວາມສໍານ ກ; ພອຶ້ມກນ ນ ນຶ້ປ ດໄຈດາຶ້ນພາສາ ປາກເວົ ຶ້າ ແລະ ສະຕິຮ ສຶ້ ກ ພ ດກາຍເປ ນ 2 ປ ດໄຈ ທີ ື່ ຊຸກຍ ໃຶ້ຫແຶ້ ກື່ ການ ອອກແຮງງານນ ບມ ຶ້ນບ ສົມບ ນ ແລະ ຂະຫຍາຍຕວົຄບົຖວຶ້ ນກວື່າເກົ ື່າ. ຈາກຮ ບແບບການອອກແຮງງານໃນຮືຸ່ນກື່ອນຫາຮືຸ່ນຕໍ ື່ມານບ ມ ຶ້ນບ ສມົ ບ ນ ແລະ ຂະຫຍາຍ ຕວົ ຂ ຶ້ນ ມນ ໄດຶ້ ຊື່ວຍໃຫບຶ້ ນ ຫາການທໍາມາຫາກນິ ແລະ ລື່າເນ ຶ້ອມຄີວາມສະດວກດຂີ ຶ້ນຫ າຍຢື່ າງ ເຊ ື່ນ: ເລີ ື່ມຈາກການຮ ກຶ້ ນ ພດ ພຽງ ຢື່ າງດຽວ ກຶ້າວໄປເຖິງການຮ ຶ້ຈກ ກນົຊີ ຶ້ນ ແຕື່ຍງ ເປ ນຊີ ຶ້ນດບິຢື່ . ການຮ ຈຶ້ກ ກນິຊີ ຶ້ນໄດກຶ້ າຍເປ ນບາດກາຶ້ວສໍາຄນ ອນ ໜ ື່ ງ ເພາະຊີ ຶ້ນໄດຊຶ້ື່ ວຍໃຫຮຶ້ື່ າງກາຍມກີ ໍາລ ງແຮງເພີ ື່ ມຂ ຶ້ນ ແລະ ຂະຫຍາຍຕົວໄດດຶ້ ີ, ພິເສດແມື່ນມນ ສະໝອງກໍ ື່ ໄດຶ້ ຂະຫຍາຍຕວົຂ ຶ້ນ. ຕໍ ື່ມາຄົນເຮົາກໍ ື່ ຮ ຈຶ້ ກ ນໍາໃຊໄຶ້ຟ (ຮ ກສາໄຟ ແລະ ປະດິດໃຫເຶ້ກີດໄຟ) ເພ ື່ ອເຮ ດໃຫຶ້ອາຫານສຸກ, ການກິນ ອາຫານສຸກໄດເຶ້ພີ ື່ ມໃຫຂຶ້ ະບວນການຍື່ ອຍອາຫານດີຂ ຶ້ນ, ມ ນເປ ນປະຢ ດພະລ ງງານໃນການລະລາຍ ອາຫານ, ລະບບົ ກະດ ກຄາງ ແລະ ແຂວຶ້ ກໍ ື່ຄື່ ອຍໆຫນອຶ້ ຍລງົ. ນອກຈາກນ ນຶ້ , ຄົນເຮົາຍ ງຮ ຶ້ຈ ກນໍາໃຊຶ້ໄຟ ເປ ນພາຫະນະປຶ້ອງ ກ ນຕົວ ແລະ ຕຶ້ານກ ບອາກາດໜາວເຢ ນ. ນອກຈາກການລື່າເນ ຶ້ອ ແລະ ຮ ຈຶ້ ກ ລຽຶ້ງສດ ເພ ື່ອໃຫມຶ້ ອີ າຫານແຮໄວກຶ້ ນິດນົ ແລວຶ້ ຄນົ ເຮາົຍງ ຮ ຈຶ້ ກ ປ ກຝ ງ, ເຂນ ຝຶ້າຍຕໍ ື່າແຜື່ ນແພ, ປ ນຶ້ ດນິ ເຜາົ, ປ ນຶ້ ຫມໍຫຶ້ ໍ ື່ ໄຫ, ຈ ກສານ, ຜະລດິ ເຄ ື່ອງມໂ ລຫະ, ມີວິຊາການຊື່ າງ, ການຄຶ້າ, ສິລະ ປະ ແລະ ວທິ ະຍາສາດ ໄດຄຶ້ື່ອຍໆເກດີຂ ຶ້ນ. ສງ ລວມແລວຶ້ ຢື່ ໃນຂະບວນວວິ ດ ທະນາການກໍາເນດີຊາດຄນົກໍ ື່ ໄດຄຶ້ ອບງາໍຈາກປ ດໄຈທາງດຶ້ານຊີວະວິທະຍາ ເຊ ື່ ນ: ການປື່ ຽນໃໝື່ , ສ ບເຊ ຶ້ອ ແລະ ການເລ ອກເຟ ຶ້ນທໍາມະຊາດ; ແຕື່ ປ ດໄຈສ ງຄົມ ເຊ ື່ ນ: ການອອກແຮງງານ, ພາສາປາກເວົ ຶ້າ ແລະ ຈດິຕະພດ ທະນາການກື່ມບີດົ ບາດອນ ຕົນຶ້ ຕໍທີ ື່ ແຊກຊມ ເຂົ ຶ້າໃນໄລຍະຕື່າງໆໄດດຶ້ ີແລະ ເປ ນຜນົ ສະທຶ້ອນຈຸດພິເສດຫ າຍຢື່ າງ ຢ ື່ ໃນຮື່ າງກາຍຂອງມະນຸດ ຍຶ້ອນມີການອອກແຮງງານຄນົ ເຮາົຈິ ື່ ງຫຸ ດພົນຶ້ ອອກຈາກການ ເປ ນສ ດ, ຈາໍກດ ການອງີອາໄສແຕື່ພຽງທໍາມະຊາດກາຶ້ວຂ ຶ້ນມາເປ ນເຈົ ຶ້າການທໍາມະຊາດ, ດ ດແປງປ ບປຸງ ທໍາມະຊາດ ມາຮ ບໃຊຶ້ຕົນເອງ. 5. ລະບບົນເວດ ິ ວທະິ ຍຳ ນິເວດວິທະຍາ ໝາຍເຖິງການສກ ສາກື່ ຽວກບ ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ຕາມທໍາມະຊາດເນ ື່ອງຈາກ ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ຕາມທໍາ ມະຊາດ ມີຄວາມພົວພ ນກ ບສະພາບແວດລຶ້ອມ, ການສກ ສານເິວດວທິ ະຍາ ມຫີ າຍບນ ຫາ ເຊ ື່ນ ລະດບ ປະຊາກອນ ລະດບ ສງ ຄມົ ຂອງກື່ ຸມທີ ື່ມຊີວີດິ ຫ ຊ ມຊົນ, ການສ ກສາໃນລະດ ບປະຊາກອນເຮ ດໃຫຶ້ຮ ຶ້ເຖິງຄວາມໜຶ້ອຍຫ າຍຂອງ ປ ດໄຈຕື່າງໆທີ ື່ ເຮດ ໃຫສຶ້ ິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ຊະນດິ ໃດຊະນດິ ໜ ື່ ງຈະເລີນເຕບີ ໂຕໄດດຶ້ ີຫ ບໍ ື່ , ເຊິ ຸ່ ງເປ ນຜນົທີ ື່ ສາມາດນໍາມາ ປະຍຸກໃນການເພີ ື່ມຜນົຜະລດິຂອງພດ ຫ ສດ ຊະນດິໃດຊະນດິໜ ື່ ງໄດ.ຶ້ ສໍາລບ ການສກ ສາລະດບ ສງ ຄມົ ຂອງກື່ ຸມທີ ື່ມຊີວີດິນ ນຶ້ ໄດປຶ້ ະໂຫຍດໃນແງື່ການພວົ ພນ ຂອງ ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິທີ ື່ ມຕີໍ ື່ກນ ເອງ ແລະ ຕໍ ື່ສະພາບແວດລອຶ້ມອອຶ້ມຂາຶ້ງຊ ື່ ງສາມາດນໍາໃຊເຶ້ຂົ ຶ້າໃນການຄວບຄຸມສະພາບແວດລອຶ້ມ ໃຫຢຶ້ື່ ໃນ ສະພາບດຸື່ ນດື່ ຽງຕະຫ ອດ, ຈນົໃຫກຶ້ ານຈດ ການຊບ ພະຍາກອນຕື່າງໆ ໃຫເຶ້ກດີປະໂຫຍດໄດດຶ້ທີ ີ ື່ສຸດ. 5.1 ຄວາມໝາຍຂອງລະບບົນເິວດ ລະບບົ ນເິວດ ໝາຍເຖິງລະບບົທີ ື່ມຄີວາມສໍາພນ ລະຫວື່າງກື່ ຸມສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີ ີວດິທີ ື່ມຜີ ົນຕໍ ື່ກນ ແລະ ກື່ ຸມສິ ື່ ງທີ ື່ມີ ຊວີດິທີ ື່ມຄີວາມສໍາພນ ກບ ແຫື່ ງທີ ື່ຢື່ . ດ ື່ງນ ນຶ້ ລະບບົນເິວດຖາຶ້ແບື່ງຕາມແຫື່ ງທີ ື່ຢື່ ອາໄສແບື່ງເປ ນ 2 ແບບຄ : 1. ລະບົບນເິວດເທິງບົກ ລະບົບນເິວດທົ ື່ງຫຍາຶ້, ລະບົບນິເວດພ ເຂົາ, ລະບົບນເິວດທົ ື່ງນາ, ລະບົບນິເວດ ປື່ າໄມຶ້ ແລະ ນິເວດທະເລຊາຍ. 2. ລະບບົ ນເິວດໃນນໍ ຶ້າແບື່ ງເປ ນ 2 ແບບຄ ລະບບົ ນເິວດຈດ ເຊ ື່ນ ຫວຶ້ ຍ, ໝອງ, ຄອງບ ງ, ແມື່ ນນ ື້ຳ, ບໍ ື່ ນ ື້ຳ, ສະນ ື້ຳ ແລະ ລະບົບນິເວດນ ື້ຳເຄມ ເຊ ື່ນ ທະເລ, ມະຫາສະໝຸດ...

24 ຮ ບ 1.25 ລະບົບນິເວດນໍ ຶ້າຈ ດ ສະພາບແວດລຶ້ອມຕາມທ ຳມະຊາດເທິງບົກ, ໃນດິນ, ໃນປື່ າ, ທົ ື່ງຫຍາຶ້, ສວນຄົວ, ລໍາຄອງ, ໜອງບ ງສະນ ື້ຳ, ທະເລ, ມະຫາສະໝຸດ ແລະ ອ ື່ນໆ ລວຶ້ ນເປ ນແຫື່ ງທີ ື່ ຢື່ ອາໄສຂອງສິ ື່ ງ ທີ ື່ມຊີວີດິຕື່າງໆຫ ວງຫ າຍຊະນດິ , ເຮາົເອີ ຶ້ນສິ ື່ ງ ທີ ື່ ມີຊີວິດຕື່ າງໆ ທຸກຊະນິດທີ ື່ ຮວມກ ນຢື່ ໃນແຕື່ ລະບໍລິເວນນ ນຶ້ ວື່ າກື່ ຸມສິ ື່ ງທີ ື່ ມີຊີວິດ ແລະ ເອີ ຶ້ນບໍລິເວນ ຫ ສະຖານທີ ື່ໆສິ ື່ ງມຊີວີດິ ເຫ ົ ື່ານ ນຶ້ ອາໄສຢື່ ຮື່ວມກນ ວື່າແຫື່ ງທີ ື່ຢື່ ອາໄສ. ຮ ບ 1.26 ລະບົບນິເວດປື່ າ 5.2 ການພວົ ພນ ລະບບົ ນເິວດກບ ສິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມ ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ໃນລະບບົ ນເິວດ ມກີ ານພວົ ພນ ກບ ສິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມ, ໂດຍການພະຍາຍາມປ ບຕົວໃຫຶ້ເໝາະສົມ ກ ບສະພາບແວດລຶ້ອມ, ເຊິ ື່ ງຈະຊື່ວຍໃຫສຶ້ ິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ເຫ ົ ື່ານ ນຶ້ ສາມາດດໍາລງົຊວີດິຢື່ ໄດສຶ້ ະພາບແວດລອຶ້ ມທີ ື່ ຈໍາເປ ນຕໍ ື່ ການດໍາລງົຊວີດິຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ໄດຶ້ເຊ ື່ນ ດນິ , ນໍ ຶ້າ, ອາກາດແສງສະຫວື່າງເປ ນຕົນຶ້. ໃນການດໍາລງົຊວີດິຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມີ ຊີວິດ ນອກຈາກຈະມີຄວາມພົວພ ນກ ບສະພາບແວດລຶ້ອມແລຶ້ວ, ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິດວຶ້ ຍກນ ຍງ ມກີ ານພວົ ນໍາພນ ກນ ອກີ ດຶ້ວຍ, ໂດຍສະເພາະຢື່ າງຍິ ື່ ງມກີ ານເພິ ື່ ງພາອາໄສກນ ຈ ື່ ງສາມາດຈາໍ ແນກລກ ສະນະການພວົພນ ລະຫວື່າງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີ ິດ ກບ ສິ ື່ ງແວດລອຶ້ມໄດຶ້2 ປະເພດຄ ການພົວພ ນລະຫວື່າງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິກບ ສິ ື່ ງທີ ື່ບໍ ື່ມຊີວີດິ ແລະ ການພວົພນ ລະຫວື່າງ ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິກບ ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິດວຶ້ ຍກນ . 5.2.1 ການພວົ ພນ ລະຫວື່າງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິກບ ສະພາບແວດລອຶ້ ມທາງກາຍະພາບ ແສງສະຫວື່ າງ, ອຸນຫະພ ມ, ຄວາມຊືຸ່ມ, ແຮື່ ທາດລຶ້ວນແຕື່ ເປ ນສະພາບແວດລຶ້ອມທາງກາຍະພາບ, ທີ ື່ ມີ ອດິທພິນົຕໍ ື່ຊະນດິ, ຈໍານວນ, ການກະຈາຍ ແລະ ການດໍາລງົຊວີດິຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ .

25 ແສງຕາເວນ ເປ ນແຫື່ ງພະລງ ງານ ຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ , ພດ ແລະ ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິທີ ື່ມທີ າດ ຄ ໍໂຣຟີນ(ສຂີຽວ), ເປ ນ ກື່ ຸມສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິທີ ື່ຮບ ພະລງ ງານແສງສະຫວື່າງຕາເວ ນມາໃຊຶ້ໃນຂະບວນການສ ງເຄາະແສງ ເປ ນການເກ ບພະລ ງງານ ໄວໃຶ້ນໂມເລກຸນຂອງອາຫານສໍາລ ບໃຊໃຶ້ນການດາ ລງົຊວີດິ ຂອງພ ດເອງ ແລະ ເປ ນອາຫານຂອງສ ດຕໍ ື່ ໄປຕາມລໍາ ດບ ແຫື່ ງທີ ື່ ຢື່ , ແຕື່ ລະແຫື່ ງຈະມີ ປະລິມານແສງແຕກຕື່ າງກ ນໄປ, ເຮດ ໃຫສຶ້ ິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິທີ ື່ ອາໄສຢື່ ໃນແຕື່ລະບໍລເິວນ ແຕກຕື່າງກນ ເຊ ື່ນ ເຮາົຈະພົບກຸື່ ມພ ດໜາແໜຶ້ນ, ໃນບໍລເິວນທີ ື່ມແີສງສື່ ອງເຖງິແຕື່ຕົນຶ້ ໄມໃຶ້ຫຍື່ທີ ື່ ແຜື່ກິ ື່ ງກາຶ້ນກວາຶ້ງ ຈະບໍ ື່ມພີດ ອ ື່ນເກດີຂ ຶ້ນຢື່ ບື່ອນນ ນຶ້ຫ າຍປານໃດ, ພ ດແຕື່ ລະຊະນິດຍ ງມີຄວາມຕຶ້ອງການແສງແດດໃນປະລິມານແຕກ ຕື່ າງກ ນ, ບາງຊະນດິ ຕອຶ້ ງການແສງແດດຫ າຍ ເຊ ື່ ນ ເຂົ ຶ້າອອຶ້ ຍ, ສາລີ, ໃນຂະນະທີ ື່ ພ ດບາງຊະນດິ ເຊ ື່ ນ ກວຶ້ ຍໄມຶ້ ຈະເລນີເຕບີໂຕໄດດຶ້ ໃີນບື່ອນທີ ື່ມແີສງແດດພໍປະມານ ຫ ບື່ອນທີ ື່ມແີສງໜອຶ້ ຍ. ສໍາລບ ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິທີ ື່ອາໄສຢື່ ໃນນໍ ຶ້າ, ສື່ວນໃຫຍື່ຈະແຈກຢາຍຢື່ ຂ ນຶ້ ໃນບໍລເິວນໜາຶ້ນໍ ຶ້າ ແລະ ໃນລະດ ບນໍ ຶ້າທີ ື່ ບໍ ື່ ເລິກຫ າຍ ແລະ ມີແສງສື່ ອງເຖິງ, ໂດຍສະເພາະພ ດນໍ ຶ້າ, ເທາົ ແລະ ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ຂະໜາດນອຶ້ ຍ ເຊ ື່ນ ໄຮພດ ແລະ ໄຮສ ດ, ແຕື່ກໍມສີດ ທີ ື່ອາໄສໃນບໍລເິວນທີ ື່ມຄີວາມເລກິຫ າຍ ເຊິ ື່ ງຈະມໂີຄງສາຶ້ງທີ ື່ ເປ ນແຫື່ ງກໍາເນດີແສງໃນຕວົ ເອງ ຫ ມລີວດລາຍເດ ື່ນຊດ ເຈນຕາມຕວົ . ແສງຍງ ມຄີວາມສໍາຄນ ຕໍ ື່ພດ ຕກິ ໍາການອອກຫາກນິຂອງສດ ຕື່າງໆ, ສ ດສື່ ວນໃຫຍື່ ຈະອອກຫາກິນເວລາກາງ ເວນ ແຕື່ກໍ ື່ມສີດ ບາງຊະນດິທີ ື່ອອກຫາກນິເວລາກາງຄນ ເຊ ື່ນ ເຈຍ... ອຸນຫະພ ມສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ແຕື່ລະຊະນດິຢື່ ໃນອຸນຫະພ ມປະມານ 10 - 30 ໃນບື່ ອນທີ ື່ມີອຸນຫະພ ມສ ງຫ າຍ ຫ ອຸນຫະພ ມຕາຫ າຍຈະມສີ ິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ອາໄສຢື່ ໜອຶ້ ຍຊະນດິ ແລະ ຈາໍນວນ ຫ ອາດຈະບໍ ື່ມສີ ິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິອາໄສຢື່ ໄດຶ້ ເລຍີ ເຊ ື່ນ ແຖບຂົວຶ້ ໂລກເໜອ ແລະ ບໍລເິວນທະເລຊາຍ. ໃນແຫ ື່ ງນໍ ຶ້າອຸນຫະພ ມບໍ ື່ມກີ ານປື່ ຽນແປງຫ າຍປານໃດ, ເຖິງແມື່ ນວື່ າໃນເຂດອົບອຸື່ ນ ແລະ ເຂດ ໜາວໃນ ແຖບມະຫາສະໝຸດອາກຕິກທີ ື່ ປົກຄຸມດວຶ້ ຍນແຂງ, ນໍ ຶ້າກໍ ື່ ບໍ ື່ ໄດເຶ້ປ ນນໍ ຶ້າແຂງໄປໝົດນໍ ຶ້າທີ ື່ ຢື່ ດາຶ້ນລື່ ຸມກໍ ື່ ຍງ ເປ ນທີ ື່ ຢື່ ອາໄສຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີ ີວິດບາງຊະນດິ ໄດ, ຶ້ ອຸນຫະພ ມເທງິພ ຶ້ນດນິ ຈະມຄີວາມປື່ ຽນແປງກວື່າໃນນໍ ຶ້າຫ າຍແຕື່ ສິ ື່ ງທີ ື່ ມີ ຊວີດິກໍມກີ ານປ ບຕວົ ເຊ ື່ນ ໃນບາງລະດ ການມສີດ ແລະ ພດ ຫ າຍຊະນດິຕອຶ້ ງຟ ກຕວົ ຫ ຈໍາສນິ ເພ ື່ອຫ ກີ ເວ ນຶ້ ການ ປື່ ຽນແປງໄວດ ື່ງກື່າວ, ສດ ບາງປະເພດອບົພະຍບົ ໄປຢື່ ຖິ ື່ນໃໝື່ທີ ື່ມອີຸນຫະພ ມ ເໝາະສມົ ເປ ນການຊົ ື່ວຄາວ, ໃນບາງ ລະດ ການເຊ ື່ນ ນົກນາງແອື່ ນບຶ້ານ, ອົບພະຍົບຈາກປະເທດຈີນມາຫາກິນໃນປະເທດໄທໃນຊື່ ວງລະດ ໜາວ. ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິຈະມຮີ ບຮື່າງ, ລກ ສະນະ ຫ ສທີ ີ ື່ສໍາພນ ກບ ອຸນຫະພ ມຂອງແຫື່ ງທີ ື່ຢື່ ສະເພາະແຕກຕື່າງກນ ເຊ ື່ນ ໝາທີ ື່ ຢື່ ປະເທດມອີ າກາດໜາວຈະເປ ນພນ ທີ ື່ມຂີນົ ຍາວແຕື່ໜາໃນແຖບຮອຶ້ ນ ຈະເປ ນພນ ຂນົ ສ ນຶ້ , ຕົນຶ້ ໄມເຶ້ມອ ງໜ າວກໍມຄີວາມແຕກຕື່າງກນ ເຊ ື່ນ ປື່ າສນົຈະຢື່ ໃນເຂດໜາວ ແຕກຕື່າງຈາກພດ ໃນປື່ າຮກົ ຕ ບທີ ື່ ຂຽວອືຸ່ມທື່ ຸມຕະຫ ອດ ປີໃນເຂດຮຶ້ອນ. ແຮື່ ທາດ: ແຮື່ ທາດຕື່າງໆຈະມຢີື່ ໃນອາກາດທີ ື່ ຫໍ ື່ຫຸມຶ້ ໜື່ ວຍໂລກ, ໃນດິນ ແລະ ລະລາໃນນໍ ຶ້າ, ແຮື່ ທາດທີ ື່ ສໍາຄນ ເຊ ື່ນ ອກົ ຊແີຊນ, ອາຍກາກໂບນິກ, ນີໂຕແຊນ, ຟົດສະຟໍ, ກາລີ ແລະ ແຮື່ ທາດ ອ ື່ນໆເປ ນສິ ື່ ງຈໍາເປ ນທີ ື່ ສຸດ ແກື່ ຊີວິດ ຕຶ້ອງການໃນຂະບວນການດໍາລົງຊີວິດ, ແຕື່ ສິ ື່ ງທີ ື່ ມີຊີວິດແຕື່ ລະຊະນິດຕອຶ້ ງການແຮື່ ທາດເຫ ົ ື່ ານີ ຶ້ໃນ ປະລມິ ານທີ ື່ ແຕກຕື່າງກນ ແລະ ລະບບົນເິວດແຕື່ລະບບົຈະມີແຮື່ທາດຕື່າງໆເປ ນອງົປະກອບໃນປະລມິ ານແຕກຕື່າງ ກ ນໄປ,ຈ ື່ ງເປ ນປ ດໄຈສໍາຄນ ໃນການຈໍາກ ດຊະນິດ ແລະ ປະລມິ ານຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີ ິດ ເຊ ື່ນ ລະບບົ ນເິວດປື່ າຊາຍ ເລນກໍ ື່ຈະມພີດ ແລະ ສດ ທີ ື່ມລີກ ສະນະແຕກຕື່າງຈາກສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິທີ ື່ພບົ ເທງິບກົ ໃນລະບບົ ນເິວດແຕື່ລະແຫື່ງຈະມີ ການໝ ນວຽນຖື່ າຍເທແຮື່ ທາດຕື່ າງໆ ຈາກພາຍນອກເຂົ ຶ້າສື່ ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ແລະ ຈາກສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິກບ ຄນ ສື່ ທໍາມະຊາດ ຢື່ າງເປ ນວົງຈອນຊີວິດໜ ື່ ງ. ຄວາມຊືຸ່ມໃນບນ ຍາກາດຈະແຕກຕື່າງກນ ໄປໃນແຕື່ລະພ ມພີ າກຂອງໂລກ ແລະ ຍງ ປື່ ຽນແປງໄປຕາມລະດ ການ, ຄວາມຊືຸ່ມມຜີ ົນປະໂຫຍດຕໍ ື່ ການລະເຫີຍຂອງອອກຈາກຮື່ າງກາຍຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີ ີວິດເຮ ດໃຫຈຶ້ ໍາກດ ຊະນດິ ແລະ ການກະຈາຍຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີ ີວິດໃນແຫື່ ງທີ ື່ ຢື່ ອກີ ດວຶ້ ຍ. ໃນເຂດຮອຶ້ ນຈະມຄີວາມຊືຸ່ມສ ງເນ ື່ ອງຈາກມີຝົນຕົກ

26 ຫ າຍ ແລະ ສະໝໍ ື່າສະເໝີແລະ ຈະມຄີວາມອຸດມົ ສມົ ບ ນຈ ື່ ງມຄີວາມຫ າກຫ າຍຂອງຊະນດິ ແລະ ປະລມິ ານຂອງ ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິຫ າຍກວື່າໃນເຂດອບົອືຸ່ນ ຫ ເຂດໜາວ. ນອກຈາກນີ ຶ້ສະພາບແວດລອຶ້ມທາງກາຍະພາບ ແລະ ອ ື່ນໆ ເຊ ື່ນ ຄວາມເປ ນອາຊດິບາ ຊ ື່ ງຂອງດນິ ແລະ ນໍ ຶ້າ, ຄວາມເຄມ ແລະ ອ ື່ນໆ ຍງ ເປ ນປ ດໄຈສໍາຄນ ໃນລະບບົ ນເິວດເພາະມຜີນົ ຕໍ ື່ການຈະເລນີ ແລະ ກະຈາຍພນ ຂອງພດ , ສດ ແລະ ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ອ ື່ນໆ. ນອກຈາກການພວົ ພນ ລະຫວື່າງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິກບ ສະພາບແວດລອຶ້ ມທາງກາຍະພາບ ແລວຶ້ ການພວົ ພນ ລະຫວື່າງສິ ື່ ງ ທີ ື່ມຊີວີດິທີ ື່ ຢື່ ຮື່ ວມກນ ໃນລະບບົ ນເິວດເອງກໍ ື່ມຜີນົ ຕໍ ື່ການດໍາລງົຊວີດິ ເຊ ື່ນກນ ເຊ ື່ນ ການແຜື່ ພ ນ ແລະ ການຄງົຕວົຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ . 2.2 ການພວົພນ ລະຫວື່າງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິອາໄສຢື່ ຮື່ວມກນ ໃນລະບບົ ນເິວດ ໃນລະບບົນເິວດໜ ື່ ງຈະມສີ ິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິຫ າກຫ າຍຊະນດິອາໄສຢື່ ຮື່ ວມກນ ເປ ນກື່ ຸມຂອງສິ ື່ ງ ທີ ື່ມຊີວີດິ ແລະ ມີ ການພວົ ພນ ຊ ື່ ງກນ ແລະ ກນ ທີ ື່ ສໍາຄນ ຄກ ານເປ ນອາຫານເຮ ດໃຫມຶ້ ກີ ານຖື່ າຍທອດພະລ ງງານໃນໂມເລກຸນຂອງ ອາຫານຢື່ າງຕໍ ື່ ເນ ື່ອງເປ ນລໍາດບ ຈາກພດ ຊ ື່ ງພດ ເປ ນຜ ຜຶ້ ະລດິ ໄປສື່ ຜ ບຶ້ ໍລໂິພກພດ , ຜ ຶ້ບໍລິໂພກສ ດ, ກຸື່ ມຜ ຶ້ບໍລິໂພກທ ງ ພ ດ ແລະ ສ ດ ແລະ ຜ ຶ້ຍື່ ອຍສະຫ າຍທາດ ອົງຄະທາດຕາມລໍາດ ບໃນຕື່ ອງໂສຶ້ອາຫານໃນລະບົບນິເວດ ທມະຊາດ ລະບບົໜ ື່ ງໆຈະມຕີື່ອງ ໂສອຶ້າຫານພວົພນ ກນ ຢື່ າງສບ ຊອຶ້ ນຫ າຍ ຕື່ອງໂສເຶ້ປ ນສາຍໄຍດ ື່ງພາບລື່ ຸມນີ ຶ້ : ຮ ບ 1.27 ສະແດງຄວາມຈໍາເປ ນຂອງສິ ື່ ງມີຊີວິດໃນຕື່ ອງໂສຶ້ອາຫານ ການຢື່ ຮື່ ວມກນ ຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ ມຊີ ີວິດ ໃນລະບົບນເິວດລວຶ້ ນແຕື່ມກີ ານພົວພ ນ ກື່ ຽວຂຶ້ອງກ ນໃນທາງກົງທາງ ອຶ້ອມ. ໃນທາງກງົອາດມກີ ານພົວພ ນແບບເພິ ື່ ງພາອາໄສເຊິ ື່ ງກນ ແລະ ແລະ ກນ ຫ ເປ ນ ສດ ຕ ກນ ກໍ ື່ ໄດ, ຶ້ ໃນທາງ ອອຶ້ ມອາດມຄີວາມກື່ ຽວເນ ື່ອງກນ ເຊ ື່ນ ເສອ ກບ ຫຍາຶ້,ໂດຍເສອ ບໍ ື່ ກນິຫຍາຶ້ ແຕື່ເສອ ກນິສດ ທີ ື່ ກນິຫຍາຶ້ ເຊ ື່ນ ງວົ, ກວາງກະຕື່ າຍ, ດ ື່ງນ ນຶ້, ເສ ອກ ບຫຍຶ້າແມື່ ນ ມີການພົວພ ນກ ນໃນທາງອຶ້ອມ, ການພວົພນ ແບບພາວະມກີ ານເກ ຶ້ອກ ນ ເປ ນການພວົພນ ທີ ື່ ເກດີຈາກສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ 2 ຊະນດິອາໄສຢື່ ຮື່ ວມກນ ໂດຍຝື່ າຍໜ ື່ ງໄດຮຶ້ ບ ປະໂຫຍດ ແລະ ອກີຝື່ າຍ ໜ ື່ ງບໍ ື່ ໄດຶ້ແລະ ບໍ ື່ ເສຍປະ ໂຫຍດ ເຊ ື່ນ ກວຶ້ ຍໄມກຶ້ ບ ຕົນຶ້ ໄມໃຶ້ຫຍື່ , ປາສະຫ າມກ ບເຫົາສະຫ າມ ເຫົາສະຫ າມຈະ ເກາະຕິດຢ ື່ ເທິງໂຕປາສະຫ າມ ມນ ຈະກນິ ເສດອາຫານທີ ື່ ປາສະຫ າມກນິ ເຫ ອ ໂດຍປາສະຫ າມບໍ ື່ ໄດຶ້ແລະ ບໍ ື່ ເສຍ ປະໂຫຍດ ການພວົ ພນ ແບບປາຣາສິດ ເປ ນການພວົ ພນ ທີ ື່ ເກີດຈາກການຢື່ ຮື່ ວມກນ ຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີ ິດ 2 ຊະນິດໂດຍ ຝື່ າຍໜ ື່ ງໄດຮຶ້ ບ ປະໂຫຍດສື່ ວນອກີ ຝື່ າຍຜນົ ໜ ື່ ງເສຍປະໂຫຍດຈາກການຢື່ ຮື່ ວມ ກນ ຝື່ າຍທີ ື່ ໄດຮຶ້ ບ ປະໂຫຍດ ເອີ ຶ້ນ ວື່ າ ກາຝາກ, ຝື່ າຍທີ ື່ ເສຍຜົນປະໂຫຍດເອີ ຶ້ນວື່ າ: ຜ ຖຶ້ ກອາໄສ ເຊ ື່ ນ ກາຝາກເທງິຕົນຶ້ ໄມພຶ້ ະຍາດໃນຄົນ, ເຫ ບໃນ ໜາ…

27 5.2.3 ການປ ບຕວົ ຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ຈະສາມາດດໍາລງົຊວີດິ ຢື່ ໃນສະພາບແວດລອຶ້ ມທີ ື່ ເໝາະສມົ ແຕື່ສິ ື່ ງແວດ ລອຶ້ ມມກີ ານປື່ ຽນແປງ ຕະຫ ອດເວລາ, ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ຈ ື່ ງຕອຶ້ ງມກີ ານປ ບຕວົ ໃຫເຶ້ຂົ ຶ້າກບ ສິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມທີ ື່ ປື່ ຽນໄປ ຖາຶ້ປ ບຕວົ ບໍ ື່ ໄດກຶ້ ໍຕອຶ້ ງອບົ ພະຍບົ ໄປຫາທີ ື່ຢື່ ໃໝື່ ຫ ຕອຶ້ງຕາຍ ແລະ ສ ນຫາຍໄປ ໃນທີ ື່ສຸດ. ການປ ບຕວົຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິແບື່ງອອກເປ ນ 2 ແບບຄ : 1. ການປ ບຕວົຊົ ື່ວຄາວ ເປ ນການປ ບຕວົພຽງຊົ ື່ວໄລຍະສ ນຶ້ ໆ ເພ ື່ອການຫ ບົ ໄພ ແລະ ການຫາອາຫານສາມາດ ປື່ ຽນກບ ມາເປ ນເໝອ ນເດີມໄດຶ້ເຊ ື່ ນ ການປື່ ຽນສີຂອງກະປອມ, ກບ ແກຶ້ແລະ ຈີ ື່ກຽຶ້ມ ເພ ື່ ອໃຫມຶ້ ສີ ີກມົ ກນ ກບ ສະພາບແວດລອຶ້ ມທີ ື່ ອາໄສຢື່ ເປ ນການພາງຕາເພ ື່ອຫາເຫຍ ື່ອ ຫ ຫ ບົຫ ກີ ສດ ຕ . ການຈ ຳສິນຂອງກົບໃນລະດ ໜາວ, ຕະຫ ອດເຖງິການອບົພະຍບົຂອງນກົ ແລະ ກວາງ ເພ ື່ອຍາຶ້ຍຖິ ື່ນຖານຊົ ື່ວຄາວ. 2. ການປ ບຕົວແບບຖາວອນ ເປ ນການປື່ ຽນແປງໂຄງສຶ້າງພາຍໃນຮື່ າງກາຍ ແລະ ສາມາດຖື່ າຍ ທອດ ລ ກສະນະທາງພ ນທຸກໍາ, ຈາກບນ ພະບ ລຸດນີ ຶ້ໄປສື່ ລ ກຫ ານໄດຶ້ເຊ ື່ນ ຕົນຶ້ ຕະບອງເພດ ມີການປື່ ຽນແປງໃບໃຫເຶ້ປ ນໜ າມເພ ື່ອລດົ ການຄາຍນ ື້ຳ, ການໂຢງອອກຂອງລາຕົນຶ້ ຜກ ຕບົ ເພ ື່ອເປ ນຫື່ ຸນສໍາລບ ລອຍໄດ, ຶ້ ການປ ບສີຜິວ ແລະ ຮ ບ ຮື່າງຂອງຕກ ແຕນກບ ກິ ື່ ງໄມເຶ້ປ ນຕົນຶ້. 5.3 ວງົຈອນຂອງທຳດໃນລະບບົນເວດ ິ ຮ ບ 1.28 ວົງຈອນຂອງທຳດໃນລະບົບນິເວດ ແຮື່ ທາດ ແລະ ທາດຕື່າງໆທີ ື່ ເປ ນອງົປະກອບໃນລະບບົ ນເິວດເປ ນສິ ື່ ງຈໍາເປ ນຕໍ ື່ການດ ຳລງົຊວີດິ ຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ ມີ ຊວີດິ ເຊ ື່ນ ອກົ ຊແີຊນ, ອາຍກາກໂບນິກ, ນີໂຕ ແຊນ ແລະ ນ ື້ຳຈະມປີະລມິ ານຂອຶ້ ນຂາຶ້ງຄງົທີ ື່ , ເນ ື່ອງຈາກວື່າສິ ື່ ງທີ ື່ມີ ຊວີດິມຂີະບວນການດໍາລົງຊີວດິ ເຊ ື່ນ ມກີ ານປື່ ອຍທາດດ ື່ງກື່າວກບ ຄ ນສື່ ທ ຳມະຊາດໝ ນວຽນຢ ື່ ເປ ນວ ດຖະຈ ກ (ວົງຈອນ). ການໝ ນວຽນຂອງທາດທາດໃນລະບົບນິເວດແບື່ ງອອກເປ ນ 3 ພວກຄ : 1. ການໝນ ວຽນຂອງທາດທີ ື່ຢື່ ໃນນທີ ື່ມຢີື່ ໃນທຸກສື່ ວນຂອງໂລກເອີ ຶ້ນວື່າ Hydrologic cycle. 2. ການໝນ ວຽນຂອງແຮື່ທາດຢື່ ໃນອາກາດ ເຊ ື່ນ ຮໂີດ ແຊນ, ອົກຊີແຊນ, ນີໂຕແຊນ ແລະ ອາຍ ກາກໂບນິກ ເອີ ຶ້ນວື່າ Gauseous cycle. 3. ການໝນ ວຽນຂອງທາດທີ ື່ສະສມົ ຢື່ ເທງິໜາຶ້ດນິ ເຊ ື່ນ ຟົດສະຟໍ, ມາດ ເອີ ຶ້ນວື່າSedimentary cycle.

28 5.3.1 ວງົຈອນນ ື້ຳ ນ ື້ຳເປ ນສິ ື່ ງຈໍາເປ ນຕໍ ື່ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີ ີວິດ ເພາະວື່ານເປ ນສື່ ວນປະກອບທີ ື່ ສໍາຄ ນຂອງຈຸລ ງນ ື້ຳ ເປ ນຕວົ ກາງທີ ື່ ພາໃຫຶ້ ເກີດຂະບວນການຕື່າງໆ ໃນສິ ື່ ງທີ ື່ ມຊີ ີວິດ ເຊ ື່ ນ ການລ ຳລຽງທາດ, ການຍື່ ອຍອາຫານ, ການຖື່ າຍເທອຸນຫະພ ມ, ການສ ງເຄາະແສງ, ການຫາຍໃຈ ແລະ ເປ ນແຫ ື່ ງໃຫຶ້ຮີໂດ ແຊນທີ ື່ ສໍາຄນ , ນອກຈາກນີ ຶ້ນ ື້ຳຍງ ເປ ນທີ ື່ຢື່ ແຫື່ ງອາໄສຂອງ ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິຫ າ ກຫ າຍຊະນດິການໝ ນວຽນຂອງນ ື້ຳລະຫວື່ າງຜິວໂລກ ແລະ ບ ນຍາກາດສື່ ວນໃຫຍື່ ຈະເປ ນການ ແລກປື່ ຽນກ ນໂດຍ ການລະເຫີຍອາຍ, ອາຍນ ື້ຳລອຍຕວົ ຂ ຶ້ນສື່ ບນ ຍາກາດແລວຶ້ ລວມຕວົ ເປ ນເມກມຄີວບແໜນຶ້ ກາຍ ເປ ນນ ື້ຳຝົນຕກົ ລງົສື່ ພ ຶ້ນດນິການລະເຫຍີກາຍເປ ນອາຍຂອງນສື່ ວນຫ າຍຈະອາໄສພະລ ງງານ ຄວາມຮຶ້ອນຈາກແສງຕາ ເວ ນອາຍນ ື້ຳໃນອາກາດນອກຈາກຈະມາຈາກການລະເຫີຍອາຍຂອງນ ື້ຳແລຶ້ວຍ ງມາຈາກການຄາຍນຂອງພ ດ ແລະ ການເຜາົໄໝຂຶ້ ອງສິ ື່ ງຕື່າງໆ. ເມ ື່ອອາຍນ ື້ຳລອຍສ ງຂ ຶ້ນ ກໍຈະລວມຕົວເປ ນເມກແລຶ້ວຕົກລົງມາ ເປ ນນ ື້ຳຝົນໝ ນວຽນ ເປ ນວງົຈອນດ ື່ງຮ ບລື່ ຸມນີ ຶ້ : ຮ ບ 1.29 ວົງຈອນຂອງນ ື້ຳ (Hydrological cycle) 5.3.2 ວງົຈອນກາກບອນ ກາກບອນເປ ນທາດຫ ກ ທີ ື່ ປະກອບໃນສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ , ທາດກາກບອນໃນບ ນຍາກາດຢ ື່ ໃນ ຮ ບຮື່ າງແບບອາຍກາກໂບ ນິກ ແລະ ຢ ື່ ໃນນຈະຢ ື່ ໃນຮ ບຮື່ າງຂອງກາກໂບນ ດ, ເນ ື່ອງຈາກທາດປະກອບສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີ ິດທຸກຊະນດິມທີ າດກາກ ບອນເປ ນອົງປະກອບ, ດ ື່ງນ ນຶ້ , ເມ ື່ອສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ຕາຍ ລງົກໍ ື່ຈະຖ ກຍື່ອຍສະຫ າຍ ເຮດ ໃຫກຶ້ າກບອນບາງສື່ ວນຖ ກ ປື່ ອຍອອກສ ື່ ອາກາດໃນຮ ບຮື່ າງຂອງອາຍກາກໂບນິກ, ສື່ ວນທີ ື່ ບໍ ື່ຖ ກສະຫ າຍກໍຈະຖ ກທບ ຖົມລງົໃນດິນກາຍເປ ນ ຫນີ ແລະ ນໍ ຶ້າມນ ເມ ື່ອນໍາໃຊເຶ້ປ ນເຊ ຶ້ອເພງີ ກໍຈະໄດອຶ້າຍກາກໂບນກິ ຄນ ສື່ ບນ ຍາກາດໄດອຶ້ກີດ ື່ງຮ ບລື່ ຸມນີ ຶ້ : ຮ ບ 1.30 ວົງຈອນຊອງກາກບອນ

29 ປ ດຈບຸ ນ ອາຍກາກໂບນກິ ໃນອາກາດມປີະລມິ ານກາກບອນໃນທໍາມະຊາດເພີ ື່ມຂ ຶ້ນຫ າຍກວື່າພາວະປົກກະຕິ ເນ ື່ອງຈາກວື່າ ມກີ ານເຜາົໄໝເຶ້ຊ ຶ້ອເພງີໃນໂຮງງານອຸດສາຫະກໍາ, ການໃຊລຶ້ ດົລາງພາຫະນະເພີ ື່ມຂ ຶ້ນ, ການໃຊຶ້ທາດເຄ ມບີ າງຢື່ າງທີ ື່ ເພີ ື່ ມອາຍກາກໂບນກິ ໃນອາກາດ ແລະ ກບ ການຕ ດໄມທຶ້ ໍາລາຍປື່ າ ຊ ື່ ງທໍາມະຊາດບໍ ື່ ສາມາດຈະປ ບ ສະພາບຄວາມດຸື່ ນດື່ ຽງ ໄດຶ້ເຮ ດໃຫຶ້ເກີດບ ນຫາມົນພາວະທາງອາກາດຕາມມາ. ການພົວພ ນລະຫວື່ າງວົງຈອນນກ ບ ວົງຈອນກາກບອນ 1. ຜ ຜຶ້ ະລດິໃນລະບບົນເິວດຈະນານ ແລະ ອາຍກາກໂບນກິ ນາຶ້ໃຊເຶ້ຂົ ຶ້າໃນຂະບວນການສາຶ້ງອາຫານ. 2. ເມ ື່ອພດ , ສດ ໃຊທຶ້ າດອງົຄະທາດຕື່າງໆໃນຂະບວນການຫາຍໃຈກໍ ື່ຈະປື່ ອຍອາຍກາກໂບນກິ ກບ ຄ ນສື່ ບ ນຍາກາດ. 3. ຈລຸ ນິຊມີ ໜີ າຶ້ທີ ື່ຍື່ອຍສະຫ າຍທາດປະກອບທາດອງົຄະທາດຈະໄດຮຶ້ ບ ອາຍກາກໂບນກິ ຄນ ສື່ ບນ ຍາກາດ. 4. ໃນການເຜາົໄໝເຶ້ຊ ຶ້ອເພງີຈະເຮດ ໃຫເຶ້ກດີອາຍກາກໂບນກິ ແລະ ນາຶ້. 5.3.3 ວງົຈອນຂອງນໂີຕ ແຊນ ທາດນໂີຕແຊນເປ ນສື່ ວນປະກອບຫ ກ ຂອງອາກາດທີ ື່ຫໍ ື່ຫຸມຶ້ ໂລກ. ໃນບນ ຍາກາດມອີ າຍ-ໂຕແຊນຢ ື່ ປະມານ 78,08% ແຕື່ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິສື່ ວນໃຫຍື່ບໍ ື່ ສາມາດນອາຍນໂີຕແຊນມາໃຊໄຶ້ດຶ້ໂດຍກງົໂດຍສະເພາະພດ ຈະນາໃຊໄຶ້ດກຶ້ ໍ ຕໍ ື່ ເມ ື່ອຢື່ ໃນຮ ບຮື່າງທາດປະກອບອາໂມນ (NH+ 4) ນີຕ ດ (NO3) ແລະ ນີ ຶ້ຕດິ (NO2), ໂດຍພ ດຈະນໍາເອົາທາດ ປະກອບເຫ ົ ື່ານ ນຶ້ ໄປສງ ເຄາະໂປ ຕນີ , ສື່ ວນສດ ໄດຮຶ້ ບ ໂຫ ແ ຊນ ຈາກການກນິອາຫານຕໍ ື່ ເນ ື່ອງມາເປ ນລໍາດບ ຊ ື່ ງຈະມີ ການຖື່ າຍທອດຈາກພ ດມາຕາມຕື່ ອງໂສຶ້ອາຫານ. ກື່ ຸມສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ເຊ ື່ນ ຈລຸ ະຊບີຫ າຍຊະນດິ ສາມາດໃຊນຶ້ ໂີຕ ແຊນອດິ ສະຫ ະ ໄດຶ້ເຊ ື່ນ ບກ ເຕຣີຣີໂຊບີອອມ, ກື່ ຸມຮາກພດ ຕະກຸນຖົ ື່ ວ, ບກ ເຕຣີໃນດນິ ບາງຊະນດິ ແລະ ເທົ ື່າສຂີ ຽວແກມຟາຶ້ ບາງຊະນດິສາມາດດງ ໂຕ ແຊນຈາກ ອາກາດແລຶ້ວປື່ ຽນເປ ນທາດປະກອບອາໂມນ, ນີຕ ດ, ນີຕິດ ທີ ື່ລະລາຍນໄດຶ້ພດ ຈງິນໍາທາດປະກອບເຫ ົ ື່ານ ນຶ້ ໄປໃຊ, ຶ້ ຂະບວນການຍື່ ອຍສະຫ າຍຊາກສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີ ີວິດຂອງກື່ ຸມຈຸລິນຊກີ ໍ ື່ ໄດທຶ້ າດປະກອບໂຕ ແຊນທີ ື່ ພ ດນໍາໄປໃຊໄຶ້ດ.ຶ້ ໃນ ຂະນະດຽວກນ ການ ຍື່ອຍສະຫ າຍດ ື່ງກື່າວກໍ ື່ຈະໄດນຶ້ ໂີຕ ແຊນອດິສະຫ ະ ກບ ຄນ ສື່ ບນ ຍາກາດ, ການຂ ບຖື່ າຍຂອງສ ດ ຊ ື່ ງຢື່ ໃນຮ ບແບບທາດປະສມົ ນໂີຕແຊນຄອ າໂມນ (NH4) ກໍ ື່ ເຮດ ໃຫມຶ້ ໂີຕແຊນກບ ຄນ ສື່ ບນ ຍາ ກາດເຊ ື່ນດຽວກນ . ກດິຈະກາຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິກື່ ຸມຕື່າງໆເຮດ ໃຫໂຶ້ຕ ແຊນມກີ ານໝ ນວຽນຖື່ າຍເທຈາກສິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມພາຍນອກເຂົ ຶ້າສື່ ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ແລະ ກບ ຄນ ອອກສື່ ທໍາມະຊາດເປ ນວງົຈອນ ດ ື່ງຮ ບລື່ ຸມນີ ຶ້ : ຮ ບ 1.31 ການໜ ນວຽນຂອງນີໂຕ ແຊນ

30 5.3.4 ວງົຈອນອກົ ຊແີຊນ ອກົ ຊແີຊນມບີດົບາດສໍາຄນ ກື່ ຽວຂອຶ້ງກບ ຂະບວນການຫາຍໃຈຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິທຸກຊະນດິ , ໃນບ ນຍາກາດ ມີອົກຊີແຊນຢ ື່ ປະມານ 20,95% ຊ ື່ ງຢື່ ໃນຮ ບຮື່າງຂອງອາຍອກົ ຊແີຊນ (O2) ຫ ອາຍໂອໂຊນ (O3) ກໍ ື່ ໄດ.ຶ້ ຮູບ 1.32 ກຳນໝູນວຽນຂອງອົກຊີແຊນໃນລະບົບນິເວດ 5.3.5 ວງົຈອນຂອງມາດ (S) ມາດເປ ນສື່ ວນປະກອບຂອງໂປ ຕີນບາງຊະນິດ, ແຫ ື່ ງສະສົມທາດມາດຢ ື່ ໃນດິນຢ ື່ ໃນຮ ບ ແບບທາດປະສົມ ຂຸນສ ດ (SO2- 4) ເປ ນບ ນຍາກາດຢ ື່ ໃນຮ ບແບບຂອງອົກຊິດມາດ, ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິບໍ ື່ສາມາດນທາດມາດທີ ື່ບໍລສິຸດນໍາໃຊຶ້ ໝ ນວຽນສຶ້າງເປ ນທາດປະສົມໄດຶ້, ຮາກຂອງພດ ຈະດ ດຊມ ເອາົມາດໃນຮ ບແບບຂອງຊຸນຟ ດເຊິ ື່ ງໄດມຶ້ າຈາກການ ເຜາົໄໝທຶ້ ີ ື່ບໍ ື່ສມົ ບ ນຂອງທາດປະສມົ ອງົຄະທາດ ທີ ື່ບນ ຈມຸ າດລວມກບ ນໃນຊ ນຶ້ ບນ ຍາກາດຕກົ ລງົມາເປ ນຝົນທີ ື່ມອີ າ ຊດິຊຸນຟ ຣກິ ລງົສື່ ດນິທາດປະສມົ ຊຸນຟ ດ (SO2- 4) ບາງຊະນດິທີ ື່ຢື່ ໃນດນິ ເມ ື່ອກາຍເປ ນອາຊດິຊຸນຟ ຣກິ (H2SO4) ກໍ ື່ສາມາດແຕກຕວົ ໄດຂຶຸ້ນພດ ຊ ື່ ງຮາກພດ ສາມາດດ ດຊມ ເຂົ ຶ້າໄປພຶ້ອມກ ບນ ື້ຳເພ ື່ອສາຶ້ງເປ ນທຳດປະສມົ ອງົຄະທາດຕໍ ື່ ໄປ. ພ ດ ຫ ສດ ທີ ື່ກນິພດ ເມ ື່ອຕາຍໄປທບ ຖມົ ລງົໃນດນິກໍ ື່ຈະມຈີລຸ ນິຊມີ າຍື່ອຍສະຫ າຍທາດອງົຄະທາດຂອງພດ ຈນົໄດເຶ້ປ ນທາດປະສມົ ຊຸນຟ ດທີ ື່ລະລາຍນໄດດຶ້ ວຶ້ ຍຂະບວນການທີ ື່ ເອີ ຶ້ນ on Minaralization. ແຮື່ມາດທີ ື່ ຢື່ ໃນດິນ ແລະ ຫນີຖ ກເຊາະລາຶ້ງດວຶ້ ຍຂະບວນການສຽດເຊາະຕາມທາມະຊາດໄດທຶ້ າດປະສົມ ພວກຊ ນຟັດ (Sulphite) ແລຶ້ວຈິ ື່ ງດ ດອກົ ຊຊີຸນຟ ດ ຊ ື່ ງພດ ສາມາດດ ດຊມ ໄປໃຊໄຶ້ດໃຶ້ນກໍລະນທີ ີ ື່ ຊ ນຟັດຖ ກເຊາະ ລາຶ້ງໄປກບ ນກໍ ື່ຈະມພີວກແບັກທີເຣຍແຍກຊ ນຟັດໃຫເຶ້ປ ນຮໂີດ ແຊນຊຸນຟິດ ແລະ ອກົ ຊແີຊນກບ ຄນ ສື່ ບນ ຍາກາດ ຊ ື່ ງຈະຖກ ດ ດກາຍເປ ນຊຸນຟ ດ ເມ ື່ອຖກ ຝົນກໍລະລາຍປົນມາກບ ນ ື້ຳລງົສື່ ພ ຶ້ນດນິ ແລະ ນ ື້ຳໄດອຶ້ກີດ ື່ງວງົຈອນລື່ ຸມນີ ຶ້ :

31 ຮ ບ 1.33 ວົງຈອນຂອງມາດ (Sulphur cycle) ສ ຳລ ບຮີໂດ ແຊນຊຸນຟົດສື່ ວນທີ ື່ ບໍ ື່ ຄ ນສື່ ບ ນຍາກາດແຕື່ຍງ ຄົງສະສມົ ຢື່ ໃນດນິ ນ ນຶ້ ເຖິງແມື່ນ ວື່າຈະບໍ ື່ມອີກົ ຊີ ແຊນ, ແຕື່ ຖຶ້າຖ ກແສງແດດສື່ ອງເຖິງກໍຈະຖ ກບ ກເຕຣີ Beggiatoa ດ ດອກົ ຊແີຊນ ໃຫເຶ້ປ ນມາດ ແລະ ຊຸນຟ ດໄດ.ຶ້ ຮໂີດ ແຊນຊຸນຟິດເມ ື່ອຮື່ວມກບ ເຫ ກ (Fe) ໃນດິນໄດຶ້ທາດປະສົມ ຂຸນຟິວເຫ ກ (FeS) ແລະ ຕຊິຸນຟິວເຫ ກ (FeS2) ຊ ື່ ງຈະຫາຍໄປຈາກວງົຈອນແຕື່ ສາມາດນໍາກບ ຄນ ສື່ ຊ ນຶ້ ບນ ຍາກາດໄດໃຶ້ນຮ ບແບບຂອງອກົ ຊດິມາດ (S03) ແລະ ຊຸນຟ ດ (SO2- 4) ດຶ້ວຍການລະເບີດຂອງພ ເຂົາໄຟ ແລະ ຂະບວນການກ ດເຊາະຕາມທໍາມະຊາດ, ການນຖື່ ານຫີນ ແລະ ນ ື້ຳມ ນປີໂຕ ລື່ ຽມມາເປ ນເຊ ຶ້ອເພງີໃນອຸດສາຫະກໍາ ເປ ນການນໍາມາດກບ ມາສື່ ບນ ຍາກາດໃນຮ ບແບບຂອງອກົ ຊິດມາດ (SO2) ຊ ື່ ງຈະຖ ກປື່ ຽນເປ ນຊຸນຟ ດເມ ື່ອຖ ກກບ ຄວາມຊືຸ່ມຊ ື່ນແລວຶ້ ຕກົ ລງົພອຶ້ ມກບ ຝົນລງົສື່ ພ ຶ້ນດນິ ແລະ ແມື່ ນໄດຶ້, ການມີອຸດສາຫະກ ຳປີໂຕ ລື່ ຽມ ໃນບໍລເິວນໃດໜ ື່ ງເກດີ ເປ ນຜນົ ເສຍເພາະເຮດ ໃຫແຶ້ຖບນ ນຶ້ມອີກົ ຊດິມາດ (SO2), ສ ງເກນີ ໄປເມ ື່ອມຝີົນຕກົ ຈ ື່ ງເປ ນຝົນ ອາຊດິ ຊ ື່ ງເຮດ ໃຫມຶ້ ຄີວາມເສຍຫາຍຕໍ ື່ ພດ ແລະ ສິ ື່ ງກໍ ື່ສາຶ້ງໄດດຶ້ ື່ງສົມ ຜົນ. 2SO2 + 4H2O 2H2SO4 + 2H2 5.3.6 ວງົຈອນຟົດສະຟໍ (P) ຟົດສະຟໍເປ ນສື່ ວນປະກອບພາຍໃນຈລຸ ງ ຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ທຸກຊະນດິເປ ນອງົປະກອບຂອງ DNA, RNA ແລະ ATP, ແຫ ື່ ງສະສົມຟົດສະຟໍຄ : ດິນ, ຫີນ ທີ ື່ມຫີ າຍຈນົສົ ື່ງເປ ນສນິ ຄາຶ້ອອກໄດໃຶ້ນເຂດສະແປນດິຊາຮາຣາໃນ ທະວີບອາຟຣິກາ. ດິນ, ຫນີ ເຫ ົ ື່ານີ ຶ້ ເມ ື່ອຖ ກເຊາະລາຶ້ງຕາມທ ຳມະຊາດເຮ ດໃຫຶ້ໄດຶ້ທາດຟົດສະຟ ດ (PO3- 4) ຊ ື່ ງຮາກ ພ ດດ ດຊ ມເອົາໄປນ ຳໃຊຶ້ໄດຶ້. ທາດປະສົມຟົດສະຟ ທີ ຸ່ສາຶ້ງຂ ຶ້ນດວຶ້ ຍພດ ຖກ ສົ ື່ງຕໍ ື່ ໄປຫາສດ ທາງຕື່ອງໂສ, ຶ້ ເມ ື່ອພດ ແລະ ສ ດຕາຍລົງຟົດສະພດ ຖກ ປື່ ອຍອອກມາຈາກຊາກຜຸພງ ຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ແລະ ຖກ ທບ ຖມົ ລງົໃນດນິແຫື່ ງນໍ ຶ້າຊ ື່ ງໄຮ ນ ື້ຳສາມາດນໍາໄປສງ ເຄາະແສງໄດແຶ້ລວຶ້ ສົ ື່ງໄປຕາມຕື່ອງໂສອຶ້ າຫານ. ຟົດສະຟ ທີ ື່ທບ ຖມົ ຢື່ ໃນດນິກໍຖກ ນໍາມາໃຊໂຶ້ດຍ ພດ ໄດຶ້ຫ ສື່ ວນທີ ື່ ລງົສື່ ພ ຶ້ນໜອງ, ທະເລ, ມະຫາສະໝຸດ ກໍກ ບມາໃຊຶ້ ໂດຍການໝ ນວຽນຂອງກະແສນ ື້ຳວົນ ມາສ ື່ ລະດບ ທີ ື່ມໄີຮນ ື້ຳຈ ື່ ງນໍາໄປໃຊໄຶ້ດ, ຶ້ຖຶ້າໄຮນ ື້ຳຕາຍລົງ ບ ກເຕຣີຈະເປ ນໂຕເຮ ດໃຫຶ້ມີການຍື່ ອຍລະລາຍໄດຶ້ຟົດສະຟ ດ ກ ບມາໃຊຶ້ໄດຶ້ອີກ ຟົດສະຟໍບາງສື່ວນຖກ ໝນ ວຽນກບ ສື່ ພ ຶ້ນດນິ ໂດຍນກົ ກນິປາແລວຶ້ຖື່າຍອອກມາທບ ຖມົ ໄວຕາມ ຶ້ ຖື້ຳ, ສາມາດ ນໍາເອາົຂີ ຶ້ນກົ ມາໃຊເຶ້ປ ນປຸຸ໋ຍໄດ, ຶ້ ແຕື່ຕາມທໍາມະຊາດແລວຶ້ ການໝ ນວຽນ ຟົດສະຟ ດກບ ສື່ ພ ຶ້ນດນິ ບໍ ື່ພຽງພໍກບ ສື່ ວນທີ ື່

32 ເສຍລງົສື່ ນ ແລະ ບາງສື່ ວນຫາຍໄປໃນພ ຶ້ນມະຫາສະໝຸດ, ດ ື່ງນ ນຶ້ ໃນປ ດຈບຸ ນ ຈ ື່ ງມກີ ານເຕມີ ປຸຸ໋ຍຟົດສະຟັດລົງໃນ ດນິ ເພ ື່ອໃຫພຶ້ ດ ມຟີົດສະຟ ດໃຊຢຶ້ື່ າງ ພຽງພໍເປ ນການເພີ ື່ມຜນົຜະລດິທາງການກະເສດຕ ື່ມອກີ . ຮ ບ 1.34 ວົງຈອນຟົສະຟໍ (Phosphorus) 5.4 ໂຄງສາຶ້ງໜາຶ້ທີ ື່ຂອງລະບບົນເິວດ ລະບົບນິເວດເປ ນລະບົບທີ ື່ ສະແດງໃຫເຶ້ຫ ນເຖິງການພົວພ ນຢື່ າງໃກຊຶ້ ິດ ລະຫວື່ າງສິ ື່ ງທີ ື່ ມີຊີວິດກ ບ ສິ ື່ ງແວດລອຶ້ມ ຄວາມສໍາພນ ຕື່າງໆຈະເປ ນໄປຢື່ າງມລີະບບົ ຈ ື່ ງເອີ ຶ້ນວື່າ: ລະບົບນິເວດ. ໂຄງສຶ້າງລະບົບນິເວດແບື່ ງອອກເປ ນ 2 ປະເພດຄ : 5.4.1 ໂຄງສາຶ້ງທາງຊວີ ະພາບ ໂຄງສາຶ້ງທາງຊວີ ະພາບ ປະກອບດວຶ້ ຍສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິທີ ື່ມບີດົ ບາດໜາຶ້ທີ ື່ ຕື່າງກນ ໃນລະບບົ ນເິວດໂດຍສະເພາະ ໃນແງື່ຂອງອາຫານໄດແຶ້ບື່ງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິອອກເປ ນ 3 ປະເພດຄ : - ຜ ຜຶ້ ະລດິ ຜ ຜຶ້ ະລິດໝາຍເຖິງສິ ື່ ງທີ ື່ ມຊີ ີວິດ ທີ ື່ ສາມາດສາຶ້ງອາຫານໄດເຶ້ອງ ເຊ ື່ ນ: ພ ດສີຂຽວ, ເທົາ ແລະ ບ ກເຕຣີບາງ ຊະນດິ ມພີ ດບາງຊະນດິ ນອກຈາກຈະສາມາດສາຶ້ງອາຫານເອົາເອງໄດແຶ້ ລວຶ້ ຍງ ສາມາດດ ກຈບ ສ ດອ ື່ ນກິນເປ ນ ອາຫານໄດອຶ້ກີ ເຊ ື່ນ: ຕົມຶ້ ໝໍ ຶ້ເຂົ ຶ້າໝໍແຶ້ກງລງີ, ຫຍາດນໍ ຶ້າຄາຶ້ງວື່ານກາບຫອຍແດງ ແລະ ເທາົເຂົ ຶ້າໜຽວ, ແຕື່ພດ ເຫ ົ ື່ານີກຶ້ ໍ ຈດ ເປ ນຜ ຜຶ້ ະລດິ ເຊ ື່ນກນ ໄດ.ຶ້ - ຜ ບຶ້ໍລໂິພກ ຜ ບຶ້ໍລໂິພກ ໝາຍເຖງິສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິທີ ື່ບໍ ື່ສາມາດສາຶ້ງອາຫານເອງໄດຶ້ເຊ ື່ນ ສດ ທຸກຊະນດິ. ເຮົາສາມາດແບື່ ງຜ ຶ້ບໍລິໂພກອອກເປ ນ 4 ປະເພດດ ື່ງນີ ຶ້ : 1. ຜ ບຶ້ ໍລິໂພກທີ ື່ ກິນພ ດ ທີ ື່ ກິນພ ດເປ ນອາຫານ ເຊ ື່ ນ ງວົ , ຄວາຍ, ຊຶ້າງ, ມຶ້າ, ແບຶ້, ແກະ, ກະຕື່ າຍ ແລະ ຕ ກແຕນ, 2 ຜ ບຶ້ໍລໂິພກທີ ື່ກນິສດ ທີ ື່ກນິຊີ ຶ້ນສດ ເປ ນອາຫານ ເຊ ື່ນ ເສອ , ສິງ, ງ , ແຂຶ້ ແລະ ກົບ

33 3. ຜ ບຶ້ ໍລໂິພກທີ ື່ ກນິທງ ພດ ແລະ ສດ , ເປ ນຜ ບຶ້ ໍລໂິພກທີ ື່ ກນິທງ ພດ ແລະ ສດ ເປ ນອາຫານເຊ ື່ ນ: ຄົນ, ໜາ, ນົກ, ເປ ດ, ໄກື່ 4. ຜ ບຶ້ ໍລໂິພກທີ ື່ ກນິຊາກສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິທີ ື່ ກນິພດ ແລະ ສດ ທີ ື່ ຕາຍແລວຶ້ ເປ ນອາຫານ ເຊ ື່ນ ແຮງຶ້, ຂີ ຶ້ກະເດອ ນ, ບົ ຶ້ງກ ແລະ ປວກ. - ຜ ຍຶ້ື່ອຍສະຫ າຍ ຜ ຍຶ້ື່ອຍສະຫ າຍ ໝາຍເຖງິສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິທີ ື່ ດໍາລງົຊວີດິດວຶ້ ຍການປື່ ອຍນໍ ຶ້າຍື່ອຍອອກມາສະຫ າຍຊາກພດ , ຊາກ ສດ ຊ ື່ ງເປ ນທາດອງົຄະທາດ (ທາດທີ ື່ບໍ ື່ມຊີວີດິ ) ກໍຄ ແຮື່ທາດຕື່າງໆແລວຶ້ ດ ດຊມ ເຂົ ຶ້າໃນຮື່າງກາຍ ແລະ ພດ ຍງ ນໍາໃຊຶ້ ເປ ນປຸຸ໋ຍໄດອຶ້ ກີ ດວຶ້ ຍ ເຊ ື່ນ ເຫດ ຣາ ແລະ ບກ ເຕຣີ, ການພວົ ພນ ຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ໃນແງື່ທີ ື່ ເປ ນອາຫານແບື່ງເປ ນ 2 ແບບຄ : 1. ຕື່ອງໂສອຶ້າຫານ ໝາຍເຖງິການພວົພນ ລະຫວື່າງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິຊະນດິຕື່າງໆໃນລະບບົ ນເິວດ, ໃນລ ກສະນະ ຂອງການກນິຕໍ ື່ກນ ເປ ນລໍາດບ ຕໍ ື່ ເນ ື່ອງກນ . ເລີ ື່ມຈາກພດ ເປ ນຜ ຜຶ້ ະລດິ , ສດ ກນິພດ ເອີ ຶ້ນວື່າຜ ບຶ້ໍລໂິພກຂ ນຶ້ໜ ື່ ງ, ສດ ທີ ື່ ກນິຜ ບຶ້ ໍລໂິພກຂ ນຶ້ ໜ ື່ ງເອີ ຶ້ນວື່າ ຜ ບຶ້ ໍລໂິພກຂ ນຶ້ ສອງ, ສດ ທີ ື່ ກນິຜ ບຶ້ ໍລໂິພກຂ ນຶ້ ສອງເອີ ຶ້ນວື່າ ຜ ບຶ້ ໍລໂິພກຂ ນຶ້ ສາມ ແລະ ຈະເປ ນລາດບ ສ ງຂ ຶ້ນໄປເລ ຶ້ອຍໆຈນົ ໝດົ ໄສອຶ້າຫານນ ນຶ້. ຮ ບ 1.35 ຮ ບສະແດງຕອງໂສຶ້ອາຫານ ໃນການຂຽນຕື່ ອງໂສຶ້ອາຫານເຮົາໃຊຶ້ລ ກສອນແທນການກິນເປ ນລໍາດ ບ, ຫົວລ ກສອນຢ ື່ ທາງຜ ຶ້ບໍລິໂພກ, ຫາງ ລ ກສອນຢ ື່ ທາງຜ ຶ້ຖ ກບໍລິໂພກ, ການກນິເປ ນລາດບ ນີພຶ້ ະລງ ງານຈະຖກ ຖື່ າຍທອດຈາກຜ ຜຶ້ ະລດິ ໄປຍງ ຜ ບຶ້ ໍລໂິພກລໍາ ດບ ຕື່າງໆ ແລະ ຜ ທຶ້ ີ ື່ຮບ ພະລງ ງານເປ ນອນ ດບ ສຸດທາຶ້ຍ ຄ ຜ ຍຶ້ື່ອຍສະຫ າຍ. 2. ຕາໜື່ າງອາຫານ ໝາຍເຖິງການພົວພ ນຂອງຕື່ ອງໂສຶ້ອາຫານຫ າຍໆຕື່ ອງໂສຶ້ອາຫານໃນແງື່ ຂອງການກິນ ອາຫານທີ ື່ສບ ຊອຶ້ ນບໍ ື່ ເປ ນລາດບ ສາຍດຽວ ເຊ ື່ນ ການທີ ື່ສາຍໃຍອາຫານຍິ ື່ ງສບ ຊອຶ້ ນຫ າຍພຽງໃດ ກໍສະແດງວື່າລະບບົ ນເິວດນ ນຶ້ ມຄີວາມສມົ ດຸນຫ າຍຂ ຶ້ນ, ການພວົ ພນ ຂອງກື່ ຸມສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ຈະເຮດ ໃຫຈຶ້ ໍານວນຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິມຢີື່ ໃນ ທ ຳມະຊາດຢື່ າງເໝາະສມົ ເພິ ື່ນຈ ື່ ງເອີ ຶ້ນວື່າ ສມົ ດຸນທໍາມະຊາດ. ຮ ບ 1.36 ສະແດງຕາໜື່ າງອາຫານ

34 5.4.2 ໂຄງສາຶ້ງທາງກາຍະພາບ ໂຄງສາຶ້ງທາງກາຍະພາບປະກອບດວຶ້ ຍສິ ື່ ງທີ ື່ ມຊີ ີວິດ ມບີ ົດບາດຕໍ ື່ ການດໍາລົງຊີວິດຂອງສິ ື່ ງ ທີ ື່ ມຊີ ີວິດ ເຊ ື່ ນ ທາດອົງຄະທາດ, ທາດອະນງົຄະທາດຕະຫ ອ ດເຖງິຄວາມຊືຸ່ມ, ອຸນຫະພ ມ ແລະ ແສງສະຫວື່ າງດວງອາທິດ ພະລ ງງານ ຜ ຶ້ບໍລະໂພກ ຜ ຶ້ຜະລິດ ຊາກພ ດ ແລະ ສ ດ ທາດອະນົງຄະທາດ ຜ ຶ້ຍື່ ອຍລະລາຍທາດອົງຄະທາດ ແຜນວາດ 1.37 ສະແດງອົງປະກອບຂອງລະບົບນິເວດ ເຮົາຈະສ ງເກດໄດຶ້ວື່ າທ ງໂຄງສຶ້າງຊີວະພາບ ແລະ ໂຄງສຶ້າງກາຍະພາບຈະມີຄວາມສໍາພ ນກ ນເປ ນວົງຈອນມີ ການຖື່ າຍທອດພະລ ງງານ ແລະ ໝ ນວຽນຂອງທາດທາດຕາມບົດບາດ ໜາຶ້ທີ ື່ ຂອງຜ ຜຶ້ ະລິດ, ຜ ຶ້ບໍລິໂພກ ແລະ ຜ ຶ້ ຍື່ ອຍສະຫ າຍ 5.4.3 ປະເພດຂອງລະບບົ ນເິວດ ການຖື່ າຍທອດພະລງ ງານ ແລະ ທາດອາຫານໃນລະບບົ ນເິວດຕື່າງໆບໍ ື່ ຄກ ນ ຖາຶ້ຈໍາແນກປະເພດຂອງລະບບົ ນິເວດໂດຍຖ ເອົາຫ ກການຖື່ າຍທອດພະລ ງງານ ແລະ ອາຫານເປ ນເກນແບື່ ງເປ ນ 3 ປະເພດຄ : - ລະບບົ ນເິວດປິດ ລະບບົ ນເິວດປິດລະບບົ ນເິວດທີ ື່ມສີະເພາະການຖື່ າຍທອດພະລງ ງານພຽງຢື່ າງດຽວໂດຍບໍ ື່ມກີ ານຖື່າຍທອດ ທາດອາຫານລະຫວື່ າງລະບົບນິເວດດຶ້ວຍກ ນ, ຊ ື່ ງໃນທໍາມະຊາດຈະບໍ ື່ ພົບລະບົບນເິວດປະເພດນີ ຶ້ , ແຕື່ ສາມາດ ຈາໍລອງ ຫ ສາຶ້ງຂ ຶ້ນໄດໂຶ້ດຍມະນຸດ ເຊ ື່ນ ລະບບົນເິວດ ລຽຶ້ງປາສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິຕື່າງໆທີ ື່ຢື່ ໃນຕ ລຶ້ ຽຶ້ງປາສາມາດດໍາລງົຊວີ ິດ ຢື່ ໄດເຶ້ພາະວື່າລະບບົຮບ ພະລງ ງານຢື່ ໃນປະລມິ ານສມົ ດຸນກບ ປະລມິ ານທີ ື່ ລະບບົ ໃຊໄຶ້ປນ ນຶ້ເອງ. ຮ ບ 1.37 ຕ ຶ້ລຶ້ຽງປາ

35 - ລະບບົ ນເິວດເປີດ ລະບບົນເິວດເປີດ ຄລ ະບບົນເິວດທີ ື່ມກີ ານຖື່າຍທອດທາດອາຫານ ແລະ ພະລງ ງານລະຫວື່າງ ລະບບົ ນເິວດ ດວຶ້ ຍກນ ເຊ ື່ນ ລະບບົ ນເິວດແຄມຝ ື່ ງກບ ລະບບົ ນເິວດໃນບງ ຫ ໃນສະ ລະບບົ ນິເວດໃນປື່ າກບ ລະບບົ ນເິວດທົ ື່ງ ຫຍາຶ້ເປ ນຕົນຶ້. ຮ ບ 1.38 ໜອງນໍ ຶ້າທໍາມະຊາດ - ລະບບົ ນເິວດອດິສະຫ ະ ລະບບົ ນເິວດອດິ ສະຫ ະ ຄລ ະບບົ ນເິວດທີ ື່ ບໍ ື່ມທີ ງ ການຖື່ າຍທອດພະລງ ງານ ແລະ ທາດອາຫານເປ ນລະບົບ ນເິວດອດິສະຫ ະ ທີ ື່ບໍ ື່ສາມາດພບົ ໃນທໍາມະຊາດໄດຶ້ແລະ ບໍ ື່ສາມາດຈາໍລອງສາຶ້ງຂ ຶ້ນໄດ.ຶ້ 5.5 ຄວາມຫ າກຫ າຍຂອງລະບບົນເິວດ ລະບົບນເິວດຄ ສື່ ວນໜ ື່ ງຂອງສິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມທີ ື່ ປະກອບດວຶ້ ຍສິ ື່ ງທີ ື່ ມຊີ ີວິດ ແລະ ສິ ື່ ງທີ ື່ ບໍ ື່ ມຊີ ີວິດແຕື່ ລະອົງ ປະກອບຂອງລະບບົ ນເິວດມໜີ າຶ້ທີ ື່ ແລະ ຄວາມສໍາຄນ ສະເພາະເພ ື່ອຄວາມໝ ນຶ້ ຄງົ ຂອງລະບບົ ເຊ ື່ນ ຜ ຜຶ້ ະລດິ ຈະ ເຮດ ໜາຶ້ທີ ື່ ສງ ເຄາະພະລ ງງານແສງສະຫວື່ າງ ແລະ ນ ື້ຳໃຫເຶ້ປ ນພະລງ ງານອາຫານເພ ື່ອປະໂຫຍດແກື່ຕນົ ເອງ ແລະ ຜ ຶ້ ບໍລິໂພກໃນລະດ ບຕື່ າງໆຜ ຶ້ຍື່ ອຍຈະເຮັດໜາຶ້ທີ ື່ ແຍກຍື່ອຍຂອງເສຍ, ຊາກພດ ແລະ ສດ ທີ ື່ ຕາຍທບ ຖົມ ແລະ ເໜົ ື່າ ເປ ື່ ອຍເພ ື່ ອໃຫເຶ້ກດີ ເປ ນພະລ ງງານ ຫ ທາດວ ດຖຸທີ ື່ ຈະເປ ນປະໂຫຍດສໍາລ ບຜ ຜຶ້ ະລິດອີກຕໍ ື່ . ເມ ື່ອພິຈາລະນາອງົ ປະກອບ ແລະ ຄວາມສໍາຄນ ຂອງລະບບົ ນເິວດ ລວມທງ ການພວົ ພນ ຂອງອງົປະກອບຕື່າງໆໃນພ ຶ້ນໂລກ ເຊ ື່ນ ພ ຶ້ນ ນ ື້ຳ, ພ ຶ້ນດນິ , ບນ ຍາກາດ ແລະ ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິແລວຶ້ ໂລກກ ຸ່ຄລ ະບບົ ນເິວດທີ ື່ ໃຫຍື່ທີ ື່ສຸດ ແຕື່ກໍລະນຂີອງລະບບົ ນເິວດ ທີ ື່ ນອຶ້ ຍທີ ື່ ສຸດນ ນຶ້ ຍງ ບໍ ື່ ສາມາດໃຫຄຶ້ ໍາຕອບໄດ, ຶ້ ອ ນນ ນຶ້ ກ ຸ່ ຕຶ້ອງໄດຶ້ພິຈາລະນາອົງປະກອບ ແລະ ການພົວພ ນຂອງ ລະບບົ ນເິວດນ ນຶ້ເສຍກື່ອນວື່າເຮດ ໜາຶ້ທີ ື່ ຕື່າງໆຄບົຖວຶ້ ນຕາມຄວາມໝາຍຂອງລະບບົ ນເິວດ ຫ ບໍ ື່ ແຕື່ເຖິງຢື່ າງໃດກ ຸ່ ຕາມລະບບົນເິວດທີ ື່ນອຶ້ ຍທີ ື່ ສຸດ ອາດຈະເປ ນລະບບົ ນເິວດຂອງແອື່ງນ ື້ຳໃນຮອຍຕີນຄວາຍ ຫ ລະບົບນິເວດໃນແກຶ້ວ ຫ ໂຖລຶ້ຽງປາກ ຸ່ ໄດຶ້. ສົມມຸດວື່ າລະບົບນິເວດຂອງແອື່ ງນ ື້ຳໃນຮອຍຕນີຄວາຍເປ ນລະບບົ ນເິວດທີ ື່ ນອຶ້ ຍທີ ື່ ສຸດ, ຈາກ ຂະໜາດຂອງລະບບົ ນເິວດນີ ຶ້ ເຖິງລະບບົ ນເິວດ ຂອງໂລກຍິ ື່ ງໃຫຍື່ທີ ື່ ສຸດຈະມລີະບບົ ນເິວດອ ື່ນໆອກີຈໍານວນເທົ ື່າໃດ ໃນຂະໜາດຕື່າງກນ ໃນພ ຶ້ນໂລກນີ ຶ້ . ເພາະຂະໜາດຂອງລະບບົ ນເິວດ ນີ ຶ້ບໍ ື່ ຕາຍຕວົ ຈ ື່ ງເປ ນການຍາກທີ ື່ ຈະກໍານດົ ຂະ ໜາດ ແລະ ຈ ຳນວນຂອງລະບບົນເິວດໃຫເຶ້ປ ນກື່ ຸມຖກ ຕອຶ້ງຕາມຈາໍນວນ. ດ ື່ງນ ນຶ້ ຈ ື່ ງແບື່ງປະເພດຂອງລະບບົ ນເິວດ ທງ ພ ຶ້ນໂລກອອກເປ ນ 2 ລະ ບບົ ໃຫຍື່ຄ ລະບບົນເິວດພາກພ ຶ້ນດນິ ແລະ ລະບບົນເິວດພາກພ ຶ້ນນ ື້ຳ. ທ ງສອງລະບົບ ຍ ງສາມາດ ແຍກເປ ນລະບົບນິເວດຍື່ ອຍໄດຶ້ອີກຫ າຍລະບົບ.

36 5.5.1 ລະບບົ ນເິວດພາກພ ຶ້ນດນິ ລະບບົ ນເິວດພາກພ ຶ້ນດິນຄລ ະບົບນເິວດທີ ື່ ປະກອບໄປດວຶ້ ຍສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີ ີວດິທ ງພ ດ ແລະ ສດ ທີ ື່ ອາໄສຢື່ ເທິງ ບກົ ລວມທງ ນກົທີ ື່ ໃຊເຶ້ວລາບາງສື່ວນບນິຢື່ ໃນອາກາດ ແລະ ສດ ເຄິ ື່ ງບກົ ເຄິ ື່ ງນາທີ ື່ ໃຊເຶ້ວລາບາງສື່ວນຢື່ ໃນນອກີ ດວຶ້ ຍ ມສີ ິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມທີ ື່ ເປ ນສິ ື່ ງທີ ື່ ມີຊີວິດຄ ພ ດ ແລະ ສ ດປົກດວຶ້ ຍກ ນ ແລະສິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມທີ ື່ ເປ ນສິ ື່ ງທີ ື່ ບໍ ື່ ມີຊີວິດຄ : ລ ກສະນະທາງກາຍະພາບຂອງອາກາດ ເຊ ື່ ນ: ອຸນຫະພ ມ ແລະ ຄວາມຊືຸ່ມ, ສະພາບທາງກາຍະພາບຂອງດິນ, ພະລງ ງານ ແລະ ວດ ຖຸຕື່າງໆ, ລະບບົ ນເິວດພາກພ ຶ້ນດນິ ສາມາດແຍກອອກເປ ນລະບບົ ນເິວດຍື່ອຍຕາມລກ ສະນະ ຊຸມຊນົ ຂອງພດ ທີ ື່ມໂີຄງສາຶ້ງຄາຶ້ຍຄກ ນ ໂດຍທີ ື່ ພດ ເຫ ົ ື່ານ ນຶ້ຖ ກກໍານດົ ດວຶ້ ຍລກ ສະນະທາງກາຍະພາບດ ື່ງທີ ື່ ໄດກຶ້ື່າວ ມາແລວຶ້ ຂາຶ້ງເທງິລະບບົນເິວດຍື່ອຍຂອງລະບບົນເິວດພາກພ ຶ້ນດນິມຄີ: - ລະບບົ ນເິວດແບບທູນດ ຳ ລ ກສະນະທາງກາຍະພາບຂອງລະບົບນິເວດແບບທຸນດາມີອາກາດໜາວເຢ ນ, ລະດ ການທີ ື່ພດ ຈະເລນີເຕບີ ໂຕ ໄດສຶ້ ນຶ້ (ໂດຍປົກກະຕໜິ ອຶ້ ຍກວື່າ 60 ວນ ) ເປ ນສາເຫດໃຫລຶ້ ະບບົ ນີມຶ້ ຜີນົ ຜະລດິທີ ື່ ໄດຈຶ້ າກສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ຕາທີ ື່ ສຸດ ທຽບໃສື່ ໃນບນ ດາລະບບົ ນເິວດຕື່າງໆຂອງໂລກ. ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີ ີວດິ ໃນລະບບົ ນເິວດແບບທ ນດາປະກອບໄປດວຍສ ດ ຶ້ ແລະ ພດ ບໍ ື່ຫ າຍປະເພດ, ສດ ທີ ື່ປາກດົຢື່ ໃນລະບບົ ນເິວດນີ ຶ້ຕອຶ້ງສາມາດທນົ ຕໍ ື່ອາກາດໜາວ ແລະ ຢື່ ຕະຫ ອ ດທງ ປີ ໄດຶ້ເຊ ື່ນ ກວາງຄາຣີບ (Caribu), ກະຕື່ າຍ, ງົວອາກຕິກ ມ ດ ໂອເຊນ (Arctic Musk Oxer), ໝາປື່ າ ແລະ ໝາ ຈອກ, ນອກ ຈາກນີ ຶ້ຍງ ມພີວກນກົ ທີ ື່ ອບົ ພະຍບົ ເຂົ ຶ້າໄປໃນລະດ ຮອຶ້ ນ, ສື່ ວນໃຫຍື່ ຈະເປ ນເທ ດ ແລະ ຫຍຶ້າຊະນິດ ຕື່ າງໆ, ພດ ຢ ນຕົນຶ້ ຂະໜາດໃຫຍື່ ຈະບໍ ື່ ພົບໃນລກ ສະນະອາກາດແບບທຸນດ າ. ຂໍຈຶ້ ໍາກດ ຄວາມ ສາມາດຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ ມີ ຊີວິດໃນການປ ບຕົວ ແລະ ການດໍາລົງຊີວິດຂອງລະບົບນິເວດແບບທ ນຕ າຄ ລ ກສະນະທາງກາຍະພາບທ ງໝົດ, ຄວາມໜາວເຢ ນ ຂອງອາກາດເປ ນຕົວເຮ ດໃຫຶ້ອ ດຕາການ ປື່ ຽນແປງທາງເຄມີ ແລະ ຊີວະວິທະຍາໃນລະບົບນິເວດ ເປ ນໄປຢື່ າງລື່ າຊຶ້າດິນຝຸື່ ນເຂດທ ນດ າ ຈ ື່ ງ ຖກ ພດ ທະນາຊາຶ້ ແລະ ບໍ ື່ມຄີວາມອຸດມົ ສມົ ບ ນ, ລ ກສະນະທາງກາຍະພາບ ດ ື່ງກື່າວໄດຈຶ້າໍກດ ໃຫຶ້ພດ ມກີ ານຂະຫຍາຍຕວົ , ແຕື່ຍງ ມບີາງປະເພດເທົ ື່ານ ນຶ້ທີ ື່ພດ ສາມາດຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕໄດຶ້, ເມ ື່ອ ມພີດ ຈາໍນວນໜອຶ້ ຍປະເພດທີ ື່ຈະໄປທດົ ແທນພດ ອ ື່ນ ທີ ື່ມຄີວາມສໍາຄນ ແລະ ຖກ ທໍາລາຍໄປກໍ ື່ມໜີ ອຶ້ ຍ, ລ ກສະນະ ຂອງດນິທີ ື່ມຄີຸນນະພາບຕາສົ ື່ງເສມີ ໃຫເຶ້ກດີການກດ ເຊາະ ແລະ ລດົ ອດ ຕາການຈະເລນີ ເຕີບໂຕຂອງພດ , ສະຫຸ ບ ແລຶ້ວ ລ ກສະນະຄວາມໜາວເຢ ນຂອງອາກາດ, ດນິທີ ື່ມກີ ານພດ ທະນາຢື່ າງຊກ ຊາຶ້ ແລະ ບໍ ື່ອຸດົມສົມບ ນ, ແລະ ຈະມີ ພດ ໜອຶ້ ຍຊະນດິທີ ື່ ສາມາດຈະເລນີ ເຕີບໂຕໄດຶ້ຊ ື່ ງເປ ນປ ດໄຈການດົ ໃຫສຶ້ ະພາບໂດຍທົ ື່ ວໄປຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີ ີວິດໃນ ລະບົບນິເວດແບບທູນດ າມີໂອກາດຈະຖ ກປື່ ຽນແປງ ຫ ຖ ກທໍາລາຍໄດຶ້ງື່າຍ. - ລະບບົ ນເິວດແບບປື່ າສນົ ໃນຂົວຶ້ ໂລກເໜອ ລກ ສະນະທາງກາຍະພາບຂອງລະບົບນເິວດແບບປື່ າສົນບໍ ື່ ໄດແຶ້ ຕກຕື່າງໄປຈາກລະບົບນິເວດ ແບບທ ນດ ຳ ຫ າຍປານໃດ, ລະດ ການທີ ື່ ສາມາດທໍາການເພາະປ ກມເີວລາສ ນຶ້ , ຄວາມໜາວເຢ ນ ຂອງອາກາດມີຄວາມຮຸນແຮງ, ເຖິງວື່າຈະບໍ ື່ ເທົ ື່າກບ ລກ ສະນະອາກາດໃນລະບບົ ນເິວດແບບທ ນດ ຳກ ຸ່ຕາມ, ປະລິມານນໍ ຶ້າຝົນຢື່ ໃນລະດບ ປານກາງ ໂດຍສະເລື່ ຍທ ງໝົດ 65 cm ລກ ສະນະໂດຍທົ ື່ວໄປຂອງດນິທາງດາຶ້ນຄວາມອຸດມົ ສມົ ບ ນ ແລະ ການພດ ທະນາດກີ ວື່ າດິນໃນລະບົບນິເວດ ແບບທ ນດ ຳແຕື່ກໍມຄີວາມໝາບໍ ື່ຫ າຍປານໃດປົກຄຸມຊ ນຶ້ ຂອງຫນີທີ ື່ຖກ ພດ ມາທບ ຖົມໂດຍ ທາດນໍ ຶ້າແຂງຄວາມໜາວເຢ ນຂອງອາກາດປະກອບກບ ໃບສົນທີ ື່ ຕົກທບ ຖົມຢື່ ເທິງພ ຶ້ນດິນ ຊ ື່ ງເຮ ດໃຫກຶ້ ານ ເໜົ ື່າ ເປ ື່ ອຍດວຶ້ ຍຂະບວນການຍື່ ອຍສະຫ າຍຊາຶ້ເຮ ດໃຫສຶ້ ະພາບດິນມຄີວາມເປ ນອາຊິດສ ງພ ດທີ ື່ ສາມາດເກີດມໜີ ອຶ້ ຍ ປະເພດສື່ ວນໃຫຍື່ ເປ ນພ ດປະເພດສົນ, ພດ ພືຸ່ມເຕຍຶ້ເກດີຂ ຶ້ນ ໃນບໍລເິວນປື່ າສນົ , ຊ ື່ ງບໍ ື່ຍງ ແສງຕາເວນ ດວຶ້ ຍຮົ ື່ມໃບ ໃດໆທງ ໝດົ . ສດ ທີ ື່ ພບົ ໃນລະບບົ ນເິວດນີ ຶ້ຄ: ໝ ກະຕື່ າຍ, ກວາງມະ (Moose). ນອກຈາກນີ ຶ້ກ ຸ່ມີສ ດປະເພດກິນ ຊີ ຶ້ນ ເຊ ື່ນ ໝາປື່ າເປ ນຕົນຶ້.

37 - ລະບບົ ນເິວດແບບປື່ າປື່ ຽນໃບເຂດອບົ ອືຸ່ນ ລະບົບນິເວດປື່ າປື່ ຽນໃບເຂດອົບອຸື່ ນຂອງໂລກຄວບຄຸມບໍລິເວນຊິກຕາເວ ນອອກຂອງສະຫະລ ດອາເມຣິກາ ທ ງໝົດ, ບໍລິເວນທະວີບເອີຣົບຕອນກາງ, ຕອນກາງຂອງປະເທດຈີນ, ປະເທດເກົາຫ ີເໜ ອ ແລະ ໃຕຶ້, ລ ກສະນະທາງ ກາຍະພາບຂອງລະບບົນເິວດນີ ຶ້ຄສ ະພາບອາກາດທີ ື່ອບົ ອືຸ່ນ, ລະດ ຮຶ້ອນ ແລະ ລະດ ໜາວສາມາດ ແຍກອອກຈາກກ ນ ດວຶ້ ຍລກ ສະນະທາງກາຍະພາບທີ ື່ ຊດ ເຈນປະລມິ ານຝົນຕ ຶ້ງແຕື່ 85-170 Cm / ປີ, ແລວຶ້ ແຕື່ທີ ື່ ຕ ຶ້ງຂອງແຕື່ລະພ ຶ້ນທີ ື່ , ລກ ສະນະຂອງຕນົ ບໍ ື່ ວື່າຈະເປ ນການພດ ທະນາ ຫ ຄວາມອຸດມົ ສມົ ບ ນໃນລະບບົ ນເິວດແບບປື່ າປື່ ຽນໃບມີສ ງກວື່ າ ລກ ສະນະຂອງດນິ ໃນລະບບົ ນເິວດອ ື່ນທີ ື່ກື່າວມາທງ ນີກຶ້ ໍເພາະວື່າໃບໄມຂຶ້ ອງປື່ າປື່ ຽນໃບທີ ື່ຫ ົ ື່ນທບ ຖົມພ ຶ້ນດນິ ງື່າຍຕໍ ື່ ການຍື່ ອຍສະຫ າຍປະກອບກ ບອຸນຫະ ພ ມຂອງອາກາດທີ ື່ ສະໜບ ສະໜ ນການປື່ ຽນແປງທາງດາຶ້ນເຄມີແລະ ຊວີ ະ ວິທະຍາອີກດຶ້ວຍ. ປະເພດ ແລະ ພນ ຂອງພດ ແລະ ສດ ທີ ື່ ປະກດົ ໃນລະບົບນເິວດນີມຶ້ ຢີື່ ຂອຶ້ ນຂາຶ້ງຫ າຍຊະນດິພ ດທີ ື່ ສໍາຄ ນຄ ໂອກ (Oaks), ມຳເຟລສ (Maples), ບີຊີ (Beechi), ບຳສວ ດ (Basswood) ແລະ ຣິກກໍ ື່ ຣີສ (lickories). ນອກຈາກພດ ຢ ນຕົນຶ້ ດ ື່ງກື່າວແລວຶ້ ຍງ ມໄີມພຶ້ືຸ່ມ ແລະ ໄມເຶ້ຕຍຶ້ ອກີ ຫ າຍຊະນດິທີ ື່ ເກດີຂ ຶ້ນຢື່ ພາຍໃຕຮຶ້ ົ ື່ມໃບຂອງພດ ໃຫຍື່, ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິທີ ື່ ເປ ນສດ ມຢີື່ ຫ າຍຊະນດິ ແລະ ຈາໍນວນຂອຶ້ ນຂາຶ້ງຫ າຍສມົ ຄວນເນ ື່ອງຈາກຄວາມສມົ ບ ນຂອງຜ ຶ້ ຜະລິດນ ນຶ້ ເອງ. ສ ດທີ ື່ ສາມາດພົບໃນລະບົບນເິວດແບບປື່ າປື່ ຽນໃບເຂດອົບອືຸ່ນ ກວາງຫາງຂາວ (White tailed Deer), ກະຮອກ, ໝາຈອກ, ກະຕື່ າຍ ຫາງພ , ໄກື່ ງວງປື່ າ ແລະ ນົກນາໆຊະນິດ. - ລະບບົ ນເິວດແບບທົ ື່ງຫຍາຶ້ເຂດອບົ ອືຸ່ນ ໃນລະບບົ ນເິວດທົ ື່ງຫຍາຶ້ເຂດອບົ ອືຸ່ນນີ ຶ້ປະລມິ ານນໍ ຶ້າເປ ນປ ດໄຈຈໍາກດ ຄວາມສາມາດທີ ື່ສໍາຄນ ທີ ື່ ສຸດຂອງສິ ື່ ງ ທີ ື່ມຊີວີດິ , ປະລມິ ານນໍ ຶ້າຝົນຕໍ ື່ປີໃນລະບບົ ນເິວດແບບນີມຶ້ ຕີ ຶ້ງແຕື່ 25-75cm/ ປີພດ ທີ ື່ ສາມາດຂ ຶ້ນໄດຕຶ້ ອຶ້ ງມຄີວາມ ທນົທາຍຕໍ ື່ອຸນຫະພ ມຂອງອາກາດຊ ື່ ງມຕີ ຶ້ງແຕື່ 38 ໃນລະ ດ ຮຶ້ອນຈົນຕ ຸ່ຳເຖິງ 32 ໃນລະດ ໜາວ, ດຶ້ວຍລ ກສະນະ ຂອງພ ມອາກາດປະກອບກ ບການທ ບຖົມຂອງດິນເປ ນສື່ ວນໃຫຍື່ , ຄຸນນະພາບຂອງດິນໃນລະບົບນເິວດນີ ຶ້ຈິ ື່ ງມີ ຄວາມອຸດມົ ສມົ ບ ນຫ າຍທີ ື່ສຸດເມ ື່ອທຽບກບ ລະບບົ ນເິວດອ ື່ນໆ ແນວໃດກໍຕາມພດ ຢ ນຕົນຶ້ ບໍ ື່ ສາມາດເກດີຂ ຶ້ນ ແລະ ຈະເລີນເຕີບໂຕໃນພ ຶ້ນທີ ື່ ລ ກສະນະນີ ຶ້ໄດ, ເພາະຄວາມຈໍາກດ ຂອງນໍ ຶ້ານ ນຶ້ ເອງພ ດທີ ື່ ປະກດົ ສື່ ວນໃຫຍື່ ຄ Prairie clovers, Purple cone flower, Sunflower ແລະ Golden rod ເປ ນຕົນຶ້ . ສໍາລ ບສ ດທີ ື່ ພົບສື່ ວນໃຫຍື່ ໄດແຶ້ ກື່ ຄວາຍ, ກະຕື່ າຍ, ກະຮອກ, ແພຣຣີດອກ (Prairie dog), ໄກື່ທົ ື່ງຫຍາຶ້ ແລະ ນກົ ກະຈອກປະເພດທີ ື່ມກ ເຮດ ຮງ ເທງິ ພ ຶ້ນດນ. ິ - ລະບບົ ນເິວດແບບທະເລຊາຍ ລກ ສະນະທາງກາຍະພາບທີ ື່ກ ຳນົດລ ກສະນະຂອງລະບົບນິເວດແບບທະເລຊາຍຄ ປະລິມານນ ື້ຳຝົນທີ ື່ຕໍ ື່າກວື່າ 25cm ຕໍ ື່ ປີ, ຝົນທີ ື່ ຕົກໃນທະເລຊາຍບໍ ື່ ແມື່ນຈະຕົກກະແຈກກະຈາຍໂດຍທົ ື່ ວໄປເທົ ື່ານ ນຶ້ , ແຕື່ຫາກຍງ ບໍ ື່ ມຄີວາມ ແນື່ ນອນອີກ. ສິ ື່ ງທີ ື່ ມຊີ ີວິດທີ ື່ ຈະຢື່ ລອດໄດໃຶ້ນລະບົບນເິວດນີ ຶ້ຕອຶ້ ງມຄີວາມສາມາດໃນການປ ບຕົວສ ງ, ພ ດຕຶ້ອງ ປະກອບໂຄງສາຶ້ງພິເສດເພ ື່ ອລົດການສ ນເສຍນ ື້ຳດຶ້ວຍການມີໃບນອຶ້ ຍ ຫ ບໍ ື່ ມີໃບເລີຍ, ໃຊລຶ້ ໍາຕົນຶ້ ໃນການປຸງ ແຕື່ງອາຫານ ເຊ ື່ນ ພດ ປະເພດຕະບອງເພ ດ ເປ ນພດ ທີ ື່ຖ ວື່າເປ ນສ ນຍາລກ ຂອງທະເລຊາຍ ພດ ທະເລຊາຍສື່ ວນ ໃຫຍື່ ຈະມີໜາມແຫ ມເປ ນສ ນຍາລ ກການປຶ້ອງກ ນຕົວຕາມທໍາມະຊາດຈາກສ ດ ແລະ ພ ດທ ງຫ າຍ, ໃນໜອງດຽວ ກນ ສດ ທີ ື່ຢື່ ລອດໄດໃຶ້ນລະບບົ ນເິວດນີ ຶ້ຈະຕອຶ້ ງມຄີວາມສາມາດໃນການປ ບຕວົ ສ ງ, ສດ ທີ ື່ພບົ ໃນທະເລຊາຍ ມກ ຈະ ປະກອບກິດຈະກຕື່ າງໆໃນເວລາກາງຄ ນ, ສື່ວນຕອນກາງເວນ ຈະພກ ຜື່ອນຢື່ ໃນຮ ຫ ທີ ື່ພກ ບື່ອນຈະຫ ບົຄວາມຮຶ້ອນ ໄດຶ້, ລກ ສະນະອະໄວຍະວະສື່ ວນປາຍ ເຊ ື່ນ ນິ ຶ້ວ, ຂາ, ແຂນ ແລະ ຫ ຂອງສດ ໃນເຂດນີ ຶ້ຈະໃຫຍື່ກວື່າສ ດປະເພດ ດຽວກນ ໃນເຂດອ ື່ນ, ເພາະຈະເປ ນຕົວຊື່ ວຍໃນການຖື່ າຍເທຄວາມຮຶ້ອນໃນຮື່ າງກາຍອອກສ ື່ ພາຍນອກ. ປະເພດ ຂອງສດ ໃນລະບບົນເິວດນີ ຶ້ຄໂ ຄໂຍເຕສ (Coyotes), ໝາຈອກ, ກະຕື່ າຍ, ງຊ ະນດິຕື່າງໆ ແລະ ນກົ ເຄົ ຶ້າແມວ.

38 ລະບບົ ນເິວດແບບທະເລຊາຍພົບກະຈາຍຢື່ ໃນທຸກທະວີບທົ ື່ ວພ ຶ້ນໂລກ, ເລີ ື່ມຕ ຶ້ງແຕື່ພາກຕາເວນ ຕົກຂອງ ສະຫະລ ດອາເມຣິກາ, ຕາເວ ນຕົກຂອງທະວີບອາເມຣິກາໃຕຶ້ ແລະ ໃນປະເທດອາເຈນຕິນາ, ຕອນເໜ ອຂອງທະວີບ ອາຟຣິກາ, ບໍລິເວນຕາເວ ນອອກກາງ, ທາງຕອນເໜອ ຂອງ ປະເທດຈນີ ແຜື່ ເຂົ ຶ້າໄປໃນປະເທດມງົໂກລີແລະ ຕອນ ກາງຂອງທະວີບອົດສະຕຣາລີ - ລະບບົ ນເິວດແບບປື່ າອບົ ອືຸ່ນຊຸ ື່ມ ໃນເຂດອາກາດແບບອບົ ອືຸ່ນມລີກ ສະນະເປ ນປື່ າຊືຸ່ມໃນເຂດຝົນຕກົ ຕະຫ ອດ ປະລິມານນ ື້ຳຝົນສະເລື່ ຍຕໍ ື່ ປີສ ງ ເຖິງ 380 cm, ອຸນຫະພ ມຂອງອາກາດມກີ ານປື່ ຽນແປງຕະຫ ອ ດບໍ ື່ຫ າຍປານໃດ. ລກ ສະນະທາງກາຍະພາບດ ື່ງກື່າວ ສົ ື່ງເສມີ ໃຫຕຶ້ ົນຶ້ ສນົ ຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕດທີ ີ ື່ ສຸດ, ນບ ເປ ນພ ຶ້ນຖານອຸດສາຫະກໍາປື່ າໄມທຶ້ ີ ື່ ເພີມຶ້ ລາຍໄດື້ມາໃຫຶ້ປະເທດທີ ື່ ຢື່ ໃນລະບບົນເິວດແບບນີ ຶ້ . - ລະບບົ ນເິວດແບບຮອຶ້ ນຊຸ ື່ມ ເປ ນລະບົບນເິວດທີ ື່ ເກົ ື່າແກື່ທີ ື່ ສຸດທີ ື່ ຍງ ຄົງຢື່ ບົນພ ຶ້ນໂລກນານກວື່ າ 60 ລຶ້ານປີ. ລ ກສະນະທາງກາຍະພາບ ທີ ື່ ສ ຳຄ ນຂອງລະບົບນເິວດນີ ຶ້ຄ ຄວາມແຕກຕື່າງລະຫວື່ າງອຸນຫະພ ມສະເລື່ ຍຕໍ ື່ ວ ນ ແລະ ຕໍ ື່ ປີໜອຶ້ ຍຫ າຍ, ໂດຍ ປົກກະຕິປະລິມານນຝົນລວມຕໍ ື່ ປີຈະເກີນ 200 cm, ແຕື່ ໃນຮອບປີ ຈະມີຄວາມແຫຶ້ງແລຶ້ງປາກົດໃຫຶ້ເຫ ນຊື່ ວງ ໄລຍະເວລາໜ ື່ ງເພາະຄວາມຮອຶ້ ນ ແລະ ປະລມິ ານ ຄວາມຊືຸ່ມສ ງຂອງອາກາດພາໃຫກຶ້ ານເໜົ ື່າເປ ື່ ອຍຂອງຊາກ ພດ , ສ ດ ແລະ ໃບໄມຶ້ມີອ ດຕາສ ງ ແລະ ໄວ, ທາດອາຫານຈາກການເໜົ ື່າເປ ື່ ອຍນີ ຶ້ຈະຖ ກດ ດຊມ ໄປໃຊໃຶ້ນພດ ຢື່ າງໄວວາ ເຊ ື່ນ ດຽວ ກນ ກບ ທີ ື່ ໃຫຄຶ້ ວາມອຸດມົ ສມົ ບ ນຂອງດນິ ໃນລະບບົ ນເິວດແບບປື່ າຮອຶ້ ນຊືຸ່ມນີ ຶ້ຂອຶ້ ນຂາຶ້ງຕ, ພ ດກາຍເປ ນ ຜ ຶ້ກ ກຕຸນອາຫານຫ າຍກວື່ າດິນ, ພດ ທີ ື່ ປາກດົ ໃນເຂດອາກາດ ແລະ ສະພາບແວດລອຶ້ ມແບບ ນີມຶ້ ຈີ ໍານວນມາກມາຍ ຫ າຍຊະນດິ ໃນພ ຶ້ນທີ ື່ ພຽງ 15 ໄຮື່ , ອາດພົບພ ດຊະນິດຕື່ າງໆປະມານຫ າຍ 100 ສະກຸນໃນຂະນະທີ ື່ ພ ຶ້ນທີ ື່ ເທົ ື່າກນ ຂອງລະບົບນິເວດແບບປື່ າປື່ ຽນໃບມີພ ດໜຶ້ອຍ ແລະ ມີເຖິງ 25 ສະກຸນເທົ ື່ານ ນຶ້. - ລະບບົ ນເິວດແບບທົ ື່ງຫຍາຶ້ເຂດຮອຶ້ ນ ລະບົບນິເວດແບບທົ ື່ງຫຍາຶ້ເຂດຮອຶ້ ນ ເປ ນລກ ສະນະໜ ື່ ງຂອງລະບບົ ນເິວດໃນເຂດຮອຶ້ ນລະບບົ ນີ ຶ້ຈະພບົ ໃນ ເຂດພ ມອາກາດຮອຶ້ ນ ຊ ື່ ງປະລມິ ານນໍ ຶ້າຝົນລວມຕໍ ື່ປີລະຫວື່າງ 100 - 150cm ແລະ ລະດ ໜາວມີຄວາມແຫຶ້ງແລຶ້ງ, ທົ ື່ງຫຍາຶ້ເຂດຮອຶ້ ນ, ທົ ື່ງຫຍາຶ້ໃນທະວບີອາຟຣິກາ ຊ ື່ ງປະກອບໄປດວຶ້ ຍພດ ປະເພດຫຍາຶ້ທົ ື່ວໄປໂດຍມໄີມພຶ້ືຸ່ມ ແລະ ໄມຶ້ຢ ນຕົນຶ້ ປາກດົ ຢື່ ຢື່ າງກະແຈກກະຈາຍສດ ທີ ື່ ພບົ ໃນລະບບົ ນເິວດນີ ຶ້ຄ ບນ ດາສດ ກນິຫຍາຶ້ທງ ຫ າຍ, ລວມທ ງພວກ ສດ ກນິຊີ ຶ້ນທີ ື່ ສ ຳຄ ນຄ ສິ ື່ ງ ແລະ ເສ ອຊີຕາ, ນອກຈາກນີ ຶ້ສດ ໃຫຍື່ປະເພດອ ື່ ນອກີ ຫ ວງຫ າຍເປ ນຕົນຶ້ : ຢີຣາຟ, ມຶ້າ ລາຍ.. ນອກຈາກນີ ຶ້ຍງ ມຫີ າຍລະບບົນເິວດຍື່ອຍທີ ື່ ຂ ຶ້ນກບ ລະບບົ ນເິວດພາກພ ຶ້ນດນິທີ ື່ຍງ ບໍ ື່ທນ ໄດກຶ້ື່າວເຖງິ. - ລະບບົ ນເິວດພາກພ ຶ້ນນ ື້ຳ ລະບບົນເິວດພາກພ ຶ້ນນ ື້ຳ ມລີກ ສະນະພເິສດທີ ື່ສໍາຄນ ຫ າຍປະການ ທີ ື່ ແຕກຕື່າງໄປຈາກລະບບົນເິວດພາກພ ຶ້ນ ດິນ, ໂດຍສະເພາະຢື່ າງຍິ ື່ ງປ ດໄຈກດ ຄວາມສາມາດ ທີ ື່ອຸນຫະພ ມ, ຄວາມຊືຸ່ມ ແລະ ລກ ສະ ນະຂອງດິນເປ ນປ ດໄຈ ກດ ຄວາມສາມາດຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ໃນລະບບົ ນເິວດ ພາກພ ຶ້ນດນິ ປະລມິ ານອກົ ຊແີຊນ ແລະ ແສງແດດກ ິ່ ເປ ນປ ດ ໄຈຈາໍກດ ຄວາມສາມາດຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິໃນລະບບົນເິວດພາກພ ຶ້ນນີ ຶ້ . ອກົ ຊແີຊນໃນບນ ຍາກາດລວມຢື່ ກບ ອາຍອ ື່ນ, ແຕື່ ໃນນອົກຊີແຊນມີຢ ື່ ໃນຮ ບແບບຂອງ ທາດລະລາຍປະລິ ມານຄວາມເຂ ມຶ້ ຂຸນຶ້ ຂອງອກົ ຊີແຊນໃນນ ື້ຳຈ ດຈະມີຄື່ າສະເລື່ ຍປະມານຮຶ້ອຍລະ 0.001 ໂດຍນ ື້ຳໜກ ທີ ື່ມຄີື່ານອຶ້ ຍ ກວື່ ານ ື້ຳໜ ກຂອງອົກຊີແຊນ, ໃນອາກາດທີ ື່ມປີະລມິ ານເທົ ື່າກບ ປະມານ 40 ເທົ ື່າ, ການປື່ ຽນແປງຂອງປະລິມານອົກ ຊີແຊນໃນນ ື້ຳຂ ຶ້ນຢື່ ກບ ປ ດໄຈທີ ື່ມອີດິທພິ ນົ ຕໍ ື່ການນໍາເຂົ ຶ້າ (Input) ແລະ ຜົນໄດຶ້ຮ ບ (Output) ເຊ ື່ນ ປະລມິ ານອກົ ຊີ ແຊນໃນນ ື້ຳເພີ ື່ມຂ ຶ້ນຈາກການຖື່ າຍເທແລກປື່ ຽນກບ ບນ ຍາກາດເບ ຶ້ອງຕົນຶ້ ຈາກການສງ ເຄາະແສງຂອງພດ ແລະ ຈາກ

39 ການໄຫ ຫ ຖື່ າຍເທຂອງນ ື້ຳ ເຊ ື່ນ: ນ ື້ຳຕົກ, ແກຸ່ງນ ື້ຳ ແລະ ຊື່ ອງລະບາຍນ ື້ຳຂອງຝາຍ ຫ ເຂ ື່ອນ, ປະລິມານອົກຊີແຊນ ສາມາດຫຸ ດລງົຈາກຂະບວນການຫາຍໃຈຂອງພດ ແລະ ສດ ນ ື້ຳ. ອຸນຫະພ ມເປ ນອກີປ ດໄຈໜ ື່ ງ ທີ ື່ມອີດິທພິນົຕໍ ື່ການສ ນເສຍອກົ ຊແີຊນໃນນາອຸນຫະພ ມ ຂອຶ້ ນຂາຶ້ງອບົ ອືຸ່ນຈະ ເຮ ດໃຫຶ້ອົກຊີແຊນລະລາຍໃນນ ື້ຳໄດຶ້ຍາກ. ແສງດວງອາທດິ ເປ ນປ ດໄຈທີ ື່ສໍາຄນ ອກີປ ດໄຈໜ ື່ ງ ທີ ື່ຈາໍກດ ຄວາມສາມາດຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິໃນລະບບົ ນເິວດ ພາກພ ຶ້ນແສງອາທດິສາມາດສື່ ອງຜື່ານພ ຶ້ນນ ື້ຳລົງໄປໃນລະດ ບຄວາມເລິກ ປະມານ 30 m ເທົ ື່ານ ນຶ້ ການສງ ເຄາະແສງ ຂອງພ ດນ ື້ຳຈ ື່ ງມການຈໍາກ ດ ີ , ໃນບໍລເິວນນີ ຶ້ ເອີ ຶ້ນວື່າ Euphotic zone, ຄວາມເລິກຂອງ Euphotic zone ອາດລົດ ລງົຫ າຍໂດຍວດ ຖຸທີ ື່ຖ ກພດ ພາມາກ ບນ ື້ຳ ເຊ ື່ນ ດິນຕະກອນ, ວດ ຖຸນີ ຶ້ປິດບງ ແສງອາທດິ ໃຫສຶ້ື່ ອງຜື່ານພ ຶ້ນໄປບໍ ື່ ເລິກ ເທົ ື່າທີ ື່ຄວນ. ປ ດໄຈຈາໍກດ ຄວາມສາມາດ ຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ໃນລະບບົ ນເິວດພາກພ ຶ້ນທີ ື່ກື່າວມາທງ 2 ປະເພດ ເປ ນປ ດໄຈ ທີ ື່ ເກດີຂ ຶ້ນໂດຍທົ ື່ວໄປໃນແບບຕື່າງໆຂອງລະບບົ ນເິວດບໍ ື່ ວື່າຈະເປ ນຫວຶ້ ຍ, ໝອງ, ຄອງບ ງ, ແມື່ນ ື້ຳ, ທະເລສາບ ຫ ມະຫາສະໝຸດ, ທ ງນ ື້ຳຈດ ແລະ ນ ື້ຳເຄ ມ, ແນວໃດກ ຸ່ຕາມແຕື່ ລະແບບຈະມີລ ກສະນະພິເສດບາງຢື່ າງສະເພາະຂອງ ມ ນ. - ລະບບົ ນເິວດນ ື້ຳຈດ ທະເລສາບ ໃນເຂດອບົ ອືຸ່ນທະເລສາບທີ ື່ມຄີວາມເລກິ ເກນີ 15 m ຈະຖ ກແບື່ ງຕາມອຸນຫະພ ມຂອງນ ື້ຳອອກ ເປ ນ 2 ຊ ນຶ້ ຊ ນຶ້ ເທິງຊ ນຶ້ ຂອງນ ື້ຳທີ ື່ ມອຸນຫະພ ມສ ງເພາະໄດຶ້ຮ ບຄວາມຮຶ້ອນ ຈາກດວງອາທິດໃນລະດ ຮຶ້ອນຫ າຍ ີ ໜື່ ວຍ, ນ ື້ຳຊ ນຶ້ ນີ ຶ້ຈະເບາົ ແລະ ຄວາມໜາແໜນຶ້ ນອຶ້ ຍຕື່າງກນ ກບ ຊ ນຶ້ ລື່ ຸມ ຊ ື່ ງອຸນຫະພ ມຂອຶ້ ນຂາຶ້ງຕໍ ື່ຳ ແລະ ຄວາມ ໜາແໜຶ້ນຂອງນ ື້ຳມຫີ າຍລະຫວື່າງທງ ສອງຊ ນຶ້ ຂອງນ ື້ຳຈະມຊີ ນຶ້ ບາງໆຂອງນ ື້ຳທີ ື່ມອີຸນຫະພ ມປະສົມລະຫວື່ າງນທ ງ ສອງຊ ນຶ້ເອີ ຶ້ນວື່າ: Thermocline. ຊ ນຶ້ ຂອງນໃນທະເລສາບມຄີວາມສໍາຄນ ຕໍ ື່ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິທີ ື່ ອາໄສຢື່ ຢື່ າງຫ ວງຫ າຍ, ໂດຍຂ ຶ້ນກບ ປະລິມານ ແລະ ການຖື່ າຍເທທາດລະລາຍອົກຊີແຊນໃນຊ ນຶ້ ເທິງຂອງນໃນທະເລສາບເຊິ ື່ ງເອີ ຶ້ນວື່ າ Epilimnion ຈະມີການແລກປື່ ຽນອົກຊີແຊນໂດຍປົກກະຕິກ ບບ ນຍາກາດທາງລຸື່ ມ ແລະ ການເຄ ື່ອນທີ ື່ຂອງນ ື້ຳຈາກ ນໍ ຶ້າຕກົ , ແກຶ້ງ, ຝາຍ ແລະ ເຂ ື່ອນ, ໃນທາງກງົກນ ຂາຶ້ມໃນຊ ນຶ້ ລື່ ຸມຂອງທະເລສາບ, ຊ ື່ ງເອີ ຶ້ນວື່າ Hypolimnion ມີແຕື່ ຈະເສຍອົກຊີແຊນຈາກຂະບວນການຫາຍໃຈຂອງພ ດ ແລະ ສ ດນ ື້ຳ, ໃນລະດ ຮອຶ້ ນພດ ແລະ ສດ ບໍ ື່ສາມາດຈະທນົ ຢື່ ໃນຊ ນຶ້ ເທິງ ຂອງທະເລສາບໄດເຶ້ພາະອຸນຫະພ ມສ ງ, ສິ ື່ ງທີ ື່ ມຊີ ີວິດເຫ ົ ື່ານ ນຶ້ ຕອຶ້ ງຍາຶ້ຍລົງໄປບື່ ອນນຊ ນຶ້ ລື່ ຸມ ຂອງ ທະເລສາບແຕື່ຍງ ມຂີໍຈຶ້າໍກດ ຂອງປະລມິ ານອກົ ຊແີຊນ. ແມື່ນ ື້ຳມລີກ ສະນະຫ າຍຢື່ າງທີ ື່ ແຕກຕື່າງໄປຈາກທະເລສາບ, ນ ື້ຳໃນແມື່ນມໂີອກາດ ເຄ ື່ອນໄຫວໄດຫຶ້ າຍກວື່າ ທະເລສາບ ແລະ ດວຶ້ ຍສາຍເຫດນີ ຶ້ ເອງເຮ ດໃຫນຶ້ ື້ຳໃນແມື່ ນມີໂອກາດຈະໄດຶ້ຮ ບ ຫ ແລກປື່ ຽນອົກຊີແຊນກ ບ ບ ນຍາກາດຫ າຍກວື່ າ, ຖາຶ້ຫາກບໍ ື່ມສີ ິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວິດຂະໜາດໃຫຍື່ ແລະ ີ ຈ ຳນວນຫ າຍໃນລະບົບນິເວດແບບແມື່ນ ື້ຳແລຶ້ວ , ປະລມິ ານອກົ ຊແີຊນໃນແມື່ນຈະບໍ ື່ ເປ ນປ ດໄຈຈໍາກດ ຄວາມສາມາດໃນການເຄ ື່ອນທີ ື່ ຂອງນ ື້ຳ ຫ ເອີ ຶ້ນວື່າ: ກະແສ ນ ື້ຳເຊິ ື່ ງຖາຶ້ມຄີວາມໄວຫ າຍຈະເປ ນປ ດໄຈຈໍາກດ ຂອງພດ ແລະ ສດ ໃນແມື່ນ ື້ຳຈ ື່ ງຕອຶ້ ງມຄີວາມສາມາດໃນການປ ບ ຕວົດພີ ໍສມົ ຄວນ ເພ ື່ອຄວາມຢື່ ລອດໃນບໍລເິວນຕົນຶ້ ກະແສນ ື້ຳ, ມ ກຈະມີຄວາມໄວ ແລະ ແຮງ, ພ ດ ແລະ ສ ດ ຕຶ້ອງ ມີອະໄວຍະວະພິເສດ, ອາດເປ ນຮາກຂອງພດ ຫ ຄວາມໜຽວຂອງຜວິໜງ ສດ ເພ ື່ອທີ ື່ຈະເກາະ ຫ ຍດ ໜຽວກບ ດນິ ຫ ຫນີບໍ ື່ ໃຫຖຶ້ ກພດ ໄປກບ ນ ື້ຳ. ຈາກຕົນຶ້ ນ ື້ຳລົງໄປຄວາມໄວຂອງກະແສນ ື້ຳລົດລົງ ຫ ຫາຍໄປທາດທາດຕື່າງໆທີ ື່ຖກ ພາມາກບ ນເລີ ື່ມຕກົ ຕະ ກອນກາຍເປ ນແຫື່ ງທີ ື່ຢື່ ອາໄສຢື່ າງຂອງ ພດ ແລະ ສດ ນ ື້ຳຢື່ າງດີ. ຜ ຜຶ້ ະລດິ ໃນລະບບົ ນເິວດແບບແມື່ນທີ ື່ ສໍາຄນ ຄ ພດ ຈລຸ ງ ດຽວ ແລະ ພວກເຂາົຊ ື່ ງປົກກະຕຈິ ະມປີະລມິ ານບໍ ື່ ພຽງພໍທີ ື່ ຈະສະໜອງຄວາມຕອຶ້ ງການຂອງຜ ບຶ້ ໍລໂິພກ. ດ ື່ງນ ນຶ້ ຈ ື່ ງເປ ນລະບບົ ນເິວດເປີດ ຊ ື່ ງ ໝາຍຄວາມວື່ າສ ດນ ື້ຳ

40 ສື່ ວນຫ າຍໃນລະບບົ ນເິວດນີ ຶ້ຈະເປ ນສດ ກນິຊາກເໜົ ື່າເປ ື່ ອຍ ແລະ ອາໄສຊາກເໜົ ື່າເປ ື່ ອຍທີ ື່ຖ ກພດ ມາກບ ນ ື້ຳຈາກ ພ ຶ້ນດນິ ຫ ແຫື່ ງນອ ື່ນໃກຄຶ້ ຽງ. ແມື່ນປຽບເໝອ ນທີ ື່ ຮອງຮບ ຂີ ຶ້ ເຫຍ ຶ້ອ ແລະ ສິ ື່ ງເສດເຫ ອ ຂອງປະຊາກອນທີ ື່ ອາໄສຢື່ ຕາມຮມິ ຝ ື່ ງແມື່ນ ື້ຳມາດົນ ນານແລຶ້ວ. ຄົນເຮົາມ ກປະຕິບ ດ ແລະ ຄິດສະເໝີວື່ າແມື່ນ ື້ຳເປ ນຜ ຶ້ເຮ ດໃຫຶ້ຄວາມສົກກະປົກ ແລະ ຂອງເສຍທ ງຫ າຍ ເຈອ ຈາງລງົ ໂດຍຈະບໍ ື່ມຜີນົ ກະທບົ ຕໍ ື່ຄວາມເປ ນຢື່ ຂອງມະນຸດ ຄວາມຈງິແລວຶ້ ຄວາມສາມາດທີ ື່ ຈະລດົ ຄວາມເຂ ມຶ້ ຂຸນຶ້ ແລະ ຄວາມເປ ນພດິຂອງສິ ື່ ງເປິເປ ຶ້ອນ ຂອງແມື່ນມຢີື່ ຈາໍກດ ພວກເຮາົໄດຍຶ້ ນິ , ໄດຶ້ຟ ງ, ໄດຶ້ອື່ ານພົບວື່ າ ແມື່ ນຫ າຍ ສາຍໃນບຶ້ານເຮົາໄດຶ້ກາ ເປ ນແຫ ື່ ງນ ື້ຳເປ ຶ້ອນກໍຍອຶ້ ນວື່າແນວຄດິ ເກົ ື່າໆທີ ື່ ເຊ ື່ອວື່ານ ື້ຳສາມາດສາຶ້ງຄວາມສະອາດທຸກສິ ື່ ງ ທຸກຢື່ າງການຖິມຶ້ ຂີ ຶ້ ເຫຍ ຶ້ອ, ສິ ື່ ງເສດເຫ ອ ແລະ ທາດທີ ື່ ເປ ນພດິ ຈາກໂຮງງານອຸດສາຫະກໍາເພີ ື່ມ ຄວາມເປ ນພດິ ໃຫຶ້ ແກື່ ນ ື້ຳໃນແມື່ນ ື້ຳໄດຶ້, ສິ ື່ ງທີ ື່ ມຊີ ີວິດທ ງພ ດ ແລະ ສ ດນ ື້ຳບໍ ື່ ສາມາດດໍາລົງຊີວິດຢື່ ຕໍ ື່ ໄປໄດ, ຶ້ ຜົນສຸດທາຶ້ຍຜ ທຶ້ ີ ື່ ໄດຮຶ້ ບ ຄວາມກະທົບກະເທ ອນກ ຸ່ຄ ມະນຸດໃນຖານະຜ ຶ້ບໍລິໂພກ. 5.5.2 ລະບບົ ນເິວດນ ື້ຳເຄມ ລະບບົ ນເິວດນເຄມ ຄສ ື່ ວນທີ ື່ ຢື່ ໃນທະເລ ຫ ມະຫາສະໝຸດ, ທະເລມີລ ກສະນະຂອງຄວາມ ເປ ນທີ ື່ ຢື່ ອາໄສ ຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິທີ ື່ ກມົ ກນ ເປ ນແບບດຽວກນ ຫ າຍກວື່າພາກພ ຶ້ນດນິ ເຖິງຢື່ າງໃດກ ິ່ ຕາມຄວາມອຸດົມສົມບ ນ ແລະ ການຖື່ າຍເທຂອງອາຫານໃນລະບົບນິເວດແບບນເຄ ມຕື່ າງກ ນ, ໂດຍອີງຕາມບໍລິເວນຕື່ າງໆຂອງທະເລ ຫ ມະຫາສະ ໝຸດ ທງ ນີ ຶ້ຂ ຶ້ນຢື່ ກບ ປ ດໄຈຈໍາກດ ປະການຄ ແສງຕາເວນ ແລະ ຄວາມອ ຳນວຍໃຫຶ້ຂອງທາດອາຫານ, ລະບົບນິເວດ ແບບນເຄ ມສາ ມາດແຍກຍື່ ອຍໄດຶ້ເປ ນ 3 ລະບົບນບ ຈາກແຄມຝ ື່ ງອອກໄປຄ ລະບົບນເິວດພ ຶ້ນທີ ື່ ຊາຍຫາດໃນ ລະຫວື່ າງນ ື້ຳຂ ຶ້ນນ ື້ຳລົງ (Intertidal Zone), ເຂດທະເລຕ ຶ້ນ (Neritic Zone) ແລະ ເຂດທຶ້ອງມະຫຳສະໝ ດ (Oceanic zone). ພ ຶ້ນທີ ື່ ຊາຍຫາດລະຫວື່ າງນ ື້ຳຂ ຶ້ນ ແລະ ນ ື້ຳລົງ ລະບົບນິເວດແບບນີ ຶ້ລວມເອົາພ ຶ້ນທີ ື່ ແຄມຝ ື່ ງຕາມພ ຶ້ນທີ ື່ ລະຫວື່ າງຊື່ ວງເວລານ ື້ຳລົງຕໍ ື່ ສຸດ ແລະ ນ ື້ຳຂ ຶ້ນສ ງສຸດ, ພ ຶ້ນທີ ື່ ໆຢື່ ໃນບໍລິເວນດ ື່ງກື່າວຈ ື່ ງຕອຶ້ ງປະທະກບ ນ ື້ຳ ແລະ ອາກາດໃນແຕື່ ລະວ ນຕາມວົງຈອນຂອງນ ື້ຳຂ ຶ້ນ ແລະນ ື້ຳລງົ ເຖງິວື່າຢື່ ໃນບໍລເິວນນີ ຶ້ຈະອຸດມົ ສມົ ບ ນດວຶ້ ຍແຮື່ທາດທີ ື່ມີ ຊີວິດ ແລະ ທາດລະລາຍອົກຊີແຊນ, ແຕື່ຍອຶ້ນສະພາບການທີ ື່ ຕອຶ້ ງມກີ ານປື່ ຽນແປງ ຫ ເຄ ື່ອນທີ ື່ຢື່ ຢື່ າງຕໍ ື່ ເນ ື່ອງ ເຮັດ ໃຫສຶ້ ິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິໃນລະບບົ ນເິວດນີ ຶ້ຈ ຳກ ດຢ ື່ ໃນພ ດ ແລະ ສ ດປະເພດຝ ງຕົວ, ພດ ທີ ື່ພບົ ໃນລະບບົ ນເິວດແບບນີ ຶ້ຄພ ດ ທີ ື່ມຮີ າກເກາະຕດິ ເຊ ື່ນ ເອາົເປ ນສິ ື່ ງສໍາຄນ ໃຫກຶ້ ະປ ຫອຍກາບ (Clams) ສ ດປະເພດຫອຍ, ລວມມີຫອຍປະເພດ ເກາະຕດິ ເຊ ື່ນ ຫອຍນາງລມົ ແລະ ຫອຍແມງຜື່ . ເຂດທະເລຕ ຶ້ນ ລະບບົ ນເິວດແບບນີ ຶ້ລວມເອາົພ ຶ້ນທີ ື່ ຕ ຶ້ງແຕື່ ແຄມຝ ື່ ງອອກໄປໃນທະເລຈນົ ເຖິງຄວາມເລິກ ຂອງລະດບ ນໍ ຶ້າທະເລໂດຍສະເລື່ຍປະມານ 180 m. ເຖງິແມື່ນວື່າພ ຶ້ນທີ ື່ ແບບເຂດ ທະເລຕ ຶ້ນນີ ຶ້ຈະຄວບຄຸມພ ຶ້ນທີ ື່ ພຽງ ຮຶ້ອຍລະ 10 ຂອງພ ຶ້ນມະຫາສະໝຸດທງ ໝດົ , ແຕື່ຜນົຜະລດິທາງທະເລຕ ຶ້ນຄດິ ເປ ນຮອຶ້ ຍລະ 50 ຫ ເຄິ ື່ ງໜ ື່ ງຂອງຜນົ ຜະລດິທາງທະເລທງ ໝດົ . ທງ ນີ ຶ້ຍອຶ້ນວື່າ ບໍລເິວນນີ ຶ້ ເຊ ື່ອມຕໍ ື່ມາຈາກບໍລເິວນໄຄທະເລຊິ ື່ ງມຄີວາມອຸດມົ ສມົ ບ ນຂອງ ທາດອາຫານປະກອບ ກ ບຄວາມເລິກຂອງລະດ ບນ ື້ຳທະເລບໍ ື່ຫ າຍປານໃດ ພໍທີ ື່ ແສງຕາເວນ ຈະສື່ອງ ແລະ ກໍ ື່ ໃຫເຶ້ກດີ ຂະບວນການສ ງເຄາະແສງໃນພ ດນ ື້ຳໄດຶ້ດີ. ເຂດທອຶ້ ງມະຫາສະໝຸດ ຄວບຄຸມບໍລເິວນພ ຶ້ນນ ື້ຳອນ ກວາຶ້ງໃຫຍື່ທີ ື່ ຢື່ ຕໍ ື່ຈາກນື່ານນ ື້ຳອອກໄປ. ເຖິງວື່ າລະບົບ ນເິວດແບບນີ ຶ້ຈະກວາຶ້ງໃຫຍື່ ໄພທາດທີ ື່ ສຸດ, ແຕື່ ໃນແງື່ຂອງການຜະລິດແລຶ້ວມີຕ ຸ່ຳຫ າຍເວົ ຶ້າງື່າຍໆຄ: ທາດວດ ຖຸຕື່າງໆ ເມ ື່ອຂະບວນການສງ ເຄາະແສງບໍ ື່ພຽງພໍ, ແສງຂອງຕາເວນ ສື່ອງພຽງພ ຶ້ນຜວິນ ື້ຳເທົ ື່ານ ນຶ້ທາດອາຫານຖກ ຈາໍກດ ຢື່ ພຽງ Euplotic zone ຖຶ້າສົມທຽບໃນດຶ້ານການຜະລິດ, ບໍລິເວນເຂດທຶ້ອງມະຫາສະໝຸດກໍຄ ທະເລຊາຍໃນແງື່ຊີວະ ວທິ ະຍານ ນຶ້ເອງໝາຍຄວາມ ວື່າຄວາມສາມາດໃນການຜະລດິ ບໍ ື່ມອີນ ໃດແຕກຕື່າງໄປຈາກທະເລຊາຍເທງິພາກພ ຶ້ນ ດິນເລີຍ.

41 ແນວໃດກ ຸ່ຕາມ ເຖິງແມື່ນວື່າເຂດທອຶ້ ງມະຫາສະໝຸດຈະປຽບທຽບກບ ທະເລຊາຍເທງິພາກພ ຶ້ນດນິ ແຕື່ກ ຸ່ມີ ແຫ ື່ ງຂອງຄວາມອຸດົມສົມບ ນທໍານອງດຽວກ ບໂອເອຊິສ (Ouses) ກະຈາຍຢື່ ທົ ື່ວໄປ, ແຫື່ ງຄວາມອຸດມົ ສມົ ບ ນເຫ ົ ື່າ ນີ ຶ້ຈະເປ ນສະຖານທີ ື່ ອາໄສ ແລະ ຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕຂອງໄຮພດ (Phytoplankton) ແລະ ໄຮສ ດ (Zooplankton) ໄຮສ ດຈະເຮັດທີ ື່ ເປ ນຜ ບຶ້ ໍລໂິພກໄຮພດ ດ ື່ງກື່າວ, ປາ ແລະ ປາມ ກ (Squids) ຈະເປ ນຜ ບຶ້ໍລໂິພກອກີ ລະດບ ໜ ື່ ງໂດຍ ມີປາໃຫຍື່ ເຊ ື່ນ ປາທ ນຸ່ ຳ (Tuna), ປາໂລມາ (Dolphins), ປາດາບ (Swordlishs) ແລະ ປາສະຫ າມ (Sharks) ເປ ນຜ ບຶ້ໍລໂິພກໃນລະດບ ສ ງຂ ຶ້ນໄປ. ສິ ື່ ງທີ ື່ ໃຫສຶ້ ງ ເກດສໍາລ ບຜ ບຶ້ ໍລໂິພກໃນກື່ ຸມສຸດທາຶ້ຍທີ ື່ ກື່າວມານີ ຶ້ຄ ຄວາມສາມາດໃນການປ ບຕົວໃຫເຶ້ຂົ ຶ້າກບ ສະພາບສິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມໃນລະບບົ ນເິວດ ເນ ື່ອງຈາກແຫື່ ງອາຫານທີ ື່ມຢີື່ ຢື່ າງກະແຈກກະຈາຍ ດ ື່ງນ ນຶ້, ສດ ພວກນີ ຶ້ຈະ ຕຶ້ອງມີຄວາມສາມາດໃນການລອຍນ ື້ຳເຊ ື່ນ ປາຈະມລີກ ສະນະລ ຳຕວົ ຮຽວຍາວເພ ື່ອເພີ ື່ມປະສດິທພິ າບ ແລະ ຄວາມ ໄວໃນການເຄ ື່ອນທີ ື່ ນອກຈາກນີ ຶ້ການປ ບສຕີວົ ເພ ື່ອພາງຕາສດ ຕ ກໍ ື່ ເປ ນອກີ ລກ ສະນະໜ ື່ ງຂອງການປ ບຕວົ ຂອງສດ ນໍ ຶ້າໃນລະບບົນເິວດນີ ຶ້ .

42 ບດົທີ2 ຄວຳມຮູພື້ ື້ນຖຳນກຸ່ ຽວກບັຈ ລງັ 1. ຄວຳມຮູພື້ ື້ນຖຳນກຸ່ ຽວກບັຈ ລງັ ຈຸລ ງເປ ນສິ ື່ ງມີຊີວິດທີ ື່ນຶ້ອຍທີ ື່ສຸດໃນຮື່ າງກາຍຂອງສິ ື່ ງມີຊີວິດທົ ື່ວໆໄປ ປະກອບດຶ້ວຍໂມເລກຸນ ແລະ ທຳດເຄ ມີຕື່ າງໆ ຫ າຍຊະນດິ ເຊ ື່ນ ກດົ ນິວຄີອິກ (Nucleic acid) ໂປຕີນ (Protein) ຄາໂບໄຮເດຣດ (Carobhydrate) ລິປິດ (Lipid) ຮ ໂມນ (Hormone) ເມຕາບໍລິຊ (Matabolite) ວິຕາມິນ ລວມທ ງແຮື່ ທາດຕື່ າງໆ ແລະ ນໍ ຶ້າເຮ ດ ໃຫຶ້ຈຸລ ງສາມາດເກີດປະຕິກິລິຍາ ແລະ ມີຂະບວນການຕື່ າງໆ ຂອງຊີວິດໄດຶ້ ຈຸລ ງແຕື່ລະຊະນິດອາດມີຮ ບຮື່ າງແຕກ ຕື່ າງກ ນ ບາງຊະນິດອາດມີຮ ບຮື່ າງກມົ ເຊ ື່ນ: ຈລຸ ງ ເມ ດເລ ອດແດງ ເມ ດເລ ອດຂາວຂອງຄົນເປ ນຕົນຶ້ . ແຕື່ຈຸລ ງບາງ ຊະນິດມີຮ ບຮື່ າງເປ ນຮ ບໄຂື່ ຫ ຍາວຮຽວເປ ນແທື່ ງກໍ ື່ມີ ການທີ ື່ ຈຸລ ງມີຮ ບຮື່ າງແຕກຕື່ າງກ ນເປ ນຜົນມາຈາກການປ ບ ຕົວໃຫຶ້ກ ບຄວາມເໝາະສົມໃນໜຶ້າທີ ື່ ຫ ຄວາມຕຶ້ອງການໃນສື່ ວນນ ນຶ້ໆ ຂອງຮື່ າງກາຍ ຂະໜາດຂອງຈຸລ ງຕື່າງໆ ກໍ ື່ມຄວາມ ີ ບໍ ື່ ແນື່ ນອນເຊ ື່ນດຽວກ ບຮ ບຮື່ າງ ຈຸລ ງບາງຊະນິດມີຂະ ໜາດໃຫຍື່ ແຕື່ ບາງຊະນິດກໍ ື່ມີຂະໜາດນຶ້ອຍຈົນເບິ ື່ ງດວຶ້ ຍຕາເປົ ື່ າບໍ ື່ ເຫ ນ ຈະຕຶ້ອງຂະຫຍາຍດຶ້ວຍກຶ້ອງຈຸນລະທ ດຊະນິດພິເສດ (Electron microscope) ທີ ື່ ມີກໍາລ ງຂະຫຍາຍຫ າຍໆ ຈ ື່ ງຈະເບິ ື່ ງເຫ ນໄດຶ້ເຊ ື່ ນ: ຈຸລ ງຂອງໄວລ ດ (Virus) ຊ ື່ ງ ສື່ ວນຫ າຍເປ ນເຊ ຶ້ອໂລກ ໄດຶ້ແກື່ ພະຍາດພິດໝາບຶ້າ, ໄຂຶ້ທໍລະພິດ, ອີສຸກອີໃສ ເປ ນຕົນຶ້. ສິ ື່ ງມີຊີວິດທ ງຫ າຍດໍາລົງຊີວິດ ແລະ ມີຮ ບຮື່ າງສະເພາະຢ ື່ ໄດຶ້ກໍ ື່ ເນ ື່ອງດຶ້ວຍສິ ື່ ງມີຊີວິດປະ ກອບຂ ຶ້ນມາກ ບຈຸລ ງ (Cell) ຫລວງຫ າຍ ຈຸລ ງຕື່ າງ ໆ ເຫລົ ື່ານີ ຶ້ຈະເຮ ດໜຶ້າທີ ື່ ເພ ື່ອໃຫຶ້ຊີວິດດໍາເນີນຕໍ ື່ ໄປໄດຶ້ຈ ື່ ງຖ ວື່ າຈຸລ ງເປ ນຫນື່ ວຍນຶ້ອຍ ໆ ຂອງໂຄງສຶ້າງຮື່ າງກາຍຊ ື່ ງຮື່ ວມກ ນເປ ນສິ ື່ ງມີຊວີດິ ດ ື່ງນ ນຶ້ ສິ ື່ ງມີຊີວິດທ ງຫ າຍ ຈະຕຶ້ອງປະກອບດຶ້ວຍຈຸລ ງ ແລະ ຜະລິດຕະພ ນຂອງຈຸລ ງສະເໝີ. 1.1 ຄວຳມໝຳຍ, ຄວຳມສ ຳຄນັ ຂອງຈ ລງັ ຈຸລ ງ (Cell) ໝາຍເຖິງ ໜຸ່ ວຍພ ຶ້ນຖານທີ ື່ ນຶ້ອຍທີ ື່ ສຸດຂອງສິ ື່ ງມີຊີວິດ ມີຮ ບຮື່ າງລ ກສະນະ ແລະ ຂະໜາດ ແຕກຕື່ າງຂ ຶ້ນຢ ື່ ກ ບຊະນິດຂອງສິ ື່ ງມີຊີວິດ ແລະ ໜື້າທີ ື່ຂອງຈຸລ ງເຫ ົ ຸ່ານ ນຶ້. ຈາກແນວຄວາມຄິດກື່ ຽວກ ບທິດສະດີຈຸລ ງ ດ ື່ງ ກື່າວຊີ ຶ້ໃຫເຶ້ຫນ ວື່າ ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິຈະສາມາດດໍາລງົຊວີດິ ຢື່ ໄດນຶ້ ນຶ້ກໍ ື່ຍອຶ້ນການມຊີວີດິ ຂອງຈລຸ ງ , ການເກີດມີຈຸລ ງ ໃໝື່ ກື່ ຽວຂຶ້ອງກ ບຂະບວນການຖື່ າຍທອດ ລ ກສະນະທາງກ ຳມະພນ ຈາກຈລຸ ງໜ ື່ ງໄປຫາອກີ ຈຸລ ງໜ ື່ ງ ແລະ ການ ເຄ ື່ອນໄຫວຕື່າງໆຂອງສິ ື່ ງ ທີ ື່ມຊີວີດິກ ຸ່ຂ ຶ້ນກບ ການເຄ ື່ອນໄຫວຂອງຈລຸ ງ ເຊິ ື່ ງເປ ນການເຄ ື່ອນໄຫວຂອງແຕື່ລະຈຸລ ງ ຂອງກື່ ຸມຈລຸ ງ ໃດໜ ື່ ງກໍເປ ນໄດ.ຶ້ 1.2 ປະຫວດ ການຄົນຶ້ ພບົ ຈລຸ ງ ມະນຸດເລີ ື່ມຮ ຈຶ້ ກ ຈລຸ ງເມ ື່ອມກີ ານຜະລິດກອຶ້ ງຈລຸ ະທ ດ ແລະ ໃຊກຶ້ ອຶ້ງຈລຸ ະທດ ນີ ຶ້ສື່ ອງເບິ ື່ ງ ສິ ື່ ງຕື່າງໆ ເພ ື່ອ ຂະຫຍາຍສິ ື່ ງດ ື່ງກື່າວນ ນຶ້ ໃຫມຶ້ ຂີະໜາດໃຫຍື່ຂ ຶ້ນ, ການໃຊກຶ້ ອຶ້ງຈລຸ ະທດ ຂອງນກ ວີທະຍາສາດໄດເຶ້ລີ ື່ມຕົນຶ້ ຄ: - ປີ ຄ.ສ 1590-1591 ທື່ ານ ຊ ກກາເຣຍ ເຈນເຊ ນ (Saccharias Jansen) ແລະ ທື່ ານ ແຮນ ເຈນເຊ ນ (Hans Jansen) ໄດປຶ້ ະດດິກອຶ້ງຈລຸ ະທດ ຂ ຶ້ນເປ ນຄ ຶ້ງທໍາອດິຂອງໂລກ. - ປີ ຄ.ສ 1673 ທື່ ານ ອ ງໂຕນີວ ນ ເລີເວ ນຮຸ ກ (Antony Van Leeuwen Hock) (1632-1723) ໄດຶ້ ພດ ທະນາກອຶ້ງຈລຸ ະທດ ໃຫມຶ້ ຂີ ະໜາດສ ງຂ ຶ້ນ ເພ ື່ອສກ ສາສິ ື່ ງຕື່າງໆ ຂອງຈລຸ ງ ເຊ ື່ນ ເມດ ເລອ ດ, ອະສຸຈິ, ໂປ ໂຕຊົວ, ບ ກເຕຣີ ແລະ ສ ດທີ ື່ ມີຂະໜາດນອຶ້ ຍ. Leeuwen Ilock ທື່ ານໄດຶ້ກາຍເປ ນບິດາຂອງ ກຶ້ອງຈຸລະທ ດ.

43 - ປີ ຄ.ສ 1665 ທື່ ານ ໂຣເບີຮຸກ (Robert Hooke) (1635-1703) ນ ກພ ກສາດຊາວອ ງກິດ, ລາວໄດຶ້ສື່ ອງ ເບິ ື່ ງຈລຸ ງ ຂອງພ ດດວຶ້ ຍກອຶ້ ງຈລຸ ະທ ດ ແລະ ໄດພຶ້ ບົ ວື່າ ໃນຮື່າງກາຍພ ດ ປະກອບດວຶ້ ຍຫອຶ້ ງນອຶ້ ຍໆຫ າຍ ຫຶ້ອງ ເພິ ື່ນເອີ ຶ້ນຫອຶ້ງນ ນຶ້ວື່າ ຈລຸ ງ (Cell) ເຊິ ື່ ງຖວ ື່າທື່ານ ໂຮເບກີຮຸກ ເປ ນບດິ າຂອງຈລຸ ງ ວທິ ະຍາ. - ປີ ຄ.ສ 1831 ທື່ ານ ໂຣເບີບ ອມ (1776-1858) ນ ກພ ກສາດຊາວອ ງກິດ ໄດຶ້ສ ກສາຈຸລ ງພ ດ ແລະ ພົບວື່ າ ໃນຈລຸ ງ ມກີອຶ້ນກມົ ນອຶ້ຍໆເຊິ ື່ ງເອີ ຶ້ນວື່າ : « ນິວເຄ ຍ Nucleus » - ປີ ຄ.ສ 1835 ທື່ ານ ເຟີລິກ ດ ຈາດິນ (1801-1862) ນກ ວທິ ະຍາສາດຊາວຝ ື່ ງເສດ ໄດຶ້ສກ ສາຈລຸ ງ ມຊີວີດິ ແລະ ໄດພຶ້ ບົວື່າໃນຈລຸ ງ ມທີ າດທີ ື່ມລີກ ສະນະໃສຄວ ຸນຶ້ ເພິ ື່ນເອີ ຶ້ນວື່າ « ເນ ຶ້ອຈລຸ ງ » (Sar code). - ປີ ຄ.ສ 1830 ທື່ ານ ມ ດທິອ ດ ຈາກົບ ສະລາຍເດິນ (Matthias-Jacob-Schleiden) (1810-1881) ນ ກ ພ ກສາດຊາວເຢຍລະມ ນໄດຶ້ສ ກສາເນ ຶ້ອເຫຍ ື່ ອພ ດຕື່ າງໆ ແລະ ສະຫຸ ບວື່ າເນ ຶ້ອເຫຍ ື່ ອພ ດທຸກຊະນິດ ປະກອບດຶ້ວຍຈຸລ ງ. - ປີ ຄ.ສ 1839 ທື່ ານ ແທວດໍ ສະວານ (Theodor-Schwann) 1810-1882 ນ ກສ ດຕະສາດຊາວເຢຍລະ ມນ ໄດສຶ້ກ ສາເນ ຶ້ອເຫຍ ື່ອຕື່າງໆ ແລະ ພບົວື່າເນ ຶ້ອເຫຍ ື່ອຂອງສດ ທຸກຊະ ນດິປະກອບດວຶ້ ຍຈລຸ ງ . - ປີຄ.ສ 1839 ທື່ ານ ສະລາຍເດ ນ ແລະ ທື່ ານສະວານ (Schleiden-Schwan) ໄດຮຶ້ ວື່ມກນ ຕ ຶ້ງທດິສະດຈີ ຸ ລ ງໂດຍກື່ າວວື່ າ: ຈຸລ ງທີ ື່ ມີຊີວິດນ ບທ ງພ ດ ແລະ ສ ດລວຶ້ ນແລວຶ້ ແຕື່ ປະກອບ ຂ ຶ້ນດວຶ້ ຍຈຸລ ງ ແລະ ຜະລິດຕະພ ນຂອງຈຸລ ງ - ປີ ຄ.ສ 1839 ທື່ ານ ໂຈຮ ງແນ ດ ປ ກິນເຈ (Johannes Purkinje) 1787-1869 ໄດຶ້ສ ກສາ ໄຂື່ ແລະ ລ ກ ຂອງສ ດຊະນິດຕື່ າງໆ ແລະ ພົບວື່ າ: ຢ ື່ ທາງໃນຂອງໄຂື່ ມີທາດແຫ ວໃສ, ໜຽວຄາຶ້ຍຄຮ ຸນຶ້ ແລະ ເຂາົເອີ ຶ້ນ ທາດດ ື່ງກື່າວນ ນຶ້ວື່າ: “ໂປ ໂຕປ າດ" (Protoplasm). - ປີ ຄສ 1846 ທື່ ານ ຮ ໂກ ວອນ ມອນ (Hogo von mohl) 1865 - 1872 ໄດສຶ້ ກສາ ຈຸລ ງທີ ື່ ມີຊີວິດ ແລະ ພົບວື່ າໃນຈຸລ ງມີທາດແຫ ວໃສເຊິ ື່ ງເອີ ຶ້ນວື່ າ « ຊີລອມ » (Sellium) ຫ « ໂປ ໂຕປ າດ » (Protoplasm), ປີ ຄສ 1861 ທື່ ານ ມ ກ ຂ ນເຊີ (Mux Schultze) 1825 - 1874 ນ ກພ ກສາດຊາວເຢຍ ລະມນ ໄດພຶ້ ສິ ດ ແລະ ສະຫຸ ບວື່າ ຊາໂກດ, ໂປ ໂຕປ າດ ແລະ ຊີລອມແມື່ ນ ເປ ນອ ນດຽວກ ນ. - ປີ ຄ. ສ 1868 ທື່ ານ ໂທມ ດ-ແຮນຣີ-ຮຸ ກເລ (Thomas Henry Huxley) 1825 - 1895 ແພດຊາວ ອງ ກດິໄດສຶ້ກ ສາໂປ ໂຕປ າດ ແລະ ສະຫຸ ບວື່າ ໂປ ໂຕປ າດເປ ນພ ຶ້ນຖານ ຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ . - ປີ ຄສ 1879 ທື່ ານ ແອ ດວາດ ສະຕ ບຸຍເກີ (Edvard Strusburger) 1844 - 1912 ນ ກວິທະຍາສາດ ຊາວເຢຍລະມ ນໄດຶ້ເວົ ຶ້າວື່າ ນວິເຄ ຍແມື່ນເກດີມາຈາກນວິເຄ ຍທີ ື່ມຊີວີດິ ເຊິ ື່ ງມມີ າແຕື່ເດມີ ເທົ ື່ານ ນຶ້, - ປີ ຄ.ສ 1880 ທື່ ານ ວານເຕີ ແພ ມມິງ (Walter Flemming) 1843 – 1905 ນ ກວິທະຍາສາດຊາວອົດ ສະຕ າລີໄດສຶ້ ກສານວິ ເຄ ຍ ແລະ ພົບວື່ າໃນນວິ ເຄ ຍແມື່ນມີໂກ ໂມໂຊມ ແລະໃສື່ ຊ ື່ ໃຫວຶ້ື່ າ ໂກ ມາຕິນ (Cromatin). - ປີ ຄ.ສ 1888 ນກ ວທິ ະຍາສາດຊາວເຢຍລະມນ ໄດໃຶ້ສື່ ຊີ ື່ ໂກ ມາຕນິວື່າ ໂກ ໂມໂຊມ. ຈນົ ຄ ສ ຮອດປ ດຈບຸ ນ ນກ ວທິ ະຍາສາດຈ ື່ ງສາມາດສະຫຸ ບຄວາມຮ ຕຶ້ື່າງໆກື່ ຽວກບ ຈລຸ ງ ມາເປ ນທດິສະດີໄດຶ້ ດ ື່ງນີ ຶ້ : 1. ຈລຸ ງ ແມື່ນເປ ນຫວົໜື່ວຍພ ຶ້ນຖານຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ . 2. ຈລຸ ງ ແມື່ນເປ ນຫວົ ໜື່ ວຍທີ ື່ມໜີ າຶ້ທີ ື່ ເຮດ ໃຫຊຶ້ ວີດິມກີ ານເຄ ື່ອນໄຫວ, ເພາະແຕື່ ລະຈຸລ ງແມື່ ນປະກອບມີ ການເຄ ື່ອນໄຫວຂອງສິ ື່ ງມຊີວີດິທຸກຢື່ າງຄບົຖວຶ້ ນ ເຊ ື່ນ ມເີມຕາໂບລດິ ,ມີການຈະເລີນເຕີບໂຕ, ມີການຖື່ າຍ ເທຂອງເສຍ, ມີການຫາຍໃຈ, ມກີ ານຕອບຄນ ການກະຕຸກຄກ ນ ກບ ສິ ື່ ງທີ ື່ ມຊີວີດິຂະໜາດໃຫຍື່. 3. ຈລຸ ງ ທີ ື່ ເກດີໃໝື່ ແມື່ນເກດີມາຈາກການແບື່ງຕວົຂອງຈລຸ ງ ເດມີ ທີ ື່ມຢີື່ ໃນສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິທີ ື່ມມີ າກື່ອນແລວຶ້.

44 2. ຄຸນລກ ສະນະຂອງຈລຸ ງ ຄຸນລກ ສະນະຂອງຈລຸ ງ ມດີ ື່ງຕໍ ື່ ໄປນີ ຶ້ : 1. ມໂີປ ໂຕພ າດ ເຊິ ື່ ງເປ ນຮາກຖານຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ . 2. ມເີມຕາໂບລດິ ເປ ນຂະບວນການທາງຊວີ ະເຄມທີ ີ ື່ ເກດີຂ ຶ້ນພາຍໃນຈລຸ ງ ເຊິ ື່ ງແບື່ງອອກເປ ນສອງ ຂະບວນ ການຄວບຄ ື່ ກ ນໄປຄ : - ອານາໂບລິດ (Anabolisme) ເປ ນການສາຶ້ງສື່ວນຕື່າງໆຂອງຈລຸ ງ ຂ ຶ້ນໃໝື່ ໂດຍໃຊພຶ້ ະລງ ງານ. - ກາຕາໂບລິດ (Ctabolismne) ແມື່ນຂະບວນການທາລາຍທາດ ເຊ ື່ນ ການທໍາລາຍອາຫານ ພາຍໃນຈຸລ ງ ເພ ື່ອສາຶ້ງພະລງ ງານຂອງຈລຸ ງ 3. ມກີ ານເພີ ື່ມທະວຈີາໍນວນຈລຸ ງ ເພ ື່ອໃຫໄຶ້ດຈຶ້ ລຸ ງ ໃໝື່ທີ ື່ມລີກ ສະນະຄກ ບ ຈລຸ ງ ເກົ ື່າທຸກຢື່ າງ. 4. ມີການປື່ ຽນແປງໂກ ໂມໂຊມ ແລະ ມີການຖື່ າຍທອດໄປສ ື່ ລຸຶ້ນລ ກຫ ານໄດຶ້. 5. ມກີ ານຄວບຄຸມສະພາບແວດລອຶ້ ມພາຍໃນຈຸລ ງເພ ື່ ອໃຫມຶ້ ສີ ະພາບທີ ື່ ເໝາະສມົ ສໍາລ ບຂະບວນການເມ ຕາໂບລິດ. 6. ບ ນດາຈຸລ ງສາມາດຄວບຄຸມປະທາດງານເຊິ ື່ ງກນ ແລະ ກນ ໄດ.ຶ້ • ລກ ສະນະທົ ື່ວໄປຂອງຈລຸ ງ ຈລຸ ງ ເປ ນຫວົໜື່ວຍທີ ື່ ນອຶ້ ຍສຸດຂອງສິ ື່ ງມຊີວີດິ , ສິ ື່ ງທີ ື່ຢ ຶ້ງຢ ນວື່າຈລຸ ງ ແມື່ນຊວີດິນ ນຶ້ຄ ຕວົຈລຸ ງ ມອີງົປະກອບ, ອະນຸອົງປະກອບ ແລະ ອະນຸພາກຫ າຍຢື່ າງທີ ື່ມກີ ານເຄ ື່ອນໄຫວຢື່ າງມຊີວີດິຊີວາຄ : - ເປ ນອົງປະກອບ ເຈຶ້ຍຫຸຶ້ມຈຸລ ງ (Membrene), ທາຕຸລ ງ (Cytopluse) ແລະ ແກື່ ນຈຸລ ງ (Nuclea). - ເປ ນອະນຸອົງປະກອບມີໂຕກົງດີ(Mitochondria), ໂກນຈິກອມເພຣ ກ (Colgicomplex),ປ າດສະຕິດ (Plastickes), ລີໂຊໂຊມ (Lisosome), ນິວຄຣີໂອລັດ (Nucleolus), ເຊັນຕ ີໂອນ (Centriole) ແລະ ອ ື່ນໆ. - ເປ ນອະນຸພາກໄດຶ້ແກື່ ຣີໂບໂຊມ (Ribosome), ອ ງຊິນ (Enzyme), ລິກເມັນ (ligent) ແລະ ອ ື່ນໆ. ນີ ຶ້ສະແດງໃຫເຶ້ຫ ນເຖິງວື່ າຈຸລ ງຈະມີຂະໜາດນອຶ້ ຍທີ ື່ ສຸດ ແຕື່ ກໍ ື່ ປະກອບມີສິ ື່ ງທີ ື່ ເປ ນພ ຶ້ນ ຖານແຫື່ ງ ການເຄ ື່ອນໄຫວ ເຊິ ື່ ງຢ ຶ້ງຢ ນເຖິງການມີຊີວິດຂອງຈຸລ ງ. ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ປະກອບດວຶ້ ຍຫອຶ້ ງນອຶ້ ຍໆຫ າຍຫອຶ້ ງເຊິ ື່ ງຫອຶ້ ງດ ື່ງກື່າວນ ນຶ້ເອີ ຶ້ນວື່າ ຈລຸ ງ ແລະ ທດິ ສະດຈີລຸ ງ ໄດຶ້ ກື່າວໄວວຶ້ື່າ “ ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິທງ ຫ າຍຍື່ ອມປະກອບສຶ້າງດຶ້ວຍຈຸລ ງ ແລະ ຜົນຜະລິດ ຂອງຈຸລ ງ” ແຕື່ ຄວາມຈິງຈຸລ ງຂອງ ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິທງ ພດ ແລະ ສດ ມຫ າຍ ີ ຊະນິດແຕກຕື່ າງກ ນ. ສື່ ວນຫ າຍເຮາົຈະເຫນ ວື່າຈລຸ ງ ຂອງພດ ມກ ມຮີ ບຮື່າງຄກ ອຶ້ ນດນິ ຈີ ື່ , ຍຶ້ອນວື່ າມີຜະໜ ງຈຸລ ງ ຂຶ້ອນຂຶ້າງຈະແຂງ ເພາະມີທາດແຊນລຸຍໂລດ (Cellulose) ເປ ນສື່ ວນຫ າຍ. ສື່ ວນຈຸລ ງຂອງສ ດຈະມີຮ ບຮື່ າງເປ ນວົງມົນເພາະມີແຕື່ ເຍ ື່ອຫຸມຈຸລ ງ ( ຶ້ Cellmembrane) ເຊິ ື່ ງມລີກ ສະນະອື່ອນ, ນຸມຶ້ ນວນ ເພາະບໍ ື່ມແີຊນລຸຍໂລດ. ເມ ື່ອຈລຸ ງ ບຽດເຕງ ກນ ຈ ື່ ງເຮດ ໃຫເຶ້ປ ນຮ ບຫື່ ຽມມຫ າຍ ີ ດຶ້ານ, ແຕື່ຖາຶ້ເປ ນຈຸ ລງ ທີ ື່ ຢື່ ໂດດດື່ ຽວກໍ ື່ຈະເຫ ນວື່າຈລຸ ງມຄີວາມແຕກຕື່າງກ ນໄປ ຕາມແຕື່ລະຊະນດິບື່ອນຢື່ ແລະ ມໜີ າຶ້ ທີ ື່ຂອງຈລຸ ງ ທີ ື່ປະກອບໃນຮື່າງກາຍທີ ື່ມຊີວິດ ີ ຕົວຢື່ າງ: ຈຸລ ງຂອງເມ ດເລ ອດແດງຂອງຄົນຈະມີຮ ບຮື່ າງກົມ ແລະ ມົນ, ແຕື່ຖາຶ້ເບິ ື່ ງທາງຂາຶ້ງຈະເປ ນ ຮ ບແບນແປ ແລະ ເຂົ ຶ້າຂາຶ້ງໃນ, ຈລຸ ງ ເມດ ເລອ ດແດງຈະບໍ ື່ມແີກື່ນ. ຈລຸ ງ ເມດ ເລອ ດຂາວມຮີ ບຮື່າງ ຄ ກນ ກບ ເມດ ເລອ ດແດງຕື່າງແຕື່ ວື່າ ເມ ດເລ ອດຂາວມີລ ກສະນະໃຫຍື່ ກວື່ າເລ ກນຶ້ອຍ ແລະ ຢ ື່ ທາງໃນ ເມດ ເລອ ດຂາວແມື່ນມແີກື່ນ ເຊ ື່ນ ຈລຸ ງ ຂອງຜົ ຶ້ງ ແກຶ້ມຄົນແມື່ ນມີຮ ບຮື່ າງແບນ ແລະ ບາງ, ຮ ບຮື່ າງ ບຶ້ຽວ ແລະ ແຫ ມ ແລະ ມແີກື່ ນຢື່ ເຄິ ື່ ງກາງຈລຸ ງເຈຍຶ້ ຫຸມຶ້ ຮາກ

45 ຜກ ບົ ື່ວກໍເປ ນສີ ື່ຫື່ ຽມຍາວ ຢື່ ເຄິ ື່ ງ ແລະ ກາງມແີກື່ນນອຶ້ຍໆ, ຈລຸ ງ ຂອງປະສາດມຮີ ບຮື່າງຄາຶ້ຍຄ ກບ ຮາກຂອງຕົນຶ້ ໄມ, ຶ້ ສດ ແລະ ພດ ຈລຸ ງ ດຽວ ກໍ ື່ມຮີ ບຮື່າງແຕກຕື່າງກນ ໄປຕາມແຕື່ລະຊະນດິຂອງໃຜລາວເຊິ ື່ ງພວກເຮາົບໍ ື່ ສາມາດນໍາມາ ພ ນລະນາ ໄດຶ້ທຸກຊະນິດ. ຮ ບ 2.1 ຮ ບຮື່ າງຂອງຈຸລ ງຊະນິດຕື່ າງໆ ຈຸລ ງມີຫ າຍຊະນິດແຕກຕື່ າງກ ນ, ແຕື່ລະຈລຸ ງ ປະກອບເປ ນຫອຶ້ງນອຶ້ ຍໆ ທີ ື່ມຂີະໜາດເໝອ ນ ກນ ຄມ ຄີວາມ ໝາ, ຄວາມກວຶ້າງ ແລະ ຄວາມຍາວ ໂດຍທົ ື່ວໄປແລວຶ້ ຈລຸ ງ ຈະມຂີະໜາດ 10 - 50 ໄມຄຣອນ (Micron) ເຊິ ື່ ງໃນ ນີ ຶ້ (1 Micron = 1/1000 mm) ອາດມຂີະໜາດນອຶ້ ຍລງົກື່ວານີ ຶ້ອກີ ເຊິ ື່ ງຕອຶ້ ງ ເບິ ື່ ງດວຶ້ ຍກອຶ້ງຈລຸ ະທດ ຊະນດິພເິສດ (Microscope electron) ທີ ື່ມຂີະໜາດຂະຫຍາຍຫ າຍໝ ື່ນເທົ ື່າຈ ື່ ງສາມາດເບິ ື່ ງເຫນ ໄດ.ຶ້ ຕົວຢື່ າງ : ຈລຸ ງ ຂອງເມດ ເລອ ດແດງມເີສ ນຶ້ ຜື່າສ ນກາງ 0.0075 m. ບ ກເຕີຣີ (Bacteria) ກໍຕອຶ້ ງໃຊຶ້ກອຶ້ງຈລຸ ະທ ດທີ ື່ ຂະຫຍາຍເປ ນຮອຶ້ ຍພນ ເທົ ື່າຈ ື່ ງຈະເບິ ື່ ງເຫນ ໄດ.ຶ້ ຈຸລ ງບາງຊະນດິ ກໍມຂີ ະໜາດໃຫຍື່ ເຊິ ື່ ງສາມາດເບິ ື່ ງເຫ ນດວຶ້ ຍຕາເປົ ື່ າໄດຶ້ເຊ ື່ ນ ໄຂື່ ກໍເປ ນຈຸລ ງຊະນດິ ໜ ື່ ງທີ ື່ ໃຫຍື່ , ທງ ນີກຶ້ ໍຍອຶ້ ນວື່າພາຍໃນຈລຸ ງ ແມື່ນມອີາຫານສະສມົ ຢື່ ເປ ນຈໍານວນຫ ວງຫ າຍຈຸລ ງປະສາດເຖິງແມື່ ນວື່ າເປ ນຈຸ ລງ ທີ ື່ນອຶ້ຍແຕື່ກໍມຄີວາມຍາວພໍສມົ ຄວນ. ໄຂື່ຊະນດິຕື່າງໆເວົ ຶ້າສະເພາະບື່ອນທີ ື່ ເປ ນໄຂື່ ແດງເທົ ື່ານ ນຶ້, ໄຂື່ນກົ ບາງຊະນດິແມື່ນໃຫຍື່ມີເສ ນຶ້ຜື່າສ ນກາງເຖງິ 32.5 Cm ດ ື່ງນ ນຶ້ ຈ ື່ ງເວົ ຶ້າໄດວຶ້ື່າ ຊະນດິ ແລະ ຂະໜາດຂອງຈລຸ ງ ແມື່ນບໍ ື່ ແນື່ນອນ, ເພາະສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ແຕື່ລະຊະນດິ ແມື່ ນມີຮ ບຮື່ າງ, ລກ ສະນະ ແລະ ໜາຶ້ທີ ື່ ແຕກຕື່າງກນ . ຈາກການສ ກສາກື່ ຽວກ ບຈຸລ ງຂອງນ ກວິທະຍາສາດໂດຍນໍາໃຊຶ້ກຶ້ອງຈຸລະທດ ທີ ື່ມກີ ໍາລງ ຂະຫຍາຍສ ງ ແລະ ມີ ການປະສົມປະທາດກ ນກຽື່ວກ ບຄວາມຮ ຶ້ທາງດຶ້ານຊີວະເຄມີເຮ ດໃຫຶ້ມີຄວາມ ຮ ບຮ ຶ້ທາງດຶ້ານໂຄງສຶ້າງຂອງຈຸລ ງຢື່ າງ ລະອຽດ ແລະ ສາມາດຈໍາແນກຈຸລ ງອອກເປ ນ 2 ຊະນດິ ແຕກຕື່າງກນ ເຊ ື່ນ:

46 * ໂພຄາລິໂອດ (Prokaryote) ໄດຶ້ແກື່ ພວກແບກທີເລຍ, ໄມໂຄພາດມາ ແລະ ເທົາສີຂຽວແກມນໍ ຶ້າເງີນ * ຍ ຄາລິໂອດ (Eukaryote) ໄດຶ້ແກື່ ພວກໂພທິດ, ພ ດ ແລະສ ດໂຄງສຶ້າງຂອງຈຸລ ງຍ ຄາລິໂອດ ໂດຍທົ ື່ວໄປແບື່ ງ ເປ ນ 3 ສື່ ວນ ຄ : ສື່ ວນທີ ື່ຫໍ ື່ຫຸຶ້ມຈຸລ ງ ໄຊໂທພາຊ ມ (ທາດຈຸລ ງ) ແລະ ແກື່ ນນຶ້ອຍ ມີລ ກສະນະສໍາຄ ນດ ື່ງນີ ຶ້ : ຕາຕະລາງສະແດງໂຄງສາຶ້ງ ແລະ ໜາຶ້ທີ ື່ຂອງຈລຸ ງ ເອກີ າຣີໂອດ (Eukaryotic cell ) ອົງປະກອບ ອະນຸອົງປະກອບ (Organelles) ອະນຸພາກ (Inclusions) ໜຶ້າທີ ພາກສື່ວນຫໍ ື່ຫຸມຶ້ ຈລຸ ງ - ເຈຶ້ຍຫຸຶ້ມຈຸລ ງ - ຂອບຈຸລ ງ (ພົບໃນຈຸລ ງພ ດ) - ຄວບຄຸມ ແລະ ຄຸຶ້ມກ ນການຜື່ ານ ເຂົ ຶ້າ-ອອກ ຂອງທາດຢື່ າງມີການ ເລອ ກເຟ ນຶ້ - ປຶ້ອງກ ນອ ນຕະລາຍຈາກພາຍນອກ ແລະ ຮ ກສາຮ ບຮື່ າງຂອງຈຸລ ງໃຫຶ້ຄົງ ທີ ື່ ແກື່ ນຈຸລ ງ - ໂກ ມາຕິນ ແລະ ໂຄ ໂມໂຊມ - ນຸຍເກ ໂອລ ດ - ເຈຶ້ຍຫຸຶ້ມແກື່ ນ - ຖື່ າຍທອດລ ກສະນະທາງກໍາມະພ ນ - ສຶ້າງຣີໂບໂຊມ - ຄວບຄຸມການຜື່ ານເຂົ ຶ້າ-ອອກຂອງ ທາດ ລະຫວື່ າງທາດຈຸລ ງ ແລະ ແກື່ ນ ໂຕປ າດ ຫ ທາດຈຸລ ງ (Microtubules) - ຣີໂບໂຊມອ ງໂດຟ າສະມິກ (ER) - ໂກນຈີ (golgi) - ວາຄິວໂອນ (Vacuole) - ຄ ໍໂລພ າດ (Chloroplast) - ລີໄຊໂຊມ (Lysosome) - ມີໂກ ບໍດີ (Micro body) - ມີໂກ ສີລາເມ ນ (Microfilaments) - ມີໂກ ຕ ບ ນ (Microtubules) - ຊ ງພີໂອນ (Centriples) - ສງ ເຄາະໂປ ຕດິ ແລະ ຂນົ ສົ ື່ງທາດ ໂປ ລີຊ ກກາຣິດ - ລະລາຍທາດອາຫານ ແລະ ຂ ບຖື່ າຍ ທາດເສດອອກຈາກຈຸລ ງ, ສະສົມທາດ ທີ ື່ ສ ງເຄາະດວຶ້ ຍແສງ, ຍື່ ອຍສະຫ າຍ ທາດພາຍໃນຈຸລ ງ. - ລະລາຍທາດແຫ ວ, ຫົດຢ ດ, ເຄ ື່ອນທີ ື່ ຂອງຈຸລ ງ - ຮ ກສາຮ ບຮື່ າງ ແລະ ຊື່ ວຍໃນການ ເຄ ື່ອນທີ ື່ຂອງຈລຸ ງ - ເວລາຈຸລ ງແບື່ ງສະຫ າຍມາເປ ນເສ ນຶ້ ໄຍ ບໍ ື່ຕດິສີ - ອະນຸພາກ : ເມດ ນໍ ຶ້າມ ນ, ຝຸື່ ນ ທາດ ກ ີໂກແຊນ - ສະສົມທາດທີ ື່ ຈໍາເປ ນຕື່າງໆໃຫແຶ້ ກື່ ຈຸ ລ ງ

47 ຕາຕະລາງສະແດງຄວາມແຕກຕື່ າງທາງໂຄງສຶ້າງຂອງຈຸລ ງໂປ ກາຣີໂອດ ແລະ ຢ ກາຣີໂອດ ອົງປະກອບ ຈຸລ ງໂປ ກາຣີໂອດ ຈຸລ ງຢ ກາຣີໂອດ ແກື່ ນຈຸລ ງ - ເຈຶ້ຍຫຸຶ້ມແກື່ ນ - ແກື່ ນນຶ້ອຍ - ໂຄໂມໂຊມ ບໍ ື່ສມົ ບ ນ ບໍ ື່ມີ ບໍ ື່ມີ ມີ 1 ອ ນເປ ນຮ ບວົງແຫວນ ມີສົມບ ນ ມີເປ ນເຈຍຶ້ເນ ຶ້ອດຽວ ມີ ມີຫ າຍກວື່ າ 1 ອ ນ ເປ ນຮ ບແທງ ໃນເວລາແບື່ ງມີໂຕຊີດ ໂປ ໂຕປ າດ ຫ ທາດຈຸລ ງ - ຊ ງຕີໂອນ - ຮີໂບໂຊມໃນຊີໂຕປ າດ - ຣີໂບໂຊມໃນອະນຸອົງປະກອບ - ຕາໜື່ າງທາດໃນ - ມີໂຊໂຊມ - ມີໂຕກົງດີ ມີ ບໍ ື່ມີ ມີ ບໍ ື່ມີ ບໍ ື່ມີ ມີ ບໍ ື່ມີ ບໍ ື່ມີ ມີ ມີໃນຈຸລ ງສ ດ ມີ ມີ ມີ ບໍ ື່ມີ ມີຫ າຍ ມີໃນພວກສ ງເຄາະແສງ ແລະ ພ ດ ຂອບຈຸລ ງ ມີເປ ນຕໂິດຫ ແີຊນ ຍກົ ເວ ນຶ້ ມີ ໂອປ າສະມາ ຢື່ ນໍາສ ດບໍ ື່ ມີ, ພວກຣາ ຫ ເມ ື່ ອກ ໂພກມີຕົນ, ພວກພິດມີແຊນລຸຍ ໂລດ ຮູບ 2.2 ໂຄງປະກອບສື້ຳງຂອງຈ ລັງພ ດ ແລະ ຈ ລັງສັດ

48 2.1 ການແບື່ງຈຸລງ 2.1.1 ການແບື່ງຈຸລງ ແບບໄມໂທຊສ ( ິ Mitosis) - ເປ ນການແບື່ ງເພ ື່ອເພີ ື່ມຈໍານວນຈຸລ ງຂອງສິ ື່ ງມີຊີວິດຫ າຍຈຸລ ງ ແຕື່ເປ ນການແບື່ ງເພ ື່ອການສ ບພ ນຂອງສິ ື່ ງມີ ຊີວິດຈຸລ ງດຽວ - ພົບໃນຈຸລ ງຮື່ າງກາຍ (Somatic Cell) ໂດຍທົ ື່ວໄປ - ຈໍານວນໂຄໂມໂຊມຫ ງການແບື່ ງຈຸລ ງຍ ງຄົງເປ ນດິພອຍດ (Diploid) ຫ 2n ຄົງເດີມ • ກື່ ອນການແບື່ງຈຸລງ ຈະມີການຕຽມຕົວໃຫຶ້ພອຶ້ມ ຈ ື່ ງແບື່ ງອອກເປ ນ 2 ໄລຍະ ຄ : 1. ໄລຍະອນິ ເຕເຟີ ສ (Interphase) - ຈຸລ ງມີອ ດຕາເມແທບໍລິຊສ ງຫ າຍ ເພາະມີການສ ງເຄາະ DNA, RNA ແລະໂປຕນີ ຈ ື່ ງເປ ນຊື່ ວງທີ ື່ ໃຊຶ້ ເວລາດົນທີ ື່ສຸດ - ແກື່ ນນຶ້ອຍມີຂະໜາດໃຫຍື່ເຫ ນນິວຄີໂອລ ດຊ ດເຈນ ພາຍໃນມີເສ ນຶ້ ໃຍໂຄມາທິນ (Chromatin) ຊ ື່ ງ ຕິດສີຍຶ້ອມໄດຶ້ເຈຶ້ຍຫຸຶ້ມແກື່ ນນຶ້ອຍຍ ງບໍ ື່ສະຫ າຍຕົວ - ແບື່ ງອອກເປ ນ 3 ຊື່ ວງ ຄ 1. G1 phase ຫ ໄລຍະກື່ ອນສ ງເຄາະ DNA - ມີການສະສົມເອນໄຊທີ ື່ມີຄວາມຈໍາເປ ນຕໍ ື່ການສ ງເຄາະ DNA - ມີການສ ງເຄາະ RNA ແລະ ໂປຕີນ - ມີການສຶ້າງອໍແກເນລທີ ື່ຈໍາເປ ນສໍາລ ບກິດຈະກໍາຂອງຈຸລ ງ - ໃຊຶ້ເວລາປະມານ 40% ຂອງເວລາໃນໜ ື່ ງວົງຈອນຈຸລ ງ 2. S phase ຫ ໄລຍະສ ງເຄາະ DNA (DNA Synthetic Phase) - ມີການສ ງເຄາະທ ງ DNA, RNA ແລະ ໂປຕີນຫ າຍທີ ື່ສຸດ - DNA ທີ ື່ສຶ້າງຂ ຶ້ນໃໝື່ມີສົມບ ດເໝ ອນຊຸດເດີມທຸກປະການ ຈ ື່ ງຮຽກວື່ າ “ການຈໍາລອງ DNA” - (DNA Replication) - ໃຊຶ້ເວລາປະມານ 30% ຂອງເວລາໃນໜ ື່ ງວງົຈອນຈຸລ ງ 3. G2 phase ຫ ໄລຍະຫ ງສ ງເຄາະ DNA - ມີການສ ງເຄາະ RNA ແລະໂປຕີນຫຸ ດນຶ້ອຍລົງ - ຈຸລ ງມີປະລິມານ DNA, RNA ແລະໂປຕີນຫ າຍພຽງພໍທີ ື່ຈະໃຊຶ້ໃນການແບື່ ງຈຸລ ງໄລຍະຕໍ ື່ ໄປ - ໃຊຶ້ເວລາປະມານ 20% ຂອງເວລາໃນໜ ື່ ງວົງຈອນຈຸລ ງ 2. ໄລຍະແບື່ງຈຸລງ (Cell Division) - ເປ ນໄລຍະທີ ື່ ເບິ ື່ ງເຫນ ໂຄໂມໂຊມ (Chromosome) - ໃຊຶ້ເວລາປະມານ 5-10% ຂອງເວລາໃນໜ ື່ ງວົງຈອນຈຸລ ງ ແບື່ ງເປ ນ 2 ຊື່ ວງ ຄ : • ການແບື່ງແກື່ ນນອຶ້ ຍ (Karyokinesis) 1. ໄລຍະໂພເຟສ (Prophase) - ໂຄມາທິນຂົດຕົວບິດເປ ນກຽວສ ນຶ້ ລົງເຫ ນເປ ນແທື່ ງໂຄໂມໂຊມ (Chromosome) ຊ ື່ ງປະກອບດຶ້ວຍ 2 ໂຄມາທິດ (Chromatid) ເຊ ື່ອມຕິດກ ນທີ ື່ ເຊນໂທເມຍ ຫ Kinetochore - ນິວຄີໂອລ ດ ແລະ ເຈຶ້ຍຫຸຶ້ມແກື່ ນນຶ້ອຍຄື່ ອຍໆ ສະຫ າຍໄປ