ຊີວະສາດທົ່ວໄປ

49 - ໃນຈຸລ ງສ ດພົບວື່ າເຊນຊິໂອນ (Centriole) ມີການສຶ້າງໄມໂຄທິວບ ນ (Microtubule) ລຽງເປ ນລ ດ ມີອຶ້ອມຮອບລ ກສະນະຄຶ້າຍດາວຮຽກວື່ າ “ ແອສເຕີ (Aster) ” ແລະ ຄື່ ອຍໆ ເຄ ື່ອນທີ ື່ ໄປຍ ງຂົວຶ້ ຈຸ ລ ງແຕື່ ລະຂຶ້າງ ໄມໂຄທິວບ ນໃນເຊນລ໌ມີການຕໍ ື່ ກ ນເປ ນສາຍຍາວ ຮຽກວື່ າ “ ເສ ນຶ້ ໃຍສະປິນເດີນ (Spindle Fiber) ” ໂຍງຢ ດລະຫວື່ າງເຊນຊິໂອນທີ ື່ຂົວຶ້ ຈຸລ ງກ ບເຊນໂທເມຍຂອງແຕື່ລະໂຄໂມໂຊມ - ຈຸລ ງພ ດບໍ ື່ມີເຊນຊິໂອນແຕື່ກໍມີເສ ນຶ້ ໃຍສະປິນເດີນໂຍງລະຫວື່ າງຂົວຶ້ ຈລ ຸ ງ ກ ບເຊນໂທເມຍຂອງໂຄໂມ ໂຊມເຊ ື່ນກ ນ 2. ໄລຍະເມທາເຟສ (Metaphase) - ໂຄໂມໂຊມຂົດພ ນກ ນແໜຶ້ນ ລຽງສ ນກາງຈຸລງ ເບິ ື່ ງເຫນ ເປ ນ 2 ໂຄມາທິດຊ ດເຈນທີ ື່ ສຸດ ໄລຍະນີ ຶ້ຈ ື່ ງ ເໝາະສົມທີ ື່ ສຸດໃນການນ ບຈໍານວນໂຄໂມໂຊມ ແລະ ສ ກສາຄວາມແຕກຕື່ າງຂອງລ ກສະນະໂຄໂມ ໂຊມ - ເຍ ື່ອຫຸຶ້ມແກື່ ນນຶ້ອຍ ແລະ ນິວຄີໂອລ ດສະຫ າຍໄປໝົດແລຶ້ວ - ເຊນໂທເມຍໃນແຕື່ລະໂຄໂມໂຊມເລີ ື່ມແບື່ ງຕົວ ເຮ ດໃຫຶ້ໂຄມາທິດແຕື່ລະໂຄໂມໂຊມເລີ ື່ມຈະແຍກ ກ ນ 3. ໄລຍະແອນາເຟສ (Anaphase) 1. ເຊນໂທເມຍມີກິດຈະກໍາຫ າຍທີ ື່ ສຸດ ເມ ື່ອເສ ນຶ້ ໃຍສະປິນເດີຫົດຕົວກໍຈະດ ງແຕື່ລະໂຄມາທິດ ໃຫຶ້ແຍກອອກຈາກກ ນໄປຍ ງຂົວຶ້ ຈລ ງ ຸ ແຕື່ລະຂຶ້າງຈ ື່ ງເບິ ື່ ງເຫນ ໂຄມາທິດມີຮ ບຮື່ າງຕື່ າງກ ນຫ າຍແບບຂ ຶ້ນຢ ື່ ກ ບຕໍາແໜື່ ງເຊນໂທເມຍຄ : - ເຊນໂທເມຍຢ ື່ ປາຍສຸດ ຮ ບຮື່ າງໂຄມາທິດເໝ ອນຕົວໄອ (I-Shane) - ເຊນໂທເມຍຢ ື່ ຄື່ ອນໄປທາງປາຍ ຮ ບຮື່ າງໂຄມາທິດເໝ ອນຕົວເຈ (J-Shape) - ເຊນໂທເມຍຢ ື່ ສ ນກາງ ຮ ບຮື່ າງໂຄມາທິດເໝ ອນຕົວວີ (V-Shape) 2. ລະຍະນີ ຶ້ໃຊຶ້ເວລານຶ້ອຍທີ ື່ສຸດເມ ື່ອທຽບກ ບໄລຍະອ ື່ນໆ 4. ໄລຍະເທໂລເຟສ (Telophase) - ໂຄມາທິດແຍກຈາກກ ນຢ ື່ ທີ ື່ ຂົວຶ້ ຈຸລ ງແຕື່ລະຂຶ້າງ ແລະ ຄາຍຕົວອອກເປ ນເສ ນຶ້ ໃຍໂຄມາທິນພ ນກ ນຢ ື່ ເປ ນກຸື່ ມຄ ກ ບໄລຍະອິນເຕີເຟສ - ເສ ນຶ້ ໃຍສະປິນເດີສະຫ າຍຕົວໄປ ເຍ ື່ອຫຸຶ້ມແກື່ ນນຶ້ອຍ ແລະ ນິວຄີໂອລ ດເລີ ື່ມປາກົດໃຫຶ້ເຫ ນ - ເຫ ນແກື່ ນນຶ້ອຍໃໝື່ ເປ ນ 2 ແກື່ ນນຶ້ອຍ ແຕື່ ລະແກື່ ນນຶ້ອຍມີຈໍານວນໂຄໂມໂຊມເທົ ື່າກ ນ ແລະ ເທົ ື່າ ກ ບຈຸລງ ເລີ ື່ມຕົນຶ້ • ການແບື່ງໄຊໂທພາຊມ (Cytokinesis) - ຈຸລ ງສດ ເຍ ື່ອຫຸຶ້ມຈຸລ ງຈະຄອດເຂົ ຶ້າຫາກ ນບໍລິເວນກາງຈຸລ ງ (cleavage furrow) ຈົນແຍກຫຸ ດອອກ ຈາກກ ນເປ ນຈຸລ ງໃໝື່ 2 ຈຸລງ ທີ ື່ມີຈໍານວນໂຄໂມໂຊມ ແລະ ທາດກໍາມະພ ນ ຄ ຈຸລ ງເດີມທຸກປະ ການ - ຈຸລ ງພ ດ ມີການສຶ້າງແຜື່ ນກ ນຶ້ຈຸລ ງ (Cell Plate) ເລີ ື່ມຈາກແນວກາງຈຸລ ງໄປຍ ງຂອບຈຸລ ງທ ງສອງຂຶ້າງ ກ ບແພຈຸລ ງທຸກດາຶ້ນ ຕໍ ື່ມາເກີດການສະສົມເຊນລ ໂລດເທິງແຜື່ ນກ ນຶ້ ຈຸລງ ນີ ຶ້ ເກດີເປ ນແພຈຸລງ ກ ນຶ້ ກາງ ຈຸລ ງໃໝື່ ທ ງ 2 ຈຸລ ງ 2.1.2 ການແບື່ງຈລຸ ງ ແບບໄມໂອຊສິ (Meiosis) - ເປ ນການແບື່ ງເພ ື່ ອສຶ້າງຈຸລ ງສ ບພ ນຂອງສິ ື່ ງມີຊີວິດ ທີ ື່ ມີການສ ບພ ນແບບອາໄສເພດພົບໃນຈຸລ ງສ ບພ ນ (Sex Cell)

50 - ຈໍານວນໂຄໂມໂຊມຫ ງການແບື່ ງຈຸລ ງຫຸ ດລົງເຄ ື່ ງໜ ື່ ງຈາກດິພອຍ (Diploid) ຫ 2n ກາຍເປ ນແຮພອຍ (Haploid) ຫ n ແບື່ ງອອກເປ ນ 2 ໄລຍະ ຄ 1. ໄລຍະອນິ ເຕເຟສ ີ (Interphase) - ມີການຈໍາລອງ DNA ມີການສ ງເຄາະ RNA ແລະໂປຕນີ ເພ ື່ອຕຽມພຶ້ອມທີ ື່ຈະແບື່ ງຈຸລ ງ - ໂຄໂມໂຊມປະກອບດຶ້ວຍ 2 ໂຄມາທິດ - ເຈຶ້ຍຫຸຶ້ມແກື່ ນນຶ້ອຍຍ ງບໍ ື່ສະຫ າຍໄປ 2. ໄລຍະແບື່ງຈຸລງ (Cell Division) ແບື່ ງອອກເປ ນ 2 ໄລຍະໃຫຍື່ ຄ : 2.1 ໄມໂອຊສິ I (Meiosis I) ເປ ນໄລຍະທີ ື່ ເຮ ດໃຫຶ້ຫຸ ດຈໍານວນໂຄໂມໂຊມລົງເຄິ ຸ່ ງໜ ື່ ງ ແບື່ ງເປ ນ 4 ໄລຍະ ຄ : 1. ໄລຍະໂພເຟສ I (Prophase I) ເປ ນໄລຍະທີ ື່ມີການປື່ ຽນແປງພາຍໃນໂຄໂມໂຊມຫ ວງຫ າຍແບື່ ງຍື່ ອຍເປ ນ 5 ໄລຍະ ຄ : ເລບໂທທນີ (Leptotene) - ໂຄໂມໂຊມເປ ນເສ ນຶ້ ໃຍຂະໜາດນຶ້ອຍ ແລະ ຍາວຫ າຍທາດກ ນໄປມາ ຮຽກວື່ າ “ໂຄໂມນີມາ (Chromonema)” ບາງສື່ ວນພ ນກ ນຖີ ື່ ຫ າຍເມ ື່ອຍຶ້ອມສີຈະຕິດສີເຂ ມຶ້ ເບິ ື່ ງຄຶ້າຍມຸກຮຽກວື່ າ “ໂຄໂມເມຍ (Chromomere)” ເຫ ນນິວຄີໂອລ ດຊ ດເຈນ ໄຊໂກທນີ (Zygotene) - Homologous Chromosome ມາຈ ບຄ ື່ ກ ນລຽງຕາມຄວາມຍາວຂອງໂຄໂມໂຊມເຮ ດໃຫຶ້ ໂຄໂມເມຍກົງກ ນທຸກຈຸດຮຽກວື່ າ “ຊິແນບ (Synapse)” - ການເກີດຊິແນບ ເຮ ດໃຫຶ້ມີການເຂົ ຶ້າຄ ື່ຂອງແອນລີນ (Allele) ອີກ. ແພຄທີ ນີ (Pachytene) - ໂຄໂມໂຊມມາພ ນແໜຶ້ນຂ ຶ້ນ ເຫນ ເປ ນເສ ນຶ້ ໜາຊ ດເຈນ ຮຽກວື່ າ “ໂຄໂມໂຊມ(Chromosome)” ໂດຍ Homologous Chromosome ຢ ື່ ກ ນເປ ນຄ ື່ຮຽກວື່ າ “ໄບເວເລນ (Bivalent)” - ແຕື່ລະໄບເວເລນປະກອບດຶ້ວຍ 4 ໂຄມາທດິ ຈ ື່ ງຮຽກສະພາບນີ ຶ້ວື່ າ “ເທແຊດ(Tetrad)”- ໂຄມາ ທິດຂອງໂຄໂມໂຊມດຽວກ ນ ຮຽກວື່ າ “ຊິດເຕີໂຄມາທິດ (Sister Chromatid)” ສື່ ວນໂຄມາທິດ ຂອງ ໂຄໂມໂຊມທີ ື່ ເປ ນຮໍໂມໂລກ ດກ ນຮຽກວື່ າ “ນອນຊິດເຕີໂຄມາທິດ (Non-Sister Chromatid)” ດໂພິ ທນີ (Diplotene) - ເຊນໂທເມຍຂອງແຕື່ລະ Homologous Chromosome ແຍກອອກຈາກກ ນ ແຕື່ມີບາງສື່ ວນຂອງ Homologous Chromosome ຍ ງພ ນກ ນຢ ື່ ຮຽກບໍລິເວນທີ ື່ ໂຄໂມໂຊມພ ນກ ນນີ ຶ້ວື່ າ “ໄຄແອດ ມາ (Chiasma)” ຊ ື່ ງອາດມີໄດຶ້ຫ າຍຕໍາແໜື່ ງ - ມີການແລກປື່ ຽນຊິ ຶ້ນສື່ ວນຂອງນອນຊິດເຕີໂຄມາທິດ ຮຽກວື່ າ “ຄອດຊິງໂອເວີ(Crossing Over)” ເຮ ດໃຫຶ້ຍີນ (Gene) ມີການລຽງຕົວໃໝື່ ແລະເກີດການແປຜ ນທາງກໍາມະພ ນ (Variation) ຂ ຶ້ນ ໄດອະໄຄນຊີດີ (Diakinesis) - ໂຄໂມໂຊມຫົດສ ນຶ້ຫ າຍຂ ຶ້ນ ເຮດ ໃຫໄບຶ້ ເວເລນແຍກຕົວຫ າຍຂ ຶ້ນ ໂຄໂມໂຊມຕິດກ ນສະເພາະສື່ ວນ ປາຍ - ນິວຄີໂອລ ດ ແລະ ເຈຶ້ຍຫຸຶ້ມແກື່ ນນຶ້ອຍເລີ ື່ມສະຫ າຍໄປ ເຮ ດໃຫຶ້ໄບເວເລນກະຈາຍຢ ື່ ໃນຈຸລ ງ

51 2. ລະຍະເມທາເຟສ I (Metaphase I) - ໂຄໂມໂຊມຫົດສ ນຶ້ທີ ື່ສຸດ ເຊນໂທເມຍຂອງທຸກໄບເວເລນລຽງຕົວກາງຈຸລ ງ - ມີເສ ນຶ້ ໃຍສະປິນເດີນຢ ດທີ ື່ ເຊນໂທເມຍຂອງທຸກໄບເວເລນ ຊ ື່ ງກໍາລ ງແຍກຈາກກ ນໄປຍ ງຂົວຶ້ ຈລ ງ ຸ ແຕື່ລະຂຶ້າງ 3. ໄລຍະແອນາເຟສ I (Anaphase I) - ເສ ນຶ້ ໃຍສະປິນເດີນດ ງໂຄໂມໂຊມແຕື່ລະຄ ື່ ຂອງໄບເວເລນໄປຍ ງຂົວຶ້ ຈຸລ ງແຕື່ລະຂຶ້າງຫ າຍຂ ຶ້ນໂດຍ ໂຄໂມໂຊມຍ ງປະກອບດຶ້ວຍ 2 ໂຄມາທິດ - ໂຄມາທິດທີ ື່ ເກີດ Crossing Over ຈະມີຍີນທີ ື່ ແຕກຕື່ າງຈາກໂຄມາທິດອີກແທື່ ງໜ ື່ ງ 4. ໄລຍະເທໂລເຟສ I (Telophase I) - ໂຄໂມໂຊມແຍກໄປເຖິງຂົວຶ້ ຈຸລ ງ ໂດຍແຕື່ລະໂຄໂມໂຊມຍ ງປະກອບດຶ້ວຍ 2 ໂຄມາທິດ ມີຈໍານວນ ໂຄໂມໂຊມເປ ນແຮພອຍ (n) - ໃນສິ ື່ ງທີ ື່ມີຊີວິດບາງຊະນິດມີການສຶ້າງເຍ ື່ ອຫຸຶ້ມແກື່ ນນຶ້ອຍ ເຮ ດໃຫຶ້ເຫ ນເປ ນ 2 ແກື່ ນນຶ້ອຍໂຄໂມ ໂຊມຄາຍຕົວເປ ນເສ ນຶ້ຍາວເພ ື່ອເຂົ ຶ້າສ ື່ ໄລຍະອິນເຕີເຟດໃນຊື່ ວງສ ນຶ້ ໆ ກື່ອນເຂົ ຶ້າສ ື່ ໄລຍະໄມໂອຊິດ II ຕໍ ື່ ໄປ - ໃນສິ ື່ ງມີຊີວິດບາງຊະນິດພົບວື່ າຫ ັ ື້ງຜື່ ານໄລຍະແອນາເຟດ I ກໍຈະເຂົ ຶ້າສ ື່ ໄລຍະເມທາເຟດ II ເລີຍ 2.2 ໄມໂອຊສິ II (Meiosis II) ເປ ນໄລຍະທີ ື່ ບໍ ື່ມີການສ ງເຄາະໂຄໂມໂຊມໃໝື່ ( ມີຂ ນຶ້ ຕອນເຊ ື່ນດຽວກ ບການແບື່ ງຈຸລ ງແບບໄມໂທ ຊິດ ) ເຮ ດໃຫຶ້ຈໍານວນໂຄໂມໂຊມເປ ນແຮພອຍເໝ ອນເດີມ ແບື່ ງເປ ນ 4 ໄລຍະ ຄ : 1. ໄລຍະໂພເຟສ II (Prophase II) - ໂຄໂມໂຊມຕິດກ ນທີ ື່ ເຊນໂທເມຍ ແຂນຂອງແຕື່ລະໂຄມາທິດແຍກກ ນຊ ດເຈນ - ນິວຄີໂອລ ດ ແລະ ເຈຶ້ຍຫຸຶ້ມແກື່ ນນຶ້ອຍເລີ ື່ມສະຫ າຍໄປ 2. ໄລຍະເມທາເຟສ II (Metaphase II) - ໂຄໂມໂຊມເຄ ື່ອນທີ ື່ມາລຽງກ ນສ ນກາງຈຸລ ງ ມີເສ ນຶ້ ໃຍສະປິນເດີນຢ ດຕິດກ ບເຊນໂທເມຍ - ເຊນໂທເມຍເລີ ື່ມແບື່ ງຕົວເຮ ດໃຫຶ້ຊິດເຕີໂຄມາທິດເລີ ື່ມແຍກອອກຈາກກ ນ 3. ໄລຍະແອນາເຟສ II (Anaphase II) - ເສ ນຶ້ ໃຍສະປິນເດີນຫົດສ ນຶ້ ດງ ໃຫຶ້ແຕື່ລະໂຄມາທິດແຍກໄປຍ ງຂົວຶ້ ຈຸລ ງແຕື່ລະຂຶ້າງ 4. ໄລຍະເທໂລເຟສ II (Telophase II) - ແຕື່ລະໂຄມາທິດທີ ື່ຂົວຶ້ ຈ ລັງເລີ ື່ມຄາຍຕົວ ມີການສຶ້າງເຍ ື່ອຫຸຶ້ມແກື່ ນນຶ້ອຍຂ ຶ້ນມາເກີດເປ ນແກື່ ນນຶ້ອຍ ໃໝື່ - ແຕື່ລະແກື່ ນນຶ້ອຍມີໂຄໂມໂຊມເປ ນແຮພອຍດ (n) ຫ ຫ ດລົງເຄິ ຸ່ ງໜ ື່ ງຈາກຈຸລ ງເລີ ື່ມຕົນຶ້ 2.3 ການແບື່ງໄຊໂທພາຊມ - ສິ ື່ ງມີຊີວິດບາງຊະນິດມີການແບື່ ງໄຊໂທພາຊ ມຫ ງຈາກຜື່ ານໄມໂອຊິດ I ກາຍເປ ນຈຸລ ງໃໝື່ 2 ຈຸລ ງ ຈາກນ ນຶ້ ຈ ື່ ງແບື່ ງອີກເທ ື່ອຫ ງ ໄມໂອຊິດ II ກາຍເປ ນຈຸລ ງໃໝື່ 4 ຈຸລ ງ - ສິ ື່ ງມີຊີວິດບາງຊະນິດຈະແບື່ ງໄຊໂທພາຊ ມຫ ັງຈາກຜື່ ານໄມໂອຊິດ II ແລຶ້ວເກີດເປ ນຈຸລ ງໃໝື່ 4 ຈຸລ ງ ພຶ້ອມ ກ ນ

52 ການແບື່ ງຈຸລ ງແບບໄມໂທຊິດ ແລະ ໄມໂອຊິສ ຂໍປຽບທຽບ ຶ້ ໄມໂທຊິດ ໄມໂອຊິສ 1. ແຫ ຸ່ງທີ ື່ພົບ 2. ຈໍານວນໂຄໂມໂຊມ 3. ຈໍານວນການແບື່ ງແກື່ ນນຶ້ອຍ 4. ຊິແນບຊິດແລະຄອດຊິງໂອເວີ 5. ລ ກສະນະກ ຳມະພັນ 6. ຄວາມສາມາດໃນການແບື່ ງຈຸລ ງໃໝື່ 7. ຈໍານວນຈຸລ ງທີ ື່ ເກດິຂ ຶ້ນ ຈຸລ ງຮື່ າງກາຍ ເທົ ື່າເດີມ 1 ເທ ື່ອ ບໍ ື່ມີ ຄົງເດີມ ແບື່ ງຕໍ ື່ ໄປໄດຶ້ອີກ 1 → 2 ຈຸລ ງ ຈຸລ ງສ ບພ ນ ຫ ດລົງເຄິ ຸ່ ງໜ ື່ ງ 2 ເທ ື່ອ ມີ ປຸ່ ຽນແປງໄປຈາກເດີມ ແບື່ ງແບບໄມໂອຊິດອີກບໍ ື່ ໄດຶ້ 1 → 4 ຈຸລ ງ ຮ ບ 2.3 ການແບື່ ງຈຸລ ງແບບໄມໂທຊິດແລະໄມໂອຊິສ 2.2 ໂຄງສາຶ້ງ ແລະ ໜາຶ້ທີ ື່ຂອງຈລຸ ງ ໂພຣຄາຣໂີອດ ແລະ ຢ ຄາຣໂີອດ ຈຸລ ງຖ ກແບື່ ງອອກເປ ນ 2 ຊະນິດ ຄ ຈຸລ ງແບບໂພຣຄາຣິໂອດ (prokaryotic cells) ໄດແຶ້ກື່ ຈລຸ ງ ຂອງສິ ື່ ງ ມຊີ ີວິດທີ ື່ ຖ ກຈດ ຢື່ ໃນໂຕເມນ (domain) ແຍ໊ກຜີເຣຍ ແລະ ອາເຄຍ (Archaea), ສື່ ວນຈຸລ ງແບບຍຸຄາຣິໂອດ

53 (eukaryotic cells) ຄ ຈລຸ ງ ຂອງສິ ື່ ງມຊີວີດິທີ ື່ ຈດ ຢື່ ໃນໂດເມນຄາຍາ (Eukarya) ໄດຶ້ແກື່ ພວກໂພຣທິສຕາ, ເຜ ດ ຮາ, ພ ດ ແລະ ສ ດ, 2.2.1 ຈລຸ ງ ແບບໂພຣຄາຣໂິອດ ໂພຣຄາຣິໂອດ (prokaryote) ໝາຍເຖງິ ຈລຸ ງ ກື່ອນທີ ື່ຈະມແີກື່ນນອຶ້ ຍ ໄດແຶ້ກື່ ແບກ ທເີຣຍ ແລະ ອາເຄຍ ເປ ນຈລຸ ງ ທີ ື່ມຂີະໜາດນອຶ້ ຍ, ຈລຸ ງ ແບບໂພຣຄາຣິໂອດເປ ນຈລຸ ງ ທີ ື່ມຄີວາມຫ າກຫ າຍໃນແງື່ຂອງຂະບວນການເມທາ ບໍລິຊ ມ, ຫ າຍຊະນິດສາມາດດໍາລົງຊີວິດ ແລະ ໃຊພຶ້ ະລງ ງານໃນສິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມໄດຫຶ້ າຍຮ ບແບບ. ໂພຣຄາຣິໂອດ ແບື່ ງເປ ນ 2 ກຸື່ ມ ຄ ຍຸແບ ກທີເຣຍ (eubacteria) ຫ ແບກ ທເີຣຍທີ ື່ ແທຈຶ້ ງິໄດແຶ້ກື່ ແບ ກທີ ເສຍທົ ື່ວໄປທີ ື່ ຢື່ ຕາມສະພາບແວດລອຶ້ ມໃນທໍາມະຊາດ ແລະ ອາເຄຍ ເຊິ ື່ ງເປ ນແບກ ທເີຣຍທບີ ຮານກວື່າກື່ ຸມທໍາອດິ ອາໄສຕາມສະພາບແວດລອຶ້ ມທີ ື່ ບໍ ື່ປົກກະຕິເຊ ື່ນ: ນໍ ຶ້າພຸຮອຶ້ ນ, ພ ເຂາົນໍ ຶ້າແຂງ, ໃຕທຶ້ ະເລເລກິ ເປ ນຕົນຶ້ ເຖງິວື່າແບກ ທີ ເຣຍທງ ສອງກື່ ຸມນີ ຶ້ຈະມຄີວາມຄາຶ້ຍຄລງົກນ ທງ ຂະໜາດ ແລະ ຮ ບຮື່າງແຕື່ມຄີວາມແຕກຕື່າງກນ ຢື່ າງຫ າຍຕາມໂຄງ ສຶ້າງໃນລະດ ບໂມເລກ ນ ຄ ແບ ກທີເຣຍມີການສ ງເຄາະໂປຣຕີນໂດຍມີກິດອະມິໂນຊະນິດຟິມົນເມຕໄທໂອນິນ (formylmethionine) ເປ ນຕວົ ເລີ ື່ມຕົນຶ້ ໃນສາຍຂອງໂພລເິພຍໄທດ ໃນຂະນະທີ ື່ກື່ ຸມອາເຄຍມກີດົ ອະມໂິນຊະນດິ ເມດໄທໂອນນິ ເປ ນຕວົ ເຣີ ື່ ມຕົນຶ້ ນອກຈາກນີ ຶ້ຍງ ພບົ ໂປຣຕນີ ໃນກື່ ຸມຮດີ ໂທນ (histores) ທີ ື່ ເກາະຢື່ ກບ ສາຍຂອງດີ ເອ ນເອອີກດຶ້ວຍ, ເຊິ ື່ ງລກ ສະນະທງ ສອງຂອງອາເຄຍນີພຶ້ ບົ ໄດໃຶ້ນຈລຸ ງ ຍ ຄາຣໂິອດ (eukaryote). ໂດຍທົ ື່ ວໄປຈຸລ ງໂພຣຄາຣິໂອດມີຂະໜາດນຶ້ອຍປະມານ 1 - 10 ໄມໂຄຣແມ ດ ລ ກສະນະຂອງຈຸລ ງມີ ຄວາມ ລຽບງື່າຍ ແຕື່ຂອບຈລຸ ງ ມຄີວາມແຂງແຮງເຊີ ື່ ງລອຶ້ມອອຶ້ ມແພຈລຸ ງ ເອາົໄວເຶ້ຮດ ໃຫຈຶ້ ລຸ ງ ສາມາດຄງົຮ ບຮື່າງຢື່ ໄດຶ້ ບໍລິເວນແພຈຸລ ງດຶ້ານໃນຈະມີສາຍຂອງໂປຣຕີນເຮ ດໜຶ້າທີ ື່ ເປ ນໂຄງຮື່າງຂອງຈລຸ ງ ເຊິ ື່ ງມລີກ ສະນະຄາຶ້ຍກບ ໄຊໂທດ ເກເລຫ ນ (cytoskeleton) ຂອງຈລຸ ງ ຢ ຄາຣີໂອດ ຂອບພາຍນອກຂອງຈລຸ ງ ແບກ ທເີຣຍ ຫ ແຄບຊ ນ (capsule) ມີ ທາດປະເພດໂພລແີຊກຄາໄຣຕທ໌ ີ ື່ມຄີວາມໜຽວ ພາໃຫແຶ້ ບກ ທເີຣຍສາມາດເກາະກບ ພ ຶ້ນຜວິ ຕື່າງໆໄດດຶ້ ີແລະ ຍງ ຊື່ວຍເພີ ື່ມຄວາມແຂງແຮງໃຫກຶ້ ບ ຈລຸ ງ . ແບ ກທີເຣຍສື່ ວນໃຫຍື່ ຈະມີແຟ ກເຈນ (flagellum) ໜ ື່ ງອນ ຫ ຫ າຍກວື່າເຊິ ື່ ງໃຊຊຶ້ື່ ວຍໃນການເຄ ື່ ອນທີ ື່ ແຕື່ ໂຕງສຶ້າງແປ ກເຈນລໍາຂອງແບ ກທີເຣຍມີຄວາມແຕກຕື່ າງຈາກໂຄງສຶ້າງແປ ການລໍາຂອງຢ ຄາຣິໂອດ ຄ ພາຍໃນ ຈະ ບໍ ື່ມຊີຸດຂອງໄມໂຄຣທວິບ ນ (ricrotubules) ຮຽງຕວົກນ ຢື່ ໃນແຟກເຈນລໍານອກຈາກນີ ຶ້ຈລຸ ງ ຂອງແບກ ທີເຣຍຍງ ມີ ສື່ວນທີ ື່ຍ ື່ນອອກມາ ເອີ ຶ້ນວື່າ ຝີມບຣີອີ(fimbrlae) ເຊິ ື່ ງເປ ນໂປ ຕນີທີ ື່ມລີກ ສະນະເປ ນສາຍ ຊື່ວຍໃນການຢ ດເກາະ ກບ ພ ຶ້ນຜວິ ຂອງວດ ຖຸ ຫ ຍດ ກບ ແບກ ທເີຣຍຈລຸ ງ ອ ື່ນ ແລະ ອາດຊື່ ວຍໃນການຖື່ າຍໂອນທາດພ ນທຸກໍາ ລະຫວື່າງ ແບກ ທເິຣຍ ດ ື່ງ (ຮ ບທີ2.4). ຮ ບ 2.4 ໂຄງສຶ້າງ ແລະ ລ ກສະນະຂອງຈຸລ ງໂພຄາຣິໂອດ

54 ເຈຍຶ້ ຫຸມຶ້ ຈຸລ ງຂອງແບ ກທີເຣຍມລີ ກສະນະເປ ນຟອດໄຟໄລພດິ 2 ຊ ນຶ້ ເຮ ດໜຶ້າທີ ື່ ຄວບຄຸມການຜື່ານເຂົ ຶ້າ ອອກຂອງທາດຄກ ບ ຈລຸ ງ ຢ ຄາຣີໂອດ ໂດຍມໂີປຣຕນີທີ ື່ ແພຈລຸ ງ ຊື່ວຍໃນການເຄ ື່ອນທີ ື່ ຂອງທາດ ແລະ ມຕີວົຮບ ສຍ ຍານເປ ນຈໍານວນຫ າຍ ໂປຣຕນີເຫ ົ ື່ານີ ຶ້ຍງ ເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ ເປ ນເອນໄຊມໃນຂະບວນການຕື່າງໆ ຕວົຢື່ າງເຊ ື່ນ:ແບກ ທເີຣຍ ບາງຊະນດິທີ ື່ ສງ ເຄາະແສງໄດຶ້ມກີລະບວນການສງ ເຄາະດວຶ້ ຍແສງເກດີຂ ຶ້ນທີ ື່ ເຈຍຶ້ຫຸມຶ້ ຈລຸ ງ ຝ ກອງົແບກ ທເີຣຍ ໂປຣ ຕນີທີ ື່ ເຈຍຶ້ຫຸມຶ້ ຈລຸ ງ ເຫ ົ ື່ານີມຶ້ ກີ ານຈດ ຮຽງຕວົ ຢື່ າງເປ ນລະບບົ ທື່າໜຶ້າທີ ື່ ປື່ ຽນພະລງ ງານແສງເປ ນພະລງ ງານເຄມຢີື່ ໃນ ຮ ບຂອງ ATP ເພ ື່ອນໍາໄປໃຊໃຶ້ນກດິຈະກໍາຂອງຈລຸ ງ ຕໍ ື່ ໄປ ສໍາລບ ແພກຶ້ ທີ ື່ ເສບສຂີຽວແກມນໍ ຶ້າເງນີ (cyanobacteria) ຫ ເທາົສຂີຽວແກມນໍ ຶ້າເງນິ (blue green algae) ມລີກ ສະນະຂອງແພຈລຸ ງ ທີ ື່ ໜາຶ້ສນົ ໃຈຢື່ າງໜ ື່ ງ ຄ ແພຈລຸ ງ ມກີ ານຍ ື່ນເຂົ ຶ້າໄປໃນໄຊໂທພລາດຊມ ແລະ ພບ ຊອຶ້ ນ ກນ ໄປມາເປ ນການເພີ ື່ມພ ຶ້ນທີ ື່ ຜວົ ຂອງແພຈລຸ ງ ບໍລເິວນແພລງ ປະກອບດວຶ້ ຍໂປຣຕນີທີ ື່ທາໜຶ້າທີ ື່ ກື່ ຽວກບ ການສງ ເຄາະແສງ ອາດເປ ນໄປໄດວຶ້ື່າແບກ ທເີຣຍສຂີ ຽວແກມນໍ ຶ້າເງນີເປ ນຕົນຶ້ ກໍາເນດີຂອງຄລໍໂຣພາສໃນຈຸລງ ພ ດທີ ື່ ເກດີ ຈາກວິວ ດທະນາການແບບຢ ື່ ຮື່ ວມກ ນລະຫວື່ າງຈຸລ ງໂພຣຄາຣີໂອດ ແລະ ຈຸລ ງຢ ຄາຣີໂອຕ ພາຍໃນໄຊໂທພລາດຊ ມຂອງຈຸລ ງໂພຣຄາຣີໂອດປະກອບດຶ້ວຍໄຣໂບໂຊມເຮ ດໜຶ້າທີ ື່ ໃນການສງ ເຄາະ ໂປຣ ຕິນ ແລະ ນິວຄລີອອຍ (nucleoid) ເຊິ ື່ ງເປ ນສື່ວນຂອງຕເີອນ ເອທີ ື່ ບໍ ື່ມເີຈຍຶ້ຫຸມຶ້ , ປະກອບດວຶ້ ຍເອນ ເອໜ ື່ ງ ຊີ ຶ້ນເຊິ ື່ ງ ມີລ ກສະນະເປ ນວົງກົມເປ ນໂຄຣໂມໂຊມຂອງແບ ກທີເຣຍ (bacterial chromosome), ນອກຈາກນີ ຶ້ໃນໄຊໂທພ ລາດຊ ມຂອງແບ ກທີເຣຍບາງຊະນິດຍ ງມີດີເອ ນເອທີເປ ນວົງຂະໜາດນອຶ້ ຍອີກຄ ຶ້ນໜ ື່ ງ ເອີ ຶ້ນວື່ າ ພລາດ ມິດ (plasmid) ເຊິ ື່ ງເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ສາຶ້ງໂປຣຕນີໃນການຕາຶ້ນທານຢາປະຕຊິລິ ະນະ 2.2.2 ຈລຸ ງ ແບບບ ດາຣໂິອດ ໝາຍເຖງິ ຈລຸ ງ ທີ ື່ມແີກື່ນນອຶ້ ຍຢື່ າງແທຈຶ້ງິ ຄ ເປ ນຈລຸ ງ ທີ ື່ ປະກອບດວຶ້ ຍອໍການວຕື່າງໆ ທີ ື່ມເຈຶ້ຍຫຸຶ້ມ ແລະ ມີ ີ ຄວາມຊບ ຊອຶ້ ນຫ າຍກວື່າຈລຸ ງ ແບບໂພຣຄາຣໂິອຕ ເຊ ື່ນ: ມແີກື່ນນອຶ້ຍ, ໄມໂທຄອນເດຍ, ຄລໍໂຣພາສ, ໄຊໂຊໂຊມ (lysosorne), ຮື່ າງແຫເອນໂຕພລາດຊ ມ (endoplasric reticulum), ໂກນຈິບໍຕິ (golgibody) ແລະ ມີໂປຣຕີນ ທີ ື່ ເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ ເປ ນໂຄງຮື່າງຂອງຈລຸ ງ ຄ ໄຊໂທດເກເລທນ ດ ື່ງ (ຮ ບທີ3.4 ແລະ 3.5) ຂໍກາແນວຕື່າງໆ ເຫ ົ ື່ານີ ຶ້ສາມາດ ຄວບຄຸມຊະນດິ ແລະ ປະລມິ ານໃນການເຄ ື່ ອນທີ ື່ ຜື່ ານເຂົ ຶ້າອອກຂອງທາດພາໃຫທຶ້ າດທີ ື່ ຢື່ ພາຍໃນຈຸລ ງ ມຄີວາມ ເຂ ມຶ້ ຂຸນຶ້ ສ ງເໝາະສໍາລບ ການເກດີປະຕກິ ລິຍິ າເຄມີຫ ອາດເປ ນແຫື່ ງລວບລວມ ແລະ ກໍາຈດ ຂອງເສຍ ຫ ສົ ື່ງຫາດ ອອກພາຍນອກຈຸລ ງດຶ້ວຍຄວາມຊ ບຊຶ້ອນຂອງອົງປະກອບພາຍໃນຈຸລງ ຈ ື່ ງເຮດ ໃຫຈຶ້ ຸລງ ຢ ຄາຣີໂອດມຂີ ະໜ າດທີ ື່ ໃຫຍື່ ກວື່ າໂພຣຄາຣິໂອດຫ າຍ ຄ ມີຂະໜາດປະມານ 10-100 ໄມໂຄຣແມ ດ. ຮ ບ 2.5 ໂຄງສຶ້າງ ແລະ ລ ກສະນະຂອງຈຸລ ງຢ ຄາຣີໂອດ (ຈຸລ ງພ ດ ແລະ ຈຸລ ງສ ດ)

55 ພາຍໃນຈລຸ ງ ຂອງຢ ຄາຣິໂອດລະຫວື່າງຈລຸ ງ ພດ ກບ ຈລຸ ງ ສດ ອາດມບີ າງອກ ແນວ ຫ ໂຄງສາຶ້ງບາງສື່ ວນທີ ື່ມີ ຄວາມແຕກຕື່າງກນ ໂດຍອາດພບົສະເພາະໃນຈລຸ ງ ສດ ຫ ຈລຸ ງ ພດ ຢື່ າງໃດຢື່ າງໜ ື່ ງຍກົ ຕວົ ຢື່ າງເຊ ື່ນ: ໃນຈລຸ ງ ສດ ຈະມີ ໄລໂຊໂຊມ, ເຊນ ໂທຣໂຊມທີ ື່ ເປ ນເຊ ື່ນທຣີໂອນ, ແຟກເຈນ ແລະ ຈຸລ ງສ ຕອາດມີໄມໂຄຣວິນໄລ (microvii) ເຊິ ື່ ງ ຊື່ ວຍເພີ ື່ ມພ ຶ້ນທີ ື່ ຜິວໃຫກຶ້ ບ ຈຸລ ງໂດຍຊື່ ວຍສົ ື່ງເສີມການດ ດຊ ມໃນຂະນະທີ ື່ ຈຸລ ງພ ດຈະມຄີ ລໍໂຣພາສ, ເຊ ນທ ນ ແວຕິ ຶ້ວໂອນ, ຂອບຈລຸ ງ ແລະ ພາດໂມເດດມາຕາ ເປ ນຕົນຶ້. ການຈດ ຮຽງຕວົ ຂອງອໍກາແນວເຈຍຶ້ຫຸມຶ້ ພາຍໃນຈຸລ ງຢື່ ຄາຣໂິອດມລີະບຽບ ແລະ ແບບແຜນເນ ື່ອງຈາກການສງ ເຄາະ ຫ ສາຶ້ງທາຕບາງຢື່ າງມກີ ານຜື່ານອກີ າແນວທີ ື່ ເປ ນເຈຍຶ້ ຫຸມຶ້ ພາຍໃນຕາມລໍາດບ ເລີ ື່ມຕົນຶ້ ຈາກພາຍໃນແກື່ນນອຶ້ ຍທີ ື່ ຄວບຄຸມການສງ ເຄາະໂປຣຕນີ ໂດຍການສົ ື່ງຂໍຄຶ້ ວາມຜື່ານ ອອກມາໃນຮ ບຂອງສາຍ mRNA (messenger RNA) ເຊິ ື່ ງຈະຖ ກສງ ເຄາະເປ ນໂປຣຕນີ ໂດຍໄຮໂບໂຊມ ແລະ ໂປຣຕນີທີ ື່ ໄດຈຶ້ ະຖ ກຕໍ ື່ ເຕມີ ດດ ແປງໂດຍຮື່າງແຫເອນ ໂຕພລາດຊມ ແລະ ໂກນຈບິໍດຕີ າມລໍາດບ ກື່ອນຈະຖ ກ ສົ ື່ງ ໄປຍງ ເຈຍຶ້ຫຸມຶ້ ຈລຸ ງ ເພ ື່ອປື່ ອຍອອກນອກຈລຸ ງ . 2.3 ການເຄ ື່ອນໄຫວຂອງອາຫານ ແລະ ທາດຜື່ານຈລຸ ງ ອີງໃສື່ ໂຄງສຶ້າງຂອງຈຸລ ງ ເຮົາເຫ ນວື່ າເຈຶ້ຍຫຸຶ້ມຈຸລ ງມີຄວາມສໍາຄ ນຫ າຍຢື່ າງເຊ ື່ນ: - ເຈຍຶ້ ຫຸມຶ້ ຈຸລ ງມີໜາຶ້ທີ ື່ ຄຸມຶ້ ກນ ສື່ ວນປະກອບພາຍໃນຂອງຈຸລ ງ ແລະ ທ ງເປ ນອົງປະກອບທີ ື່ ສໍາຜ ດກ ບ ສິ ື່ ງແວດລອຶ້ມໂດຍກງົ. - ເຈຍຶ້ຫຸມຶ້ ຈລຸ ງ ມໜີ າຶ້ທີ ື່ຮບ ຊມ ຜື່ານຢື່ າງມກີ ານເລອ ກເຟ ນຶ້ ສໍາລບ ທາດທີ ື່ ເຂົ ຶ້າຫາ ແລະ ອອກຈາກຈລຸ ງ . ດ ື່ງນ ນຶ້ ເພິ ື່ນຈ ື່ ງເວົ ຶ້າວື່າເປ ນເຈຍຶ້ເຂງິຊມ ຜື່ານ, ຈາກບນ ຫານີ ຶ້ ເພິ ື່ນວເິຄາະພບົ ວື່າ ການເຄ ື່ອນໄຫວຂອງທາດຜື່ ານ ເຈຍຶ້ຫຸມຶ້ ເນນີໄປດວຶ້ ຍວທິ ດີ ື່ງນີ ຶ້ : 2.3.1 ດວຶ້ ຍວທິ ໂີອບກນ (Phagocytosis) ວິທີໂອບກ ນໝາຍເຖິງ ເຈຶ້ຍຫຸຶ້ມໄດເຶ້ຂົ ຶ້າເປ ນຜົ ຶ້ງ ເພ ື່ອໂອບເອາົທາດນ ນຶ້ເລຍີ. ຮ ບ 2.6 ສະແດງການໂອບກ ນ 2.3.2 ດວຶ້ ຍການດ ດຊມ (Pinocytosis) ການດ ດຊມ ເປ ນການດ ດເອາົທາດດວຶ້ ຍເຈຍຶ້ຫຸມຶ້ ຍອຶ້ນວື່າທາດນ ນຶ້ເປ ນໂມເລກຸນໃຫຍື່ ແລະ ມບີາງທາດທີ ື່ ບໍ ື່ ຈາໍເປ ນຕໍ ື່ຈລຸ ງ ແລະ ໂດຍປົກກະຕເິຈຍຶ້ຫຸມຶ້ ມຮີ ນອຶ້ ຍໆຢື່ ທົ ື່ວໆ. ເມ ື່ອເຈຍຶ້ຫຸມຶ້ ດ ດເອາົທາດທີ ື່ຈງຸ ລງ ຕອຶ້ງການທາດຈຸ ລງ ຫໍປະກດົມທີ ໍ ື່ນອຶ້ຍໆ ເພ ື່ອເປ ນທາງເດນີຂອງທາດ

56 ຮ ບ 2.7 ສະແດງການດູດຊ ມ 2.3.3 ດວຶ້ ຍການແຜື່ ແຈກ (Difusion) ການແຜື່ ແຈກເປ ນການແຜື່ກະຈາຍຂອງທາດນ ນຶ້ເອງ, ເພ ື່ອກາຍເປ ນໂມເລກຸນໃຫນຶ້ ອຶ້ ຍໆ ລງົ. ໂດຍປົກກະຕິ ແລວຶ້ ຈຸລ ງທຸກໆຊະນດິ ແມື່ນຢື່ ໃນພາວະທີ ື່ ເປ ນທາດແຫ ວ ຫ ເວົ ຶ້າອີກຢື່ າງໜ ື່ ງວື່ າ ລະຫວື່ າງເຈຍຶ້ ຫຸມຶ້ ນ ນຶ້ ມພີ າວະ ແຫ ວຍສອງຢື່ າງຄ ສິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມນອກຈລຸ ງ ແລະ ທາດຈລຸ ງ . ພາວະ ແວທງ ສອງສື່ ວນນີ ຶ້ ເຄ ື່ອນດວຶ້ ຍຜື່ານເຈຍຶ້ຫຸມຶ້ , ດ ື່ງນ ນຶ້, ການແຜື່ ແຈກຂອງທາດຈ ື່ ງເປ ນໄປຕາມວິການດ ື່ງນີ ຶ້ ກ. ດຶ້ວຍການແຜື່ ຊ ມແບບອິດສະໂມຊິສ (0xmass) ເຈຍຶ້ຫຸມຶ້ ເປ ນຕວົ ຂ ຶ້ນລະຫວື່າງທາດຈຸລງ ກບ ທາດແຫ ວໃນສິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມ, ທາດແຫ ວທງ ສອງ ສະພາບນີມຶ້ ີ ຄວາມດນ ຂອງທາດລະລາຍ ເຊິ ື່ ງເອີ ຶ້ນວື່າ ຄວາມດນ ອດົ ສະໂມຕກິ , ສະແດງວື່ າຕົວຈ ລ ງເອງກໍ ື່ ເປ ນລະບບົ ອດົ ສະໂມ ຕກິ ເໝອ ນກນ . ດ ື່ງນ ນຶ້, ການແຜື່ ແຈກຂອງທາດລະລາຍຜື່ານເຈຍຶ້ ສຸມຈ ື່ ງ ຂ ຶ້ນຢື່ ກບ ສະພາບຂອງທາດລະລາຍດ ື່ງນີ ຶ້ : 1. ຖາຶ້ຫາກທາດລະລາຍຢື່ ພາຍນອກຈລຸ ງ ມຄີວາມດນ ອດົ ສະໂມຕກີ ເທົ ື່າກບ ຄວາມດນ ອດົ ສະໂມຕິກຂອງ ທາດລະລາຍຢ ື່ ພາຍໃນຈຸລ ງ, ໝາຍຄວາມວື່ າຄວາມເຂ ມຶ້ ຂຸນຶ້ ຂອງອະນຸພາກທ ງສອງເທົ ື່າກ ນແມື່ ນຈະເກີດເປ ນ ສະພາບແວດລອຶ້ ມທີ ື່ ເທົ ື່າທຽມກນ ເຊິ ື່ ງເອີ ຶ້ນວື່າ ອໂີຊໂຕນກິ (Laotomic) ແລະ ຈລຸ ງ ກໍມບີໍລມິ າດຄງົທີ ື່ , ສະແດງ ວື່າການແລກປື່ ຽນທາດລະຫວື່າງຈລຸ ງ ກບ ສິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມແມື່ນມຄີວາມສມົ ດຸນກນ ແລະ ກໍ ື່ ເປ ນສະພາບປົກກະຕໃິນ ການມີຊີວິດຂອງຈຸລ ງ 2. ຖຶ້າຫາກທາດລະລາຍຢ ື່ ພາຍນອກຈຸລ ງ ມີຄວາມດ ນອົດສະໂມຕິກສ ງກວື່ າຂອງທາດລະລາຍ ຢ ື່ ພາຍໃນຈຸ ລງ ກໍຈະເກດີເປ ນສະພາບບໍ ື່ ເທົ ື່າທຽມກນ ໃນທາງຂາດເຂນີ ຫ ເອີ ຶ້ນວື່າ ຮເປີ ີ ໂຕນິກ (Hypertonic) ໝາຍຄວາມວື່ າ ທາດລະລາຍຢື່ ພາຍນອກມຄີວາມເຂ ມຶ້ ທາດສ ງກວື່າທາດລະລາຍທີ ື່ ຢື່ ພາຍໃນຈລຸ ງ . ດ ື່ງນ ນຶ້ , ຈ ື່ ງເຮດ ໃຫນຶ້ ແຜື່ ແຈກ ຈາກຈລຸ ງ ອອກສື່ ແວດລອຶ້ມພາຍນອກ ເຮດ ໃຫຈຶ້ ລຸ ງ ຫື່ ຽວແຫງຶ້ເຂົ ຶ້າຍອຶ້ນຂາດນ 3. ຖຶ້າທາດລະລາຍຢ ື່ ພາຍນອກຈຸລ ງ ຫາກມີຄວາມດ ນອົດສະໂມຊິສຕກວື່ າຂອງທາດລະລາຍ ຢ ື່ ພາຍໃນຈຸລ ງ , ເວລານ ນຶ້ ກໍຈະເຮ ດໃຫເຶ້ກີດສະພາບບໍ ື່ ເທົ ື່າທຽມກນ ໃນທາງເກີນ ຫ ເອີ ຶ້ນວື່ າ ຮີໂປໂຕນິກ (hypotonic) ໝາຍ ຄວາມວື່າທາດລະລາຍທີ ື່ຢື່ ພາຍນອກ ມຄີວາມເຂ ມຶ້ ຂຸ ຶ້ນຕ ຸ່ຳກວື່າທາດຖ ກລະລາຍທີ ື່ຢື່ ພາຍໃນຈລຸ ງ ດ ື່ງນ ນຶ້ ຈ ື່ ງເຮດ ໃຫຶ້ ທີ ື່ຢື່ ນອກຈລຸ ງ ແຜື່ ແຈກເຂົ ຶ້າສື່ ພາຍ ໃນຈລຸ ງ ແລະ ເຮດ ໃຫຈຶ້ ລຸ ງ ໃຄຸ່ຂ ຶ້ນ.

57 2.4 ກນົ ໄກທາງເຄມຂອງ ີ ການຫາຍໃຈລະດບ ຈຸລງ 2.4.1 ພະລງ ງານ ATP ໂຄງສຶ້າງຂອງ ATP ຮ ບ 2.8 ໂຄງສຶ້າງຂອງ ATP ATP ເປ ນອົງຄະທາດພະລ ງງານສ ງມີອົງປະກອບ 3 ຊະນິດ ຄ : 1. ເບດອະດີນີນ 1 ໂມເລກຸນ 2. ນໍ ຶ້າຕານໄຣໂບດ (C5H10O5) 1 ໂມເລກຸນ 3. ກົດຟົດຟໍຣິກ (H3PO4) ໃນຮ ບໝ ື່ຟອດເຟດ (Pi = inorganic phosphate) 3 ໝ ື່ 2.4.2 ພະລງ ງານທີ ື່ ໄດຈາກ ຶ້ ປະຕກິ ລິຍິ າໄຮໂດໄລຊດິ (Hydrolysis) ຂອງ ATP ຮ ບ 2.9 ພະລ ງງານທີ ື່ ໄດຶ້ຈາກປະຕິກິລິຍາໄຮໂດໄລຊິດ (Hydrolysis) ຂອງ ATP ATP 1 ໂມນ ເມ ື່ອເກີດໄຮໂດໄລຊິດ ໄປເປ ນ ADP ແລະ Pi ຈະໃຫຶ້ພະລ ງງານ 7.3 ກິໂລແຄລໍຣີ/ໂມນ, ATP 1 ໂມນ ເມ ື່ອເກີດໄຮໂດໄລຊິດ ໄປເປ ນ AMP ແລະ Pi ຈະໃຫຶ້ພະລ ງງານ 7.3 ກິໂລແຄລໍຣີ/ໂມນ, ສື່ ວນ AMP 1 ໂມນ ເມ ື່ອເກີດໄຮໂດໄລຊິດໄປເປ ນ Adenosine ແລະ Pi ຈະໃຫຶ້ພະລ ງງານພຽງ 3.4 ກິໂລແຄລໍຣີ/ໂມນ ເທົ ື່ານ ນຶ້ , ປະຕິກິລິຍາໄຮໂດລິຊິດຂອງ ATP, ADP ແລະ AMP ເປ ນປະຕິກິລິຍາຄາຍພະລ ງງານ (Exergonic reaction) ດ ື່ງນ ນຶ້ ຈ ື່ ງກື່າວໄດຶ້ວື່ າ ພະລ ງງານສ ງໃນ ATP ຈະຢ ື່ ໃນພ ນທະລະຫວື່ າງໝ ື່ຟອດເຟດ, ATP ສຶ້າງຂ ຶ້ນມາ ຈາກປະຕິກິລິຍາຕື່ າງໆ ໃນສິ ື່ ງມີຊີວິດ ຂະບວນການສ ງເຄາະພ ນທະເຄມີທີ ື່ມີພະລ ງງານສ ງຂອງ ATP ຮຽກວື່ າ ຟອດ ຟໍຣີເລຊ ນ (Phosphorylation) ຊ ື່ ງເກີດໄດຶ້ 3 ແບບ ຄ :

58 1. ຊ ບສະເຕຣດ ຟອດຟໍຣີເລຊ ນ (Substrate Phosphorylation) ເປ ນປະຕິກິລິຍາຖື່ າຍທອດກຸື່ມຟອດ ເຟດຈາກສານທີ ື່ມີພ ນທະເຄມີພະລ ງງານສ ງກວື່ າມາໃຫຶ້ ADP ໂດຍກົງ ເຊ ື່ນ: Phosphoenol pyruvate + ADP →┴(Pyruvate kinase ) Pyruvate + ATP ຮ ບ 2.10 ພ ນທະເຄມີພະລ ງງານສ ງ ຊ ບສະເຕຣດ ຟອດຟໍຣີເລຊ ນ (Substrate Phosphorylation) 2. ໂຟໂຕຟອດຟໍຣີເລຊ ນ (Photophosphorylation) ເປ ນການສຶ້າງ ATP ໂດຍການໃຊຶ້ພະລ ງງານແສງທີ ື່ ໄດຶ້ຮ ບມາ ເຮ ດໃຫຶ້ເກີດການລວມຕົວຂອງ ADP ກ ບຟອດເຟດ ຊ ື່ ງເກີດຂ ຶ້ນລະຫວື່ າງການຖື່ າຍທອດອິເລ ກຕອນ ຂອງປະຕິກິລິຍາໃຊຶ້ແສງໃນຂະບວນການສ ງເຄາະດຶ້ວຍແສງ. ຮ ບ 2.11 ໂຟໂຕຟອດຟໍຣີເລຊ ນ (Photophosphorylation) 3. ອອກຊິເດຕີບ ຟອດຟໍຣີເລຊ ນ (Oxidative Phosphorylation) ເປ ນການສຶ້າງ ATP ໂດຍການລວມ ຕົວຂອງ ADP ກ ບຟອດເຟດໂດຍອາໄສພະລ ງງານຈາກປະຕິກິລິຍາອອກຊິເດຊ ນ ໃນຂະນະທີ ື່ມີການຖື່ າຍທອດອິ ເລ ກຕອນໄປໃຫຶ້ອອກຊິເຈນໃນຂະບວນການຫາຍໃຈທີ ື່ ເກດິຂ ຶ້ນພາຍໃນໄມໂທຄອນເດຣຍຊ ື່ ງເປ ນການສຶ້າງ ATP ຫ າຍທີ ື່ສຸດ

59 ຮ ບ 2.12 ອອກຊິເດຕີບ ຟອດຟໍຣີເລຊ ນ (Oxidative Phosphorylation) 2.4.3 ການສະຫ າຍໂມເລກຸນອາຫານແບບໃຊອອກ ຶ້ ຊເຈນ ( ິ Cellular Respiration) - ປະຕກິ ລິຍິ າສະຫ າຍກລ ໂກສ (Glucose Catabolism) ການສະຫ າຍກລ ໂກສພາຍໃນຈຸລ ງເກີດໄດຶ້ 2 ກໍລະນີ ຄ : 1. ການສະຫ າຍກລ ໂກສແບບໃຊຶ້ອອກຊິເຈນ (aerobic respiration) 2. ການສະຫ າຍກລ ໂກສແບບບໍ ື່ ໃຊຶ້ອອກຊິເຈນ (anaerobic respiration) 1. ການສະຫ າຍກລ ໂກສແບບໃຊອອກ ຶ້ ຊເຈນ ( ິ aerobic respiration) ການຫາຍໃຈແບບໃຊຶ້ອອກຊິເຈນປະກອບດຶ້ວຍການປື່ ຽນແປງ 4 ຂ ນຶ້ ຕອນ ດ ື່ງຮ ບ 1. ໄກລໂຄລິຊິດ (glycolysis) 2. ການສຶ້າງອະຊິຕິນໂຄເອນໄຊ – ເອ ຫ ໄພຣ ເວດ ອອກຊິເດຊ ນ (Pyruvate oxidation) 3. ວົງຈອນເເຄຣບ (Krebs cycle) 4. ການຖື່ າຍທອດອິເລ ກຕອນ (electron transport and chemiosmosis) ຮ ບ 2.13 ການສະຫ າຍກລ ໂກສແບບໃຊຶ້ອອກຊິເຈນ (aerobic respiration)

60 1. ໄກລໂຄລຊິດິ (glycolysis) ຮ ບ 2.13 ໄກລໂຄລິຊິດ (glycolysis) ໄກລໂຄໄລຊິດ ( Glycolysis) ເປ ນຂະບວນການປະຕິກິລິຍາເຄມີທີ ື່ພົບທ ງໃນໂພຣຄາຣິໂອດ ແລະ ຢ ຄາຣິ ໂອດໂດຍໃນຢ ຄາຣິໂອດນ ນຶ້ ພົບບໍລິເວນໄຊໂທໂຊນຂອງຈຸລ ງ ເປ ນຂະບວນການສ ງເຄາະໂມເລກຸນ ATP ກ ບ NADH ຈາກໂມເລກຸນຂອງກລ ໂກສກື່າວໂດຍສະຫຸບ ແລຶ້ວໜ ື່ ງໂມເລກຸນຂອງກລ ໂກສເມ ື່ອຜື່ ານຂະບວນການໄກລ ໂຄໄລຊິດແລຶ້ວໄດຶ້ 2 ໂມເລກຸນຂອງ ATP, NADH ແລະ ໄພຣ ເວດ ເປ ນການຍື່ ອຍສະຫ າຍໂມເລກຸນຂອງກລ ໂກສ (ຄາບອນ 6 ຕົວ) ໄປເປ ນໄພຣ ເວດ (ຄາບອນ 3 ຕົວ) 2. ການສາຶ້ງອາເຊຕນິໂຄເອນໄຊ ເອ ຫ ໄພ ຣ ເວດ ອອກຊເດິ ຊນ ສະຫຸບ ສິ ື່ ງທີ ື່ຕຶ້ອງການຮ ຶ້ ຮ ບ 2.14 ການສຶ້າງອາເຊຕິນໂຄເອນໄຊ ເອ ຫ ໄພຣ ເວດ ອອກຊິເດຊ ນ ໃນສະພາວະທີ ື່ມີອອກຊິເຈນໄພຣ ເວດ (ຄາບອນ 3 ຕົວ) ຖ ກປື່ ຽນເປ ນ ອາເຊຕິນໂຄເອ (acetyl-CoA) (ຄາ ບອນ 2 ຕົວ) ໄດຶ້ຄາບອນໄດອອກໄຊ 1 ໂມເລກຸນ ຈາກນ ນຶ້ ອະເຊຕິນໂຄເອ ຈະຖ ກປື່ ຽນເປ ນອະຊີເຕດ (acetate) ເພ ື່ອເຂົ ຶ້າວົງເເຄຣບ 3.ວງົຈອນເເຄຣບ (Krebs cycle) ຮ ບ 2.15 ວົງຈອນເເຄຣບ (Krebs cycle)

61 Pyruvate ຊ ື່ ງເປ ນສານທີ ື່ມີຄາບອນ 3 ອະຕອມ ທີ ື່ ເກີດຈາກຂະບວນການ glycolysis ໃນ cytoplasm ຈະຖ ກນາເຂົ ຶ້າໄປໃນ matrix ຂອງ mitochondria ແລະ ປື່ ຽນເປ ນ acetyl coenzyme A (acetyl CoA) ຊ ື່ ງ ເປ ນສານທີ ື່ມີຄາບອນ 2 ອະຕອມ ພຶ້ອມກ ບປື່ ອຍ CO2 ອອກມາ acetyl CoA ຈະເຂົ ຶ້າສ ື່ Krebs cycle ເກີດຂ ຶ້ນ ບໍລິເວນເມທິກ ຊ ື່ ງເປ ນຂອງແຫ ວໃນໄມໂທຄອນການຍື່ ອຍສະຫ າຍທາດອາຫານໃດໆໃຫຶ້ສົມບ ນເປ ນຄາບອນໄດ ອອກໄຊ ແລະ ນໍ ຶ້າຕຶ້ອງເຂົ ຶ້າວົງຈອນນີ ຶ້ສະເໝີ ເປ ນຂ ນຶ້ຕອນການສຶ້າງຄາບອນໄດອອກໄຊຫ າຍທີ ື່ ສຸດໃນການຫາຍໃຈ ລະດ ບຈຸລ ງ. 4. ການຖື່າຍທອດອເິລກ ຕຣອນ (electron transport and chemiosmosis) ຮ ບ 2.16 ການຖື່ າຍທອດອິເລ ກຕຣອນ (electron transport and chemiosmosis) - ການຖື່ າຍທອດອີເລ ກຕອນເປ ນປະຕິກິລິຍາອອກຊິເດຊ ນຂອງ NADH + H+ ແລະ FADH2 ກ ບໂມເລ ກຸນຂອງກາສອອກຊິເຈນ - ເກີດຂ ຶ້ນທີ ື່ ເນ ຶ້ອເຍ ື່ ອຊ ນຶ້ ໃນ (cristae) ຂອງໄມໂທຄອນເດຣຍສໍາລ ບ Eukaryote ແລະທີ ື່ ເຍ ື່ ອຫຸມຶ້ ຈຸລງ ຂອງ Prokaryote - ATP ເກີດຂ ຶ້ນຫ າຍທີ ື່ສຸດເຖິງ 32 – 34 ATP / 1 ໂມເລກຸນຂອງກລ ໂກສ - ເກີດຂ ຶ້ນເມ ື່ອມີອອກຊິເຈນອິດສະຫ ະພາຍໃນຈຸລ ງໂດຍອົກຊິເຈນຈະເປ ນຕົວຮ ບໂປຣຕອນ ແລະ ອິເລ ກ ຕຣອນ (Proton and electron acceptor) ເກີດເປ ນ H2O ທ ງສິ ຶ້ນ 12 ໂມເລກຸນ / 1 ໂມເລກຸນຂອງກລ ໂກສ - NADH + H+ ແລະ FADH2 ເມ ື່ອຜື່ ານຂະບວນການນີ ຶ້ຈະໄດຶ້ພະລ ງງານ 3 ATP ແລະ 2 ATP ຕໍ ື່ ໂມ ເລກຸນລຽງຕາມລໍາດ ບ - ການມີ O2 ໃນຈຸລ ງເຮ ດໃຫຶ້ເກີດການຫາຍໃຈຢື່ າງສົມບ ນ ເພາະເກີດປະຕິກິລິຍາການສະຫ າຍທາດອົງຄະ ທາດເປ ນທາດອະນົງຄະທາດໄດຶ້ແກື່ CO2 ທ ງໝົດ.

62 2.4.5 ການສະຫ າຍໂມເລກຸນອາຫານແບບບໍ ື່ ໃຊອອກ ຶ້ ຊເຈນ ( ິ anaerobic respiration) ຮ ບ 2.17 ການສະຫ າຍໂມເລກຸນອາຫານແບບບໍ ື່ ໃຊຶ້ອອກຊິເຈນ (anaerobic respiration) - ໃນສະພາວະທີ ື່ ບໍ ື່ມີ O2 - ໄພຣ ເວດຈະບໍ ື່ ເກີດເມທາບໍລິດຊ ມໂດຍການຫາຍໃຈລະດ ບຈຸລ ງ ແຕື່ ຈະເກີດຂະບວນການການໝ ກ (fermentation) ແທນ - ໄພຣ ເວດບໍ ື່ຖ ກຂົນສົ ື່ງເຂົ ຶ້າສ ື່ ໄມໂທຄອນເດຣຍ ແຕື່ຈະຍ ງຢ ື່ ໃນໄຊໂທພລາດຊ ມ ຊ ື່ ງມ ນຈະຖ ກປື່ ຽນເປ ນ ຜະລິດຕະພ ນຂອງເສຍທີ ື່ສາມາດສົ ື່ງອອກນອກຈຸລ ງໄດຶ້ - ຂະບວນການດ ື່ງກື່າວມີເພ ື່ອອອກຊິໄດ NADH ເປ ນ NAD+ ຈະໄດຶ້ນໍາກ ບໄປໃຊຶ້ໃນໄກລໂຄໄລຊິດໄດຶ້ - ການໝ ກຍ ງເປ ນການປຶ້ອງກ ນບໍ ື່ ໃຫຶ້ NADH ສະສົມຫ າຍເກີນໄປໃນໄຊໂທພລາດຊ ມ - ປະກອບດຶ້ວຍ 2 ຂະບວນການ 1. ຂະບວນການໝ ກກົດເເລກຕິກ (lactic acid fermentation) ຮ ບ 2.18 ຂະບວນການໝ ກກົດເເລກຕິກ (lactic acid fermentation)

63 - ການໝ ກໃຫຶ້ເກີດກົດແລ ກທິກ (lactic acid fermentation) ໝາຍເຖິງ ການໝ ກ (fermentation) ນໍ ຶ້າ ຕານກລ ໂຄສ (glucose) ໃນສະພາບທີ ື່ບໍ ື່ມີອອກຊິເຈນ ຫ ມີປະລິມານອອກຊິເຈນນຶ້ອຍ ໂດຍກົດໄພຣ ວິກ ຈະເຮ ດໜຶ້າທີ ື່ ເປ ນຕົວຮ ບອິເລ ກຕຣອນ ເກີດເປ ນກົດແລ ກທິກ - ການເກີດແລກເຕດຖ ກເລ ື່ງປະຕິກິລິຍາໂດຍແລກເຕດດີໄຮໂດຈີເນດ (lactate dehyrdrogenase) ໃນ ປະຕິກິລິຍາຜ ນປື່ ຽນໄດຶ້ 2. ຂະບວນການໝ ກແອນກໍຮໍ(alcoholic fermentation) ຮ ບ 2.19 ຂະບວນການໝ ກແອນກໍຮໍ(alcoholic fermentation) - ໃນຢີສການໝ ກ (fermentation) ເຮ ດໃຫຶ້ເກີດເອທິນແອນກໍຮໍ໌ແລະຄາບອນໄດອອກໄຊ ໂດຍມີສານຕ ຶ້ງ ຕົນຶ້ ຄນ ໍ ຶ້າຕານກລ ໂກສ (glucose) - ການໝ ກເປ ນຂະບວນການທີ ື່ ດຶ້ອຍປະສິດທິພາບກວື່ າໃນການໃຊຶ້ພະລ ງງານຈາກກລ ໂກສ ເພາະໄດຶ້ພະລ ງ ງານອອກມາພຽງ 2 ATP ຕໍ ື່ກລ ໂກສເທົ ື່ານ ນຶ້ ເມ ື່ອທຽບກ ບ 38 ATP ທີ ື່ຜະລິດໄດຶ້ຈາກການຫາຍໃຈແບບ ໃຊຶ້ອອກຊິເຈນ ທ ງນີ ຶ້ ເນ ື່ອງຈາກຜະລິດຕະພ ນຂອງເສຍຈາກການໝ ກຍ ງມີພະລ ງງານສະສົມຢ ື່ ຫ າຍ ໂພຣ ຄາຣິໂອດທີ ື່ ຕຶ້ອງຄົງອ ດຕາການຈະເລີນເຕີບໂຕທີ ື່ ວື່ ອງໄວຕໍ ື່ ໄປເມ ື່ອພວກມ ນຍຶ້າຍຈາກສິ ື່ ງແວດລຶ້ອມທີ ື່ ມີ ອອກຊິເຈນໄປຫາສິ ື່ ງແວດລຶ້ອມທີ ື່ ຂາດອອກຊິເຈນ ພວກມ ນຕຶ້ອງເພີ ື່ມອ ດຕາປະຕິກິລິຍາໄກລໂກໄລຊິດ ສໍາລ ບສິ ື່ ງມີຊີວິດຫ າຍຈຸລ ງ ລະຫວື່ າງການຫາຍໃຈ ໃນກິດຈະກໍາທີ ື່ຕຶ້ອງໃຊຶ້ແຮງຫ າຍ ຈຸລ ງກຶ້າມຊີ ຶ້ນຈະໃຊຶ້ ການໝ ກສຶ້າງ ATP ແທນການຫາຍໃຈແບບໃຊຶ້ອອກຊິເຈນທີ ື່ ຊຶ້າກວື່ າ ດ ື່ງນ ນຶ້ ຈຸລ ງຈ ື່ ງອາດໃຊຶ້ການໝ ກ ແມື່ ນກື່ ອນລະດ ບອອກຊິເຈນຈະໝົດໄປ. 3. ໂຄງສາຶ້ງ ແລະ ແພຈລຸ ງ ພດ ແພຈຸລ ງ (tissue) ເປ ນລະບົບໜ ື່ ງທີ ື່ມຄີວາມສໍາຄນ ໃນສິ ື່ ງມຊີວີດິ ໂດຍເກີດຈາກການປະສານກ ນຂອງຈຸລ ງ ແຕື່ລະຈລຸ ງ ເຊິ ື່ ງມເີປ ນການລວມກື່ ຸມກນ ເພ ື່ອເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ ສະເພາະສື່ ວນ ໂດຍແພຈລຸ ງ ຫ າຍຊະນດິຂອງສິ ື່ ງມຊີວີດິ ຈະ ທ ງໝົດຕົວກ ນເປ ນອະໄວຍະວະ, ລະບບົ ອະໄວຍະວະ ແລະ ກາຍເປ ນຮື່າງກາຍຂອງສ ດໃນທີ ື່ ສຸດ ສື່ ວນແພຈຸລ ງ ຂອງພດ ກໍຄ ກື່ ຸມຈລຸ ງ ທີ ື່ຢື່ ທງ ໝົດກ ນ ອາດມີຮ ບຮື່າງຄ ກ ນ ຫ ມີຮ ບຮື່ າງແຕກຕື່ າງກ ນ ແຕື່ ຈະຢ ື່ ທ ງໝົດກນ ເພ ື່ອເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ ສະເພາະຢື່ າງໃດຢື່ າງໜ ື່ ງຮື່ ວມກນ ເຊິ ື່ ງກໍມຫີ ກ ພ ຶ້ນຖານຄາຶ້ຍກບ ແພຈລຸ ງ ສດ ຢື່ າງໃດກໍຕາມລກ ສະນະໂຄງສາຶ້ງ ແລະ ການເຮ ດໜຶ້າທີ ື່ ຂອງແພຈຸລ ງພ ດ ແລະ ສດ ກໍມລີ າຍລະອຽດປລກີ ຍື່ ອຍແຕກຕື່າງກນ ຢື່ ຫ າຍ ດ ື່ງນ ນຶ້ ຄວາມ ເຂົ ຶ້າໃຈກື່ ຽວກບ ແພຈລຸ ງ ພ ຶ້ນຖານຈ ື່ ງມຄີວາມຈໍາເປ ນອນ ນາໄປສື່ ຄວາມເຂົ ຶ້າໃຈໃນໂຄງສາຶ້ງ ແລະ ກນົ ໄກການທາງານ ຂອງອະໄວຍະວະຕື່າງໆໃນຮື່າງກາຍໄດຶ້ໃນບດົ ນີ ຶ້ຈະກື່າວເຖິງເນ ຶ້ອຫາກື່ ຽວກບ ແພຈລຸ ງ ຂອງພດ ແລະ ຂອງສດ ພ ຶ້ນ ຖານ ໄດຶ້ແກື່: ຊະນິດ ໂຄງສຶ້າງໜຶ້າທີ ື່ ແລະ ລກ ສະນະຂອງແພຈລຸ ງ ພດ ແລະ ແພຈລຸ ງ ສດ .

64 3.1. ແພຈລຸ ງ ຂອງພດ ພ ດຈດ ເປ ນສິ ື່ ງມຊີ ີວິດທີ ື່ ເໝ ອນກບ ສ ດທົ ື່ ວໄປ ຄ ມອີ ະໄວຍະວະທີ ື່ ປະກອບຂ ຶ້ນຈາກແພຈຸລ ງຕື່າງໆ ເຊິ ື່ ງ ປະກອບໄປດວຶ້ ຍຈລຸ ງ ເເຕື່ລະຊະນດິທີ ື່ ແຕກຕື່າງກນ ດ ື່ງນ ນຶ້ ແພຈລຸ ງ ຂອງພດ ຈ ື່ ງປະກອບໄປດວຶ້ ຍຈລຸ ງ ໜ ື່ ງຊະນິດຫ ຕ ຶ້ງແຕື່ໜ ື່ ງຊະນດິຂ ຶ້ນໄປເຊິ ື່ ງຮື່ ວມກນ ເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ ສະເພາະ, ອະໄວຍະວະຂອງພ ດປະກອບໄປດຶ້ວຍແພຈຸລ ງຫ າຍຊະ ນດິທີ ື່ຮື່ວມກນ ເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ທີ ື່ສະເພາະເຈາະຈົ ື່ງຕື່າງໆ ເຊ ື່ນ: ຮາກ ລໍາຕົນຶ້ ໃບ ດອກ ຜນົ ເປ ນຕົນຶ້ ລະບບົອະໄວຍະ ວະ ຂອງພ ດແຕກຕື່ າງຈາກລະບົບອະໄວຍະວະຂອງສ ດ ໂດຍແບື່ ງອອກເປ ນ 2 ລະບົບຫ ກ ຄ ລະບົບຮາກ (root system) ເຊິ ື່ ງເປ ນໂຄງສາຶ້ງທີ ື່ ຢື່ ໃຕດຶ້ ນິ ຂອງພດ ທງ ໝົດ ແລະ ລະບົບຍອດ (shoot system) ເຊິ ື່ ງເປ ນໂຄງສາຶ້ງທີ ື່ ຢື່ ພົນຶ້ ຈາກດນິ ຂອງພດ ທງ ໝົດ ເຊ ື່ນ: ລໍາຕົນຶ້ , ໃບ, ດອກ ແລະ ໝາກ (ຮ ບທີ ື່ 2.20) ພດ ທີ ື່ມທີ ໍ ື່ລໍາລຽງສື່ ວນໃຫຍື່ຈະ ດາຣງົຊວີດິຢື່ ໄດດຶ້ ວຶ້ ຍສອງລະບບົ ດ ື່ງກື່າວ, ຮາກຂອງພດ ບໍ ື່ ໄດມຶ້ ໜຶ້າ ີ ທີ ື່ ໃນການສງ ເຄາະເເສງ ດ ື່ງນ ນຶ້, ທາດອາຫານຈໍາ ພວກຄາໂບໄຮເດ ດ ເເລະ ນໍ ຶ້າຕານຈ ື່ ງໄດມຶ້ າຈາກລະບບົ ຍອດໂດຍຂະບວນການສງ ເຄາະແສງ, ໃນທາງກົງກ ນຂຶ້າມ ລະບົບຍອດກໍໄດຶ້ຮ ບນໍ ຶ້າ ແລະ ແຮື່ທາດເຊິ ື່ ງມາຈາກການດ ດຊ ບນໍ ຶ້າຈາກດິນຂອງລະບົບຮາກ. 3.1.1 ລະບົບແພຈຸລ ງພ ດ ລະບົບແພຈຸລ ງພ ດສາມາດແບື່ ງອອກໄດຶ້ເປ ນ 3 ລະບົບ ໂດຍສາມາດພົບໄດຶ້ໃນທ ງຮາກ, ລໍາຕົນຶ້ ແລະ ໃບພດ ໄດຶ້ແກື່ ລະບົບແພຈຸລ ງຜິວ (dermal tissue system) ລະບົບແພຈຸລ ງທໍ ື່ ລໍາລຽງ (vascular tissue system) ແລະ ລະບົບແພຈຸລ ງພ ດ (ground tissue system) (ຮ ບ 2.21). 1. ລະບບົແພຈລຸ ງ ຊ ນຶ້ນອກ ເປ ນລະບບົ ແພຈລຸ ງ ທີ ື່ ປົກຄຸມສື່ ວນອ ື່ນໆ ໂດຍຢື່ ດາຶ້ນນອກສຸດຂອງອະໄວຍະວະພດ ເຊິ ື່ ງເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ ປຶ້ອງກນ ອນ ຕະລາຍກບ ອະໄວຍະວະ ຫ ໂຄງສາຶ້ງທີ ື່ ຢື່ ພາຍໃນຈາກສະພາບແວດລອຶ້ ມທາງກາຍພາບ ແລະ ພະຍາດຕື່າງ ໆ ລະບບົ ເນ ຶ້ອເຍ ື່ອຜວິປະກອບດວຶ້ ຍ ແພຈລຸ ງ ຊ ນຶ້ນອກ (epidermis) ເຮ ດໜຶ້າທີ ື່ປອຶ້ ງກນ ອນ ຕະລາຍກບ ພດ ທີ ື່ມີການ ຈະເລີນຂ ນຶ້ ປະຖົມມະພ ມ (primary growth) ແລະ ແພຈຸລ ງໃນກຸື່ ມເພີຣິເດິມ (periderm) ທີ ື່ ຊື່ ວຍປຶ້ອງ ກ ນ ອ ນຕະລາຍໃຫກຶ້ ບ ພ ດໃນຊື່ ວງທີ ື່ ມກີ ານຈະເລີນໃນຂ ຶ້ນທຸຕິຍະພ ມ (secondary growth) ສໍາລ ບພ ດໃນກື່ ຸມ ທີ ື່ ເປ ນໄມເຶ້ນ ຶ້ອອື່ອນ, ແພຈລຸ ງ ຊ ນຶ້ນອກຈະມຄີວິຕເິຄນີ (cuticle) ເຄອ ບຢື່ ເພ ື່ອປອຶ້ ງກນ ການສ ຍເສຍນໍ ຶ້າສື່ ວນໃນພ ດທີ ື່ ເປ ນໄມເຶ້ນ ຶ້ອແຂງແພຈລຸ ງ ກື່ ຸມເພຣີເິດມິ ຈະຈະເລນີມາແທນທີ ື່ ແພຈລຸ ງ ຊ ນຶ້ ນອກເຊິ ື່ ງພບົ ໃນຕໍາແຫນື່ງຂອງລໍາຕົນຶ້ ແລະ ຮາກທີ ື່ມອີາຍຸຫ າຍຂ ຶ້ນ ຫ ການຂະຫຍາຍຂ ນຶ້ 2. ຮ ບ 2.20 ໂຄງສາຶ້ງພ ຶ້ນຖານຂອງພດ ດອກ

65 ຮ ບ 2.21 ລະບບົແພຈລຸ ງ ຊ ນຶ້ ນອກ, ລະບບົ ແພຈລຸ ງ ທໍ ື່ລໍາລຽງ 2. ລະບບົແພຈລຸ ງ ທໍ ື່ລໍາລຽງ ເປ ນລະບົບແພຈຸລ ງທີ ື່ ປະກອບຂ ຶ້ນຈາກແພຈຸລ ງທີ ື່ ໃຊໃຶ້ນການລໍາລຽງໂດຍມີຄວາມຍາວເຊ ື່ ອມເຖິງກ ນ ຕະຫ ອດລະຫວື່ າງລະບົບຮາກ ແລະ ລະບບົ ຍອດເພ ື່ອຂນົ ສົ ື່ງທາດ ປະກອບດວຶ້ ຍແພຈລຸ ງ ທໍ ື່ລໍາລຽງສອງກື່ ຸມໄດແຶ້ກື່ ໄຊແລ ມ (xylem) ເຊິ ື່ ງເປ ນແພຈຸລ ງທໍ ື່ ລໍາລຽງທີ ື່ ໃຊໃຶ້ນການລໍາລຽງນໍ ຶ້າ ແລະ ແຮື່ ທາດຈາກລະບົບຮາກຂ ຶ້ນໄປສື່ ລະບົບຍອດ ແລະ ແພຈຸລ ງໂຟນເອ ມ (Phloem) ເຊິ ື່ ງເປ ນແພຈຸລ ງທໍ ື່ ລໍາລຽງອາຫານ ເຊ ື່ ນ: ນໍ ຶ້າຕານ ແລະ ຜົນ ຜະລດິທີ ື່ ໄດຈຶ້ າກຂະບວນການສງ ເຄາະແສງ ໂດຍຂນົ ສົ ື່ງຈາກແຫື່ ງຜະລດິ ເຊິ ື່ ງໂດຍປົກກະຕກິ ໍ ື່ຄໃ ບໄປຍງ ແຫື່ ງທີ ື່ ສະ ສມົ ອາຫານເຊິ ື່ ງໂດຍປົກກະຕກິ ໍ ື່ຄຮ າກ ຫ ບໍລເິວນທີ ື່ມກີ ານຈະເລນີເຕບີ ໂຕ ເຊ ື່ນ: ປາຍຍອດ ຫ ໝາກ, ທ ງໄຊແລ ມ ແລະ ໂຟນເອມ ປະກອບດວຶ້ ຍຈລຸ ງ ແຕື່ລະຊະນດິທີ ື່ ແຕກຕື່າງກນ ທງ ໝົດທງ ມຈີລຸ ງ ທີ ື່ ເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ ສະເພາະໃນການຂົນ ສົ ື່ງ ຫ ຊື່ວຍຄໍ ຶ້າຈນຸ . 3. ລະບບົແພຈລຸ ງ ພ ຶ້ນ ເປ ນລະບບົ ເນ ຶ້ອເຍ ື່ອສື່ ວນໃຫຍື່ທີ ື່ ພົບຕາມສື່ ວນຕື່າງໆຂອງອະໄວຍະວະພ ດປະກອບຂ ຶ້ນຈາກແພຈລຸ ງຫ າຍ ຊະນິດ ເຊ ື່ ນ: ພາເຣນໄຄມາ (parenchyma), ຄອນເລນໄຄມາ (collenchyma) ແລະ ສະເຄລີເຣນໄຄມາ (sclerenchyma) ເປ ນຕົນຶ້. ໃນສື່ວນຂອງລໍາຕົນຶ້ ແພຈລຸ ງ ພ ຶ້ນທີ ື່ຢື່ ດາຶ້ນໃນຖດ ເຂົ ຶ້າໄປຈາກແພຈລຸ ງ ທໍ ື່ລໍາລຽງເອີ ຶ້ນ ວື່າ “ພິດ (pith)”, ສື່ວນເພຈລຸ ງ ພ ຶ້ນທີ ື່ຢື່ ດາຶ້ນນອກຖ ດອອກມາຈາກເພຈລຸ ງ ທໍ ື່ລໍາລຽງ ເອີ ຶ້ນວື່າ “ເທ ກ(cortex)”, ລະບົບ ແພຈລຸ ງ ພ ຶ້ນບໍ ື່ພຽງເຕມີ ເຕມ ໃນແຕື່ລະສື່ວນຂອງອະໄວຍະວະພດ ເທົ ື່ານ ນຶ້ ແຕື່ຍງ ປະກອບດວຶ້ ຍຈລຸ ງ ທີ ື່ ເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ ໃນ ການເກ ບສະສົມອາຫານ, ສງ ເຄາະແສງ ແລະ ຊື່ວຍຄໍາຶ້ຈນຸ ໂຄງສາຶ້ງຂອງລໍາຕົນຶ້ ພດ ອກີດວຍ. ຶ້ 3.1.2. ຊະນິດຂອງແພຈຸລ ງພ ດ ແພຈລຸ ງ ພດ ຄ ກື່ ຸມຈລຸ ງ ພດ ທີ ື່ ຮື່ ວມກນ ເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ ສະເພາະຢື່ າງໃດຢື່ າງໜ ື່ ງຮື່ ວມກ ນອາດມີຮ ບຮື່ າງຄ ກ ນ ຫ ແຕກຕື່າງກນ ເຊ ື່ ນ:ດຽວກບ ສິ ື່ ງມຊີວີ ິດຫ າຍຈຸລ ງທົ ື່ ວໄປ, ນ ກພ ກສາສາດໄດຶ້ແບື່ ງແພຈຸລ ງພ ດອອກເປ ນ 2 ຊະນິດ ຕາມຄວາມສາມາດໃນການແບື່ ງຈຸລ ງໄດຶ້ແກື່ : ແພຈຸລ ງຂະຫຍາຍ (meristematic tissue) ເຊິ ື່ ງເປ ນຈລຸ ງ ທີ ື່ ຍ ງຄົງ

66 ຄວາມສາມາດໃນການແບື່ງຈລຸ ງ ໄດອຶ້ ກີ ຕໍ ື່ ໄປ ແລະ ແພຈລຸ ງ ຖາວອນ (permanent tissue) ເຊິ ື່ ງເປ ນແພຈລຸ ງທີ ື່ ບໍ ື່ມີ ຄວາມສາມາດໃນການແບື່ ງຈຸລ ງໄດຶ້ (ຮ ບ 2.22). 1. ແພຈຸລ ງຂະຫຍາຍ ແພຈຸລ ງຂະຫຍາຍປະກອບຂ ຶ້ນຈາກຈລຸ ງ ທີ ື່ ຍງ ຄງົຄວາມສາມາດໃນການແບື່ງຈລຸ ງ ແບບໄມໂທຊດິ ໄດຕຶ້ ະຫ ອດ ເວລາຂະນະທີ ື່ ພ ດມີຊີວິດຢື່ ເຊິ ື່ ງເຮ ດໃຫພຶ້ ດມີການຈະເລີນເຕີບໂຕຂ ນຶ້ 1 (primary growth) ເເລະ ຂ ນຶ້ 2 (secondary growth) (ຮ ບ 2.23) ໃນທີ ື່ ນີ ຶ້ຈະກື່າວເຖິງແພຈລຸ ງ ຂະຫຍາຍທີ ື່ ພບົ ໃນພດ ທົ ື່ວໄປເຊິ ື່ ງ ແບື່ ງອອກເປ ນ 2 ແບບຄ : 1). ແພຈຸລ ງຂະຫຍາຍສື່ ວນປາຍ (apical meristem) ຄ ແພຈຸລ ງທີ ື່ ພົບໄດສຶ້ ອງບໍລິເວນໄດແຶ້ ກື່ ແພຈຸລ ງ ຂະຫຍາຍປາຍຍອດ (shoot apical meristem) ແລະ ແພຈຸລ ງຂະຫຍາຍປາຍຮາກ (root apical meristem) ເພຈຸລ ງຂະຫຍາຍສື່ ວນປາຍພົບໄດຶ້ໃນພ ດທຸກຊະນິດ ແລະ ກື່ ຽວຂຶ້ອງກ ບການຂະຫຍາຍຂ ນຶ້ 1 ຂອງພ ດເຮ ດໃຫຶ້ພ ດ ມກີ ານຈະເລນີ ເຕບີ ເນ ຶ້ອໂຕທາງດາຶ້ນຄວາມສ ງ ຫ ຄວາມຍາວ ພດ ຈ ື່ ງມລີໍາຕົນຶ້ ທີ ື່ ສ ງຂ ຶ້ນ ແລະ ຮາກທີ ື່ ຍາວ ຂ ຶ້ນໄດຶ້ ຈາກການແບື່ ງຈຸລ ງຂອງແພຈຸລ ງຂະຫຍາຍສື່ ວນປາຍນີ ຶ້ (ຮ ບທີ2.24). ແພຈຸລ ງຂະຫຍາຍສື່ ວນປາຍຈ ດເປ ນແພຈຸ ລ ງຂຫຍາຍກື່ ຸມທໍາອດິທີ ື່ ຂະຫຍາຍຂ ຶ້ນມາໃນພ ດມດີອກເຮ ດໃຫໄຶ້ດກຶ້ື່ ຸມຈຸລງ ທີ ື່ມຈີ ໍານວນຫ າຍພໍ ແລະ ຈະມກີ ານ ພ ດທະນາທາງດຶ້ານໂຄງສຶ້າງ, ຮ ບຮື່ າງ ແລະ ຂະໜາດທີ ື່ ແຕກຕື່າງກນ ອອກໄປ, ແພຈຸລ ງຂະຫຍາຍທີ ື່ ເກດິຂ ຶ້ນໃໝື່ ນີ ຶ້ວື່າ ເອີ ຶ້ນວື່າ “ແພຈຸລ ງຂະຫຍາຍຂ ນຶ້ 1 (primary meristem)” ເຊິ ື່ ງແບື່ງອອກເປ ນ 3 ກຸື່ ມ (ຮ ບ 2.26) ຄ protoderm procambium cazground meristem. ຮ ບ 2.22 ຊະນິດແພຈຸລ ງພ ດ

67 ຮ ບ 2.23 ການຈະເລນີ ເຕບີໂຕແບບຂ ນຶ້ 1 ແລະ ຂ ນຶ້ 2 ກ. Protoderm: ເປ ນກື່ ຸມແພຈລຸ ງ ທີ ື່ຈະຈະເລນີປື່ ຽນແປງໄປເປ ນແພຈລຸ ງ ຊ ນຶ້ ນອກ ຂ. Procambium: ເປ ນກື່ ຸມແພຈຸລ ງທີ ື່ ຈະຈະເລີນປື່ ຽນແປງກາຍໄປເປ ນແພຈຸລ ງລໍາລຽງຂ ນຶ້ 1 ແລະ vascular cambium ຕໍ ື່ ຈາກນ ນຶ້ ເມ ື່ອ vascular cambium ມກີ ານຈະເລີນຕໍ ື່ ໄປຈະແບື່ ງຕົວເຮ ດໃຫໄຶ້ດຶ້ແພຈຸ ລ ງລໍາລຽງຂ ນຶ້ 2 (secondary vascular tissue), ນອກຈາກນີ ຶ້cork cambiumຈະຈະເລນີ ແລະ ແບື່ງຕວົ ເພ ື່ ອ ສຶ້າງ cork ແລະ phelloderm ເຊິ ື່ ງເປ ນແພຈລຸ ງ ຢື່ ໃນຊ ນຶ້ periderm ໃນກື່ ຸມພດ ທີ ື່ມກີ ານຈະເລນີຂ ນຶ້ 2. ດ ື່ງນ ນຶ້ , ທ ງ vascular cambium ແລະ cork cambium ອາດຖ ກຈ ດໄດຶ້ວື່ າເປ ນແພຈຸລ ງຂະຫຍາຍ ຂ ນຶ້ 2 (secondary meristem). ຄ. Ground meristem: ເປ ນກື່ ຸມຂອງແພຈລຸ ງ ທີ ື່ຈະຈະເລນີປື່ ຽນແປງກາຍໄປເປ ນແພຈລຸ ງ ພ ດ ຮ ບ 2.24 ການຈະເລນີ ເຕບີໂຕຂ ນຶ້ 1 ບໍລິເວນປາຍນາກ (ຮ ບ ກ) ແລະ ປາຍຍອດ (ຮ ບ ຂ)

68 2). ແພຈຸລ ງຂະຫຍາຍດຶ້ານຂຶ້າງ (lateral meristem) ເປ ນແພຈຸລ ງຂະຫຍາຍທີ ື່ ພົບໃນສື່ ວນຂອງລໍາຕົນຶ້ ແລະ ຮາກຂອງພ ດໃບລຽຶ້ງຄື່ ໃນບໍລິເວນທີ ື່ ມກີ ານຂະຫຍາຍຂ ນຶ້ 2, ແພຈຸລ ງຂະຫຍາຍດາຶ້ນຂາຶ້ງເກີດຈາກຈຸລ ງທີ ື່ ຈະເລນີ ເຕມ ທີ ື່ ແລວຶ້ ກບ ຄນ ສະພາບການແບື່ງຈຸລງ ໃໝື່ ໄດຶ້ອີກ, ການຂະຫຍາຍດ ື່ງກື່າວເຮດ ໃຫລຶ້ໍາຕົນຶ້ ແລະ ຮາກ ຂອງພ ດມີການຂະຫຍາຍອອກທາງດຶ້ານຂຶ້າງ, ຢື່ າງໃດກໍຕາມມີພ ດໃບລຶ້ຽງດື່ ຽວບາງຊະນດິທີ ື່ ພບົການຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕ ແບບຂ ນຶ້ 2 ເຊ ື່ ນ: ຈນ ຜາ ( Draclena loureir) ໝາກຜ ຶ້ໝາກແມື່ ( Cordyline fruticosa) ປານສົນນາລາຍ (Agave angustifolia). ຮ ບ 2.25 ແຜນຜ ງການຂະຫຍາຍ ແລະ ການປື່ ຽນແປງຂອງແພຈຸລ ງຂະຫຍາຍສື່ ວນປາຍຂອງຮາກພ ດ ສໍາລ ບພ ດທີ ື່ ຈດ ຢື່ ໃນກື່ ຸມພ ດໃບລຽຶ້ງຄື່ ແລະ ເປ ນໄມເຶ້ນ ຶ້ອແຂງຈະມແີພຈຸລ ງຂະຫຍາຍດາຶ້ນຂາຶ້ງເອີ ຶ້ນວື່ າ cambium ເຊິ ື່ ງແບື່ງເປ ນ 2 ຊະນິດ ຄ cork cambium ເຊິ ື່ ງຈະແບື່ງຕວົ ເຮດ ໃຫມຶ້ ກີ ານຈະເລນີຕໍ ື່ ໄປເປ ນແພຈຸລ ງ ໃນ ຊ ນຶ້ periderm ຖດ ອອກໄປທາງດາຶ້ນນອກເຮດ ໃຫເຶ້ປ ອກໄມມຶ້ ຄີວາມຫນຫ າຍຂ ຶ້ນ ແລະ vascularcambium ເຊິ ື່ ງຈະແບື່ງຕົວເຮ ດໃຫມຶ້ ກີ ານຂະຫຍາຍຂອງແພຈຸລ ງຕໍ ື່ ໄປເປ ນແພຈຸລ ງລໍາລຽງຂ ນຶ້ 2 ໄດແຶ້ ກື່ ໄຊແລ ມຂ ນຶ້ 2 (secondary Xylem) ແລະ ໂຟນເອມ ຂ ນຶ້ 2 (secondary phloem) ດ ື່ງຮ ບ 2.23. 2. ແພຈຸລ ງຖາວອນ ຈດ ເປ ນແພຈລຸ ງ ອທີ ື່ບໍ ື່ ສາມາດແບື່ງຈລຸ ງ ຫ ຈະເລນີຕໍ ື່ ໄປໄດອຶ້ ກີ ເນ ື່ອງຈາກມກີ ານຈະເລນີເຕບີ ໂຕເຕມ ທີ ື່ ແລວຶ້ ດ ື່ງນ ນຶ້ ແພຈລຸ ງ ຖາວອນຈ ື່ ງມຮີ ບຮື່າງທີ ື່ ຄງົທີ ື່ ແຕື່ ແພຈລຸ ງຖາວອນບາງຊະນດິ ສາມາດປື່ ຽນແປງຮ ບຮື່າງໄດເຶ້ພ ື່ ອໃຫ ຶ້ ເໝາະສົມກ ບໜຶ້າທີ ື່ ຕື່າງໆໂດຍຂອບຈລຸ ງ ອາດມຄີວາມໜາຂ ຶ້ນ, ແຂງແຮງຂ ຶ້ນ, ບາງຊະນິດອາດມີຂະໜາດໃຫຍື່ ຂ ຶ້ນ ເຊິ ື່ ງ ເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ ໃນການສະສມົ ອາຫານ, ແພຈລຸ ງ ຖາວອນສາມາດແບື່ງໄດດຶ້ ື່ງນີ ຶ້ : 1) ແພຈລຸ ງ ຊ ນຶ້ ນອກ (apidermis) ເປ ນສື່ ວນໜ ື່ ງຂອງລະບບົ ແພຈລຸ ງ ຊ ນຶ້ ນອກປະກອບຂ ຶ້ນຈາກແພຈຸລງ ທີ ື່ ຢື່ ໃນຊ ນຶ້ນອກສຸດເຊິ ື່ ງສື່ ວນໃຫຍື່ພາຍໃນຈລຸ ງ ຈະບໍ ື່ມຄີລໍໂຣພາສເປ ນອງົປະກອບ, ຂອບຈລຸ ງ ຂອງແພຈລຸ ງ ຊ ນຶ້ ນອກ ຈະມີຄວາມໜາທາງດຶ້ານນອກຫ າຍກວື່ າທາງດຶ້ານໃນຈຸລ ງ ແລະ ມ ກມີທາດພວກຄິວທິນ (cutin) ເຄອ ບຢື່ ເປ ນຊ ນຶ້ ເອີ ຶ້ນວື່ າ ຊ ນຶ້ ຄິວຕິເຄີນ (cuticle) ບໍລິເວນແພຈຸລ ງນອກມ ກພົບຈຸລ ງຄຸມ (guard cell), ຈຸລ ງຂຶ້າງຈຸລ ງຄຸມ (subsidiary cel) (ຮ ບ 2.26) ແລະ ຂົນ (trichome) ເຊິ ື່ ງເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ປອຶ້ ງກນ ແມງບາງຊະນດິທີ ື່ມາກດ ກນິຕົນພ ດ ຶ້

69 ໄດຶ້ (ຮ ບ 2.27) ແພຈລຸ ງ ຊ ນຶ້ ນອກເຮ ດໜຶ້າທີ ື່ຫ ກ ໃນການປົກປຶ້ອງໂຄງສາຶ້ງພາຍໃນຂອງພດ ຄວບຄຸມການຄາຍນໍ ຶ້າ ການແລກປື່ ຽນກາສ ແລະ ການຊື່ ວຍຮ ກສາອຸນຫະພ ມ. ຮ ບ 2.26 ແພຈລຸ ງ ຊ ນຶ້ ນອກຂອງລໍາຕົນຶ້ຖົ ື່ ວຂຽວ (ຮ ບ ກ) ແລະ ຈລຸ ງ ອອຶ້ ມປາກໃບ (ຮ ບ ຂ) ຮ ບ 2.27 ແພຈລຸ ງ ຊ ນຶ້ ນອກຂອງໝາກຖົ ື່ວປື່ ຽນແປງໄປເປ ນຂົ ື່ນເພ ື່ອປອຶ້ ງກນ ແມງໄມຶ້ 2) ແພແພຈຸລ ງພາເຣນຄີມາ (parenchyma). ຈດ ເປ ນແພຈລຸ ງ ທີ ື່ ພບົຫ າຍທີ ື່ ສຸດ ແລະ ສາມາດພບົ ໄດໃຶ້ນທຸກສື່ ວນຂອງພດ ເຊິ ື່ ງປະກອບໄປດວຶ້ ຍຈຸລ ງພາ ເຣນໄຄມາ (parenchymal cell) ໂດຍທົ ື່ ວໄປຈຸລ ງພາເຣນຄີມາອາດມຮີ ບຮື່ າງຫ າຍຫື່ ຽມ, ກົມ, ຍາວ ຫ ບາງ ຊະນດິ ອາດມຮີ ບຮື່ າງເປ ນສີຫື່ ຽມຜ ນຜາຶ້ ເຊິ ື່ ງເປ ນຈຸລ ງທີ ື່ ມຊີ ີວິດມຂີອບຈຸລ ງເປ ນຂ ນຶ້ 1 (primary cell wall), ຂອບຈຸລ ງບາງຕະຫ ອດທ ງຈຸລ ງ ແລະ ມີຄວາມຫົດຢ ດ, ຈລຸ ງ ສື່ ວນໃຫຍື່ຈະບໍ ື່ມຂີອບຈລຸ ງ ຂ ນຶ້ 2 (secondary cell wall) ເຮດ ໃຫເຶ້ຫນ ຊື່ ອງວື່າງລະຫວື່າງຈຸລ ງໄດເຶ້ມ ື່ອສື່ ອງເບິ ື່ ງພາຍໃຕກຶ້ ອຶ້ ງຈຸລະທ ດເມ ື່ອຈະເລນີ ແລະ ພດ ທະນາ ເຕມ ທີ ື່ຈລຸ ງ ພາເຣນຄມີ າສື່ວນໃຫຍື່ມກ ຈະມີcentral vacuole ຂະໜາດໃຫຍື່ . ຈຸລ ງພາເຣນຄີມາສື່ ວນໃຫຍື່ ເຮ ດໜຶ້າທີ ື່ ກື່ ຽວຂອຶ້ ງກບ ຂະບວນການເມທາໂບລດິ ຊມ ສງ ເຄາະແສງ ແລະ ການ ເກ ບສະສົມທາດອົງຄະທາດຕື່າງໆ ເຊ ື່ນ: ການສງ ເຄາະແສງທີ ື່ ເກດິຂ ຶ້ນໃນຄລໍໂຣພາສ ຂອງແພຈລຸ ງ ພາເຣນຄມີ າທີ ື່ ຢື່ ໃນໃບ (ຮ ບ 2.28 ກ.) ສື່ ວນຈຸລ ງພາເຣນຄີມາທີ ື່ ຢື່ ໃນລໍາຕົນຶ້ ແລະ ຮາກເຮ ດໜຶ້າທີ ື່ ໃນການສະສົມແປຶ້ງເຊິ ື່ ງເປ ນ

70 ພລາດຕິດ (plastid) ທີ ື່ ບໍ ື່ ມີສີ. ຈຸລ ງພາເຣນຄີມາຍ ງເປ ນຈຸລ ງສື່ ວນໃຫຍື່ ທີ ື່ ເປ ນສື່ ວນຂອງເນ ຶ້ອໝາກ ແລະ ມີ ຄຸນສມົ ບດ ທີ ື່ ຍງ ຄງົຄວາມສາມາດໃນການແບື່ງແພຈລຸ ງ ແລະ ປື່ ຽນແປງຕາມສະພາບໄດຶ້ເຊ ື່ນ: ສາມາດຊອຶ້ ມແຊມ ຕວົ ເອງຫ ງ ຈາກເກດີບາດແຜໄດຶ້ເປ ນຕົນຶ້ ຫ ແມື່ນກະທ ຶ້ງມຄີວາມເປ ນໄປໄດທຶ້ ີ ື່ ນກ ວທິ ະຍາສາດສາມາດເພາະລຽຶ້ງ ໃຫເຶ້ກດີເປ ນຕົນຶ້ ພດ ໃໝື່ ໄດຶ້ຈາກຈຸລ ງພາເຣນຄີມາພຽງຈຸລ ງດຽວ. 3) ແພຈຸລ ງຄອນເລນໄຄມາ (collenchyma) ປະກອບຂ ຶ້ນຈາກຈຸລ ງຄອນເລນໄຄມາ (collenchymal cell) ເປ ນຈລຸ ງ ທີ ື່ມຊີ ີວດິ ເຊ ື່ ນ: ດຽວກ ບຈຸລ ງພາ ເຣນໄຄມາ ມຂີອບຈລຸ ງ ຂ ນຶ້ 1. ຂອບຈຸລ ງມີຄວາມໜາຫ າຍກວື່ າຈຸລ ງພາເຣນໄຄມາແຕື່ ມີຄວາມໜາຂອງຂອບຈຸລງ ບໍ ື່ ສະຫມື່ ໍາສະເຫມີກ ນທ ງຈຸລ ງ, ຂອບຈຸລ ງປະກອບດຶ້ວຍເຊລລ ໂລດ (cellulose) ແລະ ເພກທິນ (pectin) ຈໍານວນ ຫ າຍ ແລະ ບໍ ື່ມຂີອບຈລຸ ງ ຂ ນຶ້ 2. ຈລຸ ງ ຄອນເລນຄມີ າຊື່ ວຍໃນການສາຶ້ງຄວາມແຂງແຮງໃຫກຶ້ ບ ສື່ ວນຂອງພ ດທີ ື່ ຍ ງ ອື່ ອນ, ແພຈຸລ ງຄອນເລນຄີມາຈະຢ ື່ ລວມກ ນເປ ນກຸື່ ມເໝ ອນຊງົກະບອກຈ ື່ ງພບົຫ າຍທີ ື່ ບໍລເິວນໃຕແຶ້ພຈລຸ ງ ຊ ນຶ້ ນອກ ຂອງກຶ້ານໃບ, ເສ ນຶ້ກື່າງໃບ ແລະ ລໍາຕົນຶ້ ຂອງພດ ທີ ື່ ຍງ ອື່ ອນຢື່ , ຈລຸ ງ ເລນຄມີ າທີ ື່ພດ ທະນາເຕມ ທີ ື່ ຍງ ຄງົມີຄຸນສມົ ບດ ທີ ື່ຍດ ຍືຸ່ນໄດຕຶ້າມລກ ສະນະຄວາມຍາວຂອງລໍາຕົນຶ້ ແລະ ໃບພດ ຊະນດິນ ນຶ້ໆແມື່ນເປ ນຈລຸ ງ ທີ ື່ມຊີວີດິແຕື່ ບໍ ື່ສາມາດ ແບື່ງຕວົ ເພ ື່ອເພີມຶ້ ຈາໍນວນໄດຶ້(ຮ ບ 2.28 ຂ). 4) ແພຈຸລ ງສະເຄີເຣນໄຄມາ (sclerenchyma) ເປ ນແພຈຸລ ງທີ ື່ ປະກອບຂ ຶ້ນຈາກຈຸລ ງຄໍເຣນຄີມໍ (sclerenchymal cell) ມລີ ກສະນະເດ ື່ ນຄ ຈະມຂີອບຈຸລ ງທີ ື່ ໜາ ແລະ ເປ ນຂອບຈຸລ ງຂ ນຶ້ 2 ທີ ື່ ມທີ າດລິກນນິ (lignin) ເຂົ ຶ້າມາສະສມົ ຢື່ ອກີ ດວຶ້ ຍຈ ື່ ງມໜຶ້າ ີ ທີ ື່ຫ ກ ຄຊ ື່ ວຍເສມີ ຄວາມແຂງແຮງໃຫກຶ້ ບ ພ ດເພ ື່ ອຈຸລ ງເຕບີ ໂຕ ແລະ ພດ ທະນາເຕມ ທີ ື່ ແລວຶ້ ຈະບໍ ື່ມຊີວີດິ (ບໍ ື່ມີprotoplasm ຢື່ ພາຍໃນຈລຸ ງ ) ຈ ື່ ງບໍ ື່ກື່ ຽວຂອຶ້ງກບ ກດິຈະກໍາຕື່າງໆ ຂອງຈຸ ລງ ທີ ື່ມຊີວີດິ , ຈຸລ ງໃນແພຈຸລ ງເຄີເຣນຄີມາອາດແບື່ ງໄດຶ້ເປ ນ 2 ຊະນິດ ຄ ສະເຄີຣີດ (sclereid) ເເລະ ໄຟເບີເຊິ ື່ ງ ອາດພົບປະປົນກ ນໃນແພຈຸລ ງ ຫ ແຍກກ ນຢ ື່ ເປ ນກຸື່ ມ (ຮ ບ 2.28 ຄ). 5) ແພຈຸລ ງໄຊເເລ ມ (xylem) ເປ ນຈລຸ ງ ທີ ື່ ເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ ໃນການລໍາລຽງນໍ ຶ້າ ແລະ ແຮື່ ທາດຈາກຮາກໄປສ ື່ ຍອດພ ດ ປະກອບດຶ້ວຍຈຸລ ງທ ງໝົດ 4 ຊະນິດ ຄ : ໄຊເເລ ມພາເຣນໄຄມາ (xylem parenchyma), ໄຊແລ ມໄຟເບີ (xylem fiber), ເທຣອີດ (tracheid) ແລະ ເວດເຊວອີລີເມນ (vessel element) ເຊິ ື່ ງເທຣຄດີ ແລະ ເວດເຊວເປ ນຈລຸ ງ ຫ ກ ທີ ື່ ເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ ໃນ ການລໍາລຽງນໍ ຶ້າເມ ື່ອຈະເລນີພດ ທະນາເຕມ ທີ ື່ ຈະບໍ ື່ມຊີວີດິ ມຂີອບຈລຸ ງ ຂ ນຶ້ 2 ທີ ື່ປະກອບຂ ຶ້ນຈາກທາດພວກລກິ ນນິ ເປ ນຫ ກ ເພ ື່ອເພີ ື່ມຄວາມແຂງແຮງ ແລະ ປອຶ້ ງກນ ການຍຸບຕວົ ຂອງທໍ ື່ລໍາລຽງເມ ື່ອມີການລໍາລຽງນໍ ຶ້າເກດີຂ ຶ້ນໂດຍ ນໍ ຶ້າ ຈະຜື່ານເຂົ ຶ້າມາທາງດາຶ້ນຂາຶ້ງຂອງເວດເຊວທາງຂອບທີ ື່ ບໍ ື່ມກີ ານພອກຂອງລກິ ນນິ. ເມ ື່ອປຽບທຽບກບ ເດດເຊວ ເທຣຄດິ ເປ ນຈລຸ ງ ທີ ື່ມລີກ ສະນະຍາວຫວົທາຶ້ຍແຫ ມ ແລະ ມກີ ານຈດ ຮຽງຕວົທີ ື່ ເຫ ອ ມຊອຶ້ ນກນ ສາມາດພບົ ເທຣຄດີ ໄດໃຶ້ນພດ ທີ ື່ມທີ ໍ ື່ລໍາລຽງທຸກຊະນດິລວມທງ ພດ ດອກ, ແຕື່ ໃນພ ດດອກເທຣຄີດ ຈະບໍ ື່ ໄດເຶ້ປ ນຈລຸ ງ ຫ ກ ທີ ື່ ໃຊໃຶ້ນການລໍາລຽງນໍ ຶ້າແຕື່ ມີໜຶ້າທີ ື່ ໃນການຄໍ ຶ້າຈນ ແລະ ໃຫຄຶ້ ວາມແຂງແຮງກບ ມດ ທໍ ື່ລໍາລຽງ ຂະນະທີ ື່ ເວດເຊວຈະເປ ນເຊວທີ ື່ມລີກ ສະນະເປ ນທໍ ື່ກວາຶ້ງ ແລະ ສ ນຶ້ກວື່າເທຣຄດີໂດຍຈດ ຮຽງຕວົຊອຶ້ ນກນ ເໝ ອນ ທໍ ື່ສົ ື່ງນໍ ຶ້າ ແລະ ທີ ື່ຂອບດາຶ້ນຫວົ ແລະ ທາຶ້ຍຂອງເວດເຊລຈະມແີຜື່ ນເຊິ ື່ ງມລີກ ສະນະເປ ນຮ ຕະແຄງຂະໜາດນຶ້ອຍ ຫ ໃຫຍື່ ແຕກຕື່າງກນ ຕາມຊະນດິຂອງພດ ເອີ ຶ້ນວື່າ perforation plate ເຮ ດໜຶ້າທີ ື່ ເພີ ື່ມປະສດິທພິ າບໃນການລໍາລຽງ ນໍ ຶ້າຈາກການຟອກຂອງທາດຈໍາພວກລິກນິນເປ ນບາງບໍລິເວນເຮ ດໃຫຶ້ເວດເຊວມີລ ກສະນະເປ ນລວດລາຍຕື່ າງໆ ເກີດ ຂ ຶ້ນອອຶ້ມຮອບ (ຮ ບ 2.29)

71 ຮ ບ 2.28 ຈຸລ ງພາເຣນຄີມາ ( ຮ ບ ກ), ຈຸລ ງຄໍເຣນຄີມາ (ຮ ບ ຂ), ຈຸລ ງເຄີເຣນຄີມາ (ຮ ບ ຄ) 6) ແພຈຸລ ງໂຟເເອ ມ (phloem) ເປ ນແພຈລຸ ງ ທີ ື່ ເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ ໃນການລໍາລຽງອາຫານໂດຍສື່ ວນໃຫຍື່ເປ ນຊ ໂຄດ ແລະ ແຮື່ທາດ ໄປຍງ ສື່ ວນ ຕື່ າງໆ ຂອງພດ ທີ ື່ມກີ ານຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕ, ແພຈຸລ ງໂຟເເອ ມປະກອບດຶ້ວຍຈຸລ ງ 4 ຊະນດິ ຄ ຈລຸ ງ ທໍ ື່ລໍາລຽງອາຫານ ຫ ຊີບທ ບ (sieve tube member) ອຸລ ງຄອມພານຽນ (companion cell) ໂຟນເເອ ມພາເຣ ນຄີມາ (phloem parenchyma) ແລະ ໂຟເອ ມໄຟເບີ (bhloem fiber), ແພຈລຸ ງ ທໍ ື່ລໍາລຽງອາຫານ ແລະ ຈຸລ ງຄອມ ພານຽນອາດ ເອີ ຶ້ນທງ ໝົດກ ນວື່ າ sieve element ເຊິ ື່ ງຍງ ຄງົເປ ນແພຈຸລ ງທີ ື່ມຊີ ີວິດຢື່ ເຊິ ື່ ງແຕກຕື່າງຈາກຈຸລ ງລໍາ ລຽງນໍ ຶ້າທີ ື່ ເປ ນ ຂອບຈລຸ ງ ຂ ນຶ້ 2. ຮ ບ 2.29 ແພຈຸລ ງໄຊແລ ມປະກອບດຶ້ວຍເທຣຄິດ ແລະ ເວນເຊວ

72 ຈຸລ ງທໍ ື່ ລໍາລຽງອາຫານມຂີອບຈຸລ ງຂ ນຶ້ 1 ເປ ນຈຸລ ງທີ ື່ ຍງ ມຊີ ີວິດຢື່ ແຕື່ ອໍກາເເນວຕື່າງໆ ພາຍໃນຈຸລ ງເຊ ື່ ນ: ແກື່ ນນຶ້ອຍ ໄຣໂບໂຊມຈະຫຸ ດຈາກຮ ບ ແລະ ຫາຍໄປເພ ື່ອເພີ ື່ມພ ຶ້ນທີ ື່ ໃນການລໍາລຽງອາຫານແຕື່ຈະຍງ ຄງົເຫ ອ ແວ ຄິວໂອນຂະໜາດໃຫຍື່ ເຊລລທ໌ ໍ ື່ລໍາລຽງອາຫານມຮີ ບຮື່າງເປ ນຊົງກະບອກຍາວ ບໍລິເວນຫົວທຶ້າຍຂອງຈຸລ ງມີໂຄງ ສາຶ້ງລກ ສະນະຄາຶ້ຍແຜື່ ນຕະແຄງ ເອີ ຶ້ນວື່າ sieve plate ພາໃຫທຶ້ າດທີ ື່ມໂີມເລກຸນຂະໜາດໃຫຍື່ ເຊ ື່ນ: ຊ ໂຄດ ແລະ ກົດອະມິໂນ ສາມາດລອດຜື່ ານໄດຶ້ ນອກຈາກ, ນີ ຶ້ຂອບດາຶ້ນຂາຶ້ງຂອງຈລຸ ງທໍ ື່ ລໍາລຽງຍງ ມຮີ ທີ ື່ທະລຸຮຽງຢື່ ເປ ນ ກື່ ຸມ ເອີ ຶ້ນວື່າ “sieve area” ໃນພດ ດອກ ຄອມພານຽນຈຸລ ງເປ ນຈຸລ ງພາເຣນຄມີ າທີ ື່ມກີ ານປື່ ຽນຮ ບຮື່າງເຊິ ື່ ງຈະຈດ ຮຽງຕົວ ໂດຍທາງ ດຶ້ານ ຂຶ້າງຢ ື່ ກ ບຊີບທິວ ເປ ນຈຸລ ງຂະໜາດນອຶ້ ຍ ແລະ ມຂີອບຈລຸ ງ ທີ ື່ ບາງແຕື່ມແີກື່ນນອຶ້ ຍຂະໜາດໃຫຍື່ ແລະ ອໍກາ ເເນວ ຕື່າງໆໃນໄຊໂທພລາດຊມ ຈໍານວົນຫ າຍເພ ື່ອຄວບຄຸມການເຮດ ວຽກຂອງຈຸລງ ຊບິທວິຜື່ານທາງຮ ພຶ້ ລາດໂມ ເດດມາຕາ ທີ ື່ມຢີື່ ເປ ນຈາໍນວນຫ າຍ (ຮ ບທີ2.30). ຮ ບ 2.30 ແພລໍາລຽງອາຫານພດ ແກື່ນເປ ື່ ອຍ (ຮ ບ ກ) ແລະ ພດ ດອກ (ຮ ບ ຂ) 3.1.3 ການຈະເລນີເຕບີໂຕຂ ນຶ້ 1 ຂອງຮາກ ການຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕຂອງຮາກເກີດຂ ຶ້ນໂດຍກງົຈາກການແບື່ງຈຸລ ງຂອງແພຈຸລງ ຈະເລນີສື່ ວນປາຍບໍລິເວນ ປາຍຮາກຈະຖກ ປົກຄຸມດວຶ້ ຍສື່ ວນທີ ື່ ເອີ ຶ້ນວື່າ ໝວກຮາກ (root cap) ເຊິ ື່ ງຊື່ວຍປຶ້ອງກນ ແພຈລຸ ງ ຈະເລນີສື່ວນປາຍ ທີ ື່ອື່ອນນື່ ຸມຢື່ ບໍລເິວນປາຍຮາກບໍ ື່ ໃຫເຶ້ກດີການເສຍຫາຍໃນຂະນະທີ ື່ ຮາກພດ ມກີ ານຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕ ແລະ ຢ ື່ ງເລິກລົງ ໄປໃນດນິໃນຊື່ວງທີ ື່ມກີ ານຂະຫຍາຍຂ ນຶ້ 1, ນອກຈາກນີ ຶ້ຈລຸ ງ ທີ ື່ໝວກຮາກຍ ງມີການສຶ້າງທາດກຸື່ ມໂພລີແຊກ ຄາໄຣ ເພ ື່ອຊື່ວຍໃນການຫ ໍ ື່ລ ື່ນ ແລະ ໃຫດຶ້ ນິທີ ື່ຢື່ ໂດຍອອຶ້ມໝວກຮາກມຄີວາມອື່ ອນນື່ ຸມຖດ ເຂົ ຶ້າມາຈາກສື່ ວນຂອງໝວກ ຮາກຈະພບົ ການຈະເລນີຂອງຈຸລ ງເຊິ ື່ ງແບື່ງອອກໄດເຶ້ປ ນ 3 ສື່ ວນທີ ື່ ເຫ ື່ອມກນ ໄດແຶ້ ກື່ ບໍລເິວນທີ ື່ມຂີະບວນການ ແບື່ ງຈຸລ ງ (cell division zone) ບໍລເິວນທີ ື່ ຈລຸ ງ ມກີ ານຢ ດ (elongation) ແລະ ບໍລເິວນທີ ື່ ອຸລງ ມກີ ານປື່ ຽນແປງ ສະພາບ (differentiation) (ຮ ບທີ 2.31)

73 ຮ ບ 2.31 ການຈະເລນີຂ ນຶ້ 1 ຂອງຮາກ ໝວກຮາກນອກຈາກຈະຊື່ ວຍໃນການປຶ້ອງກ ນແພຈຸລ ງຈະເລີນສື່ ວນປາຍແລຶ້ວຍ ງກື່ ຽວຂຶ້ອງກ ບການຕອບ ສະໜອງຕໍ ື່ ແຮງໂນມຶ້ ຖື່ ວງຂອງໂລກອກີ ດວຶ້ ຍ, ຖ ດຈາກໝວກຮາກຂ ຶ້ນມາໃນສື່ ວນຂອງບໍລເິວນທີ ື່ ເຊລລກ໌ າລງ ແບື່ງ ຕົວຈະປະກອບດຶ້ວຍແພຈຸລ ງຈະເລີນປາຍຮາກ ໂດຍສື່ ວນໜ ື່ ງຈລຸ ງ ທີ ື່ ແບື່ງຕວົ ຈະຈະເລນີ ໄປເປ ນໝວກຮາກ ຂະນະ ທີ ື່ ກື່ ຸມຈລຸ ງ ອີກສື່ ວນໜ ື່ ງຈະເລນີຂ ຶ້ນດາຶ້ນເທງິ ສື່ ວນບໍລເິວນທີ ື່ ຢື່ ຖ ດຂ ຶ້ນມາຈາກບໍລເິວນທີ ື່ ອຸລງ ກໍາລງ ແບື່ງຕວົ ແພຈຸ ລງ ເຫ ົ ື່ານ ນຶ້ຈະເລີ ື່ມມກີ ານພດ ທະນາທາງດາຶ້ນຂະໜາດ ແລະ ຮ ບຮື່ າງທ ງຫມົດເຖິງມີການສະສົມທາດຕື່ າງໆພາໃຫຶ້ຈຸ ລ ງມີຂະໜາດໃຫຍື່ , ຍາວ ແລະ ຍງ ພບົ ວື່າບາງຈລຸ ງ ໃນບໍລເິວນນີ ຶ້ບາງຈລຸ ງອາດມຄີວາມສາມາດແບື່ງຈຸລງ ໄດດຶ້ ວຶ້ ຍ ສື່ວນບໍລເິວນທີ ື່ຈລຸ ງ ມກີ ານຈະເລນີເຕມ ທີ ື່ຈລຸ ງ ຈະມກີ ານພດ ທະນາໄປເປ ນທໍ ື່ລໍາລຽງນໍ ຶ້າ ແລະ ທໍ ື່ລໍາລຽງອາຫານ ເຊິ ື່ ງ ໃນບໍລເິວນນີມຶ້ ກ ຈະພບົ ຂົນຮາກໃນສື່ ວນຂອງແພຈລຸ ງຊ ນຶ້ ນອກເພ ື່ ອຊື່ ວຍໃນການເພີ ື່ມການດ ດຊມ ນໍ ຶ້າ ແລະ ແຮື່ ທາດເຂົ ຶ້າສື່ ຮາກພດ . ການຂະຫຍາຍຂ ນຶ້ 1 ຂອງຮາກພ ດເພ ື່ ອຈະເລີນເຕີບໂຕເຕ ມທີ ື່ ແລວຶ້ ຈະພາໃຫເຶ້ກີດຊ ນຶ້ ແພຈຸລ ງຊ ນຶ້ ນອກ (epidermis), ຊ ນຶ້ ແພຈລຸ ງ ພ ຶ້ນ (cortex) ແລະ ຊ ນຶ້ ແພຈລຸ ງ ສະຕນີ (stele) ເຊິ ື່ ງເປ ນກື່ ຸມຂອງທໍ ື່ລໍາລຽງ (vascular cylinder) (ຮ ບທີ 2.32). ຮ ບ 2.32 ການລຽງຕົວຂອງຈຸລ ງໄລຍະການຂະຫຍາຍຂ ນຶ້ 1 ຂອງຮາກພ ດໃບລຶ້ຽງຄ ື່ (ຮ ບ ກ) ແລະ ຮາກພ ດໃບລຶ້ຽງດື່ ຽວ (ຮ ບ ຂ)

74 ແພຈລຸ ງ ພ ຶ້ນຂອງຮາກໃນສື່ ວນຂອງຄອກ ເທກ ປະກອບຂ ຶ້ນຈາກຈລຸ ງ ພາເຣນຄມີ າເຊິ ື່ ງຢື່ ລະຫວື່າງຊ ນຶ້ເນ ຶ້ອເຍ ື່ອ ຜວິ ແລະ ຊ ນຶ້ ແພຈລຸ ງ ທໍ ື່ລໍາລຽງ, ຈລຸ ງ ໃນຊ ນຶ້ ແພຈລຸ ງ ພ ຶ້ນນີ ຶ້ ເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ ເກບ ສະສມົ ທາດປະເພດຄາໂບໄຮເດດດ ດຊ ບ ນໍ ຶ້າ ແລະ ແຮື່ທາດຈາກດນິຖ ດເຂົ ຶ້າໄປຈາກຊ ນຶ້ ຄ ອກເທກ ຈະມແີພຈລຸ ງ ທີ ື່ ຮຽງຕວົ ຊ ນຶ້ ດຽວເປ ນຊງົກະບອກ ເອີ ຶ້ນວື່າ endodermis ເຊິ ື່ ງຮຽງຕວົ ເປ ນແນວວງົກມົ ໂດຍອອຶ້ ມຢື່ ທີ ື່ ຂອບຂອງແພຈລຸ ງ ລໍາລຽງເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ ເປ ນແພເລອ ກຜື່ານ ໂດຍຄວບຄຸມການຜື່ານຂອງທາດຈາກດິນກື່ອນເຂົ ຶ້າສື່ ລະບົບແພຈຸລ ງລໍາລຽງສື່ ວນຮາກແໜງຈະມີການຂະຫຍາຍ ອອກມາທາງດາຶ້ນຂາຶ້ງເຊິ ື່ ງເກດີມາຈາກສື່ ວນຂອງ pericycle ເຊິ ື່ ງເປ ນແພຈລຸ ງ ທີ ື່ ຈດ ຮຽງຕວົ ຢື່ ແຖວດາຶ້ນນອກຂອງ ແພຈລຸ ງ ລໍາລຽງແຕື່ຢື່ ພາຍໃນຕດິກບ ຊ ນຶ້ endodermis ໂດຍຮາກແໜງຈະຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕຈນົທະລຸຜື່ານ ຊ ນຄ ຶ້ ອກ ເທກ ແລະ ຊ ນຶ້ ແພຈລຸ ງ ຊ ນຶ້ນອກອອກມາດາຶ້ນນອກ (ຮ ບທີ2.33). ຮ ບທີ 2.33 ການຈະເລີນຂອງຮາກແໜງຈາກສື່ ວນຂອງ pericycle 3.1.4. ການຂະຫຍາຍຂ ນຶ້ 1 ຂອງຍອດພ ດ ລໍາຕົນຶ້ ພດ ໃນສື່ ວນຂອງຍອດມກີ ານຂະຫຍາຍນຂ ນຶ້ 1 ເຊິ ື່ ງເກດີຈາກແພຈລຸ ງ ຂະຫຍາຍບໍລິເວນປາຍຍອດ (shoot apical meristem) ທີ ື່ມກີ ານແບື່ງຈລຸ ງ ເກດີຂ ຶ້ນພາໃຫໄຶ້ດໃຶ້ບພດ ລຸນຶ້ທໍາອດິ ເອີ ຶ້ນວື່າ leaf primordial ຈະ ນາບຂາຶ້ງແພຈລຸ ງ ຈະເລນີປາຍຍອດ ແລວຶ້ ພດ ທະນາຕໍ ື່ ໄປກາຍເປ ນໃບອື່ ອນເຊິ ື່ ງຢື່ ໃກກຶ້ ບ ແພຈລຸ ງ ຂະຫຍາຍຕາຂຶ້າງ (axillary bud meristem) ເນ ື່ອງຈາກຈລຸ ງ ຍງ ບໍ ື່ ຈະເລນີຢ ດຕວົ ເຕມ ທີ ື່ , ການແຕກແໜງຂອງກິ ື່ ງກາຶ້ນສາຂາ ຂອງ ພ ດກໍຈ ດເປ ນການຂະຫຍາຍຂ ນຶ້ 1 ເຊ ື່ນ:ກນ ເພາະແພຈລຸ ງ ຈະເລນີຕາຂາຶ້ງຈະເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ ແທນໃນການເປ ນແພຈລຸ ງ ຂະຫຍາຍປາຍຍອດ (ຮ ບ 2.34 ຂ). ການຢຸດພກ ການຈະເລີນເຕີບໂຕຂອງກິ ື່ ງກາຶ້ນສາຂາຂ ຶ້ນຢື່ ກບ ສະພາວະຂອງປື່ ຸມຕາຂາຶ້ງວື່າຖ ກກະຕຸນຶ້ ຫ າຍ ນອຶ້ ຍພຽງໃດ ໂດຍທົ ື່ວໄປປື່ ຸມຕາຂາຶ້ງທີ ື່ ຢື່ ໃກບຶ້ໍລເິວນປາຍຍອດຈະຖ ກກະຕຸນຶ້ ໃຫຈຶ້ ລຸ ງ ມກີ ານຈະເລນີ ໄດຫຶ້ າຍກວື່ າ ປື່ ຸມຕາມຂາຶ້ງທີ ື່ຫື່າງອອກໄປຈາກປາຍຍອດໃນກື່ ຸມພດ ໃບລຽຶ້ງດຽວໂດຍສະເພາະຕົນຶ້ຫຍາຶ້ບໍລເິວນທີ ື່ ເກດີການກະຕຸນຶ້ ໃຫມຶ້ ກີ ານແບື່ງຈລຸ ງ ຈະຢື່ ທີ ື່ຖາຶ້ນຂອງລໍາຕົນຶ້ ແລະ ໃບ ເອີ ຶ້ນວື່າ intercllary meristem ພາໃຫໃຶ້ບທີ ື່ ເກດີການ ເສຍ ຫາຍສາມາດງອກໃໝື່ ໄດຢຶ້ື່ າງວື່ ອງໄວ ດວຶ້ ຍເຫດນີຫຶ້ ຍາຶ້ທີ ື່ຢື່ ສະໜາມເມ ື່ອຖກ ຕດ ຫ ຖກ ກດ ກນິໂດຍສດ ກນິ ພດ ຈ ື່ ງ ງອກໃໝື່ ໄດຶ້ໄວ. 1. ການຈດ ຮຽງຕວົຂອງແພຈລຸ ງ ໃນລໍາຕົນຶ້ ແພຈຸລ ງຊ ນຶ້ ນອກເປ ນສື່ ວນທີ ື່ ຢື່ ນອກສຸດຂອງລໍາຕົນຶ້ ເຊິ ື່ ງຮຽງຕົວເປ ນແນວວົງກມົ ໂດຍອອຶ້ ມລໍາຕົນຶ້ ແລະ ເຊ ື່ອມຕໍ ື່ ເຖິງກນ ເປ ນລະບບົ ແພຈລຸ ງ ຊ ນຶ້ ນອກຂະນະທີ ື່ ແພຈລຸ ງ ທໍ ື່ລໍາລຽງມກີ ານທອດຕວົ ຕາມທາງຍາວຕະຫ ອດລໍາ ຕົນຶ້ ເອີ ຶ້ນວື່ າ vascular bundle ຫ ມດ ທໍ ື່ ລໍາລຽງ ການຈະເລີນຂອງລໍາຕົນຶ້ ແຕກຕື່ າງຈາກການຈະເລີນຂອງຮາກ ແໜງທີ ື່ ເກດີຈາກແພຈລຸ ງ ທໍ ື່ລໍາລຽງທີ ື່ ຢື່ ເລກິ ເຂົ ຶ້າໄປໃນຮາກທີ ື່ມກີ ານທໍາລາຍແພຈລຸ ງ ຊ ນຶ້ ຄ ອກເທ ກ, ທໍ ື່ລໍາລຽງ ແລະ

75 ຊ ນຶ້ ແພຈລຸ ງ ຊ ນຶ້ ນອກຈນົກະທ ຶ້ງຈະເລນີ ໂຜື່ ພົນຶ້ ອອກມາທາງດາຶ້ນຂາຶ້ງ, ແຕື່ການຈະເລນີຂອງລໍາຕົນຶ້ ຂ ນຶ້ 1 ເກີດຈາກ ການຈະເລນີຂອງແພຈລຸ ງ ຈະເລນີຕາຂາຶ້ງເຊິ ື່ ງບໍ ື່ ໄດກຶ້ ະທບົກບ ແພຈລຸ ງ ອ ື່ນໆ ເຊິ ື່ ງລະບບົມດ ທໍ ື່ລໍາລຽງໃນລໍາຕົນຶ້ ໄດມຶ້ ີ ການປື່ ຽນແປງການຈດ ຮຽງຕວົຈາກລະບບົທໍ ື່ລໍາລຽງໃນຮາກບໍລເິວນທີ ື່ ໃກກຶ້ ບ ພ ຶ້ນຜວິດນິ . ລະບບົທໍ ື່ລໍາລຽງໃນພດ ໃບລຽຶ້ງຄື່ ສື່ ວນໃຫຍື່ຈະປະກອບດວຶ້ ຍມດ ທໍ ື່ລໍາລຽງໄຊແລມ ແລະ ໂຟເເອມ ເຊິ ື່ ງຮຽງ ຕົວເປ ນແນວລ ດສະເໝີ (ຮ ບທີ 2.34 ກ.) ໂດຍມ ດທໍ ື່ ລໍາລຽງໄຊແລ ມຈະຢື່ ຕິດກບ ຊ ນຶ້ ພິດ (pith) ຂະນະທີ ື່ ມດ ທໍ ື່ລໍາ ລຽງໂຟເເອມ ຈະຢື່ ຕດິກບ ຊ ນຶ້ ຄເ໌ທກ , ສື່ ວນມດ ທໍ ື່ລຽງໃນລໍາຕົນຶ້ ຂອງພດ ໃບລຽຶ້ງດື່ ຽວຈະກະແຈກກະຈາຍຢື່ ທົ ື່ວໄປ ພາຍໃນຊ ນຶ້ ຂອງແພຈຸລ ງພ ຶ້ນ (ຮ ບທີ2.34 ຂ.) ຢື່ າງໃດກໍຕາມລໍາຕົນຶ້ ຂອງພ ດທ ງທີ ື່ ເປ ນພ ດໃບລຽຶ້ງດື່ ຽວ ແລະ ພ ດ ໃບລຶ້ຽງຄ ື່ ສື່ວນໃຫຍື່ຈະມຊີ ນຶ້ ແພຈລຸ ງ ພ ຶ້ນທີ ື່ ປະກອບໄປດວຶ້ ຍຈລຸ ງ ພາເຣນຄມີ າ, ເຊິ ື່ ງອາດມຈີລຸ ງ ຄອນເລນ ໄຄມາທີ ື່ຢື່ ພາຍໃຕຊຶ້ ນຶ້ ແພຈລຸ ງ ຜວິ ເປ ນອງົປະກອບເພ ື່ອຊື່ວຍເສມີ ຄວາມແຂງແຮງໃຫກຶ້ ບ ລໍາຕົນຶ້ ແລະ ຈລຸ ງ ເຄເີຣ ນ ຄມີ າໂດຍ ສະເພາະໄຟເບີເຊິ ື່ ງຊື່ວຍໃຫລຶ້ໍາຕົນຶ້ ມຄີວາມແຂງແຮງຫ າຍຂ ຶ້ນໃນສື່ ວນຂອງລໍາຕົນຶ້ທີ ື່ ບໍ ື່ມີການຈະເລີນຢ ດ ຕົວແລຶ້ວ. ກ. ຮ ບຕດ ຕາມຂວາງລໍາຕົນຶ້ ພດ ໃບລຽຶ້ງຄື່ ຂ. ຮ ບຕດ ຕາມຂວາງລໍາຕົນຶ້ ພດ ໃບລຽຶ້ງດື່ ຽວ ຮ ບທີ 2.34 ການຈດ ຮຽງຕວົ ຂອງເພຈລຸ ງ ພດ ໃນລໍາຕົນຶ້ 2. ການຈ ດຮຽງຕົວຂອງແພຈຸລ ງໃບ ແພຈລຸ ງ ຊ ນຶ້ ຜວິ ຂອງໃບຈະມຮີ ປາກໃບ (stoma) ແຊກຕວົ ຢື່ ເຊິ ື່ ງຊື່ ວຍໃຫພຶ້ ດ ສາມາດແລກປື່ ຽນກາສຄາຣ ບອນໄດອອກໄຊ ແລະ ກາສອອກຊເິຈນລະຫວື່າງອາກາດກບ ຈລຸ ງ ທີ ື່ ເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ ສງ ເຄາະແສງທີ ື່ ຢື່ ພາຍໃນໃບ ແລະ ຄວບຄຸມການຄ ງກາສຄາຣບອນໄດອອກໄຊເພ ື່ອຂະບວນການສງ ເຄາະແສງ ນອກຈາກນີ ຶ້ຮ ບາກໃບຍງ ຄວບຄຸມ ການ ລະເຫີຍຂອງນໍ ຶ້າໂດຍຈະມຈີ ຸລງ ທີ ື່ ເອີ ຶ້ນວື່າ ຈລຸ ງ ຄຸມ (guard cells) ຄອຍຖຶ້າຄວບຄຸມການເປີດ ແລະ ປິດຂອງ ຮ ປາກໃບສື່ວນເພຈລຸ ງ ພ ຶ້ນຂອງໃບເອີ ຶ້ນວື່າ ມໂີຊຟິລລ (mesophyll) ມີຮາກສ ບມາຈາກພາສາກຣີກສອງຄໍາ ໂດຍ ຄໍາ ວື່ າ mesos ແປວື່າເຄິ ື່ ງກາງ ເເລະ ຄໍາວື່າ phyll ເຊິ ື່ ງແປວື່າໃບນ ນຶ້ຄຊ ນຶ້ມໂີຊຟິລເປ ນແພຈລຸ ງ ທີ ື່ ຢື່ ໃນຊ ນຶ້ກາງຂອງ ໃບ ເຊິ ື່ ງຖ ກປະກອບດວຶ້ ຍແພຈລຸ ງ ຜວິ ຊ ນຶ້ເທງິ (upper epidermis) ແລະ ແພຈລຸ ງ ຜວິ ຊ ນຶ້ ລື່ ຸມ (lower epidermis). ແພຈຸລ ງມໂີຊຟີນປະກອບດວຶ້ ຍຈຸລ ງພາເຣນຄີມາເຊິ ື່ ງເຮ ດໜຶ້າທີ ື່ ກື່ ຽວຂອຶ້ ງກ ບຂະບວນການສ ງເຄາະ ແສງໂດຍ ສະເພາະ, ແພຈລຸ ງ ມໂີຊຟີນຂອງພດ ໃບລຽຶ້ງຄື່ ປະກອບດວຶ້ ຍແພຈລຸ ງ ສອງຊ ນຶ້ ໄດແຶ້ກື່ ພາຣິເສດມໂີຊຟິລ (palisade mesophyll) ແລະ ສະປອງຈີມີໂຊຟິລ (sponge mesophyll). ຊ ນຶ້ ພາຣິເສດມໂີຊຟີນປະກອບດວຶ້ ຍຈລຸ ງ ພາເຣນ ຄີມາແບບຍາວຮຽງຕົວໜ ື່ ງຊ ນຶ້ ຫ ຫ າຍກວື່າເຊິ ື່ ງຈະຢື່ ຕດິ ກບ ແພຈລຸ ງ ຜວິ ໃບດາຶ້ນເທງິ, ສື່ ວນສະປອງຈີມີໂຊຟີວຈະ ຢື່ ດາຶ້ນລື່ ຸມຂອງພາພເິສດມໂີຊຟິວເຊິ ື່ ງຈະຈດ ຮຽງຕວົ ຢື່ ຢື່ າງຫ ວມໆ ເຊິ ື່ ງເປ ນຊື່ອງວື່າງທີ ື່ ພາໃຫແຶ້ກ໊ສຄາບອນໄດອອກ ໄຊດ໌ແລະ ແກ໊ສອອກຊິເຈນຫມຸນວຽນຢື່ ພາຍໃນອອຶ້ ມ ຮອບຈຸລ ງ ແລະ ຕິດຕໍ ື່ ເຖິງຊ ນຶ້ ພາຣິເສດມໂີຊຟິວ ແລະ

76 ຊື່ອງວື່າງນີ ຶ້ຈະມຂີະໜາດໃຫຍື່ ໃນບໍລເິວນທີ ື່ ຢື່ ໃກຄຶ້ ຽງກບ ຮ ປາກໃບ ເຊິ ື່ ງກື່ ຽວຂອຶ້ງກບ ການຄງ ຄາບອນໄດອອກໄຊ ແລະ ປົດປື່ ອຍອອກຊເິຈນຂອງພດ ແພຈລຸ ງ ທໍ ື່ລໍາລຽງໃນ ໃບພດ ຈະເຊ ື່ອມຕໍ ື່ກບ ແພຈລຸ ງ ອທໍ ື່ລໍາລຽງໃນລໍາຕົນຶ້ ໂດຍ ເສ ນຶ້ ກາງໃບ (vein) ຈະແຕກຂະແໜງອອກໄປໂດຍອອຶ້ ມ ບໍລິເວນພ ຶ້ນທີ ື່ ຂອງໃບພາຍໃນຊ ນຶ້ ມໂີຊຟິວ, ໂຄງສຶ້າງ ແບບຮື່າງແຫນີ ຶ້ ເຮດ ໃຫໄຶ້ຊແລມ ແລະ ໂຟນເອມ ຢື່ ຊດິກບ ແພຈຸລງ ທີ ື່ ເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ສງ ເຄາະແສງ ເຊິ ື່ ງຈະໄດຶ້ຮ ບນໍ ຶ້າ ແລະ ແຮື່ທາດຈາກໄຊແລມ ແລະ ຂນົ ສົ ື່ງໂມເລກຸນນໍ ຶ້າຕານ ແລະ ທາດອງົຄະທາດຜື່ານທາງໂຟນເອມ ເພ ື່ ອນໍາໄປໃຊຶ້ຫ ເກບ ສະສມົ ຍງ ອະໄວຍະວະສື່ ວນອ ື່ນຂອງພດ , ນອກຈາກນີທຶ້ ໍ ື່ລໍາລຽງທີ ື່ຢື່ ພາຍໃນໃບຍງ ເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ ເປ ນໂຄງຮື່າງເພ ື່ ອ ເສີມຄວາມແຂງແຮງໃຫຶ້ກ ບແຜື່ ນໃບໃຫຶ້ຄົງຮ ບຢ ື່ ໄດຶ້. ທໍ ື່ລໍາລຽງພາຍໃນໃບ ຫ ເສ ນຶ້ເວນຈະຖກ ຫໍ ື່ຫຸມຶ້ ດວຶ້ ຍແພຈລຸ ງ ທີ ື່ ເອີ ຶ້ນວື່າ ບນ ເດນີຊດີ (bundle sheath) ເຊິ ື່ ງ ເປ ນຈຸລ ງພາເຣນຄີມາຮຽງຕົວໜ ື່ ງຊ ນຶ້ ຫ ຫ າຍກວື່ າ, ສໍາລ ບພ ດໃນຕະກ ນຊີ 4 (C4 plant) ເຊ ື່ ນ: ຫຍາຶ້, ອຶ້ອຍ, ເຂົ ຶ້າໂພດ ຈລຸ ງ ໃນຊ ນຶ້ ບນ ເດນີຊດີນີມຶ້ ໜຶ້າ ີ ທີ ື່ ກື່ ຽວຂອຶ້ ງກບ ຂະບວນການສງ ເຄາະແສງເຊິ ື່ ງພາໃຫພຶ້ ດ ເຫ ົ ື່ານີມຶ້ ປີະສດິທິ ພາບໃນການຄງ ແກ໊ສຄາຣບ໌ ອນໄດອອກໄຊດໄ໌ ດຫຶ້ າຍຂ ຶ້ນ (ຮ ບທີ2.35). a). ການຈ ດຮຽງຕົວຂອງແພຈຸລ ງໃນໃບ b). ຮ ບຜວິ ໃບຂອງຕົນຶ້ spiderwort C). ຮ ບຕດ ຂວາງຂອງຕົນຶ້ lilao ຮ ບທີ 2.35 ການຈ ດຮຽງຕົວຂອງແພຈຸລ ງ ແລະ ໂຄງສຶ້າງພາຍໃນຂອງໃບພ ດ 3.1.5. ການຈະເລນີຂ ນຶ້ 2 ຂອງລໍາຕົນຶ້ ແລະ ຮາກ ການຈະເລນີຂ ນຶ້ ສອງຂອງພດ ເປ ນການຈະເລນີ ເພ ື່ອເພີ ື່ມຂະໜາດທາງດາຶ້ນກວາຶ້ງຂອງລໍາຕົນຶ້ ແລະ ຮາກໃນ ພດ ໃບລຽຶ້ງຄື່ ແລະ ພດ ແກື່ນເປ ອຍທຸກຊະນດິ ເເຕື່ບໍ ື່ ພບົ ຫ ພບົນອຶ້ຍຫ າຍໃນພດ ໃບລຽຶ້ງດື່ ຽວ, ຈາກທີ ື່ກື່າວມາແລວຶ້ ຂາຶ້ງເທງິການຈະເລນີຂ ນຶ້ 1 ເກດີຈາກແພຈລຸ ງ ຈະເລນີສື່ ວນປາຍຊິ ື່ ງລວມໄປເຖິງການເພີ ື່ມຈໍານວນ ແລະ ການຢ ດ ຕວົ ຂອງຮາກ ລໍາຕົນຶ້ ແລະ ໃບ ແຕື່ສໍາລບ ການຈະເລນີຂ ນຶ້ 2 ຂອງພດ ນ ນຶ້ຈະເກດີຈາກແພຈລຸ ງ ຈະເລນີທາງດາຶ້ນຂາຶ້ງ (lateral meristem) ເຊິ ື່ ງໂດຍທົ ື່ ວໄປຈະເກດີຂ ຶ້ນທີ ື່ ບໍລິເວນຮາກ ແລະ ລໍາຕົນຶ້ ແຕື່ ພົບໄດນຶ້ ອຶ້ ຍຫ າຍໃນໃບ ການ ຈະເລນີຂ ນຶ້ 2 ປະກອບດວຶ້ ຍແພຈຸລ ງທີ ື່ ສາຶ້ງຂ ຶ້ນຈາກ ວາດຄວິ ລາແຄມບຽມ (vascular cambium) ແລະ ຄອກ ແຄມບຽມ (cork cambium) ໂດຍວາດຄິວລາ ແຄມບຽມເຮ ດໜຶ້າທີ ື່ ແບື່ງຕວົ ເພ ື່ອເພີ ື່ມໄຊແລມ ຂ ນຶ້ 2 ຫ ເນ ຶ້ອ ໄມຶ້ (wood) ແລະ ໂຟນເເອມ ຂ ນຶ້ 2 ເຮດ ໃຫມຶ້ ທີ ໍ ື່ລໍາລຽງເພີ ື່ມຈໍານວນຫ າຍຂ ຶ້ນ ແລະ ຊື່ ວຍສົ ື່ງເສມີ ການລໍາລຽງນໍ ຶ້າ, ແຮື່ ທາດ ແລະ ນໍ ຶ້າຕານ ຕະຫ ອດທງ ຄວາມຍາວລໍາຕົນຶ້ , ສື່ ວນຄອກແຄມບຽມເຮ ດໜຶ້າທີ ື່ ສາຶ້ງເປ ອກຫໍ ື່ຫຸມຶ້ ລໍາຕົນຶ້ທີ ື່ໜາ ແລະ ແຂງແຮງ ແລະ ຍງ ມຊີ ນຶ້ ຂອງຈຸລ ງທີ ື່ ສາຶ້ງທາດໄຂເພ ື່ ອປຶ້ອງກນ ການສ ນເສຍນໍ ຶ້າາປຶ້ອງກ ນການກ ດກິນຂອງ ແມງໄມຶ້, ປຶ້ອງກ ນແບກທີເຣຍ ແລະ ເຊ ຶ້ອຣາ.

77 ໃນພດ ຕະກ ນໄມເຶ້ນ ຶ້ອແຂງການຈະເລນີຂ ນຶ້ 1 ຈະເກດີຂ ຶ້ນພອຶ້ມກບ ການຈະເລນີຂ ນຶ້ 2 ແລະ ມີຂະບວນການ ເກດີທີ ື່ຄກ ນ ທງ ໃນລໍາຕົນຶ້ ແລະ ຮາກ ການຈະເລນີຂ ນຶ້ 1 ຈະເກດີຂ ຶ້ນບໍລເິວນທີ ື່ ເປ ນປາຍຍອດ ແລະ ປາຍຮາກຂອງ ພດ ຂະນະດຽວກນ ການຈະເລນີຂ ນຶ້ 2 ກໍຈະເກດີບໍລເິວນທີ ື່ຕື່ ໍາກວື່າປາຍຍອດ ແລະ ປາຍຮາກລງົມາ ຫ ບໍລເິວນທີ ື່ ສິ ຶ້ນສຸດການຈະເລນີຂ ນຶ້ 1 ແລຶ້ວ (ຮ ບທີ 2.36 ກ) ໄປພຶ້ອມໆກ ນ. 1. ວາດຄວິລາ ແຄມບຽມ ແລະ ແພຈລຸ ງ ລໍາລຽງຂ ນຶ້ 2 ວາດຄິວລາ ແຄມບຽມຈ ດເປ ນແພຈລຸ ງ ຈະເລນີທີ ື່ ຮຽງຕວົ ຊ ນຶ້ ດຽວເປ ນແນວວງົກມົ ອອຶ້ ມລໍາຕົນຶ້ ແລະ ຮາກ ເຊິ ື່ ງສາມາດແບື່ງຕວົ ເພີ ື່ມຈໍານວນໄດຕຶ້ າມຄວາມກວາຶ້ງຂອງລໍາຕົນຶ້ ແລະ ມໜຶ້າ ີ ທີ ື່ ແບື່ງຕວົ ໃຫໄຶ້ຊແລມ ຂ ນຶ້ 2 ເຊິ ື່ ງ ຖ ດເຂົ ຶ້າໄປທາງດາຶ້ນໃນລໍາຕົນຶ້ ແລະ ແບື່ງຕວົ ໃຫໂຶ້ຟນເເອມ ຂ ນຶ້ 2 ເຊິ ື່ ງຖ ດອອກມາດາຶ້ນນອກຂອງລໍາຕົນຶ້ ເຮດ ໃຫຶ້ ທ ງລໍາຕົນຶ້ ແລະ ຮາກມເີສ ນຶ້ຜື່ານສ ນກາງທີ ື່ ໃຫຍື່ຂ ຶ້ນ. ໃນສື່ວນຂອງລໍາຕົນຶ້ ພດ ຕະກ ນໄມເຶ້ນ ຶ້ອແຂງ ວາດຄວິລາແຄມບຽມ ຈະຢື່ ຊ ນຶ້ນອກເຊິ ື່ ງຖ ດຈາກພດິ ແລະ ໄຊ ແລມ ຂ ນຶ້ 1 ແຕື່ຈະຢື່ ຮຸນຶ້ ດາຶ້ນໃນຖ ດເຂົ ຶ້າມາຈາກຊ ນຶ້ ຄເ໌ທກ ແລະ ໂຟເເອມ ຂ ນຶ້ 1 ຂະນະທີ ື່ ໃນສື່ ວນຂອງຮາກພ ດໄມຶ້ ເນ ຶ້ອແຂງ ວາດຄວິລາ ເເຄມບຽມຈະຢື່ ທາງດາຶ້ນນອກຂອງໄຊແລມ ຂ ນຶ້ 1 ແລະ ຢື່ ດາຶ້ນໃນຂອງໂຟເເອມ ຂ ນຶ້ 1 ແລະ ເພີຣີໄຊເຄີນ. ຈລຸ ງ ທໍ ື່ລໍາລຽງທີ ື່ ເກດີຈາກການແບື່ງຕວົ ຂອງວາດຄວິ ລາແຄມບຽມສື່ ວນໃຫຍື່ກື່ ຸມຈລຸ ງ ເຫ ົ ື່ານີມຶ້ ກີ ານຈດ ຮຽງ ຕົວຕາມຍາວຂະໜາດກບ ແກນຂອງລໍາຕົນຶ້ຫ ຮາກ ໄດແຶ້ກື່ເທຄດີ ເວດເຊວ ແລະ ໄຊແລມ ໄຟເບໃີນກື່ ຸມທໍ ື່ລໍາລຽງນໍ ຶ້າ ແລະ ຍງ ມຈີລຸ ງ ໃນກື່ ຸມທໍ ື່ລໍາລຽງອາຫານ ໄດແຶ້ກື່ ຊບີທວິ ຄອມພານຽນ, ໂຟນເເອ ມພາເຣນຄີມາ ແລະ ໂຟເເອ ມໄຟ ເບີ, ແຕື່ ມີຈຸລ ງພາເຣນຄີມາອີກກຸື່ ມໜ ື່ ງທີ ື່ ເກດີມາຈາກການແບື່ງຕວົ ຂອງວາດຄວິ ລາແຄມບຽມມກີ ານຈດ ຮຽງຕົວຕ ຶ້ງ ສາກກບ ແກນຂອງລໍາຕົນຶ້ຫ ຮາກ ເອີ ຶ້ນວື່າ ວາດຄວິລາເຣຍ (vascular rays) ເຮດ ໃຫໄຶ້ຊແລມ ຂ ນຶ້ 2 ກ ບໂຟ ເເອ ມ ຂ ນຶ້ 2 ເຊ ື່ ອມຕໍ ື່ ເຖິງກນ ໂດຍເຮ ດໜຶ້າທີ ື່ ໃນການຄວບຄຸມການເຄ ື່ ອນທີ ື່ ຂອງນໍ ຶ້າ ແລະ ອາຫານ ການເກ ບສະສົມ ຄາໂບໄຮເດດ ແລະ ການຖຮ ກ ສາບາດແຜຂອງລໍາຕົນຶ້ ແລະ ຮາກ (ຮ ບທີ2.36 ຂ). ໃນພ ຶ້ນທີ ື່ ເຂດອບົອືຸ່ນ ຕົນຶ້ ໄມທຶ້ ີ ື່ຈະເລນີເຕບີໂຕໃນຊື່ ວງລະດ ໃບໄມປຶ້ ົ ື່ ງ (spring wood) ຈະມໄີຊແລມ ຂ ນຶ້ 2 ທີ ື່ມຂີະໜາດໃຫຍື່ ແລະ ມຂີອບຈລຸ ງ ທີ ື່ ບາງສົ ື່ງຜນົ ໃຫສຶ້າມາດສົ ື່ງຜື່ານນໍ ຶ້າເພ ື່ອການສາຶ້ງໃບໃໝື່ມີປະສິດທິພາບ ຫ າຍ ໃນຂະນະທີ ື່ ຕົນຶ້ ໄມທຶ້ ີ ື່ ຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕໃນຊື່ ວງລະດ ຮອຶ້ ນ (summer wood) ໄຊແລມ ຂ ນຶ້ 2 ຈະມຂີອບຈລຸ ງ ທີ ື່ ໜາ ສົ ື່ງຜື່ານໄປຫ ໍ ື່ລຽຶ້ງລໍາຕົນຶ້ ແລະ ໃບໄດນຶ້ ອຶ້ ຍໄຊແລມ ຂ ນຶ້ 2 ຈ ື່ ງມສີ ເີຂ ມຶ້ ແຕື່ຈະເຮດ ໃຫເຶ້ນ ຶ້ອໄມມຶ້ ຄີວາມແຂງ ແຮງ ເພີ ື່ມຂ ຶ້ນໃນລະດ ໜາວ ຫ ແຫຶ້ງແລຶ້ງ, ວາດຄິວລາແຄມບຽມຈະມີການພ ກຕົວແຕື່ ຈະມີການກ ບຄ ນສະພາບໂດຍ ແບື່ງຕວົ ໄດດຶ້ ໃີນຊື່ ວງລະດ ໃບໄມປຶ້ ົ ື່ ງດວຶ້ ຍເຫດນີ ຶ້ ເຮດ ໃຫເຶ້ນ ຶ້ອໄມເຶ້ກດີລກ ສະນະຂອງສທີ ີ ື່ ເຂ ມຶ້ ແລະ ຈາງແຕກຕື່າງ ກນ ຢື່ າງຊດ ເຈນ ເຮດ ໃຫນຶ້ກ ວໄິຈສາມາດຄໍານວນອາຍຸຂອງຕົນຶ້ ໄມໄຶ້ດຈຶ້ າກວງົປີ(annual ring) ແລະ ທໍານາຍເຖິງ ການປື່ ຽນແປງຂອງສະພາບອາກາດ (climate change) ໄດຶ້ຈາກຄວາມໜາ ຫ ບາງຂອງວງົປີເຊິ ື່ ງຂ ຶ້ນຢື່ ກບ ສະພາບ ອາກາດ, ຄວາມຊືຸ່ມ, ຄວາມແຫຶ້ງແລຶ້ງ (ຮ ບທີ 2.39)

78 ຮ ບ 2.36 ກ. ການຈະເລນີຂ ນຶ້ 1 ແລະ 2 ຂອງພ ດອາຍຸສອງປີ

79 ຮ ບ 2.36 ຂ. ຮ ບຕດ ຕາມລວງຂວງຂອງຕົນຶ້ Tilia ອາຍຸສາມປີ ຮ ບ 2.37 ຕດ ຕາມລວງຂວງຂອງກື່ ຸມພດ ໄມເຶ້ນ ຶ້ອແຂງ ເມ ື່ອອາຍຸຂອງພ ດເພີ ື່ມຫ າຍຂ ຶ້ນ ໄຊແລມ ຂ ນຶ້ ສອງທີ ື່ ແກື່ ແລວຶ້ ຈະບໍ ື່ ສາມາດເຮ ດໜຶ້າທີ ື່ ລໍາລຽງນໍ ຶ້າ ແລະ ແຮື່ ທາດຕໍ ື່ ໄປໄດເຶ້ຊິ ື່ ງຈະກາຍເປ ນແກື່ນໄມຶ້(heartwood) ຢື່ ບໍລເິວນໃຈກາງຂອງລໍາຕົນຶ້ ແລະ ຮາກ, ສື່ວນຊ ນຶ້ຂອງແພ ຈລຸ ງ ໄຊແລມ ຂ ນຶ້ 2 ທີ ື່ຍງ ເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ລໍາລຽງນໍ ຶ້າໄດກຶ້ ໍຄສ ື່ ວນຂອງເນ ຶ້ອໄມທຶ້ ີ ື່ ເອີ ຶ້ນວື່າ ວງົປີໂດຍປົກກະຕິແລຶ້ວແກື່ ນໄມຶ້ ຈະມສີ ີທີ ື່ ເຂ ມຶ້ ກວື່ າວົງປີເນ ື່ ອງຈາກມກີ ານສະສົມຂອງທາດຈໍາພວກເຣຊິນ (rasins) ແລະ ທາດປະສົມຕື່າງໆທີ ື່ ໃຈກາງຂອງລໍາຕົນຶ້ ເພ ື່ອປຶ້ອງກນ ເຊ ຶ້ອຣາ ແລະ ແມງທີ ື່ ເຈາະຕົນຶ້ ໄມ.ຶ້ສື່ ວນໂຟດ ເອມ ຂ ນຶ້ 2 ທີ ື່ ຢື່ ໃກກຶ້ ບ ວາດຄິວລາ

80 ແຄມບຽມຈະເຮ ດໜຶ້າທີ ື່ ໃນການລໍາລຽງນໍ ຶ້າຕານ ແລະ ເມ ື່ອລໍາຕົນຶ້ ແລະ ຮາກມີການຂະຫຍາຍອອກທາງດາຶ້ນຂາຶ້ງ ໂຟເເອມ ຂ ນຶ້ 2 ທີ ື່ ແກື່ຈະຫຸ ດຫ ົ ື່ນອອກຕາມສະພາບເຊິ ື່ ງຈະບໍ ື່ມກີ ານສະສມົ ຄ ກບ ໄຊແລມ ຂ ນຶ້ 2. 2. ຄອກແຄມບຽມ ແລະ ການເກີດເພີຣີເດີມ ໃນຊື່ວງຕົນຶ້ ຂອງການຈະເລນີຂ ນຶ້ 2 ແພຈຸລ ງຜິວຈະຖ ກດ ນອອກທາງດຶ້ານນອກເຮ ດໃຫຶ້ເກີດຮອຍແຕກແຍກ ແຫງຶ້ກາຶ້ນ ແລະ ອາດຫຸ ດອອກຈາກລໍາຕົນຶ້ ແລະ ຮາກ, ແພຈລຸ ງ ຊ ນຶ້ຜວິຈະຖກ ສາຶ້ງແທນທີ ື່ ຂ ຶ້ນມາເລ ື່ອຍໆດວຶ້ ຍແພຈຸ ລ ງ 2 ຊະນດິ ຄ ຄອກແຄມບຽມ ເຊິ ື່ ງເປ ນກື່ ຸມຈລຸ ງ ຢື່ ໃນຊ ນຶ້ ຄໍເທກ ພາຍໃນລໍາຕົນຶ້ ແລະ ແພຈລຸ ງ ຊ ນຶ້ນອກຂອງເພີຣິ ໄຊເຄີນພາຍໃນຮາກ, ການແບື່ ງຈຸລ ງຂອງຄອກແຄມບຽມເຮ ດໃຫຶ້ເກີດກຸື່ ມຈຸລ ງຂອງຊະນິດຄ ເຟນໂລເດີມ (phelloderm) ເຊິ ື່ ງເປ ນຈລຸ ງ ພາເຣນຄມີ າທີ ື່ຮຽງຕວົ ຢື່ ດາຶ້ນໃນຖດ ຈາກ ຄອກແຄມບຽມ ແລະ ຈລຸ ງ ຄອກທີ ື່ຮຽງຕວົ ແລະ ສະສົມຢ ື່ ທາງດຶ້ານນອກຖ ດຈາກ ຄ ອກ ເເຄມບຽມ ເມ ື່ອຄອກຈະເລນີ ເຕມ ທີ ື່ ຈະມທີ າດຈາພວກແວກ ມາ ສະ ສົມຢື່ ເປ ນຊ ນຶ້ ເຊ ື່ ນ: ຫ ເບີຣິນ (suberin) ເຮ ດໜຶ້າທີ ື່ ປຶ້ອງກ ນລໍາຕົນຶ້ ແລະ ຮາກບໍ ື່ ໃຫສຶ້ ຍເສຍນໍ ຶ້າ, ປຶ້ອງກ ນ ອນ ຕະລາຍຈາກສະພາບແວດລອຶ້ ມ ແລະ ພະຍາດຕື່າງໆ. ໃນສື່ວນຂອງຄອກແຄມບຽມ ແລະ ແພຈລຸ ງ ທີ ື່ສາຶ້ງຂ ຶ້ນນີ ຶ້ ຈະເອີ ຶ້ນທງ ຫມດົກນ ວື່າ ເພຣີເິດມີ . ເປ ອກໄມຶ້ຫ ຫ າກ (bark) ຂອງພ ດແຕື່ ລະຊະນິດຈະມີຄວາມໜາ ແລະ ລວດລາຍທີ ື່ ບໍ ື່ ຄກ ນ ເຊິ ື່ ງເກີດຈາກ ການແຍກຂອງແພຈຸລ ງທີ ື່ ຜິວໃນສື່ ວນທີ ື່ ບໍ ື່ ມີຊ ເບີຣິນມາຢອກຫ ສະສົມ ເຮ ດໃຫເຶ້ກີດຮອຍແຕກໃນເປ ອກໄມຶ້ (lenticels) ຊື່ ວຍໃຫເຶ້ກີດຊື່ ອງວື່ າງລະຫວື່ າງຄອກເຮ ດໃຫຈຶ້ ຸລ ງທີ ື່ ຍງ ມຊີ ີວິດໃນລໍາຕົນຶ້ ແລະ ຮາກສາມາດແລກ ປື່ ຽນແກ໊ສໄດຶ້, ໂດຍສື່ ວນໃຫຍື່ມຄີວາມເຂົ ຶ້າໃຈຜດິ ວື່າຫ າກ ຄ ສື່ ວນປົກຄຸມລໍາຕົນຶ້ ແລະ ຮາກທີ ື່ ຢື່ ຊ ນຶ້ ນອກເທົ ື່ານ ນຶ້ ແທຈຶ້ງິແລວຶ້ ພ າກຄສ ື່ວນທີ ື່ ຢື່ ດາຶ້ນນອກສຸດຂອງລໍາຕົນຶ້ ໄປຈນົ ເຖິງ ວາດຄວິລາແຄມບຽມ ຫ ເວົ ຶ້າໄດວຶ້ື່າ ຫ າກເປ ນຊ ນຶ້ ທີ ື່ປະກອບດວຶ້ ຍແພຈລຸ ງ ຕ ຶ້ງແຕື່ ໂຟເເອມ ຂ ນຶ້ 2 ຖ ດອອກມາຍ ງຊ ນຶ້ເພຣີເິດມີ (ຮ ບທີ2.38). ຮ ບ 2.38 ກາຍວພິ າກຂອງລໍາຕົນຶ້ ພດ

81 3.2. ແພຈລຸ ງ ຂອງສດ ແພຈລຸ ງ ຂອງສ ດເກດີຈາກການລວມກື່ ຸມຂອງແພຈຸລງ ເພ ື່ ອເຮ ດໜຶ້າທີ ື່ ສະເພາະຢື່ າງໃດຢື່ າງໜ ື່ ງ, ແພຈລຸ ງທີ ື່ ເປ ນອົງຄປະກອບຂອງຮື່ າງກາຍສ ດມີລ ກສະນະ ແລະ ໜຶ້າທີ ື່ ການທາງານແຕກຕື່າງກນ ອອກໄປ, ໃນຮື່ າງກາຍຂອງ ສ ດສາມາດແບື່ ງແພຈຸລ ງອອກໄດຶ້ເປ ນ 4 ກື່ ຸມຫ ກ ໆ ຄ: ແພຈລຸ ງ ຜວິຊ ນຶ້ນອກ (epithelial tissue), ແພຈຸລ ງ ສໍາພ ນ (connective tissue), ແພຈລຸ ງ ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນ (muscular tissue) ເເລະ ແພຈຸລ ງປະສາດ (nerious tissue). 3.2.1. ແພຈລຸ ງ ຜວິຊ ນຶ້ນອກ (epithelial tissue) ແພຈລຸ ງ ຜວິ ຊ ນຶ້ ນອກ ເປ ນແພຈລຸ ງ ທີ ື່ ປະກອບດວຶ້ ຍຈຸລງ ທີ ື່ມກີ ານຈດ ຮຽງຕົວໃຫຕຶ້ ິດກນ ມລີກ ສະນະເປ ນ ແຜື່ ນດຶ້ານໜ ື່ ງຂອງແພຈຸລ ງຜິວຊ ນຶ້ ນອກຈະຫ ນອອກສື່ ສະພາບແວດລອຶ້ ມພາຍນອກ ຫ ຂອງແຫ ວໃນຮື່ າງກາຍ (body fluid) ເອີ ຶ້ນວື່າດາຶ້ນ ເອພຄິອນເຊເີຟດ (apical surface), ສື່ ວນອີກດຶ້ານໜ ື່ ງຂອງແພຈລຸ ງ ຜວິຊ ນຶ້ ນອກ ຈະ ເກາະຕິດກ ບແພຈຸລ ງດຶ້ວຍເບດເມນເນມເບ ນ (basement membrane) ເອີ ຶ້ນວື່ າດາຶ້ນ ເບຊອນຊ ນເຟດ (basal surface) ໃນສື່ວນຂອງແພຈລຸ ງ ຜວິຊ ນຶ້ ນອກຈະບໍ ື່ມຫີ ອດເລອ ດ, ຫ ອດນໍ ຶ້າເຫ ອ ງ ຫ ເສ ນຶ້ປະສາດແຊກ ເຂົ ຶ້າມາພາຍ ໃນຈຸລ ງ, ແພຈລຸ ງ ຜວິ ຊ ນຶ້ ນອກ ບາງຊະນດິ ເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ ພເິສດ ເຊ ື່ນ: ດ ດຊມ (absorbing) ຫ ຫ ື່ງທາດ (secreting substance) ບາງຊະນິດ, ສາມາດແບື່ງຈລຸ ງ ເພ ື່ອທດົແທນຈລຸ ງ ທີ ື່ຕາຍໄປໄດຶ້ເຊ ື່ນ: ຜວິໜ ງ ຫ ກະເພາະອາຫານ. ແພຈລຸ ງ ຜວິ ຊ ນຶ້ ນອກ ຂອງສດ ອາດແບື່ງໄດເຶ້ປ ນສອງກື່ ຸມ ຄ ແພຈລຸ ງ ຜວິ ຊ ນຶ້ ນອກທີ ື່ ເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ ປົກຄຸມສື່ວນ ຕື່ າງໆ (covering epithelium) ແລະ ແພຈລຸ ງ ຜວິ ຊ ນຶ້ ນອກທີ ື່ມກີ ານປື່ ຽນແປງຮ ບຮື່າງ ແລະ ການທາງານເພ ື່ອທີ ື່ ຈະເຮ ດໜຶ້າທີ ື່ ສະເພາະ (modified epithelium) ເຊ ື່ ນ: ແພຈຸລ ງຜິວຊ ນຶ້ ນອກທີ ື່ ເຮ ດໜຶ້າທີ ື່ ເປ ນຕື່ ອມຕື່ າງໆໃນ ຮື່ າງກາຍ (glandular epithelium), ນອກຈາກນີກຶ້ ານແບື່ງປະເພດຂອງແພຈລຸ ງຜວິ ຊ ນຶ້ ນອກອາດແບື່ງຕາມຈານ ວົນຊ ນຶ້ ຂອງຈຸລ ງທີ ື່ ຮຽງຕົວຊອຶ້ ນທ ບກນ ໄດແຶ້ ກື່ ແພຈຸລ ງຜິວຊ ນຶ້ ນອກທີ ື່ ມກີ ານຮຽງຕົວຂອງຈຸລ ງພຽງຊ ນຶ້ ດຽວ (simple epithelium), ແພຈຸລ ງຜິວຊ ນຶ້ ນອກທີ ື່ ມີການຮຽງຕົວກ ນຂອງຈຸລ ງຫ າຍກວື່ າໜ ື່ ງຊ ນຶ້ (stratified epithelium) ແລະ ແພຈລຸ ງ ຜວິຊ ນຶ້ ນອກທີ ື່ມກີ ານຮຽງຕວົ ຂອງຈລຸ ງ ພຽງຊ ນຶ້ ດຽວແຕື່ຮຽງຊອຶ້ ນເຫ ື່ອມກນ ຈນົ ເບິ ື່ ງຄ ວື່າມຫີ າຍຊ ນຶ້ (pseudostratified epithelium), ເມ ື່ອພຈິ າລະນາເຖິງຮ ບຮື່າງຂອງຈຸລ ງເເພຈຸລງ ຜິວຊ ນຶ້ ນອກຍ ງ ແບື່ງອອກເປ ນ ເພຈລຸ ງ ຜວິ ຊ ນຶ້ ນອກທີ ື່ມຈີລຸ ງ ແປບາງ (squamous), ແພຈລຸ ງ ຜວິ ຊ ນຶ້ ນອກທີ ື່ມຈີລຸ ງ ເປ ນຮ ບກອຶ້ ນ (cuboidal) ແລະ ຮ ບຮື່າງແບື່ງແທື່ງ ຫ ກະບ ຶ້ງ (columnar), ດ ື່ງນ ນຶ້ ເມ ື່ອນໍາເກນການແບື່ງປະເພດຂອງແພຈຸລ ງ ຜວິຊ ນຶ້ນອກໃນແຕື່ລະປະເພດມາລວມກນ ຈະເຮດ ໃຫແຶ້ບື່ງປະເພດຂອງແພຈລຸ ງ ຜວິຊ ນຶ້ ນອກໄດດຶ້ ື່ງນີ ຶ້ (ຮ ບ 2.39). 1. ແພຈລຸ ງ ຜວິຊ ນຶ້ນອກແປບາງຊ ນຶ້ດຽວ (simple squamous epithelium) ເປ ນແພຈລຸ ງ ຜວິ ຊ ນຶ້ ນອກທີ ື່ ປະກອບດວຶ້ ຍຈຸລ ງຮ ບຮື່າງແບນບາງຮຽງຕວົ ພຽງຊ ນຶ້ ດຽວຢື່ ເທິງເບດເມນເນມ ເບ ນມີໜຶ້າທີ ື່ກື່ ຽວຂອຶ້ງກບ ການແລກປື່ ຽນທາດດວຶ້ ຍຂະບວນການຊມ ຜື່ານ, ແພຈລຸ ງ ຜວິຊະນດິນີ ຶ້ຈະພບົ ຢື່ ທີ ື່ຂອບ ດຶ້ານໃນຂອງຫ ອດເລ ອດ, ທີ ື່ຖງົລມົ ຂອງປອດ (alveolar sacs) ແລະ ທີ ື່ ໂບແມນແຄບຊ ນ (Bowman's capsule) ຂອງຫນື່ ວຍໝາກໄຂື່ຫ ງ ເປ ນຕົນຶ້. 2. ແພຈລຸ ງ ຜວິຊ ນຶ້ນອກຮ ບກອຶ້ນຊ ນຶ້ ດຽວ (simple cuboidal epithelium) ເປ ນເນ ຶ້ອເຍ ື່ອບຸຜວິທີ ື່ປະກອບດວຶ້ ຍຈລຸ ງ ຮ ບກອຶ້ ນຮຽງຕວົກນ ຊ ນຶ້ ດຽວມລີກ ສະນະເປ ນທີ ື່ ເຊິ ື່ ງຈະບໍ ື່ ຮຽງຕວົ ຢື່ ເທິງເບດເມນເນມເບ ນມີໜຶ້າທີ ື່ກື່ ຽວຂອຶ້ງກບ ການຫ ື່ງທາດ ແລະ ການດ ດກບ ທາດ, ແພຈລຸ ງ ຜວິຊ ນຶ້ ນອກຊະນດິ ນີ ຶ້ບ ຢື່ ທີ ື່ ທໍ ື່ ຂົດຂອງໝາກໄຂື່ ຫ ງສື່ ວນຕົນຶ້ (proximal convoluted tubule), ທໍ ື່ ຂອງໝາກໄຂື່ ຫ ງສື່ ວນປາຍ (distal convoluted tubule) ຕື່ ອມຕື່ າງໆລວມທ ງຕື່ ອມໄທຣອຍ (thyroid gland) ແລະ ຕື່ ອມນໍ ຶ້າລາຍ (salivary gland) ເປ ນຕົນຶ້. 3. ແພຈລຸ ງ ຜວິຊ ນຶ້ນອກຮ ບກະບ ຶ້ງຊ ນຶ້ ດຽວ (simple columnar epithelium)

82 ເປ ນແພຈລຸ ງ ຜວິຊ ນຶ້ນອກທີ ື່ປະກອບດວຶ້ ຍຈລຸ ງ ຮ ບຮື່າງກະທ ຶ້ງຮຽງຕວົກນ ຊ ນຶ້ ດຽວຢື່ ເທງິເບດເມນເນມເບ ນ ໂດຍທົ ື່ວ ໄປມີໜຶ້າທີ ື່ກື່ ຽວກບ ການຫ ື່ງທາດ ແລະ ການດ ດຊມ ທາດອາຫານ, ແພຈລຸ ງ ຜວິຊ ນຶ້ນອກຊະນດິນີພຶ້ ບົ ຢື່ ຕາມ ຜວິຂອງ ທາງເດນີອາຫານທງ ຫມດົ ຍກົ ເວ ນຶ້ບໍລເິວນຫ ອດອາຫານ (esophagus) ແລະ ທະວານໜ ກ (anus). 4. ແພຈລຸ ງ ຜວິຊ ນຶ້ນອກແປບາງຫ າຍຊ ນຶ້ (stratified squamous epithelium) ເປ ນແພຈລຸ ງ ຜວິ ຊ ນຶ້ ນອກທີ ື່ ປະກອບດວຶ້ ຍຈລຸ ງ ທີ ື່ ຮຽງຕວົ ຊອຶ້ ນກນ ຫ າຍຊ ນຶ້ ໂດຍຊ ນຶ້ເທງິສຸດມຮີ ບຮື່າງແບນ ບາງແຕື່ຊ ນຶ້ດາຶ້ນລື່ ຸມອາດມຮີ ບຮື່າງຈລຸ ງ ເປ ນແບບກອຶ້ ນ ຫ ກະບ ຶ້ງຮຽງຕວົຊອຶ້ ນກນ ຢື່ ເທງິເບດເມນເນມເບ ນ, ຊີ ຶ້ແພຈຸ ລ ງຜິວຊ ນຶ້ ນອກຊະນດິ ນີມຶ້ ຄີຸນສົມບ ດເພີ ື່ ມຈໍານວນຊ ນຶ້ ໄດວຶ້ື່ ອງໄວໂດຍຈຸລ ງທີ ື່ ຢື່ ຊ ນຶ້ ນອກສຸດຈະຕາຍ ແລະ ຫຸ ດ ອອກໄປ ແລະ ຈະແທນທີ ື່ ດວຶ້ ຍຈຸລ ງໃໝື່ ຂ ຶ້ນມາເລ ື່ ອຍໆ, ຈາກການແບື່ງຕວົ ຂອງຈລຸ ງທີ ື່ ຢື່ ໃນຊ ນຶ້ ເບຊອນລາມິນາ (basal larminar) ພບົ ແພນີ ຶ້ຢື່ ຕາມຊື່ ອງປາກ, ຫ ອດອາຫານ, ທະວານໜ ກ, ຊື່ ອງຄອດ vagina) ແລະ ຊ ນຶ້ ອພິ ິ ເດີມິດ (epidermis) ຂອງຜິວໜ ງ. 5. ແພຈລຸ ງ ຜວິຊ ນຶ້ນອກຫ າຍຊ ນຶ້ ແບບທຽມ (psuedostratified columnar epithelium) ເປ ນແພຈລຸ ງ ຜວິ ຊ ນຶ້ ນອກທີ ື່ ປະກອບດວຶ້ ຍຈລຸ ງຮ ບກະບ ຶ້ງເຊິ ື່ ງຮຽງຕົວຊອຶ້ ນເຫ ື່ ອມກນ ຈນົ ເບິ ື່ ງເໝ ອນກ ບມີ ຫ າຍຊ ນຶ້ວາງຕວົ ຢື່ ເທງິເບດເມນເນມເບ ນ, ໃນສ ດມີກະດ ກສນ ຫ ງ ຫ າຍຊະນດິຈລຸ ງ ຂອງແພຈລຸ ງ ຊະນດິນີມຶ້ ກ ຈະມຊີ ີ ເລຍ (cilia) ເຊິ ື່ ງເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ ແກື່ວງພດ ຫ ຊື່ວຍໃຫພຶ້ ຶ້ນຜວິ ຊືຸ່ມໄປດວຶ້ ຍເມອ ກເຊິ ື່ ງພບົ ແພຊະນດິນີ ຶ້ຢື່ ຕາມທໍ ື່ທາງເດີນ ຫາຍໃຈ. ຮ ບ 2.39 ຊະນດິຂອງແພຈລຸ ງ ຜວິຊ ນຶ້ ນອກ 3.2.2. ແພຈຸລ ງສໍາພ ນ ແພຈລຸ ງ ກື່ ຽວພນ ເປ ນເນ ຶ້ອເຍ ື່ອທີ ື່ ພບົຫ າຍທີ ື່ ສຸດຄສ າມາດພບົ ໄດທຶ້ ຸກສື່ ວນຂອງຮື່າງກາຍສດ ມໜຶ້າ ີ ທີ ື່ ໃນການ ເຊ ື່ອມ ຫ ປະສານແພຈລຸ ງ ອ ື່ນໆກບ ອະໄວຍະວະຕື່າງໆເຂົ ຶ້ານໍາກນ , ໂດຍທົ ື່ວໄປແພຈລຸ ງ ສໍາພນ ຈະມກີ ານຈດ ຮຽງຕົວ ຂອງຈຸລ ງຢື່ າງຫ ວມໆ ແລະ ຈະມີທາດລະຫວື່ າງ (extracellular matrix) ຫ າຍກວື່ າທີ ື່ ພົບໃນແພຈຸລ ງຜິວຊ ນຶ້ ນອກ, ແພຈຸລ ງກື່ ຽວພ ນເຮ ດໜຶ້າທີ ື່ ກື່ ຽວຂອຶ້ ງກບ ການເສມີ ຄວາມແຂງແຮງ ແລະ ຄໍ ຶ້າຈນ ໃຫກຶ້ ບ ສື່ ວນຕື່າງໆ ຂອງ ຮື່າງກາຍເກບ ສະສມົ ພະລງ ງານສໍາຮອງປຶ້ອງກນ ອນ ຕະລາຍຈາກສິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມທີ ື່ ເຂົ ຶ້າສື່ ພາຍໃນຮື່າງກາຍລວມເຖິງ ເປ ນຕົວກາງໃນການແລກປື່ ຽນທາດ ຫ ແກ໊ສຕື່ າງໆພາຍໃນເມທຣິກຂອງແພຈຸລ ງສໍາພ ນຈະມີຈຸລ ງໄຟໂບຣົບລາສ (fibroblasts) ຈໍານວນຫ າຍເຮ ດໜຶ້າທີ ື່ ສາຶ້ງໂປຣຕີນເສ ນຶ້ ໃຍ ແລະ ຍງ ມຈີ ຸລ ງເມໂຄຣຟາກ (macrophages) ທີ ື່

83 ຄອຍຖາຶ້ກໍາຈດ ເຊ ຶ້ອພະຍາດ ແລະ ຈລຸ ງ ທີ ື່ຕາຍແລວຶ້ ໂດຍການກນ ກນິແບບຟາໂກໄຊໂທຊດິ (phagocytosis) ຈຸ ລ ງ ໄຟໂບຣົບລາສຈະສາຶ້ງໂປຣຕີນເສ ນຶ້ ໃຢ 3 ຊະນິດ ຄ ເສ ນຶ້ ໃຍຄອນລາເຈນ (collagenous fibers) ເຊິ ື່ ງຊື່ ວຍ ສົ ື່ງເສມີ ຄວາມແຂງເເຮງ ເເລະ ຢ ດຍືຸ່ນ ເສ ນຶ້ ໃຍອລິ າດກິ (elastic fibers) ຊື່ ວຍສົ ື່ງເສມີ ໃຫແຶ້ ພຈລຸ ງ ມກີ ານຫດົ ຢ ດ ໄດດຶ້ ຂີ ຶ້ນ ແລະ ເສ ນຶ້ ໃຍເຣຕຄິວິ ລາ (reticular fibers) ເຊິ ື່ ງຊື່ວຍຢ ດແພຈລຸ ງ ກື່ ຽວພນ ກບ ແພຈລຸ ງ ອ ື່ນຕວົ ຢື່ າງ ຂອງ ແພຈຸລ ງສໍາພນ ທີ ື່ພບົ ໃນຮື່າງກາຍຂອງສດ ມດີ ື່ງນີ ຶ້ (ຮ ບທີ2.40). 1. ແພຈຸລ ງສໍາພ ນຊະນິດຫ ວມ (loose connective tissue) ເປ ນແພຈລຸ ງ ກື່ ຽວພນ ທີ ື່ ພົບໄດທຶ້ ົ ື່ ວໄປໃນຮື່າງກາຍຂອງສ ດມກີ ະດ ກສ ນຫ ງ ເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ ຢ ດແພຈລຸ ງຜິວຊ ນຶ້ ນອກກບ ແພຈລຸ ງ ອ ື່ນ ແລະ ອະໄວຍະວະອ ື່ນໃຫຢຶ້ື່ ໃນຕາແຫນື່ງທີ ື່ ເໝາະສມົ ໂປຣຕນີ ເສ ນຶ້ ໃຍທງ ສາມຊະນດິໃນແພຈຸ ລ ງກື່ ຽວພ ນມີການຈ ດຮຽງຕົວແບບຫ ວມໆ, ພົບແພຈຸລ ງກື່ ຽວພ ນຊະນິດຫ ວມໄດຶ້ຕາມຜິວໜ ງ ແລະ ສື່ ວນຕື່ າງໆ ທົ ື່ວໄປໃນຮື່າງກາຍທີ ື່ມແີພຈລຸ ງ ຜວິຊ ນຶ້ນອກເນ ື່ອງຈາກເບດເມນເນມເບ ນກໍເປ ນແພຈລຸ ງ ສໍາພນ ຊະນດິຫ ວມ. 2. ແພຈຸລ ງສໍາພ ນຊະນິດແຫນຶ້ນ (dense/fibrous connective tissue) ເປ ນແພຈຸລ ງສໍາພ ນທີ ື່ ມເີສ ນຶ້ ໃຍຈໍານວນຫ າຍໂດຍສະເພາະຄໍລາເຈນ, ພົບຫ າຍໃນເອ ນທີ ື່ ຍດ ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນກບ ກະດ ກ (tendon) ແລະ ເປ ນທີ ື່ ຢ ດລະຫວື່າງກະດ ກກບ ຂໍຕຶ້ໍ ື່ຕື່າງໆ (ligament) ຫ ອາດພບົ ບາງສື່ ວນໃນຊ ນຶ້ເດມີ ດິ (dermis) ຂອງຜິວໜ ງ. 3. ແພຈຸລ ງໄຂມ ນ (adipose tissue) ເປ ນແພຈລຸ ງ ກື່ ຽວພນ ຊະນດິພເິສດປະກອບດວຶ້ ຍຈຸລງ ສະສມົ ໄຂມນ ເປ ນຫ ກ ທີ ື່ ຂະຈາຍຢື່ ທົ ື່ ວເມທຣິກເຊິ ື່ ງ ອາດພົບຫ ອດເລ ອດມາຫ ໍ ື່ ລຽຶ້ງຈໍານວນຫ າຍ, ແພຈຸລ ງໄຂມ ນທີ ື່ ພົບໃນຮື່ າງກາຍສື່ ວນໃຫຍື່ ເປ ນແບບ white adipose tissue ເຊິ ື່ ງເຮດ ໜຶ້າທີ ື່ ເປ ນແຫື່ ງສະສມົ ພະລ ງງານ ແລະ ສນວນເພ ື່ອຮກ ສາອ ນຫະພ ມໃຫກຶ້ ບ ຮື່າງກາຍ. ແຕື່ລະຈລຸ ງ ປະກອບກອບດວຶ້ ຍໄຂມນ ເຊິ ື່ ງຈະບວມເມ ື່ອມກີ ານເກບ ສະສມົ ໄຂມນ ແລະ ຈລຸ ງ ຈະແຫື່ວເມ ື່ອຮື່າງກາຍ ນໍາໄຂມ ນໄປໃຊຶ້. 4. ກະດ ກອື່ ອນ (cartilage) ຈ ດເປ ນແພຈຸລ ງສໍາພ ນຊະນິດພິເສດມີລ ກສະນະແຂງແຕື່ ມີຄວາມຢ ດຢຸື່ ນສ ງປະກອບດຶ້ວຍຈຸລ ງກະດ ກອື່ ອນ ( chondrocyte), ຢື່ ພາຍໃນທາດລະຫວື່າງຈລຸ ງ ຫ ແມທຣກິ ເຊິ ື່ ງປະກອບດວຶ້ ຍເສ ນຶ້ ໃຍຄໍລາເຈນ ແລະ ອລິ າດຕນິ , ກ ບສື່ ວນຂອງທາດສະສົມໃນແມທຣິກ (ground substance) ເຊິ ື່ ງເປ ນທາດຈໍາພວກກົດໄຮຢາຣ ໂລນິກ (hyarulonic acid) ແລະ ຄອນໂດນອິທິນຊ ນເຟດ (chondroitin sulfate) 5. ກະດ ກ (bone) ຈ ດເປ ນແພຈລຸ ງ ກື່ ຽວພນ ຊະນດິພເິສດທີ ື່ມຄີວາມແຂງແຮງຫ າຍ ປະກອບດວຶ້ ຍຈລຸ ງ ກະດ ກ ເອີ ຶ້ນວື່າ ອອດທິ ໂອບລາສ (Osteoblast) ເຮ ດໜຶ້າທີ ື່ ຄວບຄຸມການສາຶ້ງຈລຸ ງ ກະດ ກ ແລະ ກື່ ຽວຂອຶ້ ງກບ ການສະສມົ ຕກ ຂອງແຄລ ຊຽມ, ແມກນຊີ ຽມ ແລະ ຟອດເຟດໄອອອນ ເຊິ ື່ ງເປ ນທາດປະສມົ ທີ ື່ ແຂງແຮງສະສມົ ຢື່ ພາຍໃນແມທຣິກ, ມີບົດ ບາດກື່ ຽວຂອຶ້ງກບ ການຫໍ ື່ຫຸມຶ້ ແລະ ປອຶ້ ງກນ ອນ ຕະລາຍໃຫກຶ້ ບ ອະໄວຍະວະພາຍໃນຮື່າງກາຍ, ການເຄ ື່ອນໄຫວ ທງ ຫມດົ ເຖິງການຮກ ສາຄວາມສມົ ດຸນຂອງແຄລຊຽມໃນກະແສເລອ ດ ເມ ື່ອນໍາກະດ ກຂອງສດ ລຽຶ້ງລ ກດວຶ້ ຍນມົ ມາ ຝົນຈນົບາງ ແລະ ສື່ ອງພາຍໃຕກຶ້ ອຶ້ ງຈຸລະທ ດຈະພົບການຈດ ຮຽງຕົວຂອງແຕື່ ລະຫນື່ ວຍທີ ື່ ເອີ ຶ້ນວື່າ ອອດທິອອນ (Osteon) ຈາໍນວນຫ າຍຢື່ າງເປ ນລະບບົ ເຊິ ື່ ງຈະປະກອບດວຶ້ ຍຊ ນຶ້ ຂອງຈລຸ ງ ກະດ ກທີ ື່ມກີ ານສະສມົ ຂອງແຮື່ທາດໃນ ເມທຣກິ ແຕື່ລະຊ ນຶ້ ແລະ ມທີ ໍ ື່ສ ນກາງ ເອີ ຶ້ນວື່າ ຮາເວຊີຽນ (Haversian canal) ທີ ື່ ໃຫຫຶ້ ອດເລອ ດ, ຫ ອດນໍ ຶ້າ ເຫ ອ ງ ແລະ ເສ ນຶ້ປະສາດເຂົ ຶ້າມາຫ ໍ ື່ລຽຶ້ງ ຫ ເຊ ື່ອມກບ ກະດ ກ, ເຊິ ື່ ງເອີ ຶ້ນວື່າ ລະບບຮາເວີຊຽນ ( ົ Haversian system).

84 6. ເລອ ດ (blood) ໂດຍທົ ື່ວໄປເລອ ດຖກ ຈດ ວື່າເປ ນແພຈລຸ ງ ສໍາພນ ຊະນດິໜ ື່ ງເພາະສື່ວນປະກອບຂອງຈລຸ ງ ສາຶ້ງມາຈາກຈຸລງ ຕົນຶ້ ກໍາເນດີໃນກະດ ກເຊິ ື່ ງເປ ນແພຈລຸ ງ ສໍາພນ ແລະ ມແີມທຣກິ ເປ ນພລາດມາ (plasma), ເຊິ ື່ ງເປ ນຂອງແຫ ວປະກອບ ດຶ້ວຍຈຸລ ງເມ ດເລ ອດແດງ ( erythrocytes), ແພຈຸລ ງເມ ດເລ ອດຂາວ (leucocytes) ແລະ ເກ ດເລ ອດ (platelets). ເລ ອດມີໜຶ້າທີ ື່ ໃນການແລກປື່ ຽນແກ໊ສ, ທາດອາຫານ, ເກ ອເເຮື່ ແລະ ຮອກໂມນໄປຍ ງອະໄວຍະວະ ຕື່າງໆ ຂອງຮື່າງກາຍ ແລະ ລໍາລຽງຂອງເສຍເພ ື່ອຂບ ອອກທາງລະບົບຂ ບຖື່ າຍ, ນອກຈາກນີ ຶ້ຍງ ກື່ ຽວຂອຶ້ ງກບ ການ ຮ ກສາຄວາມສົມດຸນຂອງ ກົດ-ເບດ, ການກໍາຈດ ເຊ ຶ້ອພະຍາດ ແລະ ສິ ື່ ງແປກປອມ ລວມໄປເຖງິການກື່ ຽວຂອຶ້ງ ກບ ການແຂງຕວົຂອງເລອ ດເພ ື່ອຮກ ສາບາດແຜ. ຮ ບ 2.40 ແພຈລຸ ງ ສໍາພນ ຊະນດິຕື່າງໆ ທີ ື່ພບົ ໃນຮື່າງກາຍສດ 3.2.3. ແພຈລຸ ງ ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນ ແພຈລຸ ງ ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນປະກອບຂ ຶ້ນຈາກຈຸລ ງກາມຊີ ຶ້ນ (muscle cells ຫ muscle fiber) ໂດຍມີແພຈຸລ ງສໍາ ພ ນ; ຫ ອດເລ ອດ, ຫ ອດນໍ ຶ້າຢາງເຫ ອ ງ ແລະ ລະບບົ ປະສາດມາຫ ໍ ື່ລຽຶ້ງ. ແພຈລຸ ງ ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນມຄີຸນສມົ ບດ ທີ ື່ ແຕກຕື່າງ ຈາກແພຈຸລ ງຊະນດິ ອ ື່ ນໆ ຄ ມຄີວາມສາມາດຕອບສະໜອງຕໍ ື່ ການເຄ ື່ ອນທີ ື່ ຈ ື່ ງສາມາດຫົດຕົວ (contractility) ແລະ ຄາຍຕົວ (flexibility) ໄດຶ້, ເນ ື່ອງຈາກໂຄງສາຶ້ງພາຍໃນປະກອບດວຶ້ ຍໄມໂຄຣຟິລາເມນ (microfilament), ພວກແອກທິນ (actin) ແລະ ໂປຣຕີນໄມໂອຊິນ (myosin) ຈລຸ ງ ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນເປ ນຈລຸ ງທີ ື່ມລີກ ສະນະຍາວຫ າຍດ ື່ງ ນ ນຶ້ຈ ື່ ງມລີກ ສະນະການເຮດ ວຽກຂອງອງົປະກອບຕື່າງໆແຕກຕື່າງຈາກຈລຸ ງ ທົ ື່ວໄປເຮດ ໃຫມຶ້ ກີ ານເອີ ຶ້ນຊ ື່ອງົປະກອບ ຂອງຈຸລ ງທີ ື່ ແຕກຕື່ າງຈາກຈຸລ ງທົ ື່ ວໄປອີກດຶ້ວຍ ເຊ ື່ ນ: ແພຈຸລ ງຂອງຈຸລ ງກາຶ້ມຊີ ຶ້ນເອີ ຶ້ນວື່ າຊາໂຄເລມມາ (sarcolemma), ຮື່າງແຫເອນ ໂດພລາດຊມ ເອີ ຶ້ນວື່ າ ຊາໂຄພລາດມກິ ເຣຕຄິ ິວລມ (sarcoplasmic reticulum), ສື່ ວນໄມໂທຄອນເດຍເອີ ຶ້ນວື່າ ຊາໂຄໂຊມ (sarcosome), ແພຈລຸ ງ ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນໃນສ ດມກີ ະດ ກສ ນຫ ງແບື່ງອອກໄດຶ້

85 ເປ ນ 3 ຊະນດິ ຄ ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນໂຄງຮື່ າງ (skeleton muscle), ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນຫົວໃຈ (cardiac muscle) ແລະ ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນ ລຽບ (smooth muscle) (ຮ ບທີ 2.41). 1. ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນໂຄງຮື່າງ ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນໂຄງຮື່ າງປະກອບດວຶ້ ຍຈຸລ ງກາຶ້ມຊີ ຶ້ນຮ ບກະບ ຶ້ງຍາວຈ ື່ ງມແີກື່ນນອຶ້ ຍຈໍານວນຫ າຍຕໍ ື່ ໜ ື່ ງຈຸລ ງ ເຊິ ື່ ງ ແກື່ ນນອຶ້ ຍຈະຢື່ ຊິດກບ ແພຈຸລ ງກາຶ້ມຊີ ຶ້ນ ເນ ື່ ອງຈາກຈຸລ ງເຕ ມໄປດວຶ້ ຍໂຄງສາຶ້ງໄມໂອໄຟບຣິນ (myofibril ຫ microfilament) ທີ ື່ ຮຽງຕໍ ື່ກນ ເປ ນແຖບຍາວຕາມແນວຂວາງເຮດ ໃຫເຶ້ຫນ ເປ ນລາຍເຊິ ື່ ງເປ ນທີ ື່ມາຂອງຊ ື່ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນ ໂຄງຮື່າງອກີຊ ື່ໜ ື່ ງ ຄ ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນລາຍ, ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນໂຄງຮື່າງຈະຢ ດຕດິກບ ໂຄງຮື່າງຂອງຮື່າງກາຍຊື່ ວຍໃຫຮຶ້ື່າງກາຍສາມາດ ເຄ ື່ອນໄຫວໄດໂຶ້ດຍເຮດ ວຽກຮື່ ວມກບ ລະບບົ ໂຄງກະດ ກ ແລະ ຂໍຕຶ້ໍ ື່ຕື່າງໆ, ໃນແຕື່ລະຄນົ ຈະມກີ າຶ້ມຊີ ຶ້ນໂຄງຮື່າງປະ ມານ 40% ຂອງນໍ ຶ້າໜ ກຕົວ. ການຄວບຄຸມການເຮດ ວຽກຂອງກາຶ້ມຊີ ຶ້ນໂຄງຮື່າງ ເປ ນການຄວບຄຸມພາຍໃຕອຶ້ໍານາດຈິດໃຈ (voluntary control) ເຊິ ື່ ງມຈີລຸ ງ ປະສາດສາດສ ື່ງການ (motor neuron) ຄອຍຖາຶ້ຄວບຄຸມການຫດົ ຕວົ ຂອງກາຶ້ມຊີ ຶ້ນ, ຢື່ າງໃດ ກໍຕາມການຕອບສະໜອງຂອງກາຶ້ມຊີ ຶ້ນໂຄງຮື່າງອາດເກດີຈາກປະຕກິ ລິຍາ ິ ຣີເຟ ກ (reflex action) ເຊິ ື່ ງ ເປ ນການ ຕອບສະໜອງແບບອດ ຕະໂນມດ ອນ ເປ ນຜນົມາຈາກການເຮດ ວຽກຂອງລະບບົ ປະສາດອດ ຕະໂນມດ ເຊ ື່ນ: ການ ກະພິບຕາ, ການສະດຸງຶ້ເມ ື່ອເຈຂີອງມຄີມົ ບາດ, ການສໍາຜດ ກບ ຂອງຮອຶ້ ນ ຫ ເຢ ນຈດ ເປ ນຕົນຶ້. 2. ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນຫວົ ໃຈ ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນຫວົ ໃຈປະກອບດວຶ້ ຍຈລຸ ງ ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນຫວົ ໃຈເຊິ ື່ ງມລີກ ສະນະແຕກຂະແໜງ ມີແກື່ ນນຶ້ອຍ 1-2 ແກື່ ນ ນຶ້ອຍ, ມໄີມໂທຄອນເດຍຈາໍນວນຫ າຍ ເນ ື່ອງຈາກມກີ ານຫດົຕວົຢື່ າງຕໍ ື່ ເນ ື່ອງຈ ື່ ງຕອຶ້ງການ ATP ໃນປະລິມານ ຫ າຍ , ມໂີຄງສາຶ້ງພເິສດທີ ື່ ເອີ ຶ້ນວື່າ intercalated disk ທີ ື່ ເຊ ື່ອມຕໍ ື່ຈລຸ ງ ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນຫວົ ໃຈແຕື່ລະຈລຸ ງ ເພ ື່ອຊື່ ວຍໃຫມຶ້ ີການ ປະສານການເຮ ດວຽກຂອງຈຸລ ງໂດຍເກີດການຫົດຕົວພຶ້ອມໆກ ນໄດຶ້ ( synchronization). ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນຫວົ ໃຈ ມີ ລາຍຄາຶ້ຍກບ ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນ ໂຄງຮື່າງແຕື່ມຄີວາມແຕກຕື່າງຈາກກາຶ້ມຊີ ຶ້ນໂຄງຮື່າງກງົທີ ື່ ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນຫວົ ໃຈຈະເຮດ ວຽກນອກ ເຫນ ອອໍານາດຈິດໃຈ (involuntary_control) ແລະ ມີການຫົດ ແລະ ຄາຍຕົວຢື່ ຕະຫ ອດເວລາເຊິ ື່ ງເປ ນ ຄຸນສມົ ບດ ພເິສດຈ ື່ ງພບົສະເພາະທີ ື່ຫວົ ໃຈເທົ ື່ານ ນ. ຶ້ 3. ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນລຽບ ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນລຽບປະກອບດວຶ້ ຍຈລຸ ງ ທີ ື່ມລີກ ສະນະແຫ ມຫວົ ແຫ ມທາຶ້ຍບໍ ື່ມລີາຍພາຍໃນຈລຸ ງ ມໜີ ື່ ງແກື່ ນນຶ້ອຍຢ ື່ ສ ນກາງຈລຸ ງ ພບົທີ ື່ຂອບຂອງລະບບົ ອະໄວຍະວະພາຍໃນຮື່າງກາຍຕື່າງໆ ເຊ ື່ນ: ລະບບົຍື່ອຍອາຫານ, ລະບົບຫາຍໃຈ , ລະບົບຂ ບຖື່ າຍ, ອະໄວຍະວະສ ບພ ນ, ລະບົບຫມ ນວຽນເລ ອດ. ເຮ ດໜຶ້າທີ ື່ ກື່ ຽວຂອຶ້ ງກບ ການຫດົ ຕວົ ເພ ື່ອຄວບ ຄຸມການເຮດ ວຽກຂອງອະໄວຍະວະຕື່າງໆ ເຊິ ື່ ງເປ ນການຄວບຄຸມທີ ື່ ຢື່ ນອກເຫນອ ອໍານາດຈດິໃຈຄາຶ້ຍກບ ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນ ຫວົ ໃຈ ການຫດົ ຕວົ ຂອງກາຶ້ມຊີ ຶ້ນລຽບຈະຊາຶ້ກວື່າກາຶ້ມຊີ ຶ້ນໂຄງຮື່າງແຕື່ສາມາດທົນຕໍ ື່ການເຮດ ວຽກໄດດຶ້ ນົ ກວື່ າ, ຕວົ ຢື່ າງການເຮ ດວຽກທີ ື່ ເກີດຈາກກາຶ້ມຊີ ຶ້ນລຽບ ເຊ ື່ນ: ການຫດົ ຕວົ ຂອງຫ ອດອາຫານ, ກະເພາະອາຫານ, ລໍາໄສຶ້ ນຶ້ອຍ, ລໍາ ໄສໃຶ້ຫຍື່ ເພ ື່ອເຮດ ໃຫອຶ້ າຫານເຄ ື່ ອນທີ ື່ ການຫົດຕົວຂະຫຍາຍຕົວຂອງຫ ອດເລ ອດ, ການປິດເປີດຂອງ ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນຫ

86 ຮ ບທີ 2.41 ແພຈລຸ ງ ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນເເຕື່ລະຊະນດິໃນສດ ມກີ ະດ ກສນ ຫ ງ 4. ແພຈຸລ ງປະສາດ ແພຈຸລ ງປະສາດປະກອບດຶ້ວຍຈຸລ ງປະສາດ (neuron) ເຊິ ື່ ງເປ ນຫົວຫນື່ ວຍພ ຶ້ນຖານຂອງລະບົບປະສາດ ແລະ ຈຸລ ງເກລຍ (glial cell), ທີ ື່ ເປ ນຈລຸ ງ ອ ື່ນໆຢື່ ລອຶ້ ມອອຶ້ ມຈລຸ ງ ປະສາດມໜຶ້າ ີ ທີ ື່ ຊື່ວຍຄໍ ຶ້າຈນ ຈລຸ ງ ປະສາດ, ສື່ ວນ ຈຸລ ງປະສາດມີໜຶ້າທີ ື່ ໃນການຮ ບຄໍາສ ື່ງ, ປະມວນຄໍາສ ື່ງ ແລະ ຖື່ າຍທອດຄໍາສ ື່ງ ເຊິ ື່ ງມລີກ ສະນະເປ ນສ ນຍານປະ ສາດສົ ື່ງໄປຄວບຄຸມການເຮດ ວຽກໃນສື່ ວນຕື່າງໆ ຂອງຮື່າງກາຍ ສິ ື່ ງມຊີວີດິ ໃນອານາຈກ ສ ດຫ າຍຊະນດິ ແພຈຸລ ງ ປະສາດຈໍານວນຫ າຍຈະລວມຕົວກ ນ ແລະ ເກີດເປ ນສະຫມອງເຊິ ື່ ງມໜຶ້າ ີ ທີ ື່ ເປ ນຫນື່ ວຍປະມວນຜົນຂໍມຶ້ ນກາງ (information - processing center). ຮ ບ 2.42 ແພຈຸລ ງປະສາດປະກອບດຶ້ວຍຈຸລ ງປະສາດ ແລະ ຈຸລ ງລ ງເກລຍ

87 ບດົທີ3 ກຳນແລກປຸ່ ຽນທຳດ ແລະ ພະລງັງຳນ 1. ການແລກປື່ ຽນທາດ ແລະ ພະລງ ງານ ການແລກປື່ ຽນທາດ ແລະ ພະລ ງງານ ແມື່ນສ ນຍາລ ກພ ຶ້ນຖານແຫື່ງການພົວພ ນລະຫວື່ າງຮື່ າງກາຍກ ບ ສິ ື່ ງແວດລອຶ້ມ, ເປ ນເງ ື່ອນໄຂຄງົຕວົ ແລະ ຂະຫຍາຍຕວົຂອງຮື່າງກາຍສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວິດ ີ ນ ຳອີກ. 2. ການພວົພນ ວດ ຖຸ ແລະ ພະລງ ງານ ພະລງ ງານເປ ນສິ ື່ ງທີ ື່ ບໍ ື່ມຮີ ບຮື່າງ, ເບິ ື່ ງບໍ ື່ ເຫນ ແຕື່ສະແດງອອກໄດໃຶ້ນຜົນຂອງການກະທ ຳພະລ ງງານແມື່ ນມີ ຄວາມສາມາດປື່ ຽນແປງຈາກພະລ ງງານໜ ື່ ງໄປເປ ນພະລ ງງານອ ື່ ນໄດ.ຶ້ ຕວົ ຢື່ າງ: ພະລງ ງານລມົ ສາມາດປື່ ຽນເປ ນ ພະລງ ງານກນົຈກ ໄດຶ້ແລະ ພະລງ ງານກນົຈກ ກໍ ື່ ສາມາດປື່ ຽນເປ ນພະລງ ງານຄວາມຮອຶ້ ນໄດ.ຶ້ ສິ ື່ ງວດ ຖຸ ແລະ ພະລງ ງານເປ ນສິ ື່ ງທີ ື່ ກື່ ຽວຂອຶ້ ງກ ນຢື່ າງຊະໜິດແໜຶ້ນ, ວດ ຖຸສາມາດປື່ ຽນສະພາບເປ ນພະລງ ງານໄດຶ້ແລະ ພະລງ ງານກໍ ື່ສາມາດປື່ ຽນເປ ນສິ ື່ ງວດ ຖຸໄດເຶ້ໝອ ນກນ , ເຊິ ື່ ງມນ ສະແດງອອກໃນການພວົ ພນ ຢື່ າງຄບົ ວົງຈອນຂອງອົງປະກອບໂລກ 2 ຢື່ າງຄ ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ແລະ ສິ ື່ ງບໍ ື່ມຊີວີດິ . ທງ ສອງຢື່ າງນີ ຶ້ຕື່າງກໍມກີ ານພວົ ພນ ເຊິ ື່ ງກນ ແລະ ກ ນ ແລະ ຕື່ າງກໍມີວິວ ດທະນາການ ນ ຳກ ນໂດຍຕະຫ ອດນບ ຕ ຶ້ງແຕື່ຕົນຶ້ ກໍາເນດີຂອງສິ ື່ ງມຊີວີດິ ເຊິ ື່ ງກໍາເນີດຂ ຶ້ນ ມາປະມານ 300 ລາຶ້ນປີ. ການພວົພນ ດ ື່ງກື່າວແມື່ນສະແດງອອກໃນແຜນວາດດ ື່ງລື່ ຸມນີ ຶ້ : ແຜນວາດ 5.1 ສະແດງເຖ ງການພົວພັນລະຫວິ່ າງ ິ່ສງວັດຖຸ ແລະ ພະລັງງານ ແຜນວຳດ 3.1 ກຳນພົວພັນສິ ື່ ງວດ ຖຸ ແລະ ພະລງ ງານ 2.1 ການພວົ ພນ ລະຫວື່າງຮື່າງກາຍກບ ສິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມ ຮື່າງກາຍມກີ ານພົວພ ນເຊິ ື່ ງກນ ແລະ ກນ ຢື່ າງສບ ສົນກບ ສິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມເພ ື່ ອການດໍາລົງຊີວິດໄດ.ຶ້ ສິ ື່ ງແວດ ລອຶ້ ມແມື່ນບໍ ື່ ເກດີແຫື່ງວດ ຖຸ ແລະ ພະລງ ງານທີ ື່ ຈໍາເປ ນໃຫແຶ້ກື່ການເຄ ື່ອນໄຫວມຊີວີດິ ສະນ ນຶ້ ການຂະຫຍາຍຕົວ ຂອງຮື່ າງກາຍຈ ື່ ງຂ ຶ້ນກ ບພາກສື່ ວນໜ ື່ ງຂອງສິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມ ແລະ ການເຄ ື່ ອນໄຫວຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ ມີຊີວິດກໍເຮ ດໃຫຶ້ ສິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມມກີ ານປື່ ຽນແປງ, ຢື່ ໃນສິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມແມື່ນມຫ າຍ ີ ສິ ື່ ງຫ າຍຢື່ າງທີ ື່ ມຜີ ົນຕໍ ື່ ຮື່ າງກາຍມຊີ ີວິດ ແລະ ມີ ຄວາມຕອຶ້ງການສິ ື່ ງທີ ື່ປະກອບຢື່ ໃນແວດລອຶ້ມນ ນຶ້ ຢື່ ໃນຮື່າງກາຍຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິກໍ ື່ມກີ ານແລກປື່ ຽນທາດຄກ ນ ຕົວຢື່ າງ 1: ຕົນຶ້ ໄມຂຶ້ ຽວບໍ ື່ສາມາດຂາດແສງສະຫວື່າງ O2 ແລະ ເກ ອແຮື່ ໄດຶ້. ຕົວຢື່ າງ 2: ສດ ບໍ ື່ສາມາດຂາດອາຫານ ແລະ ອກົ ຊແີຊນໄດ.ຶ້ ຢື່ ໃນຮື່າງກາຍຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ບໍ ື່ມຊີ ີວດິກໍ ື່ມກີ ານແລກປື່ ຽນທາດຄກ ນ . ຕົວຢື່ າງ 1: ທື່ອນເຫ ກ ຖາຶ້ບໍ ື່ ໄດຖຶ້ ກ ໂອບສີຫ ເຄອ ບດວຶ້ ຍທາດນແິກນ, ມນ ກໍ ື່ຈະຈບ ເອາົອກົ ຊີ ແຊນຂອງອາກາດແລວຶ້ກາຍເປ ນຂີໝຶ້ ຽຶ້ງເຫ ກ . ຕົວຢື່ າງ 2 ຫນີປ ນກອຶ້ນໜ ື່ ງ ຖາຶ້ປະໄວໃຶ້ນບື່ອນຊືຸ່ມມນ ກໍ ື່ຈະດ ດເອົາອາຍນ ື້ຳແລຶ້ວຈະເປ ື່ ອຍເປ ນຝື່ ຸນປ ນ. ອົງປະກອບທາງຊີວະພາບ ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ວ ດຖຸ ພະລ ງງານ ລະບົບນິເວດ ຊີວະໂລກ ສິ ື່ ງບໍ ື່ມຊີວີດິ ສິ ຸ່ ງບ ຸ່ມີຊີວິດ ອົງປະກອບທຳງກຳຍະພຳບ

88 ເວົ ຶ້າລວມແລວຶ້ການແລກປື່ ຽນທາດຂອງຮື່າງກາຍຊວີະສາດ ແລະ ຮື່າງກາຍມຊີວິດແມື່ ນ ມີບື່ ອນແຕກຕື່ າງກ ນ ີ ເປ ນພ ຶ້ນຖານຍອຶ້ນວື່າ ການແລກປື່ ຽນທາດທີ ື່ ເກດີນໍາພວກສິ ື່ ງທີ ື່ ບໍ ື່ມຊີວີດິແມື່ນ ຂະບວນຕກົ ໃນທື່າຮບ ຫ ມຜີນົ ເສຍ ຫາຍ, ໂດຍສິ ື່ ງດ ື່ງກື່າວຈະຖກ ກະທບົ ຈາກສິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມຂາຶ້ງ ນອກແລວຶ້ ນໍາໄປເຖິງການແຕກສະຫ າຍຂອງວດ ຖຸນ ນຶ້ , ສະນ ນຶ້, ການແລກປື່ ຽນທາດຈ ື່ ງບໍ ື່ມຄີວາມ ຈາໍເປ ນຕໍ ື່ກບ ວດ ຖຸທີ ື່ບໍ ື່ມຊີວີດິ , ແຕື່ວື່າໃນຮື່າງກາຍທີ ື່ມຊີວີ ິດ, ການແລກປື່ ຽນທາດມຄີວາມຮຽກຮອຶ້ ງຕອຶ້ ງການທີ ື່ ຂາດບໍ ື່ ໄດຶ້ເພ ື່ອການລຽຶ້ງ ຊີບ. ຕົວຢື່ າງ 1: ຕົນຶ້ ໄມຈຶ້ ະຕາຍເມ ື່ອຂາດແສງສະຫວື່າງ, ນໍ ຶ້າ ແລະ ເກ ອແຮຸ່ຈຸ່ ຳນ. ຕົວຢື່ າງ 2. ຄນົຈະຕາຍຖາຶ້ເມ ື່ອໃດຫາກຂາດອາກາດຫາຍໃຈ ດ ື່ງນ ນຶ້, ຈ ື່ ງເວົ ຶ້າໄດວຶ້ື່າ ການມຊີວີດິ ແມື່ນລະບບົ ເປີດ ສະນ ນຶ້, ຈິ ຸ່ ງສະຫຸ ບໄດວຶ້ື່າ ການແລກປື່ ຽນທາດກບ ສິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມ, ມນ ແມື່ນເງ ື່ອນໄຂການຄງົຕວົ ແລະ ແຜື່ ຂະຫຍາຍຕົວຂອງການມີຊີວິດ, ຖຶ້າການແລກປື່ ຽນທາດຢຸດຊະງ ກຮື່ າງກາຍຈະຕາຍ ໃນທ ນທີ, ເວົ ຶ້າໄດວຶ້ື່ າການ ແລກປື່ ຽນທາດແມື່ນປ ດໃຈພ ຶ້ນຖານຂອງປະກດົການມຊີວີດິ . ຍອຶ້ນມປີະກດົການນີ ຶ້ຈ ື່ ງພາໃຫມຶ້ ກີ ານເຕບີໃຫຍື່ຂະຫຍາຍຕວົ , ມີການສະທຶ້ອນ ແລະ ມີການແຜຸ່ເຊ ື້ອ ການແລກປື່ ຽນທາດ ແລະ ພະລ ງງານຢ ື່ ໃນຮື່ າງກາຍຊີວະສາດ ແມື່ ນດໍາເນີນດຶ້ວຍ 2 ຂະ ບວນການຄ ການ ເກ ບລະລາຍ ແລະ ການປື່ ຽນລະລາຍ ກ. ການເກບ ລະລາຍ ( Anabolsme) ແມື່ນຂະບວນການແລກປື່ ຽນທາດທີ ື່ ເອົາມາຈາກຂາຶ້ງນອກ, ມາສ ງລວມເປ ນທາດທີ ື່ ມຊີ ີວິດຂອງຮື່ າງກາຍ ແລະ ທອຶ້ ນໂຮມພະລງ ງານ ຫ ເວົ ຶ້າອກີຢື່ າງໜ ື່ ງວື່າການເກບ ລະລາຍແມື່ນການ ກໍ ື່ສາຶ້ງທາດອາຫານຕື່າງໆຢື່ ພາຍໃນຈຸ ລ ງຂອງຮື່ າງກາຍ. ຂ. ການປື່ ຽນລະລາຍ ( Catabolisme ) ແມື່ ນຂະບວນການແຍກທາດທີ ື່ມຊີວີ ິດໃນຮື່າງກາຍ ແລະ ປົດປື່ ອຍພະລ ງງານອອກ ຫ ເ ວົ ຶ້າອກີ ຢື່ າງໜ ື່ ງວື່ າ ການປື່ ຽນລະລາຍແມື່ ນຂະບວນການທ ຳລາຍທາດຕື່ າງໆໃນຈຸລ ງ. 2.2 ການແລກປື່ ຽນທາດໃນພດ ກ. ການສ ງເຄາະແສງ ການສ ງເຄາະແສງ ແມື່ນຂະບວນການສາຶ້ງທາດເຊີ ື່ ງດໍາເນນີ ໄປໃນພດ ທີ ື່ມທີ າດຂຽວສະຫວື່າງ (ຄລ ໂຣຟີນ), ທາດຂຽວສະຫວື່ າງມີຄວາມສາມາດຮ ບພລ ງງານຈາກແສງ ແລຶ້ວມາສ ງເຄາະເປ ນໂມເລກ ນຂອງທາດອົງຄະທາດ (ນ ື້ຳ ຕານ) ອີງໃສື່ ທາດທີ ື່ ເຂົ ຶ້າຮື່ ວມໃນເບ ຶ້ອງຕົນຶ້ ຮ ບບ ນຶ້ ທາຶ້ຍຂອງການສ ງເຄາະແສງເຮົາສາມາດຂຽນສົມຜົນໄດດຶ້ ື່ງນີ ຶ້ : ແລະ ຜົນໄດຶ້ 6CO₂ + 12H₂O + 690kcal/mole→ C6H12O6 + 60₂ + 6H₂O ຂະບວນການ ນີພຶ້ ະລງ ງານຂອງແສງຕາເວນ ທີ ື່ ເຄ ື່ອນໝ ນຢື່ ໃນທໍາມະຊາດ ໄດປຶ້ື່ ຽນແປງ ມາເປ ນພະລງ ງານ ຮື່ າງກາຍ ແລະ ຖ ກສະສົມໄວຶ້ຕາມຮ ບຮື່ າງ ATP. ການຫາຍໃຈຂອງພດ ໂດຍພ ຶ້ນຖານແລວຶ້ ກໍ ື່ຄາຶ້ຍຄກ ນ ກບ ສດ ຕື່າງແຕື່ວື່າພດ ບໍ ື່ມລີະບບົ ອະໄວຍະວະຫາຍໃຈ ກະເພາະຄ ກ ບສ ດ, ອກົ ຊແີຊນຈະເຂົ ຶ້າໄປຫາຈລຸ ງ ຕາມປື່ ອງອາກາດ, ຂະບວນ ການຫາຍໃຈ ຈະເກດີຂ ຶ້ນໃນທຸກໆຈຸ ລງ ຂອງຮື່າງກາຍຜດິ ແລະ ບໍ ື່ ແມື່ນເກດີຂ ຶ້ນພຽງແຕື່ຢື່ ໃນພາກສື່ ວນຂອງຮື່າງກາຍທີ ື່ມເີມດ ສຂີ ຽວສະຫວື່າງເທົ ື່ານ ນຶ້ ເພາະວື່ າ ວດ ຖຸທີ ື່ ນ ຳໄປໃຊຶ້ໃນການຫາຍໃຈຂອງພ ດແມື່ ນຜຸ່ານກລູໂກສ (Glucose), ເຊິ ື່ ງຈະເກດີຂ ຶ້ນພາຍໃຕກຶ້ ານ ກະທົບຂອງແມື່ ແປຶ້ງ ໂດຍຜື່ ານຂະບວນການເກີດປະຕິກິລິຍາອ ນສ ບສົນ, ກຸຍໂກສຈະຖ ກແຍກອອກເປ ນອາຍກຳສ ກຳກໂບນິກ, ອາຍນ ື້ຳ ແລະ ປົດປື່ ອຍພະລງ ງານເຊິ ື່ ງຂະບວນການດ ື່ງກື່າວສະແດງດວຶ້ ຍສມົ ຜນົ ດ ື່ງນີ ຶ້ :

89 C6H12O6 + 60₂ + 6H₂O → 6CO₂ + 12H₂O + 690kcal/mole ພະລງ ງານທີ ື່ຖ ກປົດປື່ ອຍອອກມາຈະຖ ກນໍາໄປໃຊໃຶ້ນການເຄ ື່ອນໄຫວຈລຸ ງ , ສື່ ວນອາຍນ ື້ຳ ແລະ ອາຍກາກ ໂບນກິ ແມື່ນຖ ກປົດປື່ ອຍອອກທາງນອກໂດຍຜື່ານປື່ ອງອາກາດຂອງໃບດວຶ້ ຍ ເຫດນີ ຶ້ຂະບວນການຫາຍໃຈຈ ື່ ງຖວ ື່າ ເປ ນຂະບວນການທີ ື່ກງົກນ ຂາຶ້ມກບ ຂະບວນການສງ ເຄາະແສງຍອຶ້ ນວື່າການສງ ເຄາະແສງແມື່ນຂະບວນການສງ ເຄາະ ຫ ສຶ້າງທາດອົງຄະທາດ ແລະ ທຶ້ອນໂຮມພະລ ງງານ, ຂະບວນການຫາຍໃຈແມື່ ນຂະບວນການແຈກແຍກອົງຄະທາດ ແລະ ປົດປື່ ອຍພະລ ງງານ ການຫາຍໃຈແຕກຕື່ າງກ ບການສ ງເຄາະແສງຢ ື່ ບື່ ອນວື່ າ ການຫາຍໃຈ ແມື່ ນດໍາເນີນຕະຫ ອດໄລຍະທາງ ກາງເວ ນ ແລະ ກາງຄ ນ, ສື່ວນວື່າການສງ ເຄາະແສງແມື່ນດໍາເນນີໄປໃນທີ ື່ມແີສງ ສະຫວື່າງເທົ ື່ານ ນຶ້. 2.3 ການແລກປື່ ຽນທາດໃນຄນົ ແລະ ສດ ຢ ື່ ໃນສ ດທ ງຫ າຍນບ ທງ ຄນົ ແລະພດ ຂ ນຶ້ ຕໍ ື່ທີ ື່ ບໍ ື່ມເີມດ ສຂີຽວຄເ ຫດ ແລະ ຈລຸ ະພກ ຈ ຳນວນໜ ື່ ງ, ຮື່ າງກາຍຈະ ເອາົທາດບາລຸງລຽຶ້ງມາຈາກທາງນອກເຊິ ື່ ງເຮາົເອີ ຶ້ນພວກນີ ຶ້ວື່າ ແມື່ນພວກລຽຶ້ງຊບີອາໄສ, ເພາະວື່າພວກນີ ຶ້ບໍ ື່ມຄີວາມ ສາມາດສ ງເຄາະທາດອົງຄະທາດ ຫ ທາດອາຫານຈາກທາດອະນງົຄະທາດເອາົເອງໄດຶ້ສະນ ນຶ້, ຈ ື່ ງຕອຶ້ງຊມົ ໃຊບຶ້ ນ ດາ ທາດອງົຄະທາດທີ ື່ມໃີນຮື່າງກາຍອ ື່ນເປ ນ ຕົນຶ້ ແມື່ນຈາກພດ . ອາຫານທີ ື່ ເປ ນພ ຶ້ນຖານຂອງຄນົ ແລະ ສດ ແມື່ນໂປ ຕດິ , ປຸຸ໋ ຍຊິດ, ລີດ, ແລະ ເກ ອແຮ ຈານຕື່ າງໆຜື່ ານຂະບວນ ການລະລາຍຕົນຶ້ ຕໍແມື່ນການກະທບົ ຂອງແມື່ແປຶ້ງ (ອງ ຊມິ ) ຕື່າງໆຈະຖກ ແຍກອອກເປ ນທາດທີ ື່ ງື່າຍດາຍ ເຊ ື່ນ ກຸຍ ໂກ, ອາຊິດມ ນ, ອາຊດິອາມນິ ເຊີ ື່ ງການແລກປື່ ຽນທາດດ ື່ງກື່າວແມື່ນດໍາເນນີໄປຄດ ື່ງນີ ຶ້ : ກ. ການແລກປື່ ຽນທາດແປງຶ້ ທາດແປງຶ້ທີ ື່ຖກ ລະລາຍແລວຶ້ກາຍເປ ນນຕານ, ໂດຍສະເພາະແມື່ ນກຸໂກ (Glucose ) ຟ ກໂຕສ (Fructose) ກາລ ກໂຕ (galactose) ...ກ ຍໂກສທີ ື່ ອອກຈາກລໍາໄສທຶ້ ີ ື່ ເຂົ ຶ້າໄປໃນສາຍ ເລອ ດໃນຮ ບຮື່າງບໍ ື່ ປື່ ຽນແປງ, ເມ ື່ອອອກ ຈາກສາຍເລ ອດຈະແບື່ ງເປ ນ 3 ສາຍຄ : ສາຍທີ1 ຈະຖ ກກະທົບຈາກ (insuline) ອິນຊຸລິນ ແລຶ້ວກາຍເປ ນໄກແຊນ (Glycogen) ເຂົ ຶ້າໄປຫາ ກາຶ້ມຊີ ຶ້ນຈາກນ ນຶ້ກໍກາຍເປ ນອາຊດິ , ເມ ື່ອຖກ ເຜາົໃໝ, ຶ້ມ ນຈະແຍກຕົວເປ ນ CO2 ແລະ H2O, ອາຊດິດ ື່ງກື່າວ ເມ ື່ອ ຖກ ນໍາໃຊຈຶ້ ະປື່ ຽນແປງເປ ນກດົນໍ ຶ້າມນ ເຂົ ຶ້າຫາສາຍເລອ ດແລວຶ້ຖກ ສົ ື່ງມາຫາຕບ ແລວຶ້ ປື່ ຽນແປງເປ ນກ ໂກແຊນ ແລະ ນ ື້ຳມ ນແຮໄວຶ້ໃນຕ ບ. ສາຍທີ 2 ຜຸຍໂກສທີ ື່ ອອກຈາກສາຍເລອ ດອກີ ສື່ ວນໜ ື່ ງຈະຖກ ກະທບົ ຈາກ insulin ແລຶ້ວປື່ ຽນ ແປງເປ ນນ ມນ ເພ ື່ອເອາົໄປນໍາໃຊຶ້ແລະ ແຮໄວ.ຶ້ ສຳຍທີ3. ກ ຍໂກສອກີສາຍໜ ື່ ງທີ ື່ອອກຈາກສາຍເລອ ດກໍ ື່ຈະຖກ ກະທບົ ຈາກ insulin ເຂົ ຶ້າ ໄປຫາຈ ລ ງແລຶ້ວ ຖ ກເຜົາໃໝື່ , ຈະໄດພຶ້ ະລງ ງານ ແລະ ສິ ື່ ງເສດເຫ ອ ທີ ື່ມີCO2) ແລະ H2O ອອກ. ສໍາລ ບຟ ກສະໂຕສ ແລະ ກາລກ ໂຕສທີ ື່ ອອກຈາກລາໃສື່ ຈະເຂົ ຶ້າໄປຫາຕ ບໂດຍກງົແລວຶ້ ປື່ ຽນເປ ນໂກແຊນ ແລະ ນມ ນແຮໄວຶ້ໃນຕ ບ, ກ ໂກແຊນເມ ື່ອຖກ ນໍາໃຊຶ້ຈະກະທົບກ ບອານາຮິນ, ແອງຮ ຮນິແລວຶ້ເຂົ ຶ້າໄປຫາສາຍເລ ອດ ໃນຮື່າງກາຍຫຸ ຍໂກສ ຫ ງ ຈາກນ ນຶ້ ກໍແບື່ງອອກເປ ນສາມສາຍ ຄ ເຂົ ຶ້າໄປຫາກາຶ້ມຊີ ຶ້ນ, ປື່ ຽນເປ ນນມນ ແລະ ເຂົ ຶ້າໄປ ຫາແພຈຸລ ງ. ຂ. ການແລກປື່ ຽນທາດໄຂມ ນ ແລະ ນ ື້ຳມ ນ. ທາດໄຂມ ນຈະອອກຈາກລ ຳໄສໃຶ້ນຮ ບຮື່າງກດົ ໄຂມນ ແລວຶ້ ເຂົ ຶ້າໄປຫາສາຍເລອ ດ ໂດຍ ຜື່ານເສ ນຶ້ທາງນີມຶ້ ນ ເຫ ອງ, ທາດມນ ທີ ື່ອອກຈາກລໍາໄສຈຶ້ ະແບື່ງເປ ນສອງສາຍຄ: ສາຍທີ1: ກດົ ໄຂມນ ຈະກບ ມາເປ ນທາດໄຂມນ ໃນເລອ ດຄເ ກົ ື່າເພ ື່ອເກບ ໄວໃຶ້ນຮື່າງກາຍ

90 ສາຍທີ 2: ທາດໄຂມນ ຈະເກບ ໄວໃຶ້ນຕ ບຊມ ຜື່ານໄປມາລະຫວື່ າງເລ ອດ ແລະ ຕບ ຈາກນ ນຶ້ ຈະປື່ ຽນແປງ ເປ ນອາຊິດໄຂມ ນ ແລະ ກ ີເຊລນິ ແລວຶ້ ກາຍເປ ນປຸຸ໋ຍໂກສໃນເລອ ດ ເຊລນິ ແລະ ອາຊດິ ໄຂມນ ໃນຕບ ສື່ ວນໜ ື່ ງຈະ ກາຍເປ ນອາເຊຕິນໂກອອ ງຊິມອາ (Acetil coenzymA) ແລະ ສື່ວນໜ ື່ ງຈະກາຍເປ ນຮື່າງກາຍເກໂຕນໃນຕບ . ອກີ ສື່ ວນໜ ື່ ງເຂົ ຶ້າໄປປະຕິກິລິຍາໃນຮອບວຽນຊີຕາ (citrat), ອາເຊຕິນໂກອ ງຊິມອາ (Acetil coenzym A) ທີ ື່ ອອກ ຈາກຕ ບຈະມີຮື່ າງກາຍຄີໂຕນ (Keton) ໃນສາຍເລອ ດແລວຶ້ ອອກໄປຕາມເສ ນຶ້ທາງເດນີ ຂອງນໍ ຶ້າປ ດສະວະ ຫ ເຂົ ຶ້າ ໄປໃນ ຮອບວຽນຊຕີາສ ເຊິ ື່ ງຂະບວນການເຄ ື່ອນໄຫວດ ື່ງກື່າວສະແດງ ອອກໃນແຜນວາດດ ື່ງລື່ ຸມນີ ຶ້ : Insuline ແຫ ວ ແຜນວາດ 3.2 ການແລກປື່ ຽນທາດໄຂມ ນ ແລະ ນ ື້ຳມ ນ. ຄ. ການແລກປື່ ຽນທາດໂປ ຕດີ ອາຫານໂປ ຕດີເມ ື່ອຖກ ລະລາຍຈະກາຍເປ ນອາຊດິອາມນິເນ ແລວຶ້ ໄປສະສມົ ໄວໃຶ້ນຮ ບ ຮື່າງອາຊດິອາມນິ ເນ, ຫ ງ ຈາກນ ນຶ້ຈະຖກ ຕດ ແຍກເປ ນອາຊດິນຸຍເກ ອກິ (acide nucléique) ແລະ ຮໍໂມນ (Hormone) ແລວຶ້ ຈ ື່ ງຖກ ໄປ ນໍາໃຊຶ້, ໃນການສະສົມ ແລະ ຈະມີການປື່ ຽນໄປປື່ ຽນມາລະ ຫວື່ າງຕ ບສາຍເລ ອດ ແລະ ຈຸລ ງຢ ື່ ໃນຕ ບ, ເຊິ ື່ ງຈະຢື່ ໃນ ຮ ບຮື່ າງອາຊິດອາມິນເນ, ສື່ວນທີ ື່ ເສດເຫ ອ ຈະກາຍເປ ນກາກບາດ (Carbamid). ລວມຢ ື່ ໃນສາຍເລ ອດ ແລະ ຢ ື່ ໃນ ແພຈລຸ ງ ມນ ກໍ ື່ຈະຢື່ ໃນຮ ບຮື່າງອາຊດິອາມນີເນຄກ ນ , ເມ ື່ອອອກຈາກບື່ອນທີ ື່ສະສມົ ກໍ ື່ຈະເຄ ື່ອນໄປມາລະຫວື່ າງແພຈຸ ລ ງ ແລະ ໂປຕີດປລາດສະມາ, ເຊິ ື່ ງການເຄ ື່ອນໄຫວທີ ື່ກື່າວມາຈະສະແດງອອກໃນແຜນວາດດ ື່ງນີ ຶ້ : ແຜນວາດ 3.3 ການແລກປື່ ຽນທາດໂປ ຕິດ Insuline ທາດແຫ ວ ສຳຍເລ ອດ ທຳດມັນ ກລູໂກສ ຮຸ່ ຳງກຳຍ ນໍ ຶ້າມນ ທອຶ້ ນແຮ ເຂົ ຶ້າຮອບວຽນ Citrat ລໍາໃສຶ້ ທາດອາຫານມ ນ ຕ ບ ທາດມ ນ ໄກໂກເຈນ ທາດແປຶ້ງ A cetil coenzyme A ຮອບວຽນ Citrat ຮື່ າງກາຍ Keton ອຳຫຳນໂປຣຕິດ ກຳນຈັດແຍກຮ ໂມນ ແລະ ອຳຊິດນ ຍເກຣອິກ ອຳຊິດອຳມີເນສະສົມ ຕັບ ເລ ອດ ແພຈ ລັງ ອຳຊິດອຳມີເນ ອຳຊິດອຳມີເນ ອຳຊິດອຳມີເນ Carbamid ແພ ແລະ ໂປຣຕິດ

91 2.4 ການແລກປື່ ຽນທາດຢື່ ໃນຈລຸ ງ ກ. ພາກສື່ ວນເຄມີຂອງຈຸລ ງມີທາດມ ນເຄມີເຖິງ 60 ກວື່າທາດເຊິ ື່ ງແບື່ງເປ ນ 3 ຈຸຄ : ຈຸທີ1 ປະກອບມີ C, H, O, N. ກວມເອົາ 98% ຂອງທາດເຄມີໃນຮື່ າງກາຍ. ຈຸທີ 2 ມີ P, S, Ca, K, Na, Fe, Mg, CL ກວມເອົາ 1,9% ຂອງທາດໃນຮື່ າງກາຍ. ຈຸທີ 3 ມີ Cu, Mn, Co, Zn, Ba, I, Ni, Ag, Au, Ra ກວມເອົາ 0,1% ຂອງທາດໃນຮາງກາຍ ບ ນດາທາດອົງຄະທາດ ແລະ ອານົງຄະທາດໃນຈຸລ ງໄດຶ້ລວມໂຕກ ນປະກອບເປ ນທາດປະສົມບ ນດາທາດ ອົງຄະທາດແມື່ ນທາດປະສົມຂອງ C, O, H, N ເປ ນຕົນຶ້ ຕໍເຊິ ື່ ງຖ ວື່າ ແມື່ນທາດ ທີ ື່ມລີກ ສະນະສະເພາະຂອງຮື່ າງ ກາຍມີຊີວິດ, ເຊິ ື່ ງທາດຕົນຶ້ ຕໍແມື່ນ: ໂປ ຕດິ , ປຸຸ໋ ຍຊິດ, ລປີິດໂປ ຕດິ ແມື່ນພ ຶ້ນຖານວດ ຖຸອນ ສໍາຄນ ທີ ື່ ສຸດຂອງສິ ື່ ງທີ ື່ ມີ ຊີວິດ ແລະ ເປ ນໂມເລກຸນໃຫຍື່ ເຊິ ື່ ງປະກອບດວຶ້ ຍໂມເລກຸນອາມນີ ຶ້ ເນເກາະກື່າຍກນ ເປ ນສາຍອາຊິດອາມນີ ເນມີ ປະມານ 20 ຊະນດິເຊິ ື່ ງ ເກາະກື່າຍ ກນ ເຂົ ຶ້າປະກອບເປ ນໂມເລກຸນ, ໂປ ຕິດແຕື່ ລະຊະນິດໃນຮື່ າງກາຍມີໂມເລກຸນໂປ ຕດິທີ ື່ ສບ ສນົ ເຊິ ື່ ງ ເອີ ຶ້ນວື່າ ນຸຍເກໂອໂປ ຕດີ , ທາດນີ ຶ້ປະກອບດວຶ້ ຍທາດໂປ ຕດີ ງື່າຍດາຍ ແລະ ອາຊິດນຸຍເຄອິກປະ ກອບມີ 2 ຢື່ າງຄ : - ອາຊີດຣີໂບນຸຍເຄຣອິກ (ARN) - ອາຊິດເດອົກຊີຣິໂບນຸຍເບ ອິກ (ADN) ທາດທ ງສອງຢື່ າງນີ ຶ້ຕົນຶ້ ຕໍມີໃນແກື່ ນຈຸລ ງ ແລະ ທາດສີໂສມມີ ບດົ ບາດສໍາຄນ ໃນຂະບວນການສບ ເຊ ຶ້ອ, ນອກຈາກທາດນີ ຶ້ແລວຶ້ ກໍ ື່ຍງ ທາດ ທີ ື່ ສໍາຄ ນໃນການແລກປື່ ຽນທາດ ແລະ ພະລງ ງານນອກີ ເຊິ ື່ ງມຊີ ື່ວື່າ ອາເດນນິໂປລຟີ ົດສະຟ ດຄ: AMP, ADP, ATP. - AMP ມຊີ ື່ວື່າ ອາເດໂນຊນີໂມໂນຟົດສະຟ ດ (Adenpsine Monophosphate) - ADP ມຊີ ື່ວື່າ ອາເດໂນຊນິດຟີ ົດສະຟ ດ (Adenosine Diphosphate) - ATP ມຊີ ື່ວື່າ ອາເດໂນຊນິຜ ຟຶ້ ົດສະຟ ດ (Adenosine Triphosphate) ເຊິ ື່ ງໃນ ATP ແມື່ ນຈະມີ 1 ໂມເລກຸນອາເຕນິນ, 1 ໂມເລກຸນນຕານຣີໂບ, 3 ໂມເລກ ນ ຂອງຟົດສະຟໍໂມເລ ກ ນ ATP ແມື່ນມກີ ານປະກອບສາຶ້ງບໍ ື່ ໝ ນຶ້ ຄງົໃນການໃຊພຶ້ ະລງ ງານມນ ຈະຕດ ໂມເລກຸນຂອງຟົດສະຟອຶ້ ອກເທ ື່ອ ລະໂມເລກຸນ ດ ື່ງນ ນຶ້ ຈ ື່ ງເຮດ ໃຫຶ້ATP ປື່ ຽນສະພາບມາເປ ນ ADP ແລະ AMP ເຊິ ື່ ງໃນການຕດ ໂມເລກຸນໃນແຕື່ ລະຄ ຶ້ງຈະປື່ ອຍພະລ ງງານອອກ 8.000 - 10.000 Cal ແລະ ພອຶ້ມດຽວກນ ມນ ກໍ ື່ຈະມກີ ານສາຶ້ງພະລງ ງານຄ ນໃໝື່ ເຊິ ື່ ງປະຕກິ ລິຍິ າດ ື່ງກື່າວສະແດງອອກດ ື່ງນີ ຶ້ : ແຜນວຳດ 3.4 ກຳນປະກອບສື້ຳງ AMP, ADP, ATP

92 ສະຫຸ ບໄດຶ້ATP ແມື່ນທາດທີ ື່ພະລງ ງານ ຫ ATP ແມື່ນທາດທີ ື່ມພີນ ທະພະລງ ງານສ ງ ກ. ກົດເກນແລກປື່ ຽນພະລ ງງານຊີວະສາດ ແມື່ນກດົ ເກນອະທບິ າຍຄວາມໝາຍຂອງພະລງ ງານຄວາມຮອຶ້ ນທາງຊວີະສາດ ສິ ື່ ງຊວີດິຈະຕວົ ແລະ ເຕບີ ຂະຫຍາຍຕວົ ໄດຍຶ້ ອຶ້ ນການແລກທາດ ແລະ ພະລງ ງານ ກບ ແວດລອຶ້ມພະລງ ງານໃນສິ ື່ ງມຊີວີດິ ຄວາມແຕກຕື່າງກບ ພະລ ງງານກົນຈ ກຍຶ້ອນວື່ າ: - ພະລ ງງານໃນສິ ື່ ງມແີມື່ນໄດຮຶ້ ບ ປະຕກິ ລິຍິ າເຄມພີາຍໃນຈລຸ ງ ເຊິ ື່ ງເອີ ຶ້ນວື່າ ຂະບວນການເມຕາ(Metabolism) ແມື່ ນຂະບວນການສຶ້າງ ແລະ ສະຫ າຍທາດໃນຈຸລ ງ - ພະລ ງງານ ໃນທໍາມະຊາດມີຫ າຍຮ ບແບບ ເຊ ື່ນ ພະລງ ງານແສງ, ພະລ ງງານກົນຈ ກ, ພະລ ງງານໄຟຟຶ້າ ແລະ ພະລ ງງານຄວາມຮຶ້ອນໃນທາງວິທະຍາສາດ, ພະລ ງງານສາມາປື່ ຽນ ຈາກຮ ບການໜ ື່ ງໄປເປ ນຮ ບໜ ື່ ງເຊ ື່ນ ຂະບວນການສງ ເຄາະແສງ ແລະຂະບວນການຫາຍໃຈແມື່ນຂະບວນການປື່ ຽນແປງພະລງ ງານໃນຈລຸ ງທີ ື່ ມີ ຄວາມສໍາຄນ ຕໍ ື່ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິຫ າຍ. ຮື່າງກາຍຈະນໍາໃຊພຶ້ ະລງ ງານໄດດຶ້ ໃີນເມ ື່ອພະລງ ງານຢື່ ໃນພາວະອາຕອມ ແລະ ໂມເລກຸນມກີ ານເຄ ື່ອນທີ ື່ຢື່ 3 ພາວະຄ : 1. ເຄ ື່ອນທີ ື່ ໃນອາກາດຈະໄວທີ ື່ສຸດ. 2. ເຄ ື່ອນທີ ື່ ໃນທາດແຫ ວຈະຊໍາ 3. ເຄ ື່ອນທີ ື່ຢື່ ໃນພາວະແຂງຊາຶ້ທີ ື່ສຸດ ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິແມື່ນ ສາມາດສະສມົ ພະລງ ງານໄວໃຶ້ນຈລຸ ງ ໃນຮ ບຮື່າງຂອງພະລງ ງານເຄມນີ ນຶ້ ATP. ຄ. ການປື່ ຽນແປງພະລ ງງານໃນຮື່ າງກາຍຊີວະສາດ ໂດຍປົກກະຕິໃນຮື່ າງກາຍຊີວະສາດ, ພະລງ ງານໃນຮ ບແບບໜ ື່ ງສາມາດປື່ ຽນແປງໄປ ເປ ນອກີ ຮ ບແບບໜ ື່ ງ ເຊ ື່ ນ ພະລ ງງານເຄມສີ າມາດປື່ ຽນເປ ນພະລ ງງານກນົ ຈກ ແລະ ພະລ ງງານ ລ ງສີຄວາມຮອຶ້ ນ, ຄວາມອົບອຸື່ ນແກື່ ຮື່າງກາຍ ແລະ ອກີ ສື່ ວນໜ ື່ ງເກບ ໄວໃຶ້ນຮ ບຮື່າງພະລງ ເຄມີເພ ື່ອໃຊຢຶ້ື່ າງອ ື່ນ, ໃນການປື່ ຽນແປງພະລ ງງານຂອງແຕື່ ລະຄ ຶ້ງພະລ ງງານຍ ງຄົງຕົວຢື່ ເທົ ື່ າເດີມ ເພີ ື່ ນເອີ ຶ້ນການປື່ ຽນແປງນີ ຶ້ວື່ າ: ກົດເກນຮ ກສາພະລ ງງານ (Law of conservation of Energy). ສະຫຸ ບລວມແລວຶ້ການປື່ ຽນແປງພະລງ ງານໃນສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິມຢີື່ 4 ແບບຄ : 1. ພະລ ງງານລ ງສີເຄມີ (Photochernical) ແມື່ ນການປື່ ຽນແປງພະລ ງງານລ ງສີ ຫ ແສງເປ ນພະລ ງງານເຄ ມີ. 2. ພະລ ງງານໄຟຟຶ້າເຄມີ (Electrochemical) ແມື່ນການປື່ ຽນແປງພະລງ ງານຈາກທາດເຄມຊີະ ນດິໜ ື່ ງໄປ ຫາທາດເຄມຊີະນດິອ ື່ນໂດຍການຖື່າຍທອດເອເລກ ຕຣົງ. 3. ພະລ ງງານເຄມີ (Chemical) ແມື່ ນການປື່ ຽນແປງພະລ ງງານເຄມີໂດຍການປື່ ຽນແປງອົງປະກອບຂອງອາ ຕອມໃນໂມເລກ ນຂອງທາດໃດໜ ື່ ງ. 4. ພະລ ງງານກົນຈ ກ (Mechanical) ແມື່ ນການປື່ ຽນພະລ ງງານເຄມີໃຫເຶ້ປ ນພະລ ງງານກົນຈກ ເຊ ື່ ນ ການເຄ ື່ອນໄຫວຂອງພດ ແລະ ສດ , ການຫດົ ຢ ດຂອງກາຶ້ມ ເຊິ ື່ ງການປື່ ຽນແປງດ ື່ງກື່າວ ນ ນຶ້ ສະແດງອອກໃນແຜນ ວາດດ ື່ງລື່ ຸມນີ ຶ້ :

93 ແຜນວາດ 3.5 ການປື່ ຽນຮ ບແບບພະລ ງງານ 2.5 ການທດົ ສອບທາດອາຫານປະເພດຕື່າງໆ ອຸປະກອນ ຫ ອດທົດລອງ, ສານໂອເດອ ື່ນ, ບກິ ເກີ ຶ້ , ເຫ ກຂາງ, ຕະກຽງເຫ ົ ຶ້າ 90, ນກ ື່ນ, ນເປ ື່ ອຍຊຸນ ພດ ທອງ, ນເປ ອຍ Noah, ທາດເປເບດິກ. ວິທີປະຕິບ ດ - ໃສື່ ແປຶ້ງມ ນ 1 ບື່ ວງລງົໃນຫ ອດທດົ ລອງຂະໜາດກາງເຊິ ື່ ງບນ ຈນຸ 6cm3 , ແລວຶ້ ສ ື່ນໃຫມຶ້ ນ ປົນເຂົ ຶ້າກນ ຢື່ າງ ລະອຽດຈົນເປ ນນາແປຶ້ງ. - ຖອກນໍ ຶ້າແປງຶ້ດ ື່ງກື່າວໃສື່ຫ ອດທດົລອງ 3 ຫ ອດເຊີງແຕື່ ລະຫ ອດມີປະມານ 2 cm3 - ຢອດທາດ ໄອໂອດີນລົງໃສື່ ຫ ອດ 1ປະມານ 1 ຢອດ - ຢອດທາດຂຸນພ ດທອງລົງໃສື່ ຫ ອດທີ 2 ປະມານ 5 ຢອດ - ຍອດທາດລະລາຍນເປ ື່ ອຍ Noah ລົງໃສຫ ອດທີ 1.2 ປະມານຫ ອດລະ10ຢອດຫ ງ ຈາກນ ນຶ້ ຈ ື່ ງສ ງເກດ ແລະ ບ ນທ ກຜົນການປື່ ຽນແປງໃນແຕື່ ລະຫ ອດ. - ຈາກນ ນຶ້ຢອດທາດລະລາຍເບເນດກິ ລງົໃສື່ຫ ອດທີ3 ແລວຶ້ ນໍາເອາົໄປຕົມຶ້ ໃນບກ ເກທີ ີ ື່ບນ ຈຸ 100 cm3 , ໃຊຶ້ ເວລາຕົມຶ້ 2 ນາທຈີາກນ ນຶ້ສງ ເກດ ການປື່ ຽນແປງ ແລະ ບນ ທກ ຜນົທີ ື່ປະກດົອອກໃນຫ ອດດ ື່ງກື່າວ. - ເອາົແປຶ້ງມນ ໜອຶ້ ຍໜ ື່ ງໆໃສື່ ເທງິເຈຍຶ້ ສຂີ າວປະມານ 5 - 6 ຄ ຶ້ງ, ແລວຶ້ ຍກົ ເຈຍຶ້ ຂ ຶ້ນໃຫແຶ້ ສງຜື່ານ, ສ ງເກດວື່ າ ມນ ຈະບາງ ແລະ ສື່ອງໃສຫ ບ ໍ ື່ , ບ ນທ ກຜົນການສ ງເກດ - ທດົ ລອງຄ ນໃໝື່ ໂດຍປະຕິບ ດຄ ຂໍ ຶ້1 ແລະ 7 ແຕື່ ປື່ ຽນຈາກແປຶ້ງເປ ນນຕານກ ຍໂກ, ໄຂື່ ຂາວ, ນໍ ຶ້າມ ນພ ດ ແລະ ນນົມ. - ເຮ ດການທົດລອງໄປຕາມລໍາດ ບ ເຊ ື່ ນ ໄຂື່ ຂາວ, ນມ ນພ ດ, ນນມົ ແມື່ນບໍ ື່ ຕອຶ້ ງປະສົມກບ ນແຕື່ ໃຫໃຶ້ ສື່ ປະເພດລະ 2 cm3 , ສງ ເກດ ແລະ ບນ ທກ ຜນົຂອງການທດົສອບທາດດ ື່ງ ກື່າວ, ແລຶ້ວບ ນທ ກໃສື່ ຕາຕະລາງ ດ ື່ງນີ ຶ້ :

94 ຕາຕະລາງບນ ທກ ຜນົການທດົສອບອາຫານປະເພດຕື່າງໆ ອາຫານ ທາດລະລາຍໄອ ໂອດິນ ທາດລະລາຍ Cus04 ນໍ ຶ້າເປ ື່ ອຍ Nach ທາດລະລາຍໄປ ເນດິກ ຖ ໃສື່ເຈຍຶ້ ແປຶ້ງມ ນ 1 2 3 ນໍ ຶ້າຕານກຣຸຍໂກ 1 2 3 ໄຂື່ ຂາວ 1 2 3 ນໍ ຶ້າມນ ພດ 1 2 3 ນໍ ຶ້ານມົ 1 2 3 ອງີຕາມການທດົ ລອງກື່ ຽວກບ ອາຫານເພິ ື່ນໄດຈຶ້ ດ ອາຫານອອກເປ ນກື່ ຸມໂດຍອງິໃສື່ ຄຸນຄື່າ ຄຸນລກ ສະນະທີ ື່ ໃຫຜຶ້ ນົຕໍ ື່ຮື່າງກາຍຄ ອາຫານທີ ື່ ໃຫພຶ້ ະລງ ງານ ແລະ ອາຫານທີ ື່ບໍ ື່ ໃຫພຶ້ ະລງ ງານ.

95 ບດົທ ີ4 ການອະນຸລກ ສິ ື່ ງແວດລອຶ້ມ 1. ຄວາມໝາຍຂອງສິ ື່ ງແວດລອຶ້ມ ສິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມໝາຍເຖິງ ທຸກສິ ື່ ງທຸກຢື່ າງທີ ື່ ຢື່ ອອຶ້ ມຕວົ ເຮາົນບ ທງ ສິ ື່ ງມຊີ ີວິດ ແລະ ບໍ ື່ມຊີວີດິ ສິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມ ແບື່ ງເປ ນ 2 ປະເພດຄ : - ສິ ື່ ງແວດລອຶ້ມທາງກາຍຍະພາບເປ ນສິ ື່ ງທີ ື່ບໍ ື່ມຊີວີດິ ເຊ ື່ນ ດນິ , ນໍ ຶ້າ, ອາກາດ, ແສງສະຫື່ ວາງ, ອຸນນະ ພ ມ ແລະ ອ ື່ນໆ. - ສິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມທາງຊີວະພາບເປ ນສິ ື່ ງທີ ື່ ມີຊີວິດ ເຊ ື່ ນ ມະນຸດ, ສ ດ, ພ ດ ແລະ ສິ ື່ ງມຊີ ີວິດຂະໜາດນອຶ້ ຍ. ນອກຈາກນີ ຶ້ສິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມທີ ື່ມະນຸດສາຶ້ງຂ ຶ້ນ ເຊ ື່ນ ສິ ື່ ງກໍ ື່ສາຶ້ງ, ບ ຮານສະຖານ, ສິລະປະກໍາ, ຂະນົບທໍານຽມ, ປະເພນີແລະ ວດ ທະນາທໍາເປ ນຕົນຶ້. ສິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມແຕື່ລະບໍລເິວນຈະມຄີວາມແຕກຕື່າງກນ ໄປ ຕາມສະພາບພ ມສາດ, ພ ມອາກາດເຮ ດໃຫຶ້ມີກຸື່ ມ ມີຊີວິດອາໄສຢ ື່ ໃນແຕື່ ລະບໍລິເວນແຕກຕື່ າງກ ນໄປ. 1.1 ຊບ ພະຍາກອນທ ຳມະຊາດ ແລະ ການອະນຸລກ ໃນລະບບົນເິວດໜ ື່ ງປະກອບດວຶ້ ຍສິ ື່ ງແວດລອຶ້ ມ 2 ຢື່ າງຄ ສິ ື່ ງບໍ ື່ມຊີວີດິ ແລະ ສິ ື່ ງທີ ື່ມຊີວີດິ ເຊິ ື່ ງ 2 ຢື່ າງນີ ຶ້ໄດຶ້ ໝ ນວຽນໄປມາໂດຍຜື່ານວງົຈອນຂອງແຮື່ທາດຕື່າງໆ ສິ ື່ ງເຫ ົ ື່ານີ ຶ້ແມື່ນ ຊບ ພະຍາກອນທໍາມະຊາດທີ ື່ມຢີື່ ໃນໂລກ, ຊບ ພະຍາກອນເຫ ົ ື່ານີມຶ້ ບີາງຢື່ າງກໍກບ ຄນ ມາໃຊໄຶ້ດອຶ້ກີ ສິ ື່ ງດ ື່ງກື່າວໝາຍເຖງິ ສິ ື່ ງທີ ື່ບໍ ື່ມຊີວີດິທງ ຫ າຍລວມທງ ນໍ ຶ້າ, ອົກ ຊີແຊນ, ກາກໂບນິກ ແລະ ນີເຕີ. ແຕື່ຍງ ມຊີບ ພະຍາກອນ ສື່ວນໜ ື່ ງທີ ື່ບໍ ື່ສາມາດນໍາມາໃຊໄຶ້ດອຶ້ ກີ ຖາຶ້ເຮາົຊມົ ໃຊຫຶ້ າຍ ເທົ ື່າໃດນບ ວນ ຊບ ພະຍາກອນເຫ ົ ື່ານ ນຶ້ ຈະໝດົ ໄປຍອຶ້ ນວື່າຂະບວນການທີ ື່ ຈະສາຶ້ງທດົ ແທນຄນ ໃໝື່ ແມື່ນຕອຶ້ ງໃຊຶ້ ເວລາອ ນຍາວນານນ ບເປ ນລຶ້ານໆປີ, ຊ ບພະຍາກອນເຫ ົ ື່ານ ນຶ້ ໄດແຶ້ ກື່ ຖື່ ານຫີນ, ເຫ ກ, ຊ ນ, ຄໍາ, ອາລ ມິຍົມ ແລະ ອ ື່ນໆ. ໂດຍທົ ື່ວໄປແລວຶ້ ຊບ ພະຍາກອນທີ ື່ມຄີວາມສໍາຄນ ແລະ ຈໍາເປ ນຕໍ ື່ມະນຸດແມື່ນຊບ ພະຍາກອນທີ ື່ ສາມາດໝ ນວຽນກບ ຄນ ມາໃຊໄຶ້ດອຶ້ ກີ . ຖາຶ້ມະນຸດຫາກນໍາໃຊຊຶ້ ບ ພະຍາກອນເຫ ົ ື່ານ ນຶ້ ໃຫເຶ້ໝາະສມົ , ຊບ ພະຍາກອນເຫ ົ ື່ານ ນຶ້ ກໍ ຈະຄົງຕົວ ແລະ ຮ ບໃຊຶ້ໄດຶ້ດົນນານ, ແຕື່ ໃນຕົວຈິງແລຶ້ວມະນຸດມ ກ ໃຊຶ້ຊ ບພະຍາກອນ ບາງຢື່ າງຫ າຍ ແລະ ໄວເກີນ ໄປ, ໂດຍບໍ ື່ຄໍານງ ເຖງິຜນົ ເສຍຫາຍທີ ື່ຈະຕາມມາພາຍຫ ງ , ຈ ື່ ງເຮດ ໃຫຶ້ເກດີຜນົ ເສຍຫາຍຫ າຍຂ ຶ້ນ ເຊ ື່ນ ການບຸກເບກີ ແມື່ນໍ ຶ້າ ແລະ ປື່ າໄມບຶ້ໍລເິວນ ແຄມນໍ ຶ້າເພ ື່ອສາຶ້ງເຂ ື່ອນໄຟຟາຶ້, ການທໍາລາຍປື່ າໄມເຶ້ພ ື່ອສາຶ້ງແຫື່ ງທື່ອງທື່ ຽວ, ການຖາງປື່ າ ເພ ື່ ອ ເຮ ດໄຮື່ , ການຕ ດໄມຶ້ເປ ນສິນຄຶ້າຂາອອກ ແລະ ອ ື່ ນໆ. ສິ ື່ ງທ ງໝົດທີ ື່ ກື່າວມານີ ຶ້ລວຶ້ ນແຕື່ ເປ ນການທໍາ ລາຍ ຊ ບພະຍາກອນທໍມະຊາດທງ ນ ນຶ້. ດ ື່ງນ ນຶ້ , ມະນຸດຄວນຮຽນຮ ເຶ້ພ ື່ອພອຶ້ ມກນ ປົກປ ກຮກ ສາ ແລະ ອະນຸລກ ໄວຶ້ໃຫຶ້ ຄນົຮືຸ່ນຕໍ ື່ໆໄປໄດນຶ້ໍາໃຊຶ້ຊບ ພະຍາກອນທີ ື່ໝນ ວຽນມຄີ ຊບ ພະຍາກອນປື່ າ ໄມ, ຶ້ສດ ປື່ າ ແລະ ສິ ື່ ງມຊີວີດິໃນທະເລ. 1.1.1 ຊບ ພະຍາກອນປື່ າໄມຶ້ ປື່ າໄມເຶ້ປ ນຊ ບພະຍາກອນທີ ື່ ສໍາຄ ນຢື່ າງໜ ື່ ງ ເພາະເປ ນແຫື່ ງທີ ື່ ຢື່ ອາໄສຂອງສ ດ ແລະ ມະນຸດ, ຊື່ ວຍເກ ບ ຄວາມຊືຸ່ມຊ ື່ນ, ເປ ນແຫື່ ງຕົນຶ້ ນໍ ຶ້າລໍາທານ, ເປ ນອາຫານ, ຜະລດິ ເຄ ື່ອງນື່ ຸງຫົ ື່ມຕະ ຫ ອດຮອດຢາຮກ ສາໂລກ ພວກສະ ໝຸນໄພຕື່ າງໆ. ປ ດຈບຸ ນ ປະລມິ ານປື່ າໄມຂຶ້ ອງທຸກປະເທດໄດຶ້ຫຸ ດລງົຢື່ າງໄວວາຍອຶ້ ນການເພີ ື່ມໃນຂອງປະຊາກອນ ຫ າຍ, ເຮດ ໃຫຄຶ້ ວາມຕອຶ້ງການໃນການຜະ ລດິທາງກະເສດຕະກາເພີ ື່ມເນ ຶ້ອທີ ື່ຫ າຍຂ ຶ້ນ, ການໃຊຶ້ຜະລິດຕະພ ນໄມຶ້ມາ ເຮ ດບື່ ອນຢ ື່ ອາໄສ, ເຄ ື່ອງ ອຸປະໂພກ, ບໍລໂິພກນບ ມ ຶ້ນບ ຫ າຍຂ ຶ້ນ, ການຈ ດການອະນຸລ ກປື່ າໄມຶ້ມີຄວາມຈໍາເປ ນ, ສໍາຄ ນ ແລະ ຮີບດື່ ວນ ແລະ ຕຶ້ອງການໄດຶ້ຮ ບຄວາມຮື່ ວມມ ຈາກຫ າຍຝື່ າຍ ຕຶ້ອງເຜີຍແຜື່ ຄວາມຮ ຶ້ໃນ ດຶ້ານຄວາມສໍາ ຄນ ຂອງປື່ າໄມທຶ້ ີ ື່ມຕີໍ ື່ມະນຸດ ແລະ ລະບບົນເິວດ, ອອກກດົໝາຍຄວບຄຸມບໍ ື່ ໃຫມຶ້ ີການທໍາລາຍປື່ າຊະຊາຍ, ດ ແລປື່ າ

96 ສະຫງວນແຫື່ ງຊາດໄວຶ້ໃຫຶ້ມີປະສິດທິພາບດີ, ຕອຶ້ ງໃຫຜຶ້ ທຶ້ ີ ື່ ໄດຶ້ຮບ ສໍາປະທານປື່ າໄມຶ້ປະຕິບ ດຢື່ າງຖ ກຕຶ້ອງຕາມຫ ກ ວຊິ າການ ແລະ ຫາຶ້ມບຸກລຸກທໍາລາຍປື່ າເພ ື່ອ ເຮດ ໄຮື່ເຄ ື່ອນທີ ື່ . ຊ ບພະຍາກອນປື່ າໄມຶ້ໄດຶ້ແບື່ ງອອກເປ ນ 2 ປະເພດໃຫື່ ຍຄ : 1. ປະເພດປື່ າໄມທຶ້ ີ ື່ປື່ ຽນໃບ. 2. ປະເພດປື່ າໄມບຶ້ໍ ື່ປື່ ຽນໃບ. ກ. ປະເພດປື່ າໄມບຶ້ໍ ື່ ປື່ ຽນໃບ ປື່ າໄມບຶ້ໍ ື່ປື່ ຽນໃບ ແມື່ນປື່ າທີ ື່ມສີຂີຽວງາມຕະຫ ອດປີເນ ື່ອງຈາກໄມທຶ້ ງ ໝດົ ໃນປື່ າບໍ ື່ມກີ ານ ປື່ ຽນໃບປື່ າດ ື່ງກື່າວ ນີ ຶ້ໄດແຶ້ກື່: ປື່ າດງົດບິ , ປື່ າດນິຊືຸ່ມຊ ື່ນ, ປື່ າດິນແຫຶ້ງແລຶ້ງ, ປື່ າດິນພ ເຂົາ, ປື່ າບໍລເິວນ ນໍ ຶ້າເຄມ ແລະ ປື່ າບໍລເິວນນໍ ຶ້າຈ ດ. ຂ. ປະເພດປື່ າໄມປຶ້ື່ ຽນໃບ ຕົນຶ້ ໄມທຶ້ ີ ື່ ຢື່ ໃນປື່ າປະເພດນີ ຶ້ແມື່ນພວກທີ ື່ ສາມາດປື່ ຽນໃບໃນລະດ ຝົນປື່ ານີ ຶ້ຈະຂຽວງາມ ແຕື່ພໍເຖິງລະດ ແລງຶ້ ຈະບໍ ື່ຂຽວງາມຍອຶ້ນໃບໄມຫຶ້ ົ ື່ນ ແລະ ມກ ເກດີໄຟໄໝປຶ້ື່ າໃນເຂດນີ ຶ້ ເນ ື່ອງຈາກມີໃບໄມແຶ້ຫງຶ້ຫ າຍ, ປື່ າປະເພດນີ ຶ້ແມື່ນ ມປີື່ າເບນ ຈະພນ ເຊິ ື່ ງມພີດ ຊະນດິໄມໄຶ້ຜື່ປະປົນຢື່ ແລະ ຍງ ມໄີມສຶ້ກ , ໄມຶ້ດ ື່ , ໄມຶ້ແດງ, ໄມຶ້ຍາງ, ໄມຶ້ຂື່ າ, ໄມຶ້ໄລື່ , ໄມຶ້ບົງ ໄມຶ້ພຸງ, ໄມພຶ້ າງປະປົນຢື່ ເອີ ຶ້ນວື່າໂຄກ, ປື່ າແພະ ມຢ ື່ ຕາມດິນພຽງ ແລະ ພ ເຂົາ ມີໄມຶ້ດ ື່ , ໄມຶ້ແດງ, ໄມຶ້ແຕຶ້ຂື່ າ, ແລະ ອ ື່ນໆ; ປື່ າຫຍຶ້າມີ ຫຍຶ້າຄາ, ຫຍຶ້າເພ ກ, ຫຍາຶ້ແຝກ ແລະ ອ ື່ນໆ . • ຄຸນປະໂຫຍດຂອງຊບ ພະຍາກອນປື່ າໄມຶ້ ປື່ າໄມມຶ້ ຄີຸນປະໂຫຍດຫ າຍຕໍ ື່ການດໍາລງົຊວີດິຂອງມະນຸດທາງກງົ ແລະ ທາງອອຶ້ມຄ : ກ. ປະໂຫຍດທາງກງົປະກອບມ ີ4 ຢື່ າງ: - ໄດຶ້ຈາກການນໍາໄມມຶ້ າສາຶ້ງອາຄານບາຶ້ນເຮ ອນ ແລະ ນໍາມາຜະລດິ ເປ ນຜະລິດຕະພ ນ ຕື່າງໆ ເຊ ື່ນ ເຟີນເີຈີ ຶ້ , ເຈຶ້ຍ, ໄມຂຶ້ດີໄຟ ແລະ ອ ື່ນໆ. - ໃຊສຶ້ື່ວນຕື່າງໆຂອງພດ ເປ ນອາຫານ ເຊ ື່ນ ຜກ , ໝາກໄມຶ້, ເຂົ ຶ້າ… - ໃຊເຶ້ສ ນຶ້ ໄຍທີ ື່ ໄດຈຶ້າກເປ ອກໄມຶ້ແລະ ເຄອ ໄມມຶ້ າຖກ , ຕໍ ື່າເປ ນເຄ ື່ອງນື່ ຸງຫົ ື່ມ, ເຊ ອກ ແລະ ອ ື່ນໆ ເຊ ື່ນ ໄຍໄໝ, ປື່ ານ, ປໍ ແລະ ອ ື່ນໆ. - ໃຊຶ້ຜະລິດເປ ນຢາປົວພະຍາດຊະນິດຕື່ າງໆ. ຂ. ປະໂຫຍດທາງອອຶ້ ມ - ປື່ າໄມເຶ້ປ ນແຫື່ ງກາເນດີຂອງຕົນຶ້ ນໍ ຶ້າລໍາທານ ເພາະຕົນຶ້ ໄມຈຶ້າໍນວນຫ ວງຫ າຍຢ ື່ ໃນປື່ າຈະເຮດ ໃຫນຶ້ ຝົນທີ ື່ ຕກົ ລງົ ມາຊມ ລງົໃນພ ຶ້ນດນິກາຍເປ ນນໍ ຶ້າໃຕດຶ້ ນິ ເຊິ ື່ ງຈະໄຫ ຊມິ ມາໃສື່ ແມື່ນ ື້ຳລໍາທານເຮດ ໃຫມຶ້ ນີໍ ຶ້າໄຫ ຕະຫ ອດປີ. - ປື່ າໄມເຶ້ຮດ ໃຫເຶ້ກດີຄວາມຊືຸ່ມຊ ື່ນ ແລະ ອາຍນທີ ື່ ເກດີຈາກການຫາຍໃຈຂອງພດ ທີ ື່ມຢີື່ າງຫ ວງຫ າຍໃນປື່ າເຮດ ໃຫອຶ້ າຍນໃນປື່ າເພີ ື່ມຂ ຶ້ນສ ງ ແລະ ເຮດ ໃຫອຶຸ້ນຫະພ ມຫຸ ດລົງ. ອາຍນ ື້ຳຈະຖ ກກ ື່ນຕວົ ກາຍເປ ນເມກ ແລະ ເຮ ດໃຫຶ້ມີຝົນຕົກລົງມາສ ື່ ໜຶ້າດິນ, ເຮດ ໃຫບຶ້ໍລເິວນທີ ື່ມປີື່ າໄມມຶ້ ຄີວາມຊືຸ່ມຊ ື່ນຢື່ ຕະຫ ອດທຸກໆ ລະດ ການ, ເຮ ດໃຫຶ້ຝົນຕົກຕາມລະດ ການ. - ປື່ າໄມເຶ້ປ ນບື່ອນພກ ຜື່ອນ ແລະ ສກ ສາຄວາມຮ ຶ້ບໍລເິວນທີ ື່ມປີື່ າໄມຈຶ້ ະເຮດ ໃຫພຶ້ ມປີະເທດສວຍງາມຈາກທໍາ ມະຊາດລວມທງ ສດ ປື່ າ ດ ື່ງນ ນຶ້ , ຈ ື່ ງເປ ນແຫື່ ງພກ ຜື່ ອນຢື່ ອນໃຈ. ປື່ າໄມຍຶ້ງ ເປ ນທີ ື່ ລວມຂອງພດ ແລະ ສ ດ ເປ ນຈາໍນວນຫ ວງຫ າຍສະນ ນຶ້ ຈ ື່ ງກາຍເປ ນບື່ອນ ທີ ື່ມະນຸດສກ ສາຫາຄວາມຮ .ຶ້ - ປື່ າໄມຊຶ້ື່ວຍຢ ບຢ ຶ້ງຄວາມຮຸນແຮງຂອງລມົ ພະຍຸ ແລະ ປອຶ້ ງກນ ໄພນໍ ຶ້າຖວຶ້ ມ. - ປື່ າໄມຶ້ຊື່ ວຍປຶ້ອງກ ນການກ ດເຊາະ, ການເຈ ື່ອນຂອງໜາຶ້ດນິທີ ື່ ເກດີຈາກນຝົນແຮງ ແລະ ລມົ ພດ ແຮງຍອຶ້ ນມີ ປື່ າໄມຊຶ້ື່ວຍຢ ບຢ ຶ້ງເຮດ ໃຫກຶ້ ານປື່ ຽນແປງຂອງດນິ ເກດີຂ ຶ້ນໜອຶ້ ຍ ແລະ ຊື່ວຍໃຫແຶ້ມື່ນໍ ຶ້າລໍາທານຕື່ າງໆບົກແຫຶ້ງ

97 ໄວ.ເວົ ຶ້າລວມແລວຶ້ ປື່ າໄມປຶ້ ຽບເໝອ ນເຄ ື່ອງ ກດີຂວາງຕາມທໍາມະຊາດ ດ ື່ງນ ນຶ້ , ປື່ າໄມຈຶ້ ິ ື່ ງມປີະໂຫຍດຫ າຍ ທາງດຶ້ານຍຸດທະສາດ. 1.1.2 ຊບ ພະຍາກອນສດ ປື່ າ ຊ ບພະຍາກອນສ ດປື່ າ ເປ ນຊບ ພະຍາກອນທີ ື່ ເຮດ ໃຫມຶ້ ປີະລມິ ານເພີ ື່ມຂ ຶ້ນໄດຶ້ແລະ ໃຫປຶ້ ະໂຫຍດຕໍ ື່ມະນຸດ ຫ າຍ, ເຊ ື່ນ: ຜະລດິ ຕະພນ ຈາກສດ ປື່ າໃຊເຶ້ປ ນເຄ ື່ອງນື່ ຸງຫົ ື່ມ ຫ ອຸດສາຫະກໍາແປຮ ບ ຈາກຂນົ ສດ ເຊ ື່ນ ເຂາົ, ໜ ງຂົນ ແລະ ກະດ ກ ສ ດປື່ າຊື່ ວຍແຜື່ ພ ນພ ດ, ຊື່ ວຍກາຈ ດສ ດຕ ພ ດ. ຕົວຢື່ າງ: ເຈຍຊື່ ວຍກິນແມງໄມຶ້ ແລະ ສ ດຊະນິດອ ື່ ນທີ ື່ ເປ ນສດ ຕ ພດ . ນອກຈາກນີ ຶ້ຍງ ມປີ ະໂຫຍດ ໃນດາຶ້ນການໝ ນວຽນຂອງທາດຕື່ າງໆດໍາເນີນໄປຕາມທໍາມະຊາດ, ໃນປ ດຈຸບ ນສ ດປື່ າຖ ກທ ຳລາຍ ຫ າຍຍຶ້ອນປື່ າໄມຶ້ຖ ກທ ຳລາຍເຮ ດ ໃຫບຶ້ື່ອນຢື່ ອາໄສ ແລະ ອາຫານຫຸ ດລງົ, ຍິ ື່ ງໄປກວື່ານ ນຶ້ຍງ ຖກ ມະນຸດມາເປ ນອາຫານ ແລະ ສນິຄາຶ້ຈນົເຮດ ໃຫສຶ້ ດ ປື່ າ ບາງຊະນິດທ ນພ ນໄປເລີຍ. ຕົວຢື່ າງ: ສດ ທີ ື່ຫຸ ດລງົຈໍານວນຫ ວງຫ າຍໄດແຶ້ກື່ ງ ເຫົ ື່າ, ນົກຍ ງ, ໄກື່ ຂວາ, ເສ ອ, ຊຶ້າງ, ແຮດ ແລະ ສດ ອ ື່ນໆອີກຫ າຍ ຊະນິດ. ເພ ື່ອເປ ນການອະນຸລກ ປົກປ ກຮກ ສາສດ ປື່ າໃຫມຶ້ ຊີວີດິ ສບ ຕໍ ື່ ໄປເຖິງອະນຸຊນົ ຄນົ ຮືຸ່ນຫ ງ ດ ື່ງນ ນຶ້, ຈ ື່ ງໄດແຶ້ ບື່ງ ສ ດປື່ າອອກເປ ນສອງປະເພດຄ : ປະເພດ 1 ສ ດປື່ າສະຫງວນເປ ນສ ດທີ ື່ ຫາຍາກ ແລະ ມຈີ ໍານວນໜອຶ້ ຍທີ ື່ ສຸດໃນປ ດຈຸບ ນ ຫ ບາງຊະນດິ ກໍສ ນພ ນໄປ ແລຶ້ວລວມມີນົກຈອກຟຶ້າ, ແຮດ, ກະທິງ, ຄວາຍປື່ າ, ນົກຍ ງ, ໂອງ, ລະມ ງ, ເຍ ອງຜາ, ນົກກະລຽນ, ໝ ປື່ າ ແລະ ອ ື່ນໆ. ປະເພດ 2: ສດ ປື່ າຄຸມຶ້ ຄອງເປ ນສດ ປົກກະຕບິ ໍ ື່ ນຍິມົ ໃຊເຶ້ປ ນອາຫານ ເຊ ື່ນ ຄື່າງ, ທະນີ, ເຫ ນ, ໄກື່ ຟຶ້າ, ນົກອິນຊີ, ແຮຶ້ງຊຶ້າງ, ກະທິງ, ກວາງໝີ, ຟານ, ເປ ດນ ແລະ ອ ື່ນໆ. • ຄຸນປະໂຫຍດຂອງສດ ປື່ າ ສ ດປື່ າໃຫຶ້ປະໂຫຍດຫ າຍຢື່ າງແກຸື່ ມະນຸດ ແລະ ຊບ ພະຍາກອນທໍາມະຊາດອ ື່ນໆ ແຕື່ມະ ນຸດບໍ ື່ ໃຫຄຶ້ ວາມສໍາຄ ນຕໍ ື່ ສດ ປື່ າຢື່ າງຫ ວງຫ າຍເທົ ື່າທີ ື່ຄວນ ສດ ປື່ າມປີະໂຫຍດເຊ ື່ນ: - ດາຶ້ນເສດຖະກດິ ການຄາຶ້ສ ດປື່ າຊາກສ ດປື່ າແຕື່ ລະປະເທດໃນປີໜ ື່ ງໆໄດນ ຳ ຶ້ ລາຍໄດຶ້ໃຫຶ້ແກຸື່ ມະນຸດຢື່ າງ ຫ ວງຫ າຍ, ນອກນີ ຶ້ຍງ ລວມເຖງິການທື່ອງທື່ ຽວເພ ື່ອຊມົ ສດ ນໍາອກີ . - ດາຶ້ນອາຫານ ມະນຸດໄດເຶ້ອາົຊີ ຶ້ນຂອງສດ ປື່ າເປ ນອາຫານເປ ນເວລາດນົ ນານມາແລວຶ້ ນອກ ນີ ຶ້ຍງ ໄດນຶ້ໍາໃຊຶ້ນໍ ແຮດ, ກະດ ກເຜ ອງຜາ, ເຂົາກວາງອື່ ອນ, ເລ ອດ ແລະ ກະເພາະຄື່ າງ, ບີໜີ. ນອກນ ນຶ້ ກໍຍ ງໃຊຶ້ເປ ນອາຫານ ແລະ ຢາປົວພະຍາດ. - ໃຊເຶ້ປ ນເຄ ື່ ອງປະດ ບ ນອກຈາກໃຊຶ້ເປ ນອາຫານ ແລະ ຢາແລຶ້ວຍ ງໃຊຶ້ອະໄວຍະວະຕື່ າງໆ ຂອງສ ດເປ ນ ເຄ ື່ອງປະດບ ອ ື່ນໆອກີ ເຊ ື່ນ ໜງ ໃຊເຶ້ຮດ ກະເປົ ຸ໋າ, ເກີບ, ເຄ ື່ອງນື່ ຸງຫົ ື່ມ, ງາຊາຶ້ງ ໃຊເຶ້ປ ນເຄ ື່ອງປະດບ ກະດ ກ ຂົນສ ດ ໃຊຶ້ເຮ ດດຶ້າມມີດ, ແກະສະຫ ກຕື່ າງໆ - ໃຊເຶ້ຂົ ຶ້າໃນດາຶ້ນວທິ ະຍາສາດ ສດ ປື່ າໄດຊຶ້ື່ວຍໃຫກຶ້ ານຄົນຶ້ ຄວາຶ້ຂອງນກ ວທິ ະຍາສາດປະ ສບົຜນົສໍາເລດ ເຊ ື່ ນ ໝ , ກະແຕ, ລີງ ມາທົດລອງໃນການພິສ ດຜົນສໍາເລ ດໃນການຜະລິດຢາຕື່ າງໆ.

98 ນອກຈາກນີ ຶ້ສດ ປື່ າຍງ ມຄີຸນປະໂຫຍດຫ າຍຢື່ າງຕໍ ື່ມະນຸດ ແລະ ທໍາມະຊາດ. • ການອະນຸລ ກສ ດປື່ າ ສ ດປື່ າຂອງລາວກໍ ື່ ຄ ກນ ກບ ປະເທດອ ື່ ນທີ ື່ ຖ ກທໍາລາຍຈນົ ຫຸ ດລົງປ ນຈໍານວນມະຫາສານ ເພ ື່ ອເຮ ດໃຫມຶ້ ີ ຊບ ພະຍາກອນສດ ປື່ າຕະຫ ອດໄປ ຈ ື່ ງມຄີວາມຈໍາເປ ນຕອຶ້ ງຊື່ ວຍກນ ອະນຸລກ ສດ ເຫ ົ ື່ານີ ຶ້ໄວໂຶ້ດຍມຫີ ກ ການດໍາເນນີ ງານ 5 ຢື່ າງຄ : - ອອກກດົໝາຍຄວບຄຸມເພ ື່ອປອຶ້ ງກນ ບໍ ື່ ໃຫສຶ້ ດ ມຈີາໍ ນວນຫຸ ດລງົ ຫ ສ ນພນ . - ຄວບຄຸມສດ ຕ ຂອງສດ ປື່ າ ເຊ ື່ນ ບໍ ື່ ໃຫສຶ້ ດ ລຽຶ້ງເຂົ ຶ້າໄປໃນບໍລເິວນທີ ື່ມສີດ ປື່ າຢື່ ເພາະສດ ລຽຶ້ງ ອາດນໍາເຊ ຶ້ອ ພະຍາດເຂົ ຶ້າໄປແຜື່ລະບາດ, ຍາດແຫ ື່ ງອາຫານຂອງສ ດປື່ ານໍາອີກ. - ຈດ ຕ ຶ້ງເຂດອະນຸລກ ສດ ປື່ າເພ ື່ອໃຫສຶ້ ດ ປື່ າມທີ ີ ື່ຢື່ ອາໄສ, ມີອາຫານກິນ ແລະ ສາມາດແຜື່ ພ ນຕາມທໍາມະຊາດ ໄດຶ້ຫ ອາດຈະຈດ ຕ ຶ້ງເຂດອະນຸລກ ສດ ປື່ າທີ ື່ຫາຍາກ ແລະ ກ ຳລງ ຈະສ ນພນ ຂ ຶ້ນໃນແຫື່ງໃດໜ ື່ ງຂອງທ ຳມະ ຊາດໃຫເຶ້ໝາະສມົ ກບ ເງ ື່ອນໄຂດລງົຊວີດິຂອງສດ ເຫ ົ ື່ານ ນຶ້. ຮ ບ 4.1 ສ ດປື່ າແມື່ ນຊ ບພະຍາກອນທ ຳມະຊາດ - ຂະຫຍາຍພນ ສດ ປື່ າໃຫມຶ້ ຈີ ໍານວນຫ າຍຂ ຶ້ນໂດຍການເພາະລຽຶ້ງທີ ື່ ປະສມົ ພ ນແບບທໍາມະຊາດ ຫ ໃຊວຶ້ ິທີ ປະສມົ ພນ ທຽມສໍາລບ ສດ ປື່ າທີ ື່ຫາຍາກ ຫ ກໍາລງ ຈະສ ນພນ .