90 แคบ้าน Sesbania grandiflora (L.) Desv. ไม้ต้นขนาดเล็ก สูงประมาณ 3 ม. ใบประกอบแบบขนนก รูปขอบขนาน ช่อ ดอก แบบช่อกระจะ กลีบเลี้ยงรูประฆัง กลีบดอก กลีบกลาง รูปขอบขนานถึงรูปไข่ กลับ ปลายเว้าบุ๋ม กลีบคู่ข้าง รูปไข่ กลีบคู่ล่างปลายมน สีชมพู เกสรเพศผู้ มี 9 อัน รูป แถบ เกสรเพศเมีย โค้งงอ ผิวเกลี้ยง ผลรูปแถบ เมล็ดรูปรีหรือรูปไต ใบ ใช้ต้มน�้าดื่ม แก้แพ้อากาศ, ดอก ใช้ต้มน�้าดื่ม หรือประกอบอาหาร แก้ไข้ ยาต้านมะเร็ง, เปลือก ใช้ต้มน�้าดื่ม แก้ท้องเสีย FABACEAE เชียงราย ล�าปาง น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
91 ข้าวเม่านก Tadehagi triquetrum (L.) H. Ohashi เชียงราย ไม้ล้มลุก สูงประมาณ 30 ซม. ใบประกอบแบบขนนกชั้นเดียว รูปไข่หรือรูป ใบหอก โคนใบมนเว้าเล็กน้อย ปลายใบแหลม ขอบใบเรียบ ผิวใบด้านบนเกลี้ยง ผิวใบ ด้านล่างมีขน ช่อดอกแบบช่อกระจะ กลีบดอกรูปดอกถั่ว สีม่วง ผลฝักแบนยาว รูป ขอบขนาน มีขนรูปตะขอขึ้นปกคลุม ผลแก่จะหลุดออกเป็นข้อ ๆ ข้อละ 1 เมล็ด ส่วน ท้ายมีรยางค์ 1 เส้น ลักษณะโค้งงอ ทั้งต้น ใช้ต้มน�้าดื่ม แก้ปวดหลังปวดเอว FABACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
92 หางหมาจอก Uraria crinita (L.) DC. ไม้พุ่ม ล�าต้นตั้งตรง สูง 1–2 ม. ใบประกอบแบบขนนกปลายคี่ รูปรีแกมขอบ ขนาน แกมใบหอก โคนใบมน ปลายใบแหลม ขอบใบเรียบ ช่อดอกแบบช่อกระจะ ดอกย่อยจ�านวนมากเรียงตัวอัดกันแน่นเป็นแท่ง กลีบเลี้ยง มี 5 กลีบ รูปถ้วย ผิวมีขน กลีบดอก มี 5 กลีบ รูปดอกถั่ว ยาวประมาณ 8 มม. สีขาวแกมม่วง หรือสีม่วงแกม ชมพู เกสรเพศผู้ มี 10 อัน ผลเป็นฝัก รูปขอบขนาน ใบ คั้นเอาน�้าแล้วน�ามาผสมกับยาสระผม ก�าจัดเหา เห็บ FABACEAE น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
93 ติ้วขาว Cratoxylum formosum (Jacq.) Benth. & Hook. f. ex Dyer เชียงใหม่ เชียงราย ไม้ต้น สูง 3–10 ม. ใบเดี่ยว รูปวงรีแกมรูปไข่กลับ หรือเป็นรูปขอบขนาน ผิว เกลี้ยง ดอกเป็นช่อแบบกระจุก กลีบเลี้ยงมี 5 กลีบ กลีบดอกมี 5 กลีบ สีขาวแกม สีชมพูอ่อน ที่ฐานกลีบด้านในดอกมีเกสรตัวผู้จ�านวนมาก ก้านเกสรเชื่อมติดกันเป็นก ลุ่ม 3 กลุ่ม รังไข่อยู่เหนือวงกลีบ ผลเป็นแบบแห้งและแตกได้ รูปไข่แกมกระสวย ใบ ใช้ต้มน�้าดื่ม แก้โรคบิด โรคริดสีดวงทวารหนัก, น�้ายาง ใช้ทาบริเวณที่ส้น เท้าแตก HYPERICACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
94 นางแย้มป่า Clerodendrum infortunatum L. ไม้พุ่ม สูงได้ถึง 4 ม. ใบรูปหัวใจ โคนใบกลมหรือรูปหัวใจ ปลายใบแหลม ขอบใบจักซี่ฟัน ผิวมีขนนุ่ม ช่อดอกแบบแยกแขนง กลีบเลี้ยงเชื่อมเป็นจาน สีแดง กลีบดอกเชื่อมเป็นหลอด รูปรี ผิวมีขนสั้นนุ่ม เกสรเพศผู้ ยาวโผล่พ้นกลีบดอก มี 5 อัน ผลแบบเมล็ดเดี่ยวแข็ง รูปทรงกลม ใบอ่อน ต�า ผสมเหล้าทาบริเวณที่เป็นกลากเกลื้อน หรือน�าไปต�าพอกศีรษะ เพื่อฆ่าเหา, ดอก ใช้ผสมเหล้าขาวน�ามาทา แก้กลากเกลื้อน, ราก ใช้ต้มน�้าดื่ม ช่วยขับ ปัสสาวะ แก้ปวด LAMIACEAE เชียงใหม่ ล�าปาง น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
95 ปิ้งตาไก่ Clerodendrum intermedium Cham เชียงใหม่ ไม้พุ่ม ใบรูปฝ่ามือ รูปไข่ โคนรูปหัวใจ ขอบจักฟันเลื่อย ช่อดอกรูปคล้าย พีระมิด กลีบเลี้ยงรูปใบหอก กลีบดอกรูปขอบขนานแกมรูปไข่ สีส้มแดง เกสรเพศผู้ ยาว 3–4 เท่าของกลีบดอกรังไข่เกลี้ยง ผลกลม จัก 2–4 พู สุกสีด�า ล�าต้น ใช้ต้มน�้าดื่ม ยาบ�ารุงเลือด LAMIACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
96 กัญชาเทศ Leonurus sibiricus L. ไม้ล้มลุกอายุปีเดียว สูง 60–180 ซม. ใบเดี่ยว เรียงตรงข้าม รูปรีถึงใบหอก แกมแถบ ขอบใบหยักเว้าลึก ช่อดอกเป็นกระจุกแน่น ออกที่ปลายยอดและซอกใบ กลีบเลี้ยงรูปถ้วย กลีบดอกสีม่วงชมพูเชื่อมติดกันปลายแยกเป็น 2 ปาก ผลแห้ง ไม่ แตก เมล็ดมี 4 เมล็ด ใบ หั่นตากแห้งแล้วท�าเป็นม้วนบุหรี่สูบ รักษาริดสีดวงจมูก LAMIACEAE เชียงราย ล�าปาง โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
97 ยี่หร่า Ocimum gratissimum L. ล�าปาง ไม้พุ่ม สูง 0.5–2 ม. ใบรูปไข่ โคนใบสอบเรียว ปลายใบแหลม ขอบใบหยัก เป็นฟันเลื่อย ช่อดอกแบบช่อเชิงลดกลาย ๆ ดอกย่อยมี 50–100 ดอก กลีบเลี้ยงเชื่อม กันเป็นรูประฆัง ปลายแยก แบ่งเป็น 2 ปาก ผิวมีขน กลีบดอกเชื่อมกันเป็นรูประฆัง เกสรเพศผู้ ยาวโผล่พ้นกลีบดอก มี 4 อัน เกสรเพศเมีย ยาวโผล่พ้นกลีบดอก ยอด เกสรเพศเมียแยกเป็นสองปาก ผลแบบผลแห้ง รูปทรงกลม ทั้งต้น ต้ม ดื่มน�้า หรือกินสด รักษาอาการปวดหัว LAMIACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
98 พยับเมฆ Orthosiphon aristatus (Blume) Miq. ไม้ล้มลุก สูง 30–50 ซม. มีขนเล็กน้อย ใบรูปสี่เหลี่ยมข้ามหลามตัด ขอบใบที่ โคนเรียบตรงกลางถึงปลายขอบจักฟันเลื่อย ผิวมีขนตามเส้นใบทั้งด้านบนและด้าน ล่าง ช่อดอกแบบช่อฉัตร กลีบเลี้ยงเชื่อมกันเป็นรูประฆัง ปลายแยก 5 กลีบ กลีบดอก รูปปากเปิด เชื่อมกัน ยาว 1–2 ซม. ปลายแยก 5 กลีบ แบ่งเป็น 2 ปาก รูปขอบขนาน ด้านบน 3 ปาก ด้านล่าง 2 ปาก สีขาวอมม่วงอ่อน ผลแห้งแก่แล้วไม่แตก รูปขอบ ขนาน ทั้งต้น ต้มผสมมะตันขอทั้งต้น ใบและล�าต้นบะตึง เปลือกต้นกระถิน ทองพัน ชั่ง รากหรือเปลือกมะไฟ รากหรือเปลือกมะเฟือง หญ้ารีแพร์ รากน้อยหน่า รากเดือย หิน ดื่มน�้า ใช้ขับปัสสาวะ, ทั้งต้น ใช้ต้มน�้าดื่ม ขับปัสสาวะ ขับนิ่ว รักษาอาการปวด เมื่อยตามร่างกาย LAMIACEAE เชียงใหม่ เชียงราย ล�าปาง โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
99 ตรีชวา Rotheca serrata (L.) Steane & Mabb. ล�าปาง ไม้พุ่ม สูง 1–3 ม. ใบรูปขอบขนานแกมรี โคนใบสอบเรียว ปลายใบมน ขอบ ใบหยักซี่ฟัน ช่อดอกแบบช่อแยกแขนง กลีบเลี้ยงเชื่อมกันเป็นรูปถ้วย รูปสามเหลี่ยม ผิวมีขน กลีบดอกเชื่อมกันเป็นหลอด ปลายแยก 5 กลีบ สีขาวแกมฟ้า เกสรเพศผู้ยาว โผล่พ้นกลีบดอก มี 4 อัน สั้น 2 อัน ยาว 2 อัน เกสรเพศเมีย ยาวโผล่พ้นกลีบดอก มี ขนสีขาวที่ฐานก้านเกสร ผลแบบเมล็ดเดียวแข็ง ทั้งต้น ต้ม ดื่มน�้า รักษาโรคริดสีดวงทวารหนัก และริดสีดวงในโพรงจมูก LAMIACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
100 สัก Tectona grandis L. f. ไม้ต้น สูงได้ถึง 30 ม. ใบรูปไข่แกมรี โคนใบรูปลิ่ม ปลายใบแหลม ขอบใบ เรียบ ผิวใบทั้งสองมีขนสีน�้าตาล ช่อดอกแบบช่อแยกแขนง กลีบเลี้ยงเชื่อมกันเป็น หลอด สีเขียว ผิวมีขน กลีบดอกเชื่อมกันเป็นหลอด ปลายแยก 5–6 กลีบ รูปขอบ ขนาน เกสรเพศผู้ยาวโผล่พ้นกลีบดอก มี 5-6 อัน ผลแบบเมล็ดเดียวแข็ง รูปทรงกลม เปลือก ทุบแล้วอม แก้ปวดฟัน, เนื้อไม้ ต้มผสมกับกาสะลอง ขี้เหล็ก ไม้ขะ จาง ไม้ฝาง ไม้มะดูก ดื่มรักษาอาการปวดหลังปวดเอว และรักษาอาการเป็นไข้, ราก เข้ายาแก้ 5 ต้น สักเล็ก ดูก กา เจ้า ผาง ต้มร่วมกันแล้วดื่มน�้า รักษาอาการเป็นพิษ และอาการปวดท้อง ใช้ต้มน�้าดื่ม แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย LAMIACEAE เชียงใหม่ เชียงราย ล�าปาง โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
101 สวอง Vitex limonifolia Wall. ex C. B. Clarke ล�าปาง ไม้ต้น สูงได้ถึง 20 ม. มีขน ใบประกอบแบบนิ้วมือ 3 ใบย่อย รูปรี โคนใบรูป ลิ่ม ปลายใบแหลม ขอบใบเรียบ ผิวใบทั้งสองด้านมีขนนุ่ม ก้านใบขยายเป็นปีก ช่อ ดอกแบบช่อแยกแขนง กลีบเลี้ยงเชื่อมกันเป็นถ้วย ปลายแยกเป็นกลีบขนาดเล็ก 5 กลีบ กลีบดอกเชื่อมกันเป็นรูประฆัง ปลายแยก 5 กลีบ แบ่งเป็น 2 ปาก สีม่วงอ่อน เกสรเพศผู้ ยาวโผล่พ้นกลีบดอก มี 4 อัน สีม่วงอ่อน ผลแบบเมล็ดเดียวแข็ง รูปทรง กลม เปลือกต้น แช่น�้าและดื่ม รักษาอาการร้อนใน LAMIACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
102 คนทีสอ Vitex trifolia L. ไม้ต้น สูง 2–4 ม. มีขน ใบประกอบแบบนิ้วมือ รูปรีหรือไข่แกมขอบขนาน ช่อ ดอกแบบช่อแยกแขนง กลีบเลี้ยงเชื่อมกันเป็นถ้วย รูปสามเหลี่ยม กลีบดอกรูปปาก เปิด เชื่อมกันเป็นรูประฆัง สีฟ้าแกมม่วงอ่อน ผิวมีขน เกสรเพศผู้ ยาวโผล่พ้นกลีบดอก มี 4 อัน สีฟ้าแกมม่วงอ่อน ที่โคนมีขนนุ่ม ผลแบบเมล็ดเดียวแข็ง รูปทรงกลม ใบ ใส่ในลูกประคบ ใช้ประคบรักษาอาการปวดเมื่อยตามร่างกาย ช่วยขับ เหงื่อ หรือแช่น�้าอาบแก้กลิ่นสาบของร่างกาย, ผล ใช้ต้น�้าดื่ม แก้ลมพิษ LAMIACEAE เชียงใหม่ ล�าปาง โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
103 ก�าปรนบาย Litsea glutinosa (Lour.) C. B. Rob. เชียงใหม่ เชียงราย น่าน ไม้ต้น ใบเดี่ยว เรียงสลับ รูปขอบขนานแกมรูปไข่หรือรูปรี ปลายใบเรียว แหลม ด้านล่างเส้นกลางใบมีขนยาวห่าง ช่อดอกแบบช่อซี่ร่ม ดอกย่อยมีจ�านวนมาก รูปกรวย ไม่มีกลีบดอก ผิวมีขนนุ่ม เกสรเพศผู้มี 20 อัน เรียวยาว มีต่อมบนก้านชูเกสร สีม่วงแกมด�า ผลสดเมล็ดเดียวแข็ง ใบ ใช้ขยี้ผสมกับน�้ายาสระผม ลดการเกิดรังแค บ�ารุงผมให้ดกด�า ไล่เหา เปลือก ใช้ขูดและพอกบริเวณที่เป็นฝีหนอง LAURACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
104 หญ้ากาบหอยก๊อด Lindernia crustacea (L.) F. Muell. var. godefoyi (Bonati) Yamazaki ไม้ล้มลุก สูงประมาณ 20 ซม. ใบรูปไข่กลับ โคนใบมน ปลายใบแหลมหรือจัก ฟันเลื่อน ผิวมีขน ดอกเดี่ยวหรือออกเป็นกลุ่ม ออกที่ปลายยอดและซอกใบ กลีบเลี้ยง รูปไข่ ผิวด้านนอกมีขนสั้นนุ่ม กลีบดอก รูปไข่ สีม่วง เกสรเพศผู้อยู่เป็นคู่ ผลแห้งแก่ แล้วแตก รูปรี เมล็ดสีเหลืองแกมน�้าตาล ราก ใช้ขยี้แล้วพอก แก้พิษงู, ทั้งต้น ใช้ต้มน�้าดื่ม แก้ปวดขา LINDERNIACEAE เชียงใหม่ เชียงราย โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
105 ตูมกาขาว Strychnos nux-blanda A.W. Hill เชียงใหม่ เชียงราย ล�าปาง ไม้ต้น สูง 5–15 ม. ใบเดี่ยว เรียงตรงข้าม รูปไข่กว้างถึงกลม กลีบเลี้ยงมี 5 กลีบ รูปไข่หรือรูปใบหอก กลีบดอกเชื่อมติดกันเป็นหลอดปลายแยกเป็น 5 แฉก สี ขาวแกมเขียว เกสรเพศผู้มี 5 อัน ติดที่ปลายหลอดกลีบดอก ปลายเกสรเพศเมียรูป กระบอง ผลรูปทรงกลม เมื่อสุกสีเหลือง ใบ ผล เมล็ด ทุบแล้วพอก แก้พิษงู LOGANIACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
106 กระเจี๊ยบมอญ Abelmoschus esculentus (L.) Moench ไม้ล้มลุก ใบรูปฝ่ามือ มี 3–7 พู ขอบใบจักซี่ฟันห่าง ๆ กลีบเลี้ยงมีขนรูปดาว หนาแน่น กลีบดอกรูปไข่กลับ สีเหลืองนวล เส้าเกสรยาว 2–2.5 ซม. ผลรูปทรง กระบอก ปลายมีจะงอย เมล็ดสีน�้าตาลแกมเทา มีปุ่มกระจาย ผล รับประทานสดหรือประกอบอาหาร โรคกระเพาะ MALVACEAE เชียงราย ล�าปาง โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
107 ข้าวตาก Grewia hirsuta Vahl เชียงใหม่ ไม้พุ่มถึงยืนต้นขนาดเล็ก สูงได้ถึง 5 ม. ใบเดี่ยว เรียงสลับ รูปใบหอก ขอบใบ จักเป็นฟันเลื่อย เส้นออกจากโคนไปจรดปลายดอกช่อกระจุก ออกที่ซอกใบ ดอกย่อย 2–3 ดอก กลีบดอกสีขาว ผลแห้งรูปทรงกลม มี 2–4 พู ไม่แตก ผิวมัน ราก ใช้ต้มน�้าดื่ม แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย MALVACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
108 ปอเต่าไห้ Helicteres angustifolia L. ไม้พุ่ม สูงได้ถึง 3 ม. ใบเดี่ยว รูปหอกแกมรูปไข่ โคนใบมน ปลายใบเรียว แหลม ดอก สีม่วงอ่อน ออกเป็นกระจุกที่ซอกใบ กลีบรองดอกเชื่อมกันเป็นหลอด ปลายแยก 5 กลีบ ไม่เท่ากัน ผิวมีขน กลีบดอกมี 5 กลีบ มีติ่ง 2 อัน เกสรเพศผู้มี 15 อัน ก้านชูอับเรณูเชื่อมกันเป็นหลอด ผลรูปขอบขนาน ผิวมีขน เมล็ดรูปไข่ ราก บดเป็นผงรับประทาน แก้ปวดขา ยาบ�ารุงก�าลัง MALVACEAE ล�าปาง โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
109 ตีนฮุ้งดอย Paris polyphylla Sm. เชียงใหม่ ไม้ล้มลุก สูงประมาณ 1 ม. มีเหง้าใต้ดิน ใบเดี่ยวเรียงเป็นวงรอบข้อ รูปขอบ ขนานหรือรูปใบหอก ดอกเดี่ยวออกที่ปลายยอด กลีบรวมลดรูปเป็นเส้นเรียวยาว 3-7 อัน เรียง 2 วง วงในสั้นกว่าวงนอกเล็กน้อย เกสรเพศผู้มีจ�านวนเป็น 2 เท่าของกลีบ รวม ปลายมีรยางค์ รังไข่มีริ้ว มีช่องเดียว ผลสดมีหลายเมล็ด มีเยื่อหุ้มอวบน�้าสีแดง เหง้า ใช้ต้มน�้าดื่ม ยาบ�ารุงร่างกาย บ�ารุงเลือด MELANTHIACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
110 เลี่ยน Melia azedarach L. ไม้ต้น สูงได้ถึง 20 ม. ใบ ใบประกอบแบบขนนกสองชั้น เรียงเวียนสลับ แผ่น ใบ รูปไข่ โคนใบสอบและมักบิดเบี้ยว ปลายใบเรียวแหลม ขอบใบจักร ช่อดอก แบบ ช่อกระจุกแยกแขนง ออกที่ซอกใบ กลีบเลี้ยง เชื่อมเป็นหลอด ปลายแยก จ�านวน 5 กลีบ รูปรี สีเขียว กลีบดอก เชื่อมกัน ปลายแยก จ�านวน 5 กลีบ รูปช้อน สีขาว เกสร เพศผู้ จ�านวน 10 อัน มีก้านอับเรณูเชื่อมติดกันเป็นหลอด สีม่วง เกสรเพศเมีย ยอด เกสรเพศเมียกลม มี 3-6 กลีบ ผล แบบผลเมล็ดเดี่ยวแข็ง รูปกลม ใบ ใช้ต้มน�้าดื่ม แก้ไข้หวัด เป็นยาเขียว MELIACEAE ล�าปาง โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
111 กระท่อมเลือด Stephania venosa (Bl.) Spreng. เชียงราย ล�าปาง ไม้เถา มีล�าต้นสะสมอาหาร มียางสีแดงบริเวณปลายยอด ใบเดี่ยวรูปไข่ ดอก แยกเพศอยู่ต่างต้น ช่อดอกเพศผู้ แบบซี่รม กลีบเลี้ยงมี 6 กลีบ กลีบด้านนอกมี 3 กลีบ รูปใบหอกกลับ กลีบด้านในมี 3 กลีบ รูปไข่กลับ กลีบดอกมี 3 กลีบ รูปไข่กลับหรือรูป สามเหลี่ยม สีส้ม เกสรเพศผู้ติดรวมกันที่ก้านเป็นวงแหวน ช่อดอกเพศเมีย มักจะหนา แน่นกว่า กลีบเลี้ยงมี 1 กลีบ รูปรี กลีบดอกมี 2 กลีบ รูปไต รังไข่รูปรี ผล แบบเมล็ด เดียวเปลือกเมล็ดแข็ง หัว ใช้ต้มน�้าหรือดองเหล้าดื่ม ยาบ�ารุงก�าลัง บ�ารุงเลือด, ใบ ใช้ต�าพอก ลด อาการคันที่เท้า MENISPERMACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
112 เถาย่านาง Tiliacora triandra (Colebr.) Diels ไม้เถา มีหัวใต้ดิน ใบรูปรีหรือรูปขอบขนาน หรือแกมรูปไข่กลับ ช่อดอกคล้าย ช่อกระจะ ออกที่ซอกใบ ช่อดอกเพศผู้ออกเป็นกระจุก ช่อดอกเพศเมียออกเดี่ยว ๆ ดอกเพศผู้ กลีบเลี้ยงมี 6–12 กลีบ กลีบดอกมี 3–6 กลีบ รูปลิ่ม เกสรเพศผู้มี 3 อัน ดอกเพศเมียคล้ายดอกเพศผู้ กลีบเลี้ยงด้านนอกมีขนประปราย รังไข่มี 8–9 ช่อง ผล สุกสีแดง ใบ ใช้ต้มน�้าดื่ม ขับสารพิษในร่างกาย ความดันโลหิตสูง, ทั้งต้น ใช้ต้มน�้าดื่ม เพิ่มธาตุเหล็กในร่างกาย แก้ร้อนใน กระหายน�้า แก้ไข้ แก้ดับพิษร้อน แก้ปวดท้องหรือ ปวดเมื่อยตามร่างกาย MENISPERMACEAE เชียงราย ล�าปาง น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
113 บอระเพ็ด Tinospora crispa (L.) Hook. f. & Thomson เชียงใหม่ เชียงราย ล�าปาง น่าน ไม้เลื้อยเนื้อแข็ง มีน�้ายางขาวใส ดอกเพศผู้และเพศเมียแยกกันอยู่ต่างดอก ใบ เดี่ยว เรียงเวียนสลับ รูปหัวใจ โคนรูปหัวใจ ปลายเรียวแหลมยาว พบต่อมแบน ตามโคนง่ามของเส้นใบ ช่อดอกเพศผู้มีกลีบเลี้ยง รูปไข่ กลีบดอกมี 3 กลีบ กลีบ วงนอกเท่านั้นที่เจริญขึ้น รูปใบหอกกลับแคบ กลีบวงในลดรูป สีเขียวแกมเหลือง เกสรเพศผู้มี 6 อัน ช่อดอกเพศเมีย กลีบเลี้ยงและกลีบดอกคล้ายดอกเพศผู้ เกสรเพศ ผู้เป็นหมันมี 6 อัน เกสรเพศเมียมี 3 อัน รูปรี ผลออกเป็นช่อ รูปไข่ ราก ตากแห้งแล้วน�ามาต้มดื่ม แก้ไข้หวัด ล�าต้น ตากแห้งแล้วต้มดื่ม เป็นยา บ�ารุงหัวใจ หรือจะรับประทานสด แก้ไข้หวัด ร้อนใน แก้ไอ หรือบดผสม ปะล่องม่อน (หมูป่อย) หย่อนถุงปลา (แตงเถื่อน) หนาดค�า ดีงูว่า (ค้างคาวด�า) ใส่น�้าผึ้ง ปั้นเป็นลูก กลอน รับประทานเป็นยาแก้ 5 ต้น คือ แก้พิษต่างๆ MENISPERMACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
114 หาด Artocarpus lacucha Buch.-Ham. ไม้ต้น สูงได้ถึง 40 ม. ใบรูปรี โคนใบมน หรือกลม ปลายใบแหลม ขอบใบ หยักซี่ฟันถี่และเรียบที่ปลาย ผิวใบทั้งสองด้านมีขนสีน�้าตาล ช่อดอกเพศผู้ ออกที่ซอก ใบ รูปทรงกลม กลีบรวม 2–3 แฉก เกสรเพศผู้ ยาวประมาณ 0.5 มม. ช่อดอกเพศเมีย ออกที่ซอกใบ รูปทรงค่อนข้างกลม ผลรูปรี ยาว 1–1.2 ซม. เปลือก ใช้ต้มน�้าดื่ม ยาถ่ายพยาธิ, แก่นต้น น�าไปสกัดเป็นส่วนผสมในสบู่ โลชั่น ผลิตภัณฑ์เครื่องส�าอาง เพื่อท�าให้ผิวใส เกลี้ยง และขาว MORACEAE เชียงใหม่ น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
115 มะเดื่อหอม Ficus hirta Vahl น่าน ไม้พุ่ม สูงได้ถึง 4 ม. ยางสีขาวขุ่น มีขนยาวแข็งสีขาว ใบ เดี่ยว เรียงเวียน แผ่นใบ รูปรีแกมไข่กลับ โคนใบกลม ปลายใบแหลม ขอบใบจัก ผิวใบทั้งสองด้านมีขน ยาวแข็งสีขาว ช่อดอกแบบมะเดื่อ ออกที่ซอกใต้ใบ รูปทรงกระบอกแกมไข่ ขนาดเส้น ผ่านศูนย์กลาง 0.4–0.13 ซม. มีขนสีน�้าตาลอ่อน เมื่อสุกมีสีส้ม เหลืองและแดงเข้ม ราก น�ามาตากแห้ง ใช้ต้มน�้าดื่ม รักษาโรคนิ่ว โดยจะช่วยละลายนิ่ว MORACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
116 มะเดื่อปล้อง Ficus hispida L. f. ไม้ต้น สูงได้ถึง 15 ม. ยางสีขาวขุ่น ใบเดี่ยว เรียงตรงข้าม รูปรีหรือไข่กลับ โคนใบรูปลิ่มถึงกลม ปลายใบเรียวแหลม ขอบใบจัก ผิวใบทั้งสองด้านมีขน ช่อดอก แบบมะเดื่อ ออกที่ซอกใต้ใบและตามล�าต้น กิ่งก้าน รูปทรงกลม ขนาดเส้นผ่าน ศูนย์กลาง 1.5–3 ซม. มีขนสีขาว เมื่อสุกมีสีเหลือง แก่นต้น ฝน รับประทาน โดยเข้ากับต�ารับยาแก้ร้อนในหลวง 108 ชนิด รักษา โรคตาเหลืองนอนไม่หลับ, ผล น�ามาตากแห้ง ใช้ต้มน�้าดื่ม รักษาโรคริดสีดวงทวาร หนัก MORACEAE เชียงราย น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
117 มะรุม Moringa oleifera Lam. เชียงใหม่ เชียงราย ล�าปาง น่าน ไม้ต้น สูงได้ถึง 30 ม. ใบประกอบ 3 ชั้น เรียงเวียน มีต่อมที่โคนก้านใบและ แผ่นใบ ใบรูปรีหรือรูปไข่ โคนใบกลมหรือรูปลิ่ม ปลายใบกลมหรือเว้าตื้น ช่อดอกแยก แขนง ออกที่ซอกใบ กลีบเลี้ยงมี 5 กลีบ รูปใบหอก กลีบดอกมี 5 กลีบ รูปใบพาย เกสรเพศผู้มี 5 อัน เป็นหมัน 5 อัน เรียงคนละวง โคนมีขน รังไข่มีช่องเดียว ผลแห้งแก่ แล้วแตก มี 3 ซีก รูปทรงกระบอกเป็นสัน ใบ ผล เมล็ด บดท�าเป็นแคปซูลรับประทาน โรคความดันโลหิตสูง โรคเบา หวาน, ใบ ใช้ต้มน�้าดื่ม แก้ไข้ แก้ไอ, เมล็ด ใช้ต้มน�้าดื่ม แก้ไข้, ทั้งต้น ใช้ต้มน�้าดื่ม แก้ ปวดขา MORINGACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
118 ฝรั่ง Psidium guajava L. ไม้ต้น สูงได้ถึง 13 ม. ใบเดี่ยว เรียงตรงข้าม รูปรีถึงขอบขนาน กว้าง 6–12 ซม. ยาว 3.5–6 ซม. ดอกเดี่ยวหรือแบบช่อกระจุก จ�านวน 2–3 ดอก กลีบดอกยาว 1–1.4 ซม. สีขาว เกสรเพศผู้มีจ�านวนมาก ยาว 6-9 มม. ผลแบบมีเนื้อหลายเมล็ด รูป ทรงกลม ยาว 3-8 ซม. ใบ ต้มดื่ม แก้ปวดท้อง ใบ มัดรวมกับหญ้าไซ และใบบง ต้มดื่ม แก้ท้องร่วง MYRTACEAE เชียงใหม่ ล�าปาง โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
119 บานเย็น Mirabilis jalapa L. เชียงราย ล�าปาง ไม้ล้มลุก สูง 1–1.5 ม. มีเหง้า ล�าต้นโป่งพองตามข้อ ใบเรียงเวียน รูปไข่หรือ รูปสามเหลี่ยม โคนใบตัดหรือรูปหัวใจ ช่อดอกแบบช่อกระจุกออกที่ปลายกิ่ง กลีบ ประดับรูประฆัง กลีบเลี้ยงแยกเป็น 5 แฉก กลีบดอกรูปเข็ม สีชมพู ม่วง ขาว เหลือง หรือด่าง เกสรเพศผู้มี 5 อัน ติดที่โคนหลอดกลีบดอก ยื่นพ้นปากหลอดกลีบดอก ก้าน เกสรเพศเมียยาวเท่า ๆ เกสรเพศผู้ ยอดเกสรเป็นตุ่ม ผลคล้ายผลแห้งเมล็ดล่อน เหง้า ใช้ต้มน�้าดื่ม แก้ไอ รักษาอาการอาเจียนเป็นเลือด, ทั้งต้น ใช้ต้มน�้าดื่ม แก้ไอ NYCTAGINACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
120 ช้างน้าว Ochna integerrima (Lour.) Merr. ไม้พุ่มหรือไม้ต้น สูงได้ถึง 12 ม. ใบเรียงเวียน รูปขอบขนานถึงรูปใบหอก หรือแกมรูปไข่กลับ ขอบใบจักฟันเลื่อย ช่อดอกแบบช่อกระจุกแยกแขนงสั้น ๆ กลีบ เลี้ยงมี 4 กลีบ รูปไข่แกมรูปขอบขนาน กลีบดอกมี 5–7 กลีบ รูปไข่กลับ สีเหลือง เกสรเพศผู้มีจ�านวนมาก เรียง 2–3 วง อับเรณูรูปแถบ รังไข่มี 6–15 ช่อง ผลแบบผนัง ชั้นในแข็ง รูปรี สุกสีด�า เปลือก ใบ ใช้ต้มน�้าดื่ม ยาบ�ารุงก�าลัง โรคมะเร็ง โรคหอบหืด, ราก ใช้ต้มน�้า ดื่ม แก้ขับพิษ แก้ปวดเมื่อย แก้ปวดบวม, ทั้งต้น ใช้ต้มน�้าดื่ม ขับพิษ แก้ปวดเมื่อยตาม ร่างกาย OCHNACEAE ล�าปาง น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
121 ตะลิงปลิง Averrhoa bilimbi Linn. ล�าปาง ไม้ต้นทรงพุ่ม สูงได้ถึง 15 ม. ใบประกอบแบบขนนก เรียงสลับ รูปขอบขนาน แกมรูปหอก โคนใบสอบเรียว ปลายใบแหลม ผิวมีขนนุ่ม ช่อดอกออกเป็นช่อสั้นตาม โคนต้นและกิ่งแก่ กลีบดอกมี 5 กลีบ สีแดงแกมม่วง เกสรเพศผู้มี 10 อัน สั้น 5 อัน ยาว 5 อัน อยู่สลับกัน ผลรูปรี ผิวเกลี้ยง เป็นพูตื้น ๆ 4 พู ปลายแหลม โคนมน รส เปรี้ยว เมื่อสุกสีเขียวแกมเหลือง ใบ ใช้ต้มน�้าดื่ม โรคกามโรค โรคคางทูม, ราก ใช้ต้มน�้าดื่ม แก้ร้อนใน กระหาย น�้า โรคกระเพาะอาหาร, ผล รับประทานสด แก้ไข้ แก้ไอ โรคเลือดออกตามไรฟัน OXALIDACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
122 มะเฟือง Averrhoa carambola L. ไม้ต้น สูงได้ถึง 15 ม. ใบประกอบปลายคี่ รูปไข่หรือแกมรูปขอบขนาน ช่อ ดอกแบบช่อแยกแขนงออกตามซอกใบ กลีบเลี้ยงมี 5 กลีบ กลีบดอกมี 5 กลีบ รูปใบ หอก สีแดงแกม ผิวด้านในมีขนต่อมประปราย เกสรเพศผู้มี 10 อัน อันยาว 5 อัน เป็น หมัน 5 อัน รังไข่มี 5 ช่อง ผลสดมีหลายเมล็ด รูปรีหรือรูปขอบขนาน ใบ ยอด ล�าต้น ใช้ต้มน�้าดื่ม แก้ปวดหลัง ปวดเอว ขับนิ่ว, เปลือก ใช้ต้มน�้าดื่ม แก้ท้องเสีย แก้ปวดท้อง โรคบิด, เนื้อไม้ ใช้ต้มน�้าดื่ม ขับปัสสาวะ OXALIDACEAE เชียงราย น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
123 เตยหอม Pandanus amaryllifolius Roxb. เชียงใหม่ เชียงราย น่าน ล�าต้นแตกกอเป็นพุ่ม รากขนาดใหญ่ออกตามข้อ เมื่อโตเต็มที่สูงจะมีเนื้อไม้ ใบเดี่ยว เรียงเวียนสลับรอบต้น ใบรูปแถบ แผ่นใบหนามีรอยพับ 3 เส้น เมื่ออายุมาก ขึ้นขอบใบมีหนามเล็กๆ มีกลิ่นหอม ดอกออกเป็นช่อกระจุกกลม เมื่อต้นใหญ่และ สมบูรณ์จะออกดอกตามซอกใบ แต่มักไม่ปรากฏ ใบ ใช้ต้มน�้าดื่ม ยาบ�ารุงหัวใจ ยาบ�ารุงก�าลังท�าให้ร่างกายสดชื่น ลดความดัน โลหิตสูง โรคเบาหวาน PANDANACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
124 ผักสาบ Adenia cardiophylla (Mast.) Engl. ไม้เลื้อย เถามีมือเกาะเลื้อยพาดพันไป ใบ เดี่ยว เรียงสลับ โคนใบมนเว้ารูป หัวใจ ปลายใบแหลม ขอบใบเรียบ ดอก ออกเป็นกลุ่มที่ซอกใบ สีเหลืองอ่อนกลุ่มละ 5-10 ดอก ผล รูปทรงกลม สีเขียวเมื่อแก่จะเป็นสีส้มแตกเป็น 3 แฉก ยอดอ่อน รับประทานเป็นอาหาร PASSIFLORACEAE น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
125 เม่าสร้อย Antidesma acidum Retz. เชียงราย น่าน ไม้พุ่มหรือขนาดเล็ก สูงประมาณ 3 ม. ใบรูปรีถึงรูปขอบขนาน ช่อดอกแบบ ช่อเชิงลด แยกเพศอยู่ต่างต้น ดอกเพศผู้ แกนช่อมีขนสั้นนุ่มสีน�้าตาลแดง กลีบเลี้ยงมี 4–6 กลีบ รูปคล้ายสามเหลี่ยมถึงรูปขอบขนาน ผิวด้านนอกเกลี้ยง ผิวด้านในมีขนสั้น นุ่ม ไม่มีกลีบดอก เกสรเพศผู้มี 4–6 อัน มีเกสรเพศเมียที่เป็นหมัน รูปกรวยกลับ มีขน สั้นนุ่ม ดอกเพศเมีย ยาว 1–2 มม. กลีบเลี้ยงมี 5–6 กลีบ รูปคล้ายสามเหลี่ยม รังไข่อยู่ เหนือวงกลีบ รูปไข่ ผลเป็นช่อ ทั้งต้น ใช้ต้มน�้าดื่ม ลดความดันโลหิต ลดอาการเลือดออกตามไรฟัน แก้ อาการปวดกระดูก, ยอด ใช้ 4-5 ยอด น�ามาต้มน�้าดื่ม แก้ไข้ PHYLLANTHACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
126 มะเม่าดง Antidesma bunius (L.) Spreng. ไม้ต้น สูงประมาณ 30 ม. ใบรูปรีถึงรูปใบหอก หรือแกมรูปไข่กลับ โคนใบรูป ลิ่มหรือมน ปลายใบแหลมหรือเรียวแหลม ขอบใบเรียบ ช่อดอกแบบช่อกระจะออกที่ ซอกใบ แยกเพศอยู่ต่างต้น ดอกเพศผู้ กลีบเลี้ยง ยาว 3–4 มม. รังไข่ เกลี้ยงหรือมีขน ประปราย ยอดเกสรเพศเมีย มี 3–4 อัน สั้น ติดทน ผลรูปรี ผลแก่สีแดงเปลี่ยนเป็นสีด�า ใบ น�าไปประกอบอาหารให้รสเปรี้ยว ใช้แทนมะขามเปียก PHYLLANTHACEAE น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
127 ระงับพิษ Breynia glauca Craib ล�าปาง ไม้พุ่ม สูงถึง 5 ม. ใบรูปรี โคนใบรูปมน ปลายใบแหลม ขอบใบมักม้วนกลับ ช่อดอก แบบแบบกระจุก ดอกแยกเพศอยู่บนต้นเดียวกัน ดอกเพศผู้ กลีบเลี้ยง เชื่อม ติดกัน ปลายแยกเป็น 6 กลีบ เกสรเพศผู้มี3 อัน รวมกันเป็นก้านชูเกสรตัวผู้ ดอกเพศ เมีย กลีบเลี้ยง เชื่อมติดกันปลายแยกเป็น 6 กลีบ รังไข่รูปกระสวย ผลแบบแห้งแตก รูปกลม เมล็ดมี 6 เมล็ด รูปทรงกลม ราก ใช้ต้มน�้าดื่ม โรคกระเพาะ โรคเบาหวาน ขับนิ่ว, ทั้งต้น ใช้ต้มน�้าดื่ม ล้าง สารพิษ แก้ปวดท้อง แก้เจ็บคอ PHYLLANTHACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
128 สะเลียมหอม Breynia thorelii (Beille) Welzen & Pruesapan ไม้พุ่ม สูงถึง 1.5 ม. ใบรูปรี โคนใบรูปมน ปลายใบแหลม มีติ่งแหลม ขอบใบ มักม้วน ช่อดอกแบบแบบกระจะ ดอกแยกเพศอยู่บนต้นเดียวกัน ดอกเพศผู้ กลีบ เลี้ยง แยกกัน มี 6 กลีบ รูปไข่กลับ เกสรเพศผู้มี 3 อัน รวมกันเป็นก้านชูเกสรตัวผู้ ดอก เพศเมีย กลีบเลี้ยง แยกกัน มี 6 กลีบ แบ่งเป็นสองวง ผลแบบแห้งแตก รูปทรงกลม มี สันตามยาว ใบ ดอก ใช้ต้มน�้าดื่ม ยาบ�ารุงสมอง บ�ารุงประสาท PHYLLANTHACEAE เชียงใหม่ เชียงราย ล�าปาง น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
129 ว่านธรณีสาร Phyllanthus pulcher Wall. ex Müll. Arg. เชียงใหม่ ล�าปาง ไม้พุ่งกึ่มหรือไม้ต้นขนาดเล็ก สูงประมาณ 1 ม. ล�าต้นตั้งตรง ใบรูปขอบขนาน หรือรูปไข่ โคนใบมนเบี้ยว ปลายใบมน ขอบใบเรียบ ดอกแยกเพศอยู่บนต้นเดียวกัน ดอกเพศผู้ ออกเป็นกระจุกที่ซอกใบ กลีบเลี้ยง มี 4 กลีบ รูปสามเหลี่ยมแกมรูปไข่ ขอบเป็นชายครุย เกสรเพศผู้ มี 2 อัน ดอกเพศเมีย ออกที่ซอกใบที่ปลายยอด ดอกจะ ห้อยลง กลีบดอก มี 6 กลีบ รูปสามเหลี่ยมหรือรูปไข่ ขอบเป็นชายครุย ผลรูปทรงกลม ผิวเกลี้ยง ราก ใบ ใช้ต้มน�้าดื่ม บดเป็นผงท�าเป็นแคปซูล แก้ปวดศรีษะ แก้ปวดเส้นปวด เอ็น, ล�าต้น ใช้ต้มน�้าดื่ม ช่วยขับลม PHYLLANTHACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
130 หญ้าใต้ใบ Phyllanthus urinaria L. ไม้ล้มลุก สูงถึง 60 ซม. ใบ เดี่ยว รูปไข่แกมรูปใบหอก หรือรูปสามเหลี่ยม รูป ขอบขนาน หรือรูปไข่แกมรูปขอบขนาน โคนใบเบี้ยว ปลายใบมน หรือเป็นติ่งหนาม สั้น ขอบใบมีขน ดอกแยกเพศ ดอกเพศผู้ เป็นช่อกระจุกกลม กลีบเลี้ยง มี 6 กลีบ รูป รี หรือรูปขอบขนานแกมรูปไข่ เกสรเพศผู้มี 3 อัน ดอกเพศเมีย ออกเดี่ยว มีขนาดใหญ่ กว่าดอกตัวผู้เล็กน้อย ผล แบบผลแห้งแตก รูปร่างค่อนข้างกลม ผิวมีปุ่ม เมล็ด ลักษณะสามมุม ราก ใช้ต้มน�้าดื่ม แก้ริดสีดวงทวารหนัก PHYLLANTHACEAE เชียงใหม่ โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
131 ผักหวานบ้าน Sauropus androgynus (L.) Merr. เชียงใหม่ เชียงราย น่าน ไม้พุ่มขนาดกลาง สูงประมาณ 1.5 เมตร ล�าต้นกลมหรือเป็นเหลี่ยม ตั้งตรง ใบรูปไข่แกมรูปขอบขนาน โคนใบมน ปลายใบแหลม ขอบใบเรียบ ดอกเดี่ยว แยกเพศ อยู่บนต้นเดียวกัน ออกที่ซอกใบ ดอกเพศเมียออกที่ปลายยอดของกิ่ง ตอนล่างของกิ่ง เป็นดอกเพศผู้ มีดอกเพศเมีย 1–3 ดอก ดอกเพศผู้จ�านวนมาก ผล เมื่อแก่จะแยกเป็น 6 พู เมล็ดรูปเกือบกลม เปลือกเมล็ดสีน�้าตาลเข้ม ใบ ใช้ต้มน�้าดื่ม แก้ไข้ แก้ปวดท้อง หรือน�ามาต�าพอกศรีษะ แก้ไข้ PHYLLANTHACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
132 ผักกระสัง Peperomia pellucida (L.) Kunth ไม้ล้มลุก ทอดนอนหรือตั้งตรง อาจสูงได้ถึง 40 ซม. มีรากตามข้อ ล�าต้นอวบ น�้า ใบเรียงเวียน รูปไข่กว้างหรือแกมรูปสามเหลี่ยม โคนใบตัดหรือรูปหัวใจ ช่อดอก แบบช่อเชิงลด ออกเดี่ยว ๆ ที่ปลายกิ่งหรือตามซอกใบ ดอกขนาดเล็ก ไม่มีกลีบเลี้ยง และกลีบดอก เกสรเพศผู้มี 2 อัน รังไข่มี 1 ช่อง ผลแบบผลย่อยเปลือกแข็งเมล็ดล่อน ทั้งต้น ใช้ต�าพอกศรีษะ ช่วยให้มีผล ลดการหัวล้าน PIPERACEAE เชียงราย โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
133 พริกไทย Piper nigrum L. เชียงใหม่ เชียงราย น่าน ไม้เถาเนื้อแข็ง รากฝอยออกบริวณข้อเพื่อเกาะยึด ข้อโป่งนูน ใบเดี่ยว เรียง สลับรูปไข่ กว้าง 5–8 ซม. ยาว 8–11 ซม. ช่อดอกออกที่ซอกใบ ดอกย่อยสมบูรณ์เพศ สีขาวแกมเขียว ผลสด รูปกลม จัดเรียงตัวแน่นอยู่บนแกน ผลอ่อนสีเขียว เมื่อสุกสีแดง ใบ จ�านวน 3 ใบ แช่น�้า แล้วน�ามาล้างตา แก้ตาแดง และเมล็ด น�ามารับ ประทานสด ช่วยขับประจ�าเดือน ผล เข้ายาธาตุ 4 กับน�้าผึ้ง ผลพิกหน้อย ผลดีปลี เหง้าขิง และเหง้าข่า รับประทาน แก้ร้อนใน หรือน�ามาต้มดื่ม เป็นยาแก้ลม ระบายไข้ รักษาโรคกระเพาะอาหาร ผลรับประทานสด ช่วยบ�ารุงธาตุ PIPERACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
134 ดีปลี Piper retrofractum Vahl ไม้เถา ขึ้นเลื้อยพัน ข้อมีรากส�าหรับยึดเกาะ ช่อดอกเพศผู้และเพศเมียอยู่ต่าง ต้นกัน ใบ เดี่ยว เรียงสลับ รูปไข่แกมดอกขอบขนาน โคนใบเบี้ยว ปลายใบแหลม ขอบ ใบเรียบ ผิวเกลี้ยงเป็นมัน ช่อดอก ออกเป็นช่อแกน มีดอกย่อยเรียงแน่นบนช่อดอก ช่อดอกเพศผู้ ยาว 4–5 ซม. เกสรเพศผู้มี 2–3 อัน ช่อดอกเพศเมีย ยาว 3–4 ซม. ผล อัดกันแน่นบนแกนช่อ โคนกว้าง ปลายมน เมื่อสุกสีน�้าตาลแกมแดง ผลย่อยมีเมล็ด เดียว ผลและต้น บดเป็นผง อัดเป็นแคปซูล แก้พิษ ปวดท้อง เป็นยาร้อน ขับลม ผล สุก ต�าผสมน�้าผึ้ง น�้าอ้อย ปั้นเป็นลูกกลอน รับประทาน แก้ไข้หวัด ช่อผล ต้มดื่ม เป็น ยาแก้พิษลม PIPERACEAE เชียงใหม่ ล�าปาง น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
135 ช้าพลู Piper sarmentosum Roxb. เชียงใหม่ เชียงราย น่าน ไม้ล้มลุก เป็นไม้พันอาศัย หรือเถาทอดเลื้อยไปตามพื้นดิน สูง 50–70 ซม. มี ไหล ใบเดี่ยว เรียงสลับ รูปหัวใจ ผิวใบมัน สีเขียวเข้ม มีกลิ่นหอม และรสเผ็ดเล็กน้อย ช่อดอกออกเป็นช่อสีขาวตรงข้ามใบที่ปลายยอด รูปทรงกระบอก ดอกแยกเพศ กลีบ ดอกสีขาว ผลสด รูปทรงกลม ผิวมัน สีเขียวเข้ม ทั้งต้น ตากแห้ง บดเป็นผง ผสมน�้าผึ้งท�าเป็นลูกกลอน รับประทานเพื่อปรับ ธาตุ หรือต้มดื่ม เป็นยาลม แก้ปวดมะเร็งคุด ใบและยอดอ่อน รับประทานสด แก้ท้อง อืด ท้องเฟ้อ ใบ ต้มดื่ม เป็นยาบ�ารุงธาตุน�้า หรือใช้ถอนพิษ PIPERACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
136 หญ้าเอ็นยืด Plantago major L. ไม้ล้มลุก สูงถึง 30 ซม. ใบเดี่ยว รูปช้อน ออกเป็นกระจุกจากโคนต้น ผิว เกลี้ยง ช่อดอกแบบช่อเชิงลด มีดอกย่อยจ�านวนมาก กลีบดอก สีขาว เชื่อมเป็นหลอด ยาว ปลายแยก 4 แฉก ผลแบบแห้งแตก รูปไข่ ผิวเกลี้ยง ปลายมีจุกแหลม ทั้งต้น ใช้ต้มน�้าดื่ม แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย แก้ปวดเส้นปวดเอ็น โรค กระเพาะ PLANTAGINACEAE เชียงใหม่ เชียงราย ล�าปาง โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
137 กรดน�้า Scoparia dulcis L. เชียงใหม่ เชียงราย ล�าปาง ไม้ล้มลุกหรือไม้พุ่ม สูงได้ถึง 1 ม. ใบเรียงตรงข้ามหรือรอบข้อ รูปไข่หรือแกม รูปขอบขนาน โคนใบเรียวจรดก้านใบ ขอบใบจักซี่ฟัน ดอกออกเป็นกระจุก กลีบเลี้ยง มี 4 กลีบ แยกจรดโคน รูปขอบขนานแกมรูปไข่ กลีบดอกมี 4 กลีบ รูปขอบขนาน สี ขาวโคนสีม่วงอ่อน ปากหลอดกลีบมีขนหนาแน่น เกสรเพศผู้มี 4 อัน รังไข่มี 2 ช่อง ผล แห้งแตกเป็น 4 ซีก ราก ใช้ต้มน�้าดื่ม โรคนิ่ว ขับปัสสาวะ, ทั้งต้น ใช้ต้มน�้าดื่ม แก้ปวดฟัน ยาบ�ารุง ก�าลัง PLANTAGINACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
138 ตะไคร้หอม flexuosus (Nees ex Steud.) W. Watson ไม้ล้มลุกอายุหลายปี ล�าต้นรูปทรงกระบอก ผิวเกลี้ยง ใบ รูปขอบขนานแคบ สีขาวนวลหรือขาวปนม่วง ช่อดอก เป็นช่อกระจาย สีน�้าตาลแดง ช่อดอกย่อยมีก้าน ออกเป็นคู่ๆ ดอกหนึ่งมีก้าน อีกดอกไม่มีก้าน ดอกย่อยนี้ยังประกอบด้วยดอกเล็กๆ 2 ดอก ดอกล่างลดรูปเป็นเพียงกลีบเดียวโปร่งแสง ดอกบนสมบูรณ์เพศ มีใบประดับ 2 ใบ ผล เป็นผลแห้ง ไม่แตก ทั้งต้น ทุบ ใช้ไล่ยุง POACEAE น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
139 หญ้าคา Imperata cylindrica (L.) Raeusch. เชียงใหม่ เชียงราย ไม้ล้มลุกอายุหลายปี มีไหลแข็งทอดยาว สูง 30–150 ซม. ใบเดี่ยว เรียงสลับ รูปแถบ โคนใบสอบเรียว ใบหยาบ ช่อดอกแบบช่อแยกแขนง รูปรี เมื่อดอกบานจะ แตกปุยเป็นสีขาว กาบช่อย่อยล่าง รูปคล้ายเรือ เนื้อบางคล้ายเยื่อ สีชมพูหรือสีขาว กาบช่อย่อยบน รูปคล้ายเรือ มีขนอ่อนนุ่มคล้ายไหมด้านหลังมีขนอ่อนนุ่มคล้ายไหม เนื้อโปร่งบาง ผิวเกลี้ยง ปลายแยกออกเป็น 2 แฉก รังไข่รูปรี ยอดเกสรสีม่วงหรือสี น�้าตาลเข้ม ผลแห้งเมล็ดร่อน ราก ต้มดื่มแก้โรคนิ่ว ขับปัสสาวะ หรือแก้ไข้หวัด POACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน