190 - Etlingera coccinea (Blume) S.Sakai & Nagam. ไม้ล้มลุกอายุหลายปี มีเหง้าใต้ดิน รูปทรงกระบอก ล�าต้นเหนือดิน สูง 1–3 ม. ใบรูปขอบขนานหรือรูปขอบขนานแกมรูปใบหอก โคนใบมน ปลายใบติ่งแหลม ขอบ ใบเรียบ ช่อดอก เกิดจากเหง้า สั้นมาก ดอกย่อยมีหลายดอก กลีบดอก รูปขอบขนาน สีแดงสด ผล แห้งแก่แล้วแตก รูปทรงกลม ดอก ผล รับประทานสด แก้ท้องอืด ท้องเฟ้อ ขับลม ZINGIBERACEAE น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
191 ดอกเข้าพรรษา Globba cf. albiflora Ridl. var. aurea Holttum ไม้ล้มลุกอายุหลายปี ล�าต้นเหนือดิน สูงประมาณ 90 ซม. ใบ แผ่นใบ รูปรี โคนใบรูปลิ่ม ปลายใบเรียวแหลม ขอบใบเรียบ ช่อดอก แบบช่อกระจุกแยกแขนง ออกที่ปลายยอดของล�าต้นเหนือดิน กลีบเลี้ยงเชื่อมติดกันที่ฐานเป็นหลอด ปลายแยก เป็น 3 แฉก ผิวเกลี้ยง กลีบดอกเชื่อมติดกันที่ฐานเป็นหลอด ปลายแยกเป็นรูปคล้าย เรือ 3 แฉก สีส้ม เกสรเพศผู้ที่เป็นหมัน ม้วนเข้าด้านใน ผิวมีขน เกสรเพศผู้ อับเรณู ยาวประมาณ 2 มม. รยางค์ด้านข้าง 2 อัน ผิวมีขน สีส้ม ต่อมน�้าต้อย จ�านวน 2 ต่อม สีเหลือง ผล แบบแห้งแตก รูปทรงขอบขนาน เหง้า ฝนทาบริเวณที่มีพิษแมลงกัดต่อย เหง้า ต้มดื่ม ช่วยลดกรดในกระเพาะ อาหาร ZINGIBERACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน เชียงใหม่ เชียงราย
192 กระทือลิง Globba schomburgkii Hook. f. ไม้ล้มลุกอายุหลายปี ล�าต้นเหนือดิน สูง 25–40 ซม. ใบรูปใบหอก ผิวด้านบน เกลี้ยง ผิวด้านล่างมีขน ช่อดอกแบบช่อกระจุกแยกแขนง ออกที่ปลายยอดของล�าต้น เหนือดิน ใบประดับ รูปไข่ สีเขียว ผิวมีขน ดอกสีเหลืองส้ม กลีบปาก รูปแถบ ปลาย แยกเป็น 2 แฉก เหง้า ฝนทาบริเวณที่มีพิษแมลงกัดต่อย ZINGIBERACEAE เชียงใหม่ เชียงราย ล�าปาง น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
193 กระชายด�า Kaempferia parviflora Wall. ex Baker ไม้ล้มลุกอายุหลายปี มีเหง้าใต้ดิน สีม่วงเข้ม ใบรูปไข่หรือรูปรี ช่อดอกออกที่ ปลายยอดของล�าต้นเหนือดิน กลีบเลี้ยงปลายแยกเป็น 3 แฉก กลีบดอกปลายแยก เป็น 3 แฉก กลีบปาก รูปไข่กลับ ปลายแยกเป็น 2 แฉก สีขาว ที่ปลายกลีบแต้มสีม่วง เข้ม เหง้า ใช้ต้มน�้าดื่ม หรือดองเหล้า ยาบ�ารุงเลือด ยาบ�ารุงสายตา ยาบ�ารุงก�าลัง ยาบ�ารุงก�าลัง ZINGIBERACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน เชียงใหม่ เชียงราย น่าน
194 ขิงหมอบรัดเลย์ Zingiber bradleyanum Craib ไม้ล้มลุกอายุหลายปี มีเหง้าใต้ดิน ใบ แผ่นใบ รูปขอบขนานแกมรูปใบรี กว้าง 8-12 ซม. ยาว 25-35 ซม. โคนใบรูปมน ปลายใบแหลม ขอบใบเรียบ ช่อดอก แบบช่อ เชิงลด เกิดจากเหง้า ใบประดับ รูปไข่กลับ สีขาวแกมชมพูเรื่อ กลีบดอก เชื่อมติดกันที่ ฐานเป็นหลอด ปลายแยก สีขาว กลีบบาง เกสรเพศผู้ มีรยางค์ยื่นยาว สีส้มสดแกม เหลือง เหง้า ใช้ต้มน�้าดื่ม ช่วยให้มดลูกเข้าอู่ ZINGIBERACEAE เชียงราย โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
195 ขิงสนธยา Zingiber cf. idae Triboun & K.Larsen ไม้ล้มลุก สูงประมาณ 1.5 ม. ใบ แผ่นใบ รูปแถบ โคนใบรูปมน ปลายใบ แหลม ขอบใบเรียบ มีกลิ่นคล้ายแมงดา ช่อดอกแบบช่อเชิงลด เกิดจากเหง้า ใบ ประดับรูปไข่กลับ ปลายเป็นติ่งแหลมสั้น สีขาวแกมเขียว กลีบดอกเชื่อมติดกันที่ฐาน เป็นหลอด ปลายแยก สีขาวแกมเหลือง กลีบปาก สีขาวแกมเหลือง แต้มสีแดงอ่อน ๆ บริเวณกลางปาก เกสรเพศผู้มีรยางค์ยื่นยาว สีขาวแกมเหลือง หน่อ ลวก รับประทานแก้ท้องอืด ท้องเฟ้อ ZINGIBERACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน เชียงราย
196 ไพล Zingiber montanum (J. Koenig) Link ex A. Dietr. ไม้ล้มลุกอายุหลายปี มีเหง้าใต้ดิน สีน�้าตาลแกมสีเหลือง ใบรูปขอบขนาน แกมรูปใบหอก ผิวด้านบนเกลี้ยง ผิวด้านล่างมีขน ช่อดอกแบบช่อเชิงลด เกิดจากเหง้า ใบประดับรูปไข่กลับ เรียงซ้อนกันคล้ายเกล็ดปลา สีแดงแกมสีม่วงเข้ม ผิวมีขน กลีบ ดอกปลายแยกเป็น 3 แฉก สีเหลือง กลีบปาก รูปไข่กลับ เหง้า ใช้ต้มน�้าดื่ม หรือรับประทานสด แก้ท้องอืด ท้องเฟ้อ ขับลม โรค กระเพาะ แน่นจุกเสียด อาหารไม่ย่อย ถอนพิษ ท�าลูกประคบ แก้ปวดเมื่อยตาม ร่างกาย หรือประคบรักษาโรคอัมพฤกษ์ อัมพาต ZINGIBERACEAE เชียงใหม่ เชียงราย ล�าปาง น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
197 ไพลด�า Zingiber ottensii Valeton ไม้ล้มลุกอายุหลายปี มีเหง้าใต้ดิน สีม่วงหรือสีม่วงแกมสีน�้าตาล ล�าต้นเหนือ ดิน สูง 1–3 ม. ใบรูปขอบขนาน ผิวใบด้านบนเกลี้ยง ผิวด้านใบล่างมีขน ก้านใบเป็น กาบหุ้มล�าต้น สีม่วง ลิ้นใบ รูปไข่ ปลายมน ช่อดอกเกิดจากเหง้า รูปทรงกระบอก ใบ ประดับรูปไข่กลับ สีม่วงแกมสีแดง กลีบดอกสีขาวแกมสีเหลือง กลีบปากรูปขอบ ขนาน ปลายหยักตื้นเป็น 2 แฉก สีเหลืองแกมสีน�้าตาอ่อน เหง้า ใช้ต้มน�้าดื่ม โรคกระเพาะ โรคเบาหวาน หรือท�าลูกประคบ แก้ปวด เมื่อยตามร่างกาย แก้ท้องอืด ท้องเฟ้อ ยาบ�ารุงก�าลัง ZINGIBERACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน เชียงใหม่ น่าน
198 ขิงภูพาน Zingiber parishii subsp. phuphanense Triboun & K. Larsen ไม้ล้มลุก สูงประมาณ 1.5 ม. ใบ แผ่นใบ รูปแถบ โคนใบรูปมน ปลายใบเรียว แหลม ขอบใบเรียบ ช่อดอก แบบช่อเชิงลด เกิดจากเหง้า ใบประดับ รูปไข่กลับ ปลาย เป็นติ่งแหลมสั้น สีขาวอมเขียว กลีบดอก เชื่อมติดกันที่ฐานเป็นหลอด ปลายแยก สี เหลืองส้ม กลีบปาก สีเหลืองส้ม กลีบบาง เกสรเพศผู้ มีรยางค์ยื่นยาว สีเหลืองส้ม ใบ รับประทานสด แก้ร้อนใน เหง้า ต้มดื่ม เป็นยาบ�ารุงร่างกาย รักษา กระเพาะอาหาร ล�าไส้ แก้ท้องอืด ขับลม แก้ขับลม แก้ร้อนใน และเป็นยาบ�ารุง ZINGIBERACEAE เชียงใหม่ เชียงราย น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
199 กระทือ Zingiber zerumbet (L.) Roscoe ex Sm. ไม้ล้มลุกอายุหลายปี ล�าต้นเหนือดิน สูงประมาณ 1 ม. ใบรูปใบหอก ผิวใบ ด้านบนเกลี้ยง ผิวด้านใบล่างมีขน ช่อดอกแบบเชิงลด เกิดจากเหง้า ใบประดับรูปไข่ กลับ ปลายมีติ่งแหลม สีแดง ผิวมีขน ใบประดับย่อยรูปขอบขนานหรือรูปรี ปลายแยก เป็น 2 แฉก ปลายแหลม กลีบเลี้ยงปลายแยกเป็นหลายแฉก ผิวเกลี้ยง กลีบดอกสีขาว แกมสีเหลือง เหง้า ใช้ต้มน�้าอาบให้ผู้หญิงหลังคลอดบุตร ต้มน�้าดื่ม แก้ท้องอืด ท้องเฟ้อ ฟกช�้า ขับลม หรือท�าเป็นลูกประคบ แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย ZINGIBERACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน เชียงใหม่ เชียงราย น่าน
200 หนามกระสุน Tribulus terrestris L. ไม้ล้มลุกทอดเลื้อยไปตามพื้นดิน ใบ ประกอบแบบขนนก 1 ชั้น ปลายคู่ เรียง แบบสลับตรงข้าม รูปขอบขนาน โคนใบเบี้ยว ปลายใบมน ขอบใบเรียบ มีขน ช่อดอก ดอกเดี่ยวหรือออกเป็นช่อสั้น ออกตามซอกใบหรือตามข้อของล�าต้น กลีบเลี้ยงมี 5 กลีบ กลีบดอก แยกกัน จ�านวน 5 กลีบ รูปไข่กลับ สีเหลือง กลีบบาง เกสรเพศผู้ จ�านวน 10 อัน ผล แบบแห้งแตก 5 ช่อง รูปทรงกลม เปลือกผลแข็งเป็น 5 เหลี่ยม มี หนาม ทั้งต้น ต้มดื่ม แก้โรคนิ่ว ZYGOPHYLLACEAE ล�าปาง โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน