140 หญ้าไผ่หยอง Pogonatherum crinitum (Thunb.) Kunth ไม้ล้มลุกอายุหลายปี สูงประมาณ 1-2 ม. คล้ายไผ่เล็กๆ ล�าต้นเป็นปล้อง แตก กิ่งตอนปลาย ล�าต้น เรียบไม่มีขน ใบคู่แบน ปลายแหลม โคนต้นมีกาบเป็นฝัก มีขนขึ้น ออกดอกหน้าร้อน ปลายต้นเป็นรูปคล้ายหางแมว ทั้งต้น ใช้ต้มน�้าดื่ม ขับสารพิษในร่างกาย LAMIACEAE เชียงใหม่ โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
141 ตะขาบหิน Muehlenbeckia platyclada (F. v. Muell.) Meissen. เชียงใหม่ เชียงราย ล�าปาง น่าน ไม้พุ่ม สูง 1-2 ม. ล�าต้นแบน เป็นข้อๆ สีเขียว ตั้งตรง แตกกิ่งก้านมาก ดอก แยกเพศอยู่คนละต้น ใบ ลักษณะคล้ายล�าต้น มีใบน้อย หรือไม่มีเลย เรียงสลับ ร่วง ง่าย รูปใบหอกแกมเส้นตรง โคนใบสอบ ปลายใบแหลม ขอบใบเรียบ ไม่มีก้านใบ ช่อ ดอก เป็นช่อสั้นติดเป็นกระจุกเล็กๆ ออกบริเวณข้อ กลีบรวม จ�านวน 5 กลีบ รูปไข่ สี ขาวแกมเขียว เกสรเพศผู้ จ�านวน 7-8 อัน ผล ฉ�่าน�้า รูปค่อนข้างกลม เมื่อสุกสีแดง เมล็ด จ�านวน 1 เมล็ด เป็นสัน 3 สัน สีเหลือง ใบ ขยี้ ทา แก้พิษแมลงกัดต่อย POLYGONACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
142 ชายผ้าสีดา Platycerium holttumii Joncheere & Hennipman เฟินอิงอาศัยต้นไม้ ใบมี 2 แบบ แบบแรกจะแปรรูปไป มีลักษณะคล้ายกาบ ห่อหุ้มระบบรากเอาไว้ให้ได้รับความชุ่มชื้นและรัดเกาะติดกับต้นไม้ที่มันมาอาศัยอยู่ ใบแบบที่ 2 จะแผ่สยายลงมาเป็นริ้ว คล้ายเขากวาง ใบที่สร้างสปอร์จะเป็นแฉลึก 2 แฉก กลุ่มของอับสปอร์เกิดเป็นแผ่นครึ่งวงกลม ทางด้านใต้ของใบ ใบ ทุบแล้วคั้นน�้า น�ามาทาแก้พิษแมลงสัตว์กัดต่อย POLYPODIACEAE เชียงใหม่ โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
143 ชายผ้าสีดา Platycerium wallichii Hook.f. เชียงราย ล�าปาง เฟินอิงอาศัยต้นไม้ มีเหง้าสั้นทอดนอน ทั่วทั้งต้นมีขนสีขาวนุ่มสั้นทั่วไปคล้าย ก�ามะหยี่ มีรูปร่างลักษณะเหมือนชายผ้าสีดา แตกต่างกันตรงที่ ใบที่สร้างสปอร์จะมี แฉกลึกมากกว่า 2 แฉก ใบ มี 2 แบบ แบบเรียกตั้งขึ้น แผ่เหมือนกระจาด ที่ปลายใบ เป็นร่องไม่ลึกมาก ผิวใบเป็นคลื่น มีสีขนสีขาวปกคลุม ใบที่สร้างสปอร์ แผ่กว้างเหมือน ใบพัด ลายของเส้นในเป็นสันนูน ส่วนที่เกิดสปอร์มีลักษณะเป็นแผ่นโค้ง ด้านข้างของ แผ่นจะเป็นใบห้อยย้อยลงมาไม่ยาวนัก ในหนึ่งใบมีส่วนที่เกิดสปอร์ 2 ส่วน ใบ ตากแห้ง ต้มอบรมควัน แก้ลมพิษ หรือมวนผสมหญ้าบา ใบบัวหลวง ดอก กาสะลองแห้ง เป็นยาเส้น สูบแก้โรคไซนัส ภูมิแพ้ ใบ ตากแห้งท�าเป็นยาเส้น เอามา มวนกับใบยาสูบ แล้วสูบ แก้โรคริดสีดวงในโพรงจมูก หรือต�า พอกแก้ไข้หวัด แล้วใบ ห้อย ซอย ตากแห้ง แล้วบดผง รับประทาน แก้โรคริดสีดวงทวารหนัก POLYPODIACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
144 ตาไก่ใบกว้าง Ardisia crenata Sims ไม้พุ่ม สูง 1–2 ม. ใบเดี่ยว เรียงเวียน รูปรีหรือรูปไข่กลับ โคนใบสอบเรียว ปลายใบแหลม ขอบใบหยักมน มีต่อม ใบหนาคล้ายหนัง ช่อดอกคล้ายช่อซี่ร่ม ออกที่ ปลายกิ่งและซอกใบ กลีบเลี้ยงมี 5 กลีบ สีเขียว กลีบดอกเชื่อมกันเป็นรูประฆัง ปลาย แยกเป็น 5 แฉก สีชมพูแกมขาว ผิวมีต่อม เกสรเพศผู้มี 4–5 อัน ติดที่หลอดกลีบดอก เกสรเพศเมียมีรังไข่อยู่ใต้วงกลีบ ผลแบบเมล็ดเดียวแข็ง เมื่อสุกสีแดง รูปร่างกลม ราก ต้มดื่ม แก้ปวดข้อ ปวดเข่า PRIMULACEAE เชียงราย โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
145 รางแดง Ventilago denticulata Willd. เชียงใหม่ เชียงราย ไม้เถากึ่งไม้พุ่ม กิ่งอ่อนมีขนสั้นๆ ใบเดี่ยว เรียงสลับ รูปวงรีแกมขอบขนาน หรือรูปไข่แกมขอบขนาน กว้าง4-6 ซม. ยาว 8-14 ซม. ช่อดอกออกที่ซอกใบ ดอก ย่อยจ�านวนมาก กลีบดอกสีเขียวแกมเหลือง ผลแห้ง ไม่แตก ด้านปลายแผ่เป็นครีบ ล�าต้น ต้มผสมล�าต้นบะแตก และล�าต้นเครือออน ดื่มแก้ปวดเมื่อยร่างกาย หรือ ต้มดื่มแก้ตาลขโมย ล�าต้น ตากแห้ง ดองเหล้าผสมฮ่อสะพายควาย โด่ไม่รู้ล้ม มะเขือแจ้เครือ ก�าลังเสือโคร่ง กวาวเครือด�า เถาวัลย์เปรียง รางแดง ปิดปิวแดง ตาล เหลือง ม้าแม่กล�่า อบเชย กวาวเครือขาวหากเป็นผู้หญิง กวาวเครือแดงส�าหรับผู้ชาย หรือ ต้มดื่ม เป็นยาบ�ารุงก�าลัง บ�ารุงเลือด แก้ปวดเมื่อยร่างกาย ปวดเส้นปวดเอ็น และ ต้ม ผสมต้มผสมเครือก้องแกลบ ฝาง เครือบะแตก กาสามปีก แก้ริดสีดวงทวารหนัก ล�าต้น ต้มดื่ม แก้ริดสีดวงทวารหนัก และ รากต้มดื่มแก้ปวดเมื่อยร่างกาย RHAMNACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
146 เคด Catunaregam spathulifolia Tirveng. ไม้พุ่ม สูง 3–4 ม. ใบรูปไข่กลับ ดอกเดี่ยว กลีบเลี้ยงเชื่อมเป็นหลอด รูปไข่ กลับ ผิวมีขน กลีบดอกเชื่อมเป็นหลอด รูปไข่กลับ สีขาวแกมเหลืองอ่อน ผิวเกลี้ยง เกสรเพศผู้ เชื่อมติดที่ปลายหลอดดอก สลับกับกลีบดอก เกสรเพศเมีย ปลายยอดแบ่ง เป็น 2 แฉก ผลแห้งไม่แตก รูปทรงกลมหรือรูปไข่ ราก เนื้อไม้ ใช้ต้มน�้าดื่ม ยาต้านโรคมะเร็ง RUBIACEAE ล�าปาง โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
147 มะคังแดง Dioecrescis erythroclada (Kurz) Tirveng. เชียงใหม่ น่าน ไม้ต้น สูง 6–12 ม. โคนมีหนาม กิ่งอ่อนมีสีน�้าตาลแดง ถึงสีแดงเข้ม หูใบรูป สามเหลี่ยม หลุดร่วงง่าย ใบเดี่ยว เรียงตรงข้าม รูปรีหรือไข่กลับ ผิวใบมีขน ช่อดอก ออกเป็นช่อสั้น ที่ซอกใบใกล้ปลายกิ่ง กลีบดอกเชื่อมติดกันมี 5 กลีบ สีเขียวอ่อนแกม เหลือง ผลแบบเมล็ดเดียวแข็ง รูปทรงกลม มีสันนูนตามยาว มี 5–6 สัน กลีบเลี้ยงติด ทนที่ปลายผล ราก ต้มดื่ม แก้กระษัย ใจพิการ เปลือก ต้มดื่ม แก้พิษ แก้ร้อนใน RUBIACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
148 ยอ Morinda citrifolia L. ไม้พุ่มหรือไม้ต้น สูงได้ถึง 10 ม. หูใบรูปไข่ ใบเดี่ยว รูปรีหรือรูปไข่ โคนใบ เรียว ปลายใบแหลม มักมีตุ่มใบเป็นขน ใบประดับสีขาว 1–3 ใบ รูปรี กลีบดอกเชื่อม ติดกันเป็นรูปแตรแคบ ๆ หลอดกลีบดอกยาว 0.8–1.5 ซม. ด้านในมีขนหนาแน่น ปลายแยกเป็น 5–6 แฉก รูปใบหอกแกมรูปไข่ ยาว 2–6 มม. ผลรูปไข่หรือกลม ผลแก่ สีขาว ใบ ต้มผสมเปลือกต้นเป๊อะป๊ะลงต้า (ตีนเป็ด) ทรงกลางน�้า (ไคร้น�้า) ไม้ดูก ไม้ กลาง ไม้ขะจาว แก่นฝาง ดื่มแก้ตาลขโมย (ซาง) และต้มผสม เปลือกทองกวาว ใบมะ ปืน (มะตูม) ใบผักไผ่น�้า ดื่มแก้โรคไต และ ยอด ต้มดื่ม บ�ารุงสายตา ล�าต้น เป็นต้มยา เหลือง และผลต้มดื่ม แก้ร้อนใน โรคเก๊าท์ ผลหรือล�าต้น ต้มหรือดองเหล้า ดื่มเป็นยา บ�ารุงร่างกาย RUBIACEAE เชียงใหม่ เชียงราย ล�าปาง โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
149 เข็มป่า Pavetta indica L. ไม้พุ่ม สูง 0.6–1.2 ม. ใบเดี่ยว เรียงตรงข้าม รูปรีแกมรูปขอบขนาน กว้าง 4–7 ซม. ยาว 7–15 ซม. ช่อดอกแบบกระจุก ออกที่ปลายกิ่ง กลีบเลี้ยงเชื่อมติดกัน ปลายแยกเป็น 5 แฉก สีเขียว กลีบดอกเชื่อมติดกันเป็นรูปหลอด ปลายแยกเป็น 5 กลีบ สีขาว มีกลิ่นหอม เกสรเพศผู้ยาวโผล่พ้นหลอดดอก ผลรูปทรงกลม เมื่อสุกสีด�า ทั้งต้น ฝนหรือต้ม ดื่ม โรคมะเร็ง RUBIACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน เชียงราย
150 คัดเค้าเครือ Oxyceros horridus Lour. ไม้รอเลื้อย มีหนามโค้งแข็งออกเป็นคู่ตามข้อ ใบรูปรี โคนใบสอบ ปลายใบ แหลม ขอบเรียบ ช่อดอกแบบช่อกระจุก กลีบเลี้ยงเชื่อมเป็นหลอดขนาดสั้น กลีบดอก รูปดอกเข็มเชื่อมเป็นหลอด รูปขอบขนาน สีขาว เกสรเพศผู้มี 5 อัน โผล่พ้นเกสรเพศ เมีย เกสรเพศเมียรูปกระสวย ผลสดแบบผลกลุ่ม รากและเนื้อไม้ น�ามาสับตากแห้ง และต้มรวมกับปอกระบิด เถาวัลย์เปรียง เถาเอ็นอ่อน เถารางแดง ดื่ม รักษาอาการปวดเมื่อย ปวดบวม และโรคเกาท์ RUBIACEAE ล�าปาง โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
151 มะกรูด Citrus hystrix DC. ไม้ต้น สูง 3–6 เมตร มีหนามตามกิ่ง ใบ ใบประกอบชนิดลดรูป รูปไข่ ดอก เดี่ยวหรือช่อจ�านวน 3–5 ดอก กลีบเลี้ยงเชื่อมติดกันเป็นรูปถ้วย ปลายแยกเป็นกลีบ เล็กๆ จ�านวน 4–5 กลีบ กลีบดอก เชื่อมติดที่โคน ปลายแยก จ�านวน 5 กลีบ รูปไข่ กลับ ผลแบบส้ม รูปทรงกลม ผลสุกมีสีเหลือง ผิวขรุขระ ผล น�าไปหมกไฟ แล้วน�้ามาต้มกับใบหมี่ ใช้สระผม เพื่อบ�ารุงให้ผมสวยและ ขจัดรังแค ใช้ท�าเป็นลูกประคบ แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย RUTACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน เชียงใหม่ น่าน
152 เพี้ยฟาน Clausena wallichii Oliv. var. guillauminii (Tanaka) J. P. Molino ไม้พุ่ม สูง 20-25 ซม. ใบ ประกอบแบบขนนก เรียงสลับ ใบย่อย 3-7 ใบ รูป ไข่แกมวงรีขอบขนาน แผ่นใบต่อมน�้ามันกระจายทั่วทั้งใบ ช่อดอก แบบช่อแยกแขนง ที่ปลายกิ่ง กลีบเลี้ยง จ�านวน 5 กลีบ สีเขียว กลีบดอก จ�านวน 5 กลีบ สีขาวแกม เหลือง ผล สด รูปกลมรี ใบ ใช้ประกอบอาหาร รับประทานแก้ท้องอืดท้องเฟ้อ และใช้แช่น�้าร้อน แก้ โรคความดันโลหิตสูง ราก ต้มน�้าดื่ม แก้ไข้หวัด และ แก้พิษงู RUTACEAE เชียงใหม่ เชียงราย น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
153 คนทา Harrisonia perforata (Blanco) Merr. ไม้พุ่มกึ่งเลื้อย สูง 1–2 เมตร ใบประกอบแบบขนนกปลายคี่ รูปไข่กลับหรือ รูปสี่เหลี่ยมข้าวหลามตัด โคนใบสอบเรียว ปลายใบมน ขอบใบหยักห่างๆ ช่อดอก แบบช่อกระจุก กลีบเลี้ยงเชื่อมติดกันเป็นรูปถ้วย กลีบดอกเชื่อมติดที่โคน รูปขอบ ขนาน เกสรเพศผู้มี 8–10 อัน ติดที่โคนจานฐานดอกที่เป็นรูปถ้วย มีแผ่นคล้ายลิ้นจัก 2 พู ขอบมีขน เปลือก ใช้ต้มน�้าดื่ม แก้ไข้ แก้ปวดฟัน, ราก ต้มผสมรากไม้จี้ รากหญ้านาง ฟ้า ทะลายโจรทั้งต้น เครือบอระเพ็ด ว่านน�้า ล้านผีป๋าย ดื่มรักษาอาการเป็นไข้, รากและ ล�าต้น ใช้ต้มน�้าดื่ม รักษาอาการร้อนใน ไข้ และโรคริดสีดวงทวารหนัก, น�้ายาง น�ามา ทาแก้ปวดฟัน หรือ น�าผลแห้งมาทุบใส่ฟันที่ปวด, ล�าต้น ใช้ต้มน�้าดื่มรักษาโรคเบา หวาน และอาการร้อนใน หรือน�ามาต�าพอกบริเวณที่เป็นแผลน�้ากัดเท้า RUTACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน เชียงใหม่ เชียงราย ล�าปาง น่าน
154 มะปีนด�า Melicope viticina (Wall. ex Kurz) T. G. Hartley ไม้พุ่มถึงไม้ยืนต้น สูง 0.8-6 ม. ใบ ประกอบ 3 ใบย่อย เรียงตรงข้าม รูปรี โคน สอบเรียว ปลายใบแหลม ขอบใบเรียบ ใบมีขนไปถึงเกลี้ยง ช่อดอก แบบช่อกระจุก ออกตามซอกใบ กลีบเลี้ยง จ�านวน 4 กลีบ ติดทน กลีบดอก จ�านวน 4 กลีบ เกสรเพศ ผู้ จ�านวน 4 อัน ผล แบบฝักแตกแนวเดียว รูปทรงกลมแกมรี เกลี้ยง ล�าต้น ต้มดื่ม หรือดองเหล้า เป็นยาบ�ารุงร่างกาย ราก ต้มดื่ม แก้ปวด RUTACEAE เชียงใหม่ เชียงราย น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
155 กระแจะ Naringi crenulata (Roxb.) Nicolson ไม้ต้น สูง 2–3 เมตร ล�าต้นมีหนาม ใบประกอบแบบขนนกชั้นเดียว รูปรี ช่อ ดอก แบบช่อกระจะ กลีบเลี้ยงเชื่อมติดกันเป็นรูปถ้วย ปลายแยกเป็นกลีบเล็กๆ รูป สามเหลี่ยม กลีบดอกเชื่อมติดที่โคน ปลายแยก รูปไข่แกมรูปรี สีขาวแกมเหลือง เกสร เพศผู้มี 8 อัน จานฐานดอกเกลี้ยง เกสรเพศเมีย รังไข่กลม มีต่อมน�้ามัน ผลรูปทรง กลม เปลือกต้นน�ามาทุบ แล้วตากแห้ง น�ามาบดเป็นผง ส�าหรับทาหน้าท�าให้หน้า ขาวใส RUTACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน ล�าปาง
156 กรวยป่า Casearia grewiifolia Vent. ไม้ต้น สูงได้ถึง 20 ม. มีขนสั้นนุ่มตามส่วนต่าง ๆ ใบ เดี่ยว เรียงสลับระนาบ เดียว รูปขอบขนานแกมรูปไข่ โคนใบเบี้ยว ปลาบใบแหลม ขอบจักซี่ฟัน แผ่นใบด้าน บนเกลี้ยงหรือมีขนเล็กน้อยที่เส้นกลางใบ ด้านล่างมีขนนุ่ม ดอก เดี่ยวหรือเป็นกระจุก ตามซอกใบ กลีบเลี้ยง จ�านวน 5 กลีบ สีเขียว กลีบดอก ไม่ปรากฏ เกสรเพศผู้ จ�านวน 8-10 อัน ติดบนขอบจานฐานดอกรูปถ้วย ขอบจักเป็นพู เกสรเพศเมีย ก้านเกสรเพศ เมียสั้น ผล แบบแห้งแตก แตกผ่า 3 ซีก รูปรี ผิวเรียบ สีเหลือง เมล็ด มีเยื่อหุ้มสีส้มแดง จักชายครุย ใบ ต้มดื่ม แก้โรคริดสีดวงทวารหนัก เปลือก ต้มดื่ม แก้กรดไหลย้อน SALICACEAE เชียงราย ล�าปาง โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
157 ตะขบป่า Flacourtia indica (Burm. f.) Merr. ไม้ต้น สูง 2-15 ม. มีหนามแหลม เปลือกสีเหลืองอมเทาแตกเป็นร่องลึก ดอก แยกเพศอยู่คนละต้น ใบ เดี่ยว เรียงเวียนสลับ รูปไข่กลับ โคนสอบเรียว ปลายใบกลม ขอบใบเรียบหรือจัก ใบเกลี้ยงถึงมีขน ช่อดอก แบบช่อกระจะ ออกตามซอกใบและ ปลายกิ่ง มีขน กลีบเลี้ยง จ�านวน 5-6 กลีบ รูปไข่ กลีบดอก จ�านวน 5-6 กลีบ รูปไข่ ด้านนอกเกลี้ยง ด้านในมีขน เกสรตัวผู้ จ�านวนมาก มีขนที่โคน เกสรเพศเมีย รังไข่อยู่ เหนือวงกลีบ รูปกลม ก้านปลายเกสรเพศเมียแยกเป็นสองแฉก และม้วนออก ผล รูป ทรงกลม สุกสีแดงคล�้า ชุ่มน�้า เมล็ด จ�านวน 5-8 เมล็ด รากและกิ่ง ต้มดื่ม แก้ผิดส�าแดง ท้องเสีย แก้ปวด ราก ต�า แล้วน�ามาทา แก้ ผื่นคัน หรือ ต้มดื่ม แก้โรคนิ่ว โรคทางเดินปัสสาวะ SALICACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน เชียงราย ล�าปาง
158 ผักคาวตอง Houttuynia cordata Thunb. ไม้ล้มลุก สูง 30–50 ซม. เหง้าทอดเลื้อย ใบรูปหัวใจ โคนใบรูปหัวใจ ปลายใบ แหลมเป็นติ่ง ขอบใบเรียบ มีขนตามเส้นใบ ช่อดอกแบบช่อเชิงลด ใบประดับคล้าย กลีบดอก 4 ใบ รูปขอบขนานแกมไข่กลับ ผิวเกลี้ยง ดอกย่อยไม่มีกลีบเลี้ยงและกลีบ ดอก เกสรเพศผู้มี 3 อัน เกสรเพศเมีย รังไข่ 3 พู ผลแบบแห้งแตก รูปคนโท ใบ น�ามารับประทานสด แก้ร้อนใน แก้ไข้ และโรคไต โรคมะเร็ง, ราก ใช้ต้ม น�้าดื่ม ลดความดันโลหิต SAURURACEAE เชียงราย ล�าปาง น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
159 ราชดัด Brucea javanica (L.) Merr. ไม้พุ่ม สูงได้ถึง 10 ม. ใบประกอบแบบขนนก รูปไข่ โคนใบกลม ปลายใบ แหลม ขอบใบจักฟันเลื่อย ช่อดอกแบบช่อแยกแขนง ออกที่ซอกใบใกล้ปลายยอด ดอกแยกเพศ กลีบเลี้ยง มี 4 กลีบ ผิวมีขน กลีบดอก มี 4 กลีบ สีม่วงแกมแดงเข้ม เกสรเพศผู้มี 4 อัน ผลแบบเมล็ดเดียวแข็ง รูปรี ผิวเรียบเป็นมัน ผลสุกสีด�า ทั้งต้น ประมาณ 1 ก�ามือ น�ามาต้มน�้าดื่ม รักษาโรคริดสีดวงทวารหนัก รักษา อาการปวดท้อง ไข้หวัดและมาลาเรีย SIMAROUBACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน เชียงราย
160 ปลาไหลเผือก Eurycoma longifolia Jack ไม้ต้น สูงได้ถึง 10 ม. ใบประกอบแบบขนนกปลายคี่ รูปขอบขนานแกมรูปไข่ ช่อดอก แบบช่อแยกแขนง ดอกแยกเพศ มีขนเป็นต่อมสีแดงเข้มกระจายทั่ว กลีบ เลี้ยง โคนเชื่อมติดกันเล็กน้อย รูปสามเหลี่ยม มีต่อมขนสีแดง กลีบดอก แยก จ�านวน 5 กลีบ รูปขอบขนานแกมรูปไข่ สีม่วงแกมแดงเข้ม เกสรเพศผู้ มี 5–6 อัน ติดสลับกับ กลีบดอก โคนก้านชูอับเรณูมีรยางค์ ผลรูปทรงรี ราก ใช้ต้มน�้าดื่ม รักษาโรคไข้หวัด โรคเบาหวาน และใช้เป็นยาบ�ารุงก�าลัง เพศผู้ชาย โรคกระเพาะ SIMAROUBACEAE เชียงใหม่ เชียงราย ล�าปาง น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
161 พริก Capsicum annuum L. ไม้พุ่ม สูง 20-80 ซม. ใบ เดี่ยว รูปรี โคนใบสอบ ปลายใบแหลม ขอบใบเรียบ ผิวเกลี้ยง ดอก เดี่ยวหรือออกเป็นช่อขนาดเล็ก กลีบเลี้ยง เชื่อมติดกันเป็นรูปถ้วย ปลายแยกจ�านวน 5 กลีบ กลีบดอก เชื่อมติดกันเป็นรูปกงล้อ ปลายแยกจ�านวน 5 กลีบ รูปรี สีขาว เกสรเพศผู้ จ�านวน 5 อัน ติดที่โคนหลอดกลีบดอก อยู่ตรงข้ามกลีบ ดอก เกสรเพศเมีย รังไข่เหนือวงกลีบ ผล แบบมีเนื้อหลายเมล็ด รูปร่างและสีแตกต่าง กันไป ผลน�าไปอังไฟ จากนั้นน�ามาพอก แก้น�้ากัดเท้า SOLANACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน เชียงใหม่
162 ดับยาง Solanum erianthum D. Don ไม้พุ่ม สูง 1-4 ม. มีขนทุกส่วน ใบ เดี่ยว เรียงสลับ รูปไข่ โคนใบมน ปลายใบ เรียวแหลม ขอบใบเรียบ มีขนขึ้นปกคลุมอย่างหนาแน่น ช่อดอก แบบแยกแขนง ออก ที่ปลายยอด กลีบเลี้ยง เชื่อมติดกันเป็นรูปถ้วย ปลายแยกจ�านวน 5 กลีบ กลีบดอก เชื่อมติดกันเป็นรูปกงล้อ ปลายแยกจ�านวน 5 กลีบ รูปรี สีขาว เกสรเพศผู้ จ�านวน 5 อัน เกสรเพศเมีย รังไข่เหนือวงกลีบ ผล แบบมีเนื้อหลายเมล็ด รูปร่างกลม สุกสีเหลือง ใบ ต้มดื่มน�้า แก้ลมพิษ ปวดหัว เปลือกต้น ต้มดื่ม แก้โรคกระเพาะอาหาร ใบ ต้มผสมน�้าอ้อย ดื่ม แก้ปวดท้อง หรือทุกส่วนน�ามาต้มดื่ม เข้ายาแก้พิษ ล้างสารพิษใน ร่างกาย ขับพิษ ใบ ทุบพอกศีรษะ ใช้ฆ่าเหา เห็บ และมด SOLANACEAE เชียงใหม่ เชียงราย ล�าปาง น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
163 มะแว้ง Solanum indicum L. ไม้พุ่ม สูงประมาณ 1 ม. ทั้งต้นมีขนนุ่ม ใบ เดี่ยว เรียงสลับ รูปรี โคนใบมน ปลายใบแหลม ขอบใบหยักเว้ามน มีคลื่นเล็กน้อย ช่อดอก ออกเป็นกระจุกที่ซอกใบ หรือปลายกิ่ง กลีบเลี้ยง เชื่อมติดกันเป็นรูปถ้วย ปลายแยกจ�านวน 5 กลีบ กลีบดอก เชื่อมติดกันเป็นรูปกงล้อ ปลายแยกจ�านวน 5 กลีบ รูปรี สีม่วงอ่อน เกสรเพศผู้ จ�านวน 5 อัน เกสรเพศเมีย รังไข่เหนือวงกลีบ ผล แบบมีเนื้อหลายเมล็ด รูปร่างกลม สุกสี เหลือง สีส้มและสีแดง รสขมจัด เมล็ด จ�านวนมาก รูปกลมแบน สีน�้าตาลอ่อน ราก ต้มดื่ม แก้แพ้อาหาร และ ผล ต้มดื่ม แก้ปวดท้อง หรือน�ามาประกอบ อาหาร แล้วรับประทาน แก้โรคเลือดจาง ราก ต้มดื่ม แก้ไข้หวัด SOLANACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน เชียงราย ล�าปาง
164 มะเขือยาว Solanum melongena L. ไม้พุ่ม สูงประมาณ 60 ซม. มีขนรูปดาว ใบ เดี่ยว เรียงสลับ รูปรี โคนใบเบี้ยว ปลายใบมน ขอบใบหยักเว้ามน มีคลื่นเล็กน้อย มีขนรูปดาวทั้งสองด้าน บ้างครั้งมี หนามบนแผ่นใบ ช่อดอก แบบช่อกระจะ หรือออกเป็นดอกเดี่ยว ออกเป็นกระจุกที่ ซอกใบหรือปลายกิ่ง กลีบเลี้ยง เชื่อมติดกันเป็นรูปถ้วย ปลายแยกจ�านวน 5 กลีบ มี ขนรูปดาว กลีบดอก เชื่อมติดกันเป็นรูปกงล้อ ปลายแยกจ�านวน 5 กลีบ รูปรี สีม่วง อ่อน เกสรเพศผู้ จ�านวน 5 อัน เกสรเพศเมีย รังไข่เหนือวงกลีบ ผล แบบมีเนื้อหลาย เมล็ด รูปร่างและสีมีความหลากหลาย ราก ต้มดื่ม แก้ปวด ราก ต้มดื่ม เป็นยาบ�ารุงก�าลัง SOLANACEAE เชียงใหม่ ล�าปาง โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
165 มะแว้งต้น Solanum sanitwongsei W. G. Craib ไม้พุ่ม สูงประมาณ 60 ซม. มีขน ใบ เดี่ยว เรียงสลับ รูปไข่หรือรูปขอบขนาน โคนใบมน ปลายใบมน ขอบใบหยักเว้ามน มีคลื่นเล็กน้อย ผิวใบมีขนนุ่มทั้งสองด้าน ช่อดอก แบบช่อกระจะ หรือออกเป็นดอกเดี่ยว ออกเป็นกระจุกที่ซอกใบหรือปลายกิ่ง มีขน กลีบเลี้ยง เชื่อมติดกันเป็นรูปถ้วย ปลายแยกจ�านวน 5 กลีบ มีขน กลีบดอก เชื่อมติดกันเป็นรูปกงล้อ ปลายแยกจ�านวน 5 กลีบ รูปรี สีม่วงอ่อน เกสรเพศผู้ จ�านวน 5 อัน เกสรเพศเมีย รังไข่เหนือวงกลีบ ผล แบบมีเนื้อหลายเมล็ด รูปกลม ผลสุกสีส้ม สี แดง ผล รับประทานสด ช่วยให้เจริญอาหาร SOLANACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน น่าน
166 ต้อยตั่ง Solanum spirale Roxb. ไม้พุ่ม สูง 60-100 ซม. เกลี้ยง ใบ เดี่ยว เรียงสลับ รูปรี โคนใบสอบเรียว ปลายใบเรียวแหลม ขอบใบเรียบ ผิวใบเกลี้ยงหรือมีขนตรงเส้นใบ ช่อดอก แบบช่อ กระจะ หรือออกเป็นดอกเดี่ยว ออกเป็นกระจุกที่ซอกใบหรือปลายกิ่ง กลีบเลี้ยง เชื่อม ติดกันเป็นรูปถ้วย ปลายแยกจ�านวน 5 กลีบ กลีบดอก เชื่อมติดกันเป็นรูปกงล้อ ปลาย แยกจ�านวน 5 กลีบ รูปรี สีขาว เกสรเพศผู้ จ�านวน 5 อัน เกสรเพศเมีย รังไข่เหนือวง กลีบ ผล แบบมีเนื้อหลายเมล็ด รูปกลม ผลสุกสีส้ม สีแดง ใบ ตากแห้ง บดผสมน�้าผึ้ง ท�าเป็นลูกกลอน รับประทาน หรือต้มน�้าดื่ม เป็น ยาบ�ารุงก�าลัง ใบ ต้มดื่ม แก้โรคมะเร็ง SOLANACEAE เชียงใหม่ น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
167 มะเขือพวง Solanum torvum Sw. ไม้พุ่ม สูง 1-2 ม. มีขน มีหนาม ใบ เดี่ยว เรียงสลับ รูปรี โคนใบมน ปลายใบ เรียวแหลม ขอบใบหยักเว้ามน มีคลื่นเล็กน้อย ผิวใบมีขนรูปดาว ช่อดอก แบบช่อ กระจะ ออกที่ปลายยอด ขนรูปดาว กลีบเลี้ยง เชื่อมติดกันเป็นรูปถ้วย ปลายแยก จ�านวน 5 กลีบ กลีบดอก เชื่อมติดกันเป็นรูปกงล้อ ปลายแยกจ�านวน 5 กลีบ รูปไข่ สี ขาว มีขนรูปดาว เกสรเพศผู้ จ�านวน 5 อัน เกสรเพศเมีย รังไข่เหนือวงกลีบ ผล แบบมี เนื้อหลายเมล็ด รูปกลม เกลี้ยง ผลสุกสีเหลือง ผล รับประทาน เป็นยาบ�ารุงเลือด SOLANACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน เชียงใหม่
168 โสมเกาหลี Talinum fruticosum (L.) Juss. ไม้ล้มลุก สูงประมาณ 50 ซม. ฉ�่าน�้า ใบ เดี่ยว เรียงสลับ รูปขอบขนาน โคน ใบสอบเรียว ปลายใบมน ขอบใบเรียบ ใบฉ�่าน�้า เกลี้ยง ช่อดอก ออกที่ปลายยอด กลีบ เลี้ยง จ�านวน 5 กลีบ กลีบดอก แยกกัน จ�านวน 5 กลีบ รูปไข่กลับ สีชมพูเข้ม กลีบบาง เกสรเพศผู้ จ�านวนมาก เกสรเพศเมีย ปลายแยกเป็น 3 แฉก ผล รูปกลม เกลี้ยง ทั้งต้น หรือเหง้า ดองเหล้าดื่ม เป็นยาบ�ารุงก�าลัง ราก หรือยอด ต้ม รับ ประทานเป็นยาบ�ารุงก�าลัง TALINACEAE เชียงราย ล�าปาง โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
169 เมี่ยง Camellia sinensis (L.) Kuntze var. assamica (J. W. Mast.) Kitam. ไม้พุ่ม สูงประมาณ 2 ม. ใบ เดี่ยว เรียงสลับ รูปรี โคนใบสอบเรียว ปลายใบ แหลม ขอบใบจักฟันเลื่อย กลีบเลี้ยง สีเขียว กลีบดอก แยกกัน จ�านวน 6 กลีบ รูป ค่อนข้างกลม สีขาว เกสรเพศผู้ จ�านวนมาก ผล รูปเกือบกลม เป็นจักตื้นๆ เมล็ด รูป กลม สีน�้าตาล ใบ น�าไปหมัก รับประทานกับเกลือเพื่อกระตุ้นระบบประสาทให้ตื่นตัวตลอด เวลา และใบอ่อน น�ามาเคี้ยวรับประทานสด ช่วยสมานแผลโรคกระเพาะ และ น�าน�้า ที่หมักจากใบมาดื่ม แก้ฉี่รดที่นอน THEACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน น่าน
170 ต�าแย Laportea interrupta (L.) Chew พืชล้มลุก สูงได้ถึง 50 ซม. ทุกส่วนมีขนพิษ ใบ เดี่ยว เรียงเวียนสลับ รูปหัวใจ โคนใบรูปหัวใจ ปลายใบเรียวแหลม ขอบใบจักเป็นซี่ฟัน ช่อดอก โค้งยาวออกที่ปลาย กิ่งและซอกใบ ดอกเป็นแบบแยกเพศ สีเขียว กลีบรวม แยกกัน จ�านวน 4 กลีบ เกสร เพศผู้ จ�านวน 4 อัน ผล แบบผลแห้งเมล็ดอ่อน รูปทรงสามเหลี่ยม แบน เป็นสัน กลีบ เลี้ยงติดทน ราก ต้มดื่ม หรือฝนทา แก้พิษต่าง ๆ URTICACEAE เชียงราย โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
171 พันงูเขียว Stachytarpheta jamaicensis (L.) Vahl ไม้ล้มลุก สูงได้ถึง 2 ม. ใบ เดี่ยว เรียงตรงข้ามสลับตั้งฉาก รูปไข่ โคนสอบ เรียว ปลายใบแหลม ขอบจักฟันเลื่อย ช่อดอก แบบช่อเชิงลด ออกที่ปลายกิ่ง ใบ ประดับ รูปไข่ ปลายเรียวแหลม กลีบเลี้ยง เชื่อมติดกัน ปลายแยกเป็น 4 กลีบ สีเขียว กลีบดอก เชื่อมติดกันรูปดอกเข็ม หลอดกลีบยาวประมาณ 8 มม. ปลายแยกจ�านวน 5 กลีบ รูปกลม สีม่วงอมน�้าเงิน เกสรเพศผู้ จ�านวน 2 อัน ลดรูป 2 อัน ผล แบบแห้งแตก แยกเป็น 2 ซีก มีกลีบเลี้ยงหุ้ม แต่ละซีกมี 1 เมล็ด ทั้งต้น ต้มดื่ม แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย และราก ต้มดื่ม แก้พิษไข้ในเด็ก ทั้ง ต้น ฝนทา แก้แมลงกัดต่อย และทั้งต้น ต้มน�้า ดื่มหรือบดเป็นผงใส่แคปซูลรับประทาน แก้พิษงู ราก ต้มดื่ม แก้โรคนิ่ว VERBENACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน เชียงใหม่ เชียงราย น่าน
172 เถาคัน Cayratia trifolia (L.) Domin ไม้เถาเนื้อแข็ง มีขนสีขาว ใบประกอบแบบนิ้วมือ 3 ใบย่อย เรียงสลับ แผ่นใบ ย่อย รูปไข่กลับแกมรี โคนใบกลม ปลายใบแหลม ขอบใบมนหยัก ช่อดอกแบบช่อ กระจุกซ้อนเชิงประกอบ ออกที่ซอกใบ กลีบเลี้ยงเชื่อมติดกันเป็นถ้วย สีเขียว กลีบ ดอกจ�านวน 4 กลีบ แยกกัน สีเขียวแกมเหลือง ผลแบบมีเนื้อหลาย ใบ ต�าพอกที่แผลเพื่อสมานแผล VITACEAE น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
173 เพชรสังฆาต Cissus quadrangularis L. ไม้เลื้อย ล�าต้นเป็นสันสี่เหลี่ยม อวบน�้า ใบ เดี่ยว ข้อละ 1 ใบ รูปหัวใจ โคนใบ รูปหัวใจ ปลายใบมน ขอบใบหยัก ผิวเกลี้ยง ตรงข้ามใบมีมือเกาะ ช่อดอก แบบช่อซี่ ร่ม ออกตามซอกใบ กลีบดอก แยกกัน จ�านวน 4 กลีบ หลุดร่วงง่าย สีชมพูแกมแดง เกสรเพศผู้ จ�านวน 4 อัน อับเรณูสีเหลือง ผล แบบแบบมีเนื้อหลายเมล็ด รูปกลม เมื่อ แก่เป็นสีแดง ล�าต้น ต้มน�้าผสมข้าวเจ้า 7 เม็ด ไพล 7 แว่น รักษาโรคริดสีดวงทวารหนัก ล�าต้น น�าไปตากแห้งแล้วบด รับประทาน แก้โรคริดสีดวงทวารหนัก ล�าต้น ต้มดื่ม แก้ โรคริดสีดวงทวารหนัก VITACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน เชียงใหม่ เชียงราย น่าน
174 เถาวัลย์ปูน Cissus repens Lam. ไม้เลื้อย ล�าต้นเป็นสันสี่เหลี่ยม อวบน�้า ใบ เดี่ยว รูปหัวใจ โคนใบรูปหัวใจ ปลายใบแหลม ขอบใบหยัก ผิวเกลี้ยง ตรงข้ามใบมีมือเกาะ ปลายแยกเป็น 2 แฉก ช่อ ดอก แบบช่อซี่ร่ม ออกตามซอกใบ หรือปลายยอด กลีบดอก แยกกัน จ�านวน 4 กลีบ รูปสามเหลี่ยม หลุดร่วงง่าย สีชมพูแกมแดง เกลี้ยง เกสรเพศผู้ จ�านวน 4 อัน อับเรณู สีเหลือง ผล แบบมีเนื้อหลายเมล็ด ใบ ต�าพอก ช่วยสมานแผล ล�าต้น น�าไปตากแห้งแล้วบด รับประทาน แก้โรค ริดสีดวงทวารหนัก ราก ต้มดื่ม แก้ความดันโลหิตสูง เบาหวาน VITACEAE เชียงใหม่ เชียงราย น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
175 กระดังงาแดง Leea guineensis G. Don ไม้พุ่ม สูงได้ถึง 4 เมตร กิ่งสีเขียวและแดง หูใบ รูปไข่กลับ หลุดร่วงง่าย ใบ ประกอบแบบขนนก 1–2 ชั้น เรียงสลับระนาบเดียว แผ่นใบย่อย รูปขอบขนานแกมรี โคนใบมนถึงกลม ปลายใบเป็นติ่งแหลมยาว ขอบใบจักฟันเลื่อย ผิวใบเกลี้ยง กลีบ เลี้ยงเชื่อมติดกัน ปลายแยก สีเขียว เกลี้ยง กลีบดอก เชื่อมติดกัน ปลายแยก สีเขียว ล�าต้น ต้มผสมใบเตยและน�้าอ้อย หรือน�าไปดองเหล้า ดื่มน�้า รักษาอาการ ปวดขา ปวดกระดูก VITACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน เชียงราย
176 กะตังใบ Leea rubra Blume ex Spreng. ไม้พุ่ม สูงประมาณ 3 ม. หูใบเป็นปีกแคบ หลุดร่วงง่าย ใบ ประกอบแบบขน นก 2-4 ชั้น เรียงสลับ รูปขอบขนาน โคนใบมน ปลายแหลม ขอบใบจักฟันเลื่อย ผิวใบ ด้านบนเกลี้ยง ด้านล่างมีขนเล็กน้อย ช่อดอก ออกที่ปลายยอด สีแดงสด กลีบดอก สี แดง เกสรเพศผู้ เชื่อมติดกันเป็นหลอด ทั้งต้น ต้มดื่ม ช่วยขับเหงื่อ ขับปัสสาวะ แก้กระษัย และแก้ปวดเมื่อย VITACEAE เชียงราย ล�าปาง โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
177 ข่า Alpinia galanga (L.) Willd. ไม้ล้มลุกอายุหลายปี มีเหง้าใต้ดินและมีข้อปล้องชัดเจน สีน�้าตาล ล�าต้นเหนือ ดิน สูง 1.5–2 ม. ใบรูปรีแกมรูปขอบขนาน ช่อดอกแบบช่อแยกแขนง ดอกสีขาวแกม เขียว กลีบดอกปลายแยกเป็น 3 แฉก ที่ปากกลีบมีเดือยเรียวยาว สีม่วงคล้ายตะขอ 1 คู่ กลีบปาก รูปไข่กลับ สีขาวครีม มีแถบสีม่วงแดง เหง้า ใช้ดองเหล้าดื่ม ยาบ�ารุงร่างกาย หรือน�ามาทา แก้กลากเกลื้อน, ยา ระบาย แก้ท้องอืด ท้องเฟ้อ ขับลม แก้ไข้ แก้ร้อนใน ZINGIBERACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน เชียงใหม่ เชียงราย น่าน
178 เร่วหัวช้าง Amomum siamense Craib ไม้ล้มลุก มีเหง้าใต้ดิน ล�าต้นเหนือดินสูงประมาณ 2 ม. ใบแผ่นใบ รูปรีหรือ รูปใบหอกกลับ โคนใบรูปลิ่มหรือสอบเรียว ปลายใบแหลม ขอบใบเรียบ ช่อดอก เกิด ที่เหง้า กลีบเลี้ยง รูปใบหอก สีขาว กลีบดอก รูปไข่กลับ สีขาว กลีบปาก มีแถบสี เหลืองตรงกลาง ปลายเป็นชายครุย ผล ผิวมีหนาม เหง้า ใช้ต้มน�้าดื่ม แก้ท้องอืด ท้องเฟ้อ ZINGIBERACEAE เชียงราย โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
179 กระชาย Boesenbergia rotunda (L.) Mansf. ไม้ล้มลุกอายุหลายปี มีเหง้าใต้ดิน สีเหลือง ล�าต้นเหนือดิน สูง 30–40 ซม. ใบ มี 3–6 ใบ แผ่นใบ รูปรีถึงรูปไข่ ผิวใบด้านบนเกลี้ยง ผิวใบด้านล่าง มีขนประปราย ช่อ ดอก ออกที่ปลาย ดอก สีขาวอมแดง กลีบดอก ปลายแยกเป็น 3 แฉก แฉกบน 1 แฉก รูปขอบขนาน สีขาว กลีบปาก รูปไข่กลับ ปลายเว้าเป็น 2 แฉก เป็นชายครุย สีแดงเข้ม และจางลงเรื่อย ๆ จนถึงโคน เหง้า ใช้ต้มน�้าดื่ม แก้ท้องอืด ท้องเฟ้อ ขับลม หรือต้มผสมกับข้าวเปลือก ริดสีดวงทวารหนัก ขับนิ่ว ZINGIBERACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน เชียงใหม่ เชียงราย ล�าปาง น่าน
180 ว่านมหาเมฆ Curcuma aeruginosa Roxb. ไม้ล้มลุกอายุหลายปี มีเหง้าใต้ดิน รูปไข่ สีฟ้าแกมสีเขียว ล�าต้นเหนือดิน สูง 40–60 ซม. ใบ แผ่นใบ รูปไข่กลับแกมรูปรี มีแถบตามยาวสีม่วงตลอดสองข้างของ เส้นกลางใบ ช่อดอก ออกที่กลางกลุ่มใบ เกิดจากเหง้า ใบประดับส่วนยอด สีแดงเข้ม แกมสีชมพูที่ปลายแล้วค่อย ๆ จางลงไปถึงฐาน ดอก สีขาวแกมชมพู กลีบดอกปลาย แยกเป็น 3 แฉก กลีบปาก รูปไข่กลับ สีเหลือง เหง้า ฝนแล้วน�าไปทาบริเวณที่เป็นผดผื่นคัน ใช้ต้มน�้าดื่ม แก้ท้องผูก ยาอายุ วัฒนะ ZINGIBERACEAE เชียงใหม่ น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
181 อาว Curcuma cf. angustifolia Roxb ไม้ล้มลุกอายุหลายปี มีเหง้าใต้ดินสั้น สีขาว ล�าต้นเหนือดิน สูง 10–50 ซม. ใบ แผ่นใบ รูปรี มีแถบตามยาวสีแดงตลอดสองข้างของเส้นกลางใบ ช่อดอก ออกที่ กลางกลุ่มใบ ใบประดับส่วนยอด สีแดงเข้มที่ปลายแล้วค่อย ๆ จางลงไปถึงฐาน ดอก สีขาวแกมชมพู กลีบดอกปลายแยกเป็น 3 แฉก รูปขอบขนาน กลีบปาก รูปไข่กลับ สี เหลือง เหง้า ตากแห้งแล้วน�ามาบดเป็นผงผสมเล็บครุฑฝอย เสลดพังพอนตัวผู้ รักษา โรคภูมิแพ้ ใช้ต้มน�้าดื่ม ขับลม ZINGIBERACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน เชียงใหม่ ล�าปาง
182 มหาอุดม Curcuma cochinchinensis Gagnap. ไม้ล้มลุกอายุหลายปี มีเหง้าใต้ดิน สีขาว ล�าต้นเหนือดิน สูงประมาณ 30 ซม. ใบ แผ่นใบ รูปไข่แกมรูปใบหอก ผิวใบด้านบนเกลี้ยง ผิวใบด้านล่างมีขน ช่อดอก เกิด กลางกลุ่มใบ ใบประดับ รูปไข่ สีขาวแกมสีเหลือง ปลายมน ไม่มีใบประดับส่วนยอด ดอก สีขาวแกมสีเหลือง กลีบปาก รูปไข่กลับ ปลายเว้าลึกเป็น 2 แฉก มีสีเหลืองแต้ม บริเวณกลางกลีบ ดอก ใช้รับประทานสด หรือประกอบอาหาร แก้ท้องอืด ท้องเฟ้อ ZINGIBERACEAE น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
183 ว่านชักมดลูก Curcuma cf. comosa Roxb. ไม้ล้มลุกอายุหลายปี มีเหง้าใต้ดิน สีน�้าตาลอ่อนแกมสีขาว ล�าต้นเหนือดิน สูง ประมาณ 60 ซม. ใบรูปรีถึงรูปไข่ โคนใบรูปลิ่ม ปลายใบเรียวแหลม ขอบใบเรียบ ผิว ใบทั้งสองด้านเกลี้ยง ช่อดอกเกิดจากเหง้า ใบประดับส่วนล่าง รูปไข่ สีขาวมีสีชมพู แต้มบริเวณกลางและปลายใบ ใบประดับส่วนปลาย สีชมพู ดอก สีขาวแกมเหลือง กลีบปากรูปไข่กลับ ปลายเว้าเป็น 2 แฉก มีสีเหลืองแต้มบริเวณกลางกลีบ เหง้า ใช้ต้มน�้าดื่ม ยาบ�ารุงผู้หญิงหลังคลอด ZINGIBERACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน เชียงใหม่ น่าน
184 - Curcuma cf. elata Roxb. ไม้ล้มลุกอายุหลายปี มีเหง้าใต้ดิน สีเหลือง ล�าต้นเหนือดิน สูง 30–40 ซม. ใบ มี 3–6 ใบ แผ่นใบรูปรีถึงรูปไข่ ผิวใบด้านบนเกลี้ยง ผิวใบด้านล่าง มีขนประปราย ช่อ ดอกออกที่ปลาย ดอกสีขาวอมแดง กลีบดอกปลายแยกเป็น 3 แฉก แฉกบน 1 แฉก รูปขอบขนาน ปลายแหลมโค้งเข้าข้างใน สีขาว แฉกข้าง 2 แฉก รูปขอบขนาน สีขาว กลีบปากรูปไข่กลับ ปลายเว้าเป็น 2 แฉก เป็นชายครุย สีแดงเข้มและจางลงเรื่อย ๆ จนถึงโคน เหง้า ใช้ต้มน�้าดื่ม แก้ไข้ แก้ท้องอืด ท้องเฟ้อ จุกเสียด ช่วยย่อยอาหาร ZINGIBERACEAE เชียงราย ล�าปาง โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
185 มหาก�าลัง Curcuma latifolia Roscoe ล�าต้นเหนือดิน สูง 41–56 ซม. ใบรูปรีแกมขอบขนาน ผิวใบด้านบนเกลี้ยง มี แถบสีแดงกลางเส้นกลางใบ ผิวใบด้านล่างมีขนสั้นนุ่ม ช่อดอก ออกที่ปลายยอดของ ล�าต้นเหนือดิน ใบประดับ รูปไข่กลับแกมขอบขนาน สีเขียว ผิวมีขนสั้นนุ่ม ใบประดับ ส่วนยอดสีชมพู ส่วนปลายสีเข้ม ผิวมีขนสั้นนุ่ม กลีบดอกสีขาว ปลายแยกเป็น 3 แฉก กลีบปากรูปไข่กลับ สีเหลืองอ่อน มีแถบสีเหลือเข้มตามแนวเส้นกลางแผ่น เหง้า ใช้ต้มน�้าดื่ม ขับลม ยาอายุวัฒนะ ZINGIBERACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน เชียงใหม่ เชียงราย
186 ขมิ้น Curcuma longa L. ไม้ล้มลุกอายุหลายปี มีเหง้าใต้ดินแตกแขนง สีเหลืองแกมสีส้ม ล�าต้นเหนือ ดิน สูง 30–85 ซม. ใบรูปใบหอกหรือรูปรี ผิวใบทั้งสองด้านเกลี้ยง ช่อดอกเกิดกลาง กลุ่มใบ ใบประดับส่วนล่างรูปไข่หรือรูปรี สีเขียว ใบประดับส่วนปลาย รูปไข่ สีขาว แกมสีชมพู กลีบดอก รูปขอบขนาน สีขาวแกมสีเหลือง กลีบปาก รูปไข่กลับ มีแถบสี เหลืองเข้มบริเวณเส้นกลาง เหง้า ใช้ต้มน�้าดื่ม แก้ท้องอืด ท้องเฟ้อ ขับลม โรคกระเพาะ แก้ปวด ฝนแล้ว น�ามาทาแก้ผดผื่นคัน ZINGIBERACEAE เชียงใหม่ เชียงราย ล�าปาง น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
187 ขมิ้นขาว Curcuma mangga Valeton & Zijp ไม้ล้มลุกอายุหลายปี มีเหง้าใต้ดิน สีขาวแกมสีเหลือง ล�าต้นเหนือดิน สูง 33– 60 ซม. ใบรูปรี ผิวใบทั้งสองด้านเกลี้ยง ช่อดอกเกิดกลางกลุ่มใบ ใบประดับส่วนล่าง รูปไข่หรือรูปรี สีเขียว ใบประดับส่วนปลาย รูปไข่ ปลายสีชมพูเข้ม กลีบดอก รูปขอบ ขนาน ปลายแยกเป็น 2 แฉก สีขาวแกมสีเหลือง กลีบปาก รูปไข่กลับ ปลายแยกเป็น 2 แฉก มีขนต่อมและแถบสีเหลืองเข้มบริเวณเส้นกลาง เหง้า ใช้ต้มน�้าดื่ม แก้ท้องอืด ท้องเฟ้อ โรคกระเพาะ ขับลม ริดสีดวงทวาร หรือฝนทาบริเวณที่เป็นผดผื่นคัน ZINGIBERACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน เชียงใหม่ เชียงราย ล�าปาง น่าน
188 กระเจียวขาว Curcuma parviflora Wall. ไม้ล้มลุกอายุหลายปี มีเหง้าใต้ดิน สีน�้าตาลอ่อน ล�าต้นเหนือดิน สูง 30–40 ซม. ใบรูปรี ผิวใบทั้งสองด้านเกลี้ยง ช่อดอกเกิดกลางกลุ่มใบ ใบประดับส่วนล่างรูปไข่ กลับ ปลายมนหรือแหลม สีเขียว ใบประดับส่วนปลาย รูปไข่กลับ สีขาว กลีบดอก รูป ขอบขนาน สีขาว กลีบปาก รูปไข่กลับ ปลายเว้าลึกแยกเป็น 2 แฉก ปลายเป็นชาย ครุย สีม่วงเข้ม เหง้า ใช้ต้มน�้าดื่ม ขับลม ZINGIBERACEAE น่าน โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน
189 กระเจียวกาบแดง Curcuma rubescens Roxb. ไม้ล้มลุกอายุหลายปี มีเหง้าใต้ดินแตกแขนง สีขาว ล�าต้นเหนือดิน สูง 50– 105 ซม. กาบใบสีแดงเข้ม ใบรูปใบหอกกลับ เส้นกลางใบสีแดง ผิวใบทั้งสองด้าน เกลี้ยง ช่อดอกเกิดจากเหง้า ใบประดับส่วนล่างรูปไข่กลับ ปลายมนหรือแหลม สีเขียว ใบประดับส่วนปลาย รูปไข่กลับ ปลายมน สีขแดง ผิวมีขน กลีบดอก รูปขอบขนาน สี ขาว กลีบปากรูปไข่ สีเหลืองอ่อนมีแถบสีเหลืองเข้มและขนต่อมบริเวณเส้นกลาง เหง้า รับประทานสด แก้ท้องอืด ท้องเฟ้อ ZINGIBERACEAE โครงการส�ารวจความหลากหลายและภูมิปัญญาสมุนไพรส�าหรับสุขภาพระดับชุมชน เชียงใหม่ เชียงราย