ksiazka-nauczyciela-planeta-nowa-5

Studocu is not sponsored or endorsed by any college or university Ksiazka nauczyciela planeta nowa 5 Human Resource Management (SP Jain Institute of Management and Research) Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

SZKOŁA PODSTAWOWA Książka Nauczyciela Materiały dydaktyczne do geografii 5 Materiały ułatwiające przygotowanie i prowadzenie ciekawych lekcji: • rozkład materiału • przedmiotowe zasady oceniania • scenariusze lekcji • karty pracy • kartkówki • testy sprawdzające do każdego rozdziału Materiały dydaktyczne są dostępne w wersji elektronicznej w portalu Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

PIXABAY generator.dlanauczyciela.pl Ułatwia tworzenie zestawów zadań, testów i sprawdzianów służących do systematycznej kontroli postępów uczniów. Pozwala skrócić czas potrzebny na przygotowanie materiałów sprawdzających wiedzę. WYGODNA I PRZYJAZNA APLIKACJA NIEZBĘDNA W PRACY NAUCZYCIELA GENERATOR UMOŻLIWIA: pobieranie gotowych testów i zapisywanie ich na dysku lub drukowanie, tworzenie własnych zadań i dodawanie ich do swojej bazy, edytowanie testów zamieszczonych w bazie, mody…kowanie zadań dostępnych w bazie, generowanie własnych testów z zadań dostępnych w bazie, w wersji dla wielu grup. generator.dlanauczyciela.pl DOŁĄCZ DO GRONA NAUCZYCIELI KORZYSTAJĄCYCH Z GENERATORA! 51 600 testów i 15 400 zadań dodanych przez nauczycieli 26 tys. nauczycieli – autorów zadań i testów 162 tys. nauczycieli – użytkowników Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Dorota Burczyk, Barbara Dziedzic, Anna Grzybowska, Barbara Korbel, Katarzyna Maciążek, Iwona Wróbel, Blandyna Zajdler MATERIAŁY DYDAKTYCZNE DO GEOGRAFII DLA SZKOŁY PODSTAWOWEJ Książka Nauczyciela Książka Nauczyciela została przygotowana do podręcznika Planeta Nowa dla klasy 5 o numerze ewidencyjnym w wykazie MEN: 906/1/2018, rok dopuszczenia 2018. Nabyta przez Ciebie publikacja jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy o przestrzeganie praw, jakie im przysługują. Zawartość publikacji możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie umieszczaj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, to nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. Możesz skopiować część publikacji jedynie na własny użytek. Szanujmy cudzą własność i prawo. Więcej na www.legalnakultura.pl © Copyright by Nowa Era Sp. z o.o. 2018 ISBN 978-83-267-3341-3 Redakcja merytoryczna: Justyna Leszko. Redakcja językowa: Agnieszka Szymanowska-Pancer. Nadzór artystyczny: Kaia Juszczak. Projekt okładki: Maciej Galiński, Wojtek Urbanek, Sławomir Włodarczyk. Projekt graficzny: Wojtek Urbanek, Małgorzata Gregorczyk. Opieka graficzna: Ewa Kaletyn. Rysunki: Elżbieta Buczkowska, Krzysztof Mrawiński, Joanna Ptak, Ewa Sowulewska. Mapy: Zespół Kartograficzny Nowa Era. Fotoserwis: Bogdan Wańkowicz. Realizacja projektu graficznego: studio Straszyn. Wydawnictwo dołożyło wszelkich starań, aby odnaleźć posiadaczy praw autorskich do wszystkich utworów zamieszczonych w publikacji. Pozostałe osoby prosimy o kontakt z Wydawnictwem. Nowa Era Sp. z o.o. Aleje Jerozolimskie 146 D, 02-305 Warszawa www.nowaera.pl, e-mail: [email protected], tel. 801 88 10 10 Druk i oprawa: Drukarnia Księży Werbistów Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Spis treści 1 Rozkład materiału 4 Rozkład materiału to propozycja realizacji treści nauczania geografii przeznaczonych dla klasy 5 szkoły podstawowej. Jest zgodny z założeniami nowej podstawy programowej. 2 Przedmiotowe zasady oceniania 16 Formy i sposoby oceniania uczniów zamieszczone w przedmiotowych zasadach oceniania są propozycją, jak należy dokonywać oceny postępów uczniów w nauce, a także częstotliwości działań ewaluacyjnych. 3 Wymagania edukacyjne 18 Wymagania edukacyjne zawierają szczegółowy wykaz wiadomości i umiejętności, które uczniowie powinni opanować po omówieniu każdej lekcji z podręcznika Planeta Nowa dla klasy 5. Wykaz ten jest niezastąpiony przy obiektywnej ocenie postępów uczniów w nauce. 4 Scenariusze lekcji 23 Proponowane scenariusze lekcji zostały opracowane z wykorzystaniem różnorodnych metod dydaktycznych, których zadaniem jest kształcenie podstawowych umiejętności geograficznych, a także pobudzenie możliwości intelektualnych oraz aktywności uczniów. Odległości na mapie i w terenie ................................................................... 23 Ukształtowanie powierzchni na mapach ..................................................... 27 Podsumowanie działu Mapa Polski .............................................................. 31 Co to jest krajobraz? ..................................................................................... 34 Krajobraz Niziny Mazowieckiej ................................................................... 38 Krajobraz miejsko-przemysłowy Wyżyny Śląskiej ...................................... 41 Krajobraz wysokogórski Tatr ....................................................................... 44 Wprowadzenie Szanowni Państwo! Książka Nauczyciela do podręcznika Planeta Nowa dla klasy 5 to przewodnik metodyczny przygotowany zgodnie z założeniami nowej podstawy programowej. Zawiera materiały, które znacznie ułatwiają pracę dydaktyczną, między innymi rozkład materiału, przedmiotowe zasady oceniania, wymagania edukacyjne, scenariusze lekcji, testy sprawdzające i kartkówki wraz z kluczami odpowiedzi. Wszystkie materiały z Książki Nauczyciela oraz dodatkowe materiały w wersji edytowalnej znajdą Państwo na stronie www.dlanauczyciela.pl wydawnictwa Nowa Era. Dodatkowe scenariusze lekcji, filmy oraz inne przydatne materiały dydaktyczne są dostępne na stronie Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Spis treści 3 Pierwsze podróże geograficzne ..................................................................... 47 Pogoda a klimat ............................................................................................. 51 W wilgotnym lesie równikowym i w lesie strefy umiarkowanej ................. 56 Krajobraz śródziemnomorski ....................................................................... 62 Krajobraz wysokogórski Himalajów ............................................................ 65 5 Karty pracy 69 Karty pracy przygotowane do wybranych tematów są pomocne w atrakcyjnym prowadzeniu lekcji. Mapa i skala .................................................................................................. 69 Czytamy mapę najbliższej okolicy ................................................................ 70 Krajobraz nadmorski Wybrzeża Słowińskiego ............................................ 71 Krajobraz wielkomiejski Warszawy ............................................................. 73 Przez lądy i oceany ........................................................................................ 75 Strefy klimatyczne i strefy krajobrazowe .................................................... 77 Krajobrazy pustyni gorącej i pustyni lodowej ............................................. 79 6 Kartkówki 81 Krótkie kartkówki pozwalają ocenić, czy uczniowie opanowali niezbędną wiedzę i umiejętności z danej lekcji. Odległości na mapie i w terenie ................................................................... 81 Ukształtowanie powierzchni na mapach ..................................................... 82 Krajobraz Pojezierza Mazurskiego .............................................................. 83 Krajobraz Niziny Mazowieckiej. Krajobraz wielkomiejski Warszawy ....... 84 Krajobraz Wyżyny Lubelskiej ....................................................................... 85 Krajobraz Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej ......................................... 86 Przez lądy i oceany ........................................................................................ 87 Strefy klimatyczne i strefy krajobrazowe .................................................... 88 Krajobrazy sawanny i stepu ......................................................................... 89 Krajobrazy tajgi i tundry .............................................................................. 90 Klucz odpowiedzi .......................................................................................... 91 7 Testy sprawdzające 93 Prezentowane testy sprawdzające pomagają ocenić poziom wiedzy uczniów z danego działu. Mapa Polski ................................................................................................... 93 Krajobrazy Polski, część 1 ............................................................................ 99 Krajobrazy Polski, część 2 ............................................................................ 103 Lądy i oceany na Ziemi. Krajobrazy świata, część 1 ................................... 107 Krajobrazy świata, część 2 ............................................................................ 113 Klucz odpowiedzi .......................................................................................... 119 8 Materiały prezentacyjne – Multibook 124 Multibook to aplikacja, która jest elektroniczną wersją podręcznika wzbogaconą o zasoby cyfrowe, między innymi filmy, animacje i pokazy slajdów. Można ją pobrać ze strony www.dlanauczyciela.pl. 9 Lista dodatkowych materiałów do zeszytu ćwiczeń 127 Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Nr lekcji Temat lekcji Treści nauczania Główne cele lekcji w postaci wymagań edukacyjnych. Uczeń: Zapis w nowej podstawie programowej Proponowane środki dydaktyczne i procedury osiągania celów 1. Czym zajmuje się geografia? • przedmiot badań geografii • źródła informacji geograficznej • wyjaśnia znaczenie terminu geografia • wymienia źródła informacji geograficznej • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • Multibook • pogadanka na temat tego, czym się zajmuje geografia • mapa mentalna na temat elementów środowiska geograficznego • prezentacja pomocy dydaktycznych, np. atlasu geograficznego, map, planów, przewodników turystycznych, czasopism geograficznych, encyklopedii i słowników geograficznych jako źródeł informacji geograficznej I. Mapa Polski 2. Mapa i skala • mapa i jej elementy • znaki kartograficzne • legenda mapy • skala i jej rodzaje • skala mapy i wielkość przedstawianych obszarów • wyjaśnia znaczenie terminów: mapa, skala mapy, legenda • wymienia elementy mapy • rozpoznaje rodzaje znaków kartograficznych na mapie • stosuje legendę mapy do odczytywania informacji • odczytuje skalę mapy • wymienia rodzaje skali • rysuje podziałkę liniową • przekształca skalę liczbową na mianowaną i podziałkę liniową • wyjaśnia związek między skalą mapy a wielkością przedstawianych obszarów • uzasadnia, dlaczego każda mapa ma skalę I.1 • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • aplikacja Interaktywne mapy Polski • Multibook • pogadanka wyjaśniająca znaczenie pojęć: mapa, skala mapy, legenda • praca z mapą najbliższej okolicy lub mapą w podręczniku – omówienie elementów mapy i poznanie znaków kartograficznych • ćwiczenia w przeliczaniu skali liczbowej na mianowaną i podziałkę liniową • ćwiczenia w czytaniu treści mapy • prezentacja multimedialna „Do czego służy mapa” (dlanauczyciela.pl) 3. Odległość na mapie i w terenie • odległość na mapie a odległość w terenie • wykorzystanie skali liczbowej oraz podziałki liniowej na mapie do obliczania odległości w terenie • oblicza odległość w terenie za pomocą skali liczbowej • oblicza długość trasy złożonej z odcinków za pomocą skali liczbowej • oblicza odległość w terenie za pomocą podziałki liniowej I.1 • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • Multibook • ćwiczenia w obliczaniu odległości w terenie za pomocą skali liczbowej • ćwiczenia w obliczaniu odległości w terenie za pomocą podziałki liniowej 1 Rozkład materiału i plan dydaktyczny Planeta Nowa dla klasy 5 4 Rozkład materiału Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Nr lekcji Temat lekcji Treści nauczania Główne cele lekcji w postaci wymagań edukacyjnych. Uczeń: Zapis w nowej podstawie programowej Proponowane środki dydaktyczne i procedury osiągania celów 4. Ukształto­ wanie powierzchni na mapach • wysokość bezwzględna i wysokość względna • mapa poziomicowa • mapa hipsometryczna • wyjaśnia znaczenie terminów: wysokość bezwzględna, wysokość względna • odczytuje wysokość bezwzględną obiektów na mapie • oblicza wysokość względną • wyjaśnia, jak powstaje mapa poziomicowa • odczytuje informacje z mapy poziomicowej • rozpoznaje formy terenu przedstawione na mapach poziomicowych • podaje nazwy barw stosowanych na mapach hipsometrycznych • rozpoznaje wielkie formy ukształtowania powierzchni na mapie hipsometrycznej • przedstawia widoczne na mapie hipsometrycznej różnice między obszarami nizinnymi, wyżynnymi a obszarami górskimi I.1I.2I.3 • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • zestaw map ściennych • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • Multibook • pogadanka wyjaśniająca znaczenie pojęć: wysokość względna, wysokość bezwzględna, mapa poziomicowa, mapa hipsometryczna • ćwiczenia w odczytywaniu wysokości bezwzględnej na mapie • analiza etapów powstawania mapy poziomicowej • ćwiczenia w odczytywaniu form terenu z mapy poziomicowej • ćwiczenia w odnajdywaniu wielkich form ukształtowania powierzchni na mapie hipsometrycznej Polski 5. Czytamy mapę najbliż- szej okolicy • rodzaje map: ogólnogeograficzna, krajobrazowa, turystyczna, plan miasta • mapy cyfrowe • posługiwanie się mapą turystyczną i planem miasta • sposoby orientowania mapy • wymienia różne rodzaje map • wyszukuje w atlasie mapy o różnej treści • wyjaśnia różnice między mapą ogólnogeograficzną a mapą krajobrazową • omawia zastosowania map cyfrowych • analizuje treść mapy turystycznej i planu miasta • odczytuje informacje z planu miasta • przedstawia sposoby orientowania mapy w terenie • czyta treść mapy lub planu najbliższego otoczenia szkoły, odnosząc je do obserwowanych w terenie elementów środowiska geograficznego I.2I.4 • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • Multibook • mapa mentalna – różne rodzaje map • pogadanka wyjaśniająca, czym są mapy cyfrowe i jakie mają zastosowanie • ćwiczenia w orientowaniu mapy w terenie • ćwiczenia w czytaniu mapy turystycznej i planu miasta • prezentacja multimedialna Jak czytać różne rodzaje map (dlanauczyciela.pl) 6. Lekcja powtó- rzeniowa Badanie osiągnięć ucznia i efektów kształcenia I.1I.2I.3I.4 • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • Multibook 7. Sprawdzenie wiadomości z rozdziału Mapa Polski • Test sprawdzający – Książka Nauczyciela Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Nr lekcji Temat lekcji Treści nauczania Główne cele lekcji w postaci wymagań edukacyjnych. Uczeń: Zapis w nowej podstawie programowej Proponowane środki dydaktyczne i procedury osiągania celów II. Krajobrazy Polski 8. Co to jest krajobraz? • składniki krajobrazu • krajobraz naturalny i kulturowy • pasy rzeźby terenu w Polsce • wyjaśnia znaczenie terminu krajobraz • wymienia składniki krajobrazu • podaje różnicę między krajobrazem naturalnym a krajobrazem kulturowym • wskazuje pasy rzeźby terenu na mapie Polski • omawia cechy poszczególnych pasów rzeźby terenu • porównuje rzeźbę terenu w poszczególnych pasach I.2I.3 • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • aplikacja Multiatlas. Polska przyroda i kultura • Multibook • pogadanka wyjaśniająca znaczenie pojęcia krajobraz • mapa mentalna – składniki krajobrazu • praca z mapą hipsometryczną – omówienie cech ukształtowania powierzchni Polski 9. Mój pomysł na zagospo- darowanie terenu wokół szkoły • cechy krajobrazu najbliższej okolicy • położenie najbliższej okolicy na mapie Polski • projekt zagospodarowania terenu • opisuje cechy krajobrazu najbliższej okolicy • określa położenie najbliższej okolicy na mapie Polski • dokonuje oceny krajobrazu najbliższego otoczenia szkoły pod względem jego piękna oraz ładu i estetyki zagospodarowania, a także proponuje zmiany w jego zagospodarowaniu • prezentuje projekt planu zagospodarowania terenu wokół szkoły I.4 • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • praca z mapą ogólnogeograficzną lub topograficzną – opisanie cech krajobrazu najbliższej okolicy i określenie położenia najbliższej okolicy • sesja plakatowa – plan zagospodarowania terenu wokół szkoły 10. Krajobraz nadmorski Wybrzeża Słowińskiego • położenie Wybrzeża Słowińskiego • elementy krajobrazu nadmorskiego • działalność wody i wiatru na wybrzeżu Morza Bałtyckiego • etapy powstawania jeziora przybrzeżnego • nadmorski świat roślin i zwierząt • gospodarowanie na Wybrzeżu • Słowiński Park Narodowy • największe atrakcje turystyczne regionu • wskazuje położenie pasa pobrzeży na mapie Polski • przedstawia na podstawie ilustracji główne cechy krajobrazu nadmorskiego • opisuje wpływ wody i wiatru na krajobraz nadmorski • omawia na podstawie ilustracji etapy powstawania jeziora przybrzeżnego • opisuje świat roślin i zwierząt Wybrzeża Słowińskiego • przedstawia zagospodarowanie terenu Wybrzeża Słowińskiego • wymienia największe miasta leżące na Wybrzeżu Słowińskim i wskazuje je na mapie Polski • opisuje zajęcia ludności regionów nadmorskich • opisuje obiekty dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego Wybrzeża Słowińskiego oraz wskazuje je na mapie Polski II.1 II.2 II.3 II.4 II.5 II.6 II.7 II.9 • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • aplikacja Interaktywne mapy Polski • aplikacja Multiatlas. Polska przyroda i kultura • Multibook • praca z mapą hipsometryczną Polski – wskazanie położenia Wybrzeża Słowińskiego • pogadanka z wykorzystaniem ilustracji na temat cech krajobrazu nadmorskiego • burza mózgów – wpływ wody i wiatru na nadmorski krajobraz • analiza ilustracji – etapy powstawania jeziora przybrzeżnego • pogadanka z wykorzystaniem ilustracji na temat świata roślin i zwierząt Wybrzeża Słowińskiego • pogadanka na temat gospodarowania i zajęć ludności na Wybrzeżu Słowińskim • praca z mapą hipsometryczną – główne miasta Wybrzeża Słowińskiego • praca ze źródłami internetowymi – Słowiński Park Narodowy 6 Rozkład materiału Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Nr lekcji Temat lekcji Treści nauczania Główne cele lekcji w postaci wymagań edukacyjnych. Uczeń: Zapis w nowej podstawie programowej Proponowane środki dydaktyczne i procedury osiągania celów 11. Krajobraz Pojezierza Mazurskiego • położenie Pojezierza Mazurskiego • elementy krajobrazu Pojezierza Mazurskiego • działalność lądolodu na obszarze pojezierzy • największe jeziora Pojezierza Mazurskiego • świat roślin i zwierząt • rodzaje turystyki w regionie • atrakcje turystyczne Pojezierza Mazurskiego • wskazuje na mapie Polski położenie Pojezierza Mazurskiego • przedstawia główne cechy krajobrazu Pojezierza Mazurskiego • przedstawia wpływ lądolodu na krajobraz pojezierzy • odczytuje z mapy nazwy największych jezior na Pojezierzu Mazurskim • wymienia atrakcje turystyczne Pojezierza Mazurskiego • omawia znaczenie turystyki w regionie II.1 II.2 II.3 II.4 II.5 II.6 II.7 II.9 • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • aplikacja Interaktywne mapy Polski • aplikacja Multiatlas. Polska przyroda i kultura • Multibook • praca z mapą hipsometryczną Polski – wskazanie położenia Pojezierza Mazurskiego • pogadanka z wykorzystaniem ilustracji – cechy krajobrazu Pojezierza Mazurskiego • pogadanka na temat wpływu lądolodu na krajobraz pojezierzy • praca z mapą hipsometryczną regionu – największe jeziora na Pojezierzu Mazurskim • burza mózgów – znaczenie turystyki w regionie • sesja plakatowa – atrakcje turystyczne Pojezierza Mazurskiego 12. Krajobraz Niziny Mazowieckiej • położenie Niziny Mazowieckiej • cechy krajobrazu nizinnego • krajobraz kulturowy Niziny Mazowieckiej • wpływ działalności człowieka na krajobraz • obiekty dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego w regionie • inne atrakcje turystyczne regionu • wskazuje na mapie Polski pas Nizin Środkowopolskich oraz położenie Niziny Mazowieckiej • opisuje główne cechy krajobrazu nizinnego • wskazuje na mapie największe rzeki Niziny Mazowieckiej • odszukuje na mapie największe miasta Niziny Mazowieckiej • opisuje cechy krajobrazu rolniczego na Nizinie Mazowieckiej • opisuje najważniejsze obiekty dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego na Nizinie Mazowieckiej • wskazuje na mapie regionu Kampinoski Park Narodowy • wymienia inne atrakcje turystyczne regionu II.1 II.2 II.3 II.4 II.5 II.6 II.7 II.9 • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • aplikacja Interaktywne mapy Polski • aplikacja Multiatlas. Polska przyroda i kultura • Multibook • praca z mapą hipsometryczną Polski – wskazanie położenia pasa Nizin Środkowopolskich, Niziny Mazowieckiej oraz największych rzek, które ją przecinają • pogadanka na temat cech krajobrazu nizinnego • analiza fotografii – cechy krajobrazu rolniczego • praca z mapą hipsometryczną regionu – wskazanie położenia Kampinoskiego Parku Narodowego • sesja plakatowa – atrakcje turystyczne i obiekty dziedzictwa kulturowego na obszarze Niziny Mazowieckiej Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Nr lekcji Temat lekcji Treści nauczania Główne cele lekcji w postaci wymagań edukacyjnych. Uczeń: Zapis w nowej podstawie programowej Proponowane środki dydaktyczne i procedury osiągania celów 13. Krajobraz wielkomiejski Warszawy • cechy krajobrazu wielkomiejskiego • zabudowa i sieć komunikacyjna Warszawy • obiekty dziedzictwa kulturowego oraz inne atrakcje turystyczne w stolicy • tereny zielone w obrębie miasta • planowanie wycieczki po Warszawie • określa położenie Warszawy na mapie Polski • opisuje cechy krajobrazu wielkomiejskiego • omawia charakter zabudowy Warszawy • opisuje sieć komunikacyjną Warszawy • rozpoznaje na ilustracjach najważniejsze obiekty dziedzictwa kulturowego w stolicy • planuje wycieczkę po Warszawie na podstawie planu miasta II.1 II.2 II.3 II.4 II.5 II.6 II.7 II.9 • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • aplikacja Interaktywne mapy Polski • aplikacja Multiatlas. Polska przyroda i kultura • Multibook • praca z mapą hipsometryczną Polski – wskazanie położenia Warszawy • burza mózgów – cechy krajobrazu wielkomiejskiego • praca ze źródłami internetowymi – cechy zabudowy Warszawy i elementy sieci komunikacyjnej • prezentacja multimedialna W stolicy kraju (dlanauczyciela.pl) • planowanie wycieczki po Warszawie na podstawie planu miasta 14. Sprawdzenie wiadomości z lekcji 8–13 w rozdziale Krajobrazy Polski • Test sprawdzający – Książka Nauczyciela 15. Krajobraz miejsko­ ­przemysłowy Wyżyny Śląskiej • położenie Wyżyny Śląskiej • cechy krajobrazu miejsko­przemysłowego • największe miasta Wyżyny Śląskiej • skutki rozwoju przemysłu • atrakcje turystyczne związane z górnictwem • życie i zwyczaje mieszkańców Wyżyny Śląskiej • wskazuje na mapie Polski położenie pasa Wyżyn Polskich i Wyżynę Śląską • przedstawia główne cechy krajobrazu miejsko­ ­przemysłowego Wyżyny Śląskiej • wskazuje na mapie Polski największe miasta Wyżyny Śląskiej • omawia znaczenie węgla kamiennego w dziejach Wyżyny Śląskiej • przedstawia pozytywne i negatywne zmiany w krajobrazie wyżyny powstałe w wyniku działalności człowieka • omawia atrakcje turystyczne Szlaku Zabytków Techniki • charakteryzuje życie i zwyczaje mieszkańców Wyżyny Śląskiej II.1 II.2 II.3 II.4 II.5 II.6 II.7 II.9 • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • aplikacja Interaktywne mapy Polski • aplikacja Multiatlas. Polska przyroda i kultura • Multibook • praca z mapą hipsometryczną Polski – wskazanie położenia pasa Wyżyn Polskich i Wyżyny Śląskiej • prezentacja multimedialna – cechy krajobrazu miejsko­ ­przemysłowego Wyżyny Śląskiej • praca z mapą hipsometryczną Polski oraz mapą regionu – wskazanie położenia największych miast na Wyżynie Śląskiej • burza mózgów – znaczenie węgla kamiennego • metaplan – skutki rozwoju przemysłu na Wyżynie Śląskiej • pogadanka na temat atrakcji turystycznych Szlaku Zabytków Techniki na podstawie infografiki • pogadanka – życie i zwyczaje mieszkańców Wyżyny Śląskiej 8 Rozkład materiału Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Nr lekcji Temat lekcji Treści nauczania Główne cele lekcji w postaci wymagań edukacyjnych. Uczeń: Zapis w nowej podstawie programowej Proponowane środki dydaktyczne i procedury osiągania celów 16. Krajobraz rolniczy Wyżyny Lubelskiej • położenie Wyżyny Lubelskiej • cechy krajobrazu Wyżyny Lubelskiej • powstawanie wąwozów lessowych • rolnicze zagospodarowanie Wyżyny Lubelskiej • dziedzictwo kulturowe Wyżyny Lubelskiej • wskazuje na mapie Polski położenie Wyżyny Lubelskiej • przedstawia główne cechy krajobrazu Wyżyny Lubelskiej • omawia na podstawie ilustracji powstawanie wąwozów lessowych • przedstawia rolnicze zagospodarowanie Wyżyny Lubelskiej • omawia czynniki wpływające na krajobraz rolniczy Wyżyny Lubelskiej • wymienia gleby i główne uprawy Wyżyny Lubelskiej • opisuje najważniejsze obiekty dziedzictwa kulturowego Wyżyny Lubelskiej II.1 II.2 II.3 II.4 II.5 II.6 II.7 II.9 • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • aplikacja Interaktywne mapy Polski • aplikacja Multiatlas. Polska przyroda i kultura • Multibook • praca z mapą hipsometryczną Polski – wskazanie położenia Wyżyny Lubelskiej • pogadanka poparta fotografiami – główne cechy krajobrazu wyżyny • pogadanka z zastosowaniem ilustracji – powstawanie wąwozów • burza mózgów – rolnicze zagospodarowanie Wyżyny Lubelskiej • pogadanka – czynniki wpływające na krajobraz rolniczy Wyżyny Lubelskiej • praca z mapami tematycznymi – gleby i główne uprawy Wyżyny Lubelskiej • prezentacja multimedialna – obiekty dziedzictwa kulturowego Wyżyny Lubelskiej 17. Krajobraz Wyżyny Krakowsko- ­Częstochow- skiej • położenie Wyżyny Krakowsko­ ­Częstochowskiej • cechy krajobrazu krasowego • formy krasowe charakterystyczne dla Wyżyny Krakowsko­ ­Częstochowskiej • dziedzictwo przyrodnicze i kulturowe Wyżyny Krakowsko­ ­Częstochowskiej • charakterystyczne gatunki roślin i zwierząt w regionie • wskazuje na mapie Polski położenie Wyżyny Krakowsko­Częstochowskiej • omawia cechy krajobrazu wyżyny na podstawie ilustracji • opisuje rzeźbę krasową i formy krasowe na podstawie ilustracji • charakteryzuje dziedzictwo przyrodnicze i kulturowe Wyżyny Krakowsko­Częstochowskiej • wymienia i rozpoznaje na podstawie ilustracji charakterystyczne dla regionu gatunki roślin i zwierząt • opisuje Szlak Orlich Gniazd II.1 II.2 II.3 II.4 II.5 II.6 II.7 II.9 • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • aplikacja Interaktywne mapy Polski • aplikacja Multiatlas. Polska przyroda i kultura • Multibook • praca z mapą hipsometryczną Polski – wskazanie położenia Wyżyny Krakowsko­Częstochowskiej • analiza ilustracji – cechy krajobrazu wyżyny • pogadanka z wykorzystaniem infografiki – rzeźba krasowa i formy krasowe • prezentacja multimedialna – obiekty dziedzictwa kulturowego Wyżyny Krakowsko­Częstochowskiej • portfolio – świat roślin i zwierząt Wyżyny Krakowsko­ ­Częstochowskiej Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Nr lekcji Temat lekcji Treści nauczania Główne cele lekcji w postaci wymagań edukacyjnych. Uczeń: Zapis w nowej podstawie programowej Proponowane środki dydaktyczne i procedury osiągania celów 18. Krajobraz wysokogórski Tatr • położenie i podział Tatr • cechy krajobrazu wysokogórskiego • pogoda w górach • piętrowość roślinna • obiekty dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego • życie i zwyczaje mieszkańców Podhala • turystyka w Tatrach • wskazuje na mapie Polski położenie pasa gór oraz Tatr • prezentuje na mapie podział Tatr na Tatry Wysokie i Tatry Zachodnie • wskazuje na mapie najwyższe szczyty Tatr • omawia różnice w krajobrazie Tatr Wysokich i Tatr Zachodnich • omawia cechy krajobrazu wysokogórskiego • omawia cechy pogody w górach • opisuje na podstawie ilustracji piętrowość roślinną w Tatrach • opisuje najważniejsze obiekty dziedzictwa przyrodniczego • omawia zajęcia i zwyczaje mieszkańców Podhala • wymienia zabytki architektury ludowej w Zakopanem i innych miastach Podhala • uzasadnia negatywny wpływ turystyki na środowisko Tatr II.1 II.2 II.3 II.4 II.5 II.6 II.7 II.9 • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • aplikacja Interaktywne mapy Polski • aplikacja Multiatlas. Polska przyroda i kultura • Multibook • praca z mapą hipsometryczną Polski oraz mapą Tatr – wskazanie położenia i podział Tatr oraz najwyższe szczyty • analiza fotografii – cechy krajobrazu wysokogórskiego • pogadanka na temat cech pogody w górach • analiza infografiki przedstawiającej piętrowość roślinną w Tatrach • prezentacja multimedialna Poznajemy krajobraz Tatr (dlanauczyciela.pl) • pogadanka – zajęcia i zwyczaje mieszkańców Podhala • praca ze źródłami internetowymi – zabytki architektury ludowej w Zakopanem i innych miastach Podhala • burza mózgów – negatywny wpływ turystyki na środowisko Tatr 19. Sprawdzenie wiadomości z lekcji 15–18 w rozdziale Krajobrazy Polski • Test sprawdzający – Książka Nauczyciela III. Lądy i oceany 20. Przez lądy i oceany • globus jako model Ziemi • siatka geograficzna i siatka kartograficzna • podział Ziemi na półkule • położenie kontynentów i oceanów na globusie i mapie świata • wskazuje na globusie i mapie świata dowolny południk i równoleżnik • wskazuje na globusie i mapie świata: bieguny, równik, południk zerowy i południk 180o, zwrotniki i koła podbiegunowe oraz półkule • wyjaśnia, co to jest siatka geograficzna i siatka kartograficzna • wskazuje główne kierunki geograficzne na globusie • wymienia nazwy kontynentów i oceanów, wskazuje je na globusie i mapie świata • określa położenie kontynentów i oceanów względem równika i południka zerowego • porównuje na podstawie diagramów słupkowych powierzchnie kontynentów i oceanów III.1 III.2 • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • Multibook • praca z globusem i mapą świata – wskazywanie południków, równoleżników, biegunów, równika, południka zerowego i południka 180o, półkuli, zwrotników i kół podbiegunowych • pogadanka wyjaśniająca znaczenie pojęć: siatka geograficzna, siatka kartograficzna • praca z globusem – wskazywanie kierunków geograficznych na globusie • praca z mapą świata – wskazywanie kontynentów, oceanów i określanie ich położenia względem równika i południka zerowego • analiza danych przedstawionych na diagramach – porównywanie powierzchni kontynentów i oceanów 10 Rozkład materiału Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Nr lekcji Temat lekcji Treści nauczania Główne cele lekcji w postaci wymagań edukacyjnych. Uczeń: Zapis w nowej podstawie programowej Proponowane środki dydaktyczne i procedury osiągania celów 21. Pierwsze podróże geograficzne • dzieje odkryć geograficznych • trasy pierwszych wypraw geograficznych • wielcy podróżnicy • podróże odkrywcze w XVII–XIX w. • podróże i odkrycia geograficzne w XX w. • znaczenie wypraw geograficznych • podaje przyczyny odkryć geograficznych • wskazuje akweny morskie na trasach pierwszych wypraw geograficznych • wymienia największych odkrywców • wskazuje na mapie wielkie formy ukształtowania powierzchni Ziemi i akweny morskie na trasie wyprawy Marca Polo • opisuje na podstawie mapy szlaki wypraw Ferdynanda Magellana i Krzysztofa Kolumba • opisuje podróże odkrywcze w XVII–XIX w. • opisuje podróże i odkrycia geograficzne w XX w. • przedstawia znaczenie wypraw geograficznych III.3 • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • Multibook • pogadanka na temat przyczyn odkryć geograficznych • praca z mapą świata – akweny morskie na trasach pierwszych wypraw geograficznych • burza mózgów – najwięksi podróżnicy biorący udział w odkryciach geograficznych • praca z mapą – wielkie formy ukształtowania powierzchni Ziemi i akweny morskie na trasie wyprawy Marca Polo • praca z mapą świata – szlaki wypraw Ferdynanda Magellana i Krzysztofa Kolumba • pogadanka – podróże odkrywcze w XVII–XIX w. • prezentacja multimedialna – podróże i odkrycia geograficzne w XX w. • pogadanka na temat znaczenia wypraw geograficznych IV. Krajobrazy świata 22. Pogoda a klimat • pogoda a klimat • składniki pogody • wykres klimatyczny (klimatogram) i jego elementy • czytanie klimatogramów • czytanie map klimatycznych • wyjaśnia znaczenie terminów: pogoda, klimat • wyjaśnia różnicę między pogodą a klimatem • wymienia składniki pogody • wymienia elementy klimatogramu • analizuje klimatogramy • oblicza średnią roczną temperaturę powietrza, różnicę między średnią temperaturą powietrza w najcieplejszym i najzimniejszym miesiącu roku oraz roczną sumę opadów • przedstawia zróżnicowanie temperatury powietrza i opadów atmosferycznych na Ziemi na podstawie map klimatycznych IV.2 • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • Multibook • pogadanka wyjaśniająca znaczenie pojęć: pogoda, klimat • analiza klimatogramów • ćwiczenia w obliczaniu średniej rocznej temperatury powietrza, różnicy między średnią temperaturą powietrza w najcieplejszym i najzimniejszym miesiącu roku oraz rocznej sumy opadów • analiza map klimatycznych – zróżnicowanie temperatury powietrza i opadów atmosferycznych na Ziemi 23. Strefy klimatyczne i strefy krajobrazowe • strefy klimatyczne na Ziemi i ich rozmieszczenie • czynniki kształtujące klimat • klimat morski i klimat kontynentalny • strefy krajobrazowe i ich rozmieszczenie na Ziemi • wpływ działalności człowieka na krajobrazy Ziemi • wymienia na podstawie mapy strefy klimatyczne na Ziemi • przedstawia czynniki kształtujące klimat • porównuje temperaturę powietrza i opady atmosferyczne w klimacie morskim i klimacie kontynentalnym • wymienia kryteria wydzielania stref krajobrazowych • przedstawia na podstawie ilustracji układ stref krajobrazowych na półkuli północnej • omawia wpływ działalności człowieka na krajobrazy Ziemi IV.7 • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • Multibook • pogadanka na temat czynników kształtujących klimat • analiza mapy świata – strefy klimatyczne na Ziemi • praca z mapą stref krajobrazowych na Ziemi i infografiką Układ stref krajobrazowych na półkuli północnej • praca z tekstem oraz mapą stref krajobrazowych na świecie – wyjaśnienie wpływu działalności człowieka na krajobrazy Ziemi Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

12 Rozkład materiału Nr lekcji Temat lekcji Treści nauczania Główne cele lekcji w postaci wymagań edukacyjnych. Uczeń: Zapis w nowej podstawie programowej Proponowane środki dydaktyczne i procedury osiągania celów 24. Lekcja powtó- rzeniowa Badanie osiągnięć ucznia i efektów kształcenia III.1 III.2 III.3 IV.2 IV.7 • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • Multibook 25. Sprawdzenie wiadomości z rozdziału Lądy i oceany oraz z lekcji 22 i 23 z rozdziału Krajobrazy świata • Test sprawdzający – Książka Nauczyciela 26. W wilgotnym lesie równikowym i w lesie strefy umiarkowanej • położenie stref wilgotnych lasów równikowych oraz lasów liściastych i mieszanych na Ziemi • cechy klimatu stref wilgotnych lasów równikowych oraz lasów liściastych i mieszanych • świat organizmów w lasach równikowych oraz lasach liściastych i mieszanych • warstwowa budowa lasów • życie mieszkańców w lesie równikowym i w strefie lasów liściastych i mieszanych • porównanie wilgotnych lasów równikowych z lasami liściastymi i mieszanymi • wskazuje na mapie świata obszar występowania strefy wilgotnych lasów równikowych • omawia klimat strefy wilgotnych lasów równikowych na podstawie map klimatycznych i klimatogramu • charakteryzuje świat roślin i zwierząt wilgotnych lasów równikowych • opisuje na podstawie ilustracji warstwy wilgotnego lasu równikowego • rozpoznaje na ilustracjach rośliny i zwierzęta typowe dla lasów równikowych • omawia życie mieszkańców w strefie wilgotnych lasów równikowych • wskazuje na mapie świata obszar występowania strefy lasów liściastych i mieszanych • omawia klimat strefy lasów liściastych i mieszanych na podstawie map klimatycznych i klimatogramów • charakteryzuje świat roślin i zwierząt lasów liściastych i mieszanych • opisuje warstwową budowę lasów liściastych i mieszanych • opisuje życie mieszkańców strefy lasów liściastych i mieszanych • porównuje wilgotne lasy równikowe z lasami liściastymi i mieszanymi na podstawie ilustracji i tabeli IV.1 IV.2 IV.3 IV.4 IV.5 IV.6 IV.7 • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • Multibook • praca z mapą świata – obszary występowania strefy wilgotnych lasów równikowych oraz lasów liściastych i mieszanych strefy umiarkowanej • analiza klimatogramów – klimat stref wilgotnych lasów równikowych oraz lasów liściastych i mieszanych • prezentacja multimedialna – świat roślin i zwierząt wilgotnych lasów równikowych oraz lasów liściastych i mieszanych strefy umiarkowanej, warstwowa budowa lasów • pogadanka na temat życia ludzi w strefie wilgotnych lasów równikowych oraz w strefie lasów liściastych i mieszanych • burza mózgów – analiza porównawcza wilgotnych lasów równikowych oraz lasów liściastych i mieszanych Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Nr lekcji Temat lekcji Treści nauczania Główne cele lekcji w postaci wymagań edukacyjnych. Uczeń: Zapis w nowej podstawie programowej Proponowane środki dydaktyczne i procedury osiągania celów 27. Krajobrazy sawanny i stepu • położenie sfery sawann i strefy stepów • klimat strefy sawann i strefy stepów • świat roślin i zwierząt strefy sawann i strefy stepów • życie mieszkańców strefy sawann i strefy stepów • porównanie krajobrazu strefy sawann i strefy stepów • wyjaśnia znaczenie terminów: sawanna, step, preria, pampa • wskazuje na mapie świata obszary występowania sawann • omawia na podstawie klimatogramu cechy charakterystyczne klimatu strefy sawann • rozpoznaje na ilustracjach rośliny i zwierzęta typowe dla sawanny afrykańskiej • prezentuje sposoby gospodarowania oraz główne zajęcia mieszkańców sawann • wskazuje na mapie świata obszar występowania stepów • omawia na podstawie klimatogramu klimat strefy stepów • charakteryzuje świat roślin i zwierząt stepów • rozpoznaje na ilustracjach rośliny i zwierzęta typowe dla stepów • omawia zajęcia mieszkańców strefy stepów • przedstawia główne cechy i porównuje krajobrazy sawann i stepów na podstawie ilustracji i tabeli IV.1 IV.2 IV.3 IV.4 IV.5 IV.6 IV.7 • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • Multibook • praca z mapą świata – obszary występowania sawann i stepów • analiza klimatogramów – klimat strefy sawann i strefy stepów • prezentacja multimedialna – świat roślin i zwierząt sawann oraz stepów • pogadanka na temat życia ludzi w strefie sawann i w strefie stepów • pogadanka wyjaśniająca znaczenie pojęć: preria, pampa • burza mózgów – analiza porównawcza stref sawann i stepów 28. Krajobrazy pustyni gorącej i pustyni lodowej • położenie strefy pustyń gorących oraz strefy pustyń lodowych • klimat strefy pustyń gorących i strefy pustyń lodowych • rzeźba terenu w strefie pustyń gorących • świat roślin i zwierząt strefy pustyń gorących i strefy pustyń lodowych • życie mieszkańców pustyń gorących i pustyń lodowych • porównanie strefy pustyń gorących i strefy pustyń lodowych • wyjaśnia znaczenie terminu pustynia • wskazuje na mapie świata obszar występowania pustyń gorących • wymienia największe pustynie świata i wskazuje je na mapie • omawia na podstawie klimatogramu cechy charakterystyczne klimatu pustyń gorących • opisuje rzeźbę terenu pustyń gorących • omawia świat roślin i zwierząt w strefie pustyń gorących • rozpoznaje na ilustracjach charakterystyczne rośliny i zwierzęta pustyń gorących • opisuje życie mieszkańców oraz ich zajęcia w strefie pustyń gorących • wskazuje na mapie świata obszar występowania pustyń lodowych • omawia na podstawie klimatogramu klimat strefy pustyń lodowych • charakteryzuje na podstawie ilustracji świat zwierząt Arktyki i Antarktyki • omawia życie mieszkańców w strefie pustyń lodowych • porównuje strefę pustyń gorących ze strefą pustyń lodowych na podstawie ilustracji i tabeli IV.1 IV.2 IV.3 IV.4 IV.5 IV.6 IV.7 • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • Multibook • praca z mapą świata – obszary występowania pustyń gorących i pustyń lodowych • analiza klimatogramów – klimat strefy pustyń gorących pustyń lodowych • analiza ilustracji – rzeźba terenu na pustyniach gorących • prezentacja multimedialna – świat roślin i zwierząt pustyń gorących oraz pustyń lodowych • pogadanka na temat życia ludzi w strefach pustyń gorących i pustyń lodowych • burza mózgów – analiza porównawcza krajobrazów pustyń gorących i pustyń lodowych Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

14 Rozkład materiału Nr lekcji Temat lekcji Treści nauczania Główne cele lekcji w postaci wymagań edukacyjnych. Uczeń: Zapis w nowej podstawie programowej Proponowane środki dydaktyczne i procedury osiągania celów 29. Krajobraz śródziemno- morski • położenie strefy śródziemnomorskiej i państw leżących nad Morzem Śródziemnym • klimat śródziemnomorski • świat roślin i zwierząt • gatunki roślin uprawnych • życie mieszkańców i budownictwo w strefie śródziemnomorskiej • turystyka w basenie Morza Śródziemnego • wskazuje na mapie Europy państwa leżące nad Morzem Śródziemnym • omawia na podstawie klimatogramu klimat strefy śródziemnomorskiej • omawia cechy krajobrazu śródziemnomorskiego • charakteryzuje świat roślin i zwierząt strefy śródziemnomorskiej • rozpoznaje na podstawie ilustracji charakterystyczne gatunki roślin i zwierząt • prezentuje życie mieszkańców strefy śródziemnomorskiej • wymienia główne gatunki roślin uprawnych • podaje przykłady charakterystycznego budownictwa strefy śródziemnomorskiej • uzasadnia atrakcyjność turystyczną strefy śródziemnomorskiej, przywołuje przykłady IV.1 IV.2 IV.3 IV.4 IV.5 IV.6 IV.7 • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • Multibook • praca z mapą świata – obszary występowania krajobrazu śródziemnomorskiego • analiza klimatogramu – klimat śródziemnomorski • prezentacja multimedialna – świat roślin i zwierząt strefy śródziemnomorskiej • pogadanka na temat życia ludzi w strefie śródziemnomorskiej • sesja plakatowa – zabytki w strefie śródziemnomorskiej 30. Krajobrazy tajgi i tundry • położenie strefy tajgi i strefy tundry • klimat tajgi i tundry • cechy krajobrazów tajgi i tundry • świat roślin i zwierząt tajgi i tundry • zajęcia mieszkańców oraz sposoby gospodarowania w tajdze i tundrze • budownictwo w tajdze i tundrze • porównanie krajobrazów w strefach tajgi i tundry • wyjaśnia znaczenie terminów: tundra, tajga • wskazuje na mapie świata położenie strefy tajgi • omawia na podstawie klimatogramu warunki klimatyczne w strefie tajgi • przedstawia główne cechy krajobrazu tajgi • charakteryzuje świat roślin i zwierząt w tajdze • rozpoznaje na ilustracji gatunki roślin i zwierząt charakterystyczne dla tajgi • przedstawia zajęcia mieszkańców tajgi oraz sposoby gospodarowania na tym terenie • opisuje budownictwo na obszarze tajgi • wskazuje na mapie świata położenie strefy tundry • charakteryzuje na podstawie klimatogramu klimat tundry • wyjaśnia znaczenie terminu wieloletnia zmarzlina • omawia świat roślin i zwierząt w tundrze • rozpoznaje na podstawie ilustracji gatunki roślin i zwierząt charakterystyczne dla tundry • omawia główne zajęcia ludności strefy tundry i prezentuje przykłady budownictwa w tundrze • porównuje krajobrazy stref tajgi i tundry IV.1 IV.2 IV.3 IV.4 IV.5 IV.6 IV.7 • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • Multibook • praca z mapą świata – obszary występowania tajgi i tundry • analiza klimatogramów – klimat stref tajgi i tundry • pogadanka wyjaśniająca znaczenie pojęcia wieloletnia zmarzlina • prezentacja multimedialna – świat roślin oraz zwierząt tajgi i tundry • pogadanka na temat życia ludzi w strefach tajgi i tundry • burza mózgów – analiza porównawcza krajobrazów tajgi i tundry Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Nr lekcji Temat lekcji Treści nauczania Główne cele lekcji w postaci wymagań edukacyjnych. Uczeń: Zapis w nowej podstawie programowej Proponowane środki dydaktyczne i procedury osiągania celów 31. Krajobraz wysokogórski Himalajów • położenie najwyższych łańcuchów górskich na Ziemi, w tym Himalajów • warunki klimatyczne w górach • cechy krajobrazu wysokogórskiego • formy rzeźby wysokogórskiej • piętrowość roślinna w Himalajach • życie mieszkańców Himalajów • strefy krajobrazowe a piętra roślinne • wskazuje na mapie świata najwyższe łańcuchy górskie, w tym Himalaje • charakteryzuje zmienność warunków klimatycznych w Himalajach • omawia cechy krajobrazu wysokogórskiego • wymienia formy rzeźby wysokogórskiej • opisuje świat roślin i zwierząt w Himalajach • charakteryzuje piętra roślinności w Himalajach na podstawie ilustracji • przedstawia życie i zajęcia ludności zamieszkującej Himalaje • porównuje strefy krajobrazowe na Ziemi i piętra roślinności w górach IV.1 IV.2 IV.3 IV.4 IV.5 IV.6 IV.7 • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • Multibook • praca z mapą świata – położenie Himalajów oraz wybranych łańcuchów górskich na świecie • analiza klimatogramu dla stacji leżącej w Himalajach • pogadanka na temat cech krajobrazu wysokogórskiego i głównych form rzeźby terenu • analiza infografiki dotyczącej pięter roślinności w Himalajach • prezentacja multimedialna – świat roślin i zwierząt Himalajów • pogadanka na temat życia ludzi w Himalajach 32. Lekcja powtó- rzeniowa Badanie osiągnięć ucznia i efektów kształcenia IV.1 IV.2 IV.3 IV.4 IV.5 IV.6 IV.7 • podręcznik i zeszyt ćwiczeń Planeta Nowa dla klasy 5 • atlas geograficzny • komputer z dostępem do internetu i rzutnik multimedialny (w miarę możliwości szkoły) • Multibook 33. Sprawdzenie wiadomości z lekcji 26–31 w rozdziale Krajobrazy świata • Test sprawdzający – Książka Nauczyciela Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

16 Przedmiotowe zasady oceniania 2 Przedmiotowe zasady oceniania Założenia do przedmiotowych zasad oceniania 1. Użyteczność Ocenianie powinno być nakierowane na te wiadomości i umiejętności, których opanowanie przez ucznia pozwala osiągnąć założone cele nauczania. 2. Wspomaganie procesu uczenia się i nauczania Ocenianie powinno motywować ucznia oraz skłaniać zarówno ucznia, jak i  nauczyciela do wyciągania wniosków z dotychczasowej współpracy. 3. Wielowątkowość Proces oceniania powinien stwarzać sytuacje, w których każdy uczeń będzie miał możliwość zademonstrowania swojej wiedzy, kreatywności i oryginalności. 4. Otwartość Kryteria oceniania powinny być zrozumiałe i jawne, a wyniki – dostępne dla wszystkich zainteresowanych. Proces oceniania powinien być otwarty na analizę i weryfikację. 5. Pewność wnioskowania Materiał zgromadzony w procesie oceniania powinien gwarantować pewność co do umiejętności ucznia. 6. Spójność wewnętrzna Każdy składnik zasad oceniania powinien być zgodny ze standardami nauczania, standardami oceniania oraz z programem rozwoju szkoły. W ciągu dwóch pierwszych tygodni pracy w nowym cyklu kształcenia nauczyciel powinien wnikliwie obserwować umiejętności i postawy wszystkich uczniów. Powinien również udzielić każdemu z nich słownej oceny motywującej do działania i wskazującej, co już potrafi, a z czym ma trudności i nad czym szczególnie musi pracować. Taka diagnoza pozwoli nauczycielowi przygotować plan pracy z daną grupą uczniów. I. Formy bieżącego sprawdzania postępów ucznia Forma Zakres treści Częstotliwość Zasady 1. Prace pisemne w klasie sprawdziany pisemne (trwające 30 min lub dłużej) • jeden dział lub połowa obszernego działu minimum dwa  w półroczu • zapowiadane przynajmniej z tygodniowym wyprzedzeniem • adnotacja w dzienniku lekcyjnym • w miarę możliwości poprzedzone lekcją powtórzeniową, na której nauczyciel informuje uczniów o narzędziach sprawdzających kartkówki (trwające do 20 min) • zagadnienia z ostatniego tematu lekcji lub z dwóch ostatnich tematów minimum jedna w półroczu • zapowiedziane z tygodniowym wyprzedzeniem 2. Prace domowe pisemne • materiał nauczania z bieżącej lekcji lub przygotowanie materiału dotyczącego nowego tematu minimum dwie w półroczu • ocenie może podlegać wybiórczo kilka prac w innej formie • prace badawcze, np. prowadzenie doświadczeń, wykonywanie modeli • prace dodatkowe, np. wykonywanie plakatów, plansz, pomocy dydaktycznych 3. Odpowiedzi ustne • dana partia materiału minimum jedna w półroczu • bez zapowiedzi 4. Praca na lekcji (indywidualna lub zespołowa) • bieżący materiał nauczania minimum dwie oceny w półroczu • ocenie podlegają: aktywność, zaangażowanie, umiejętność pracy samodzielnej oraz praca w grupie Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Przedmiotowe zasady oceniania 17 II. Pozostałe ustalenia dotyczące sposobów bieżącego sprawdzania postępów ucznia 1. Sprawdziany pisemne • Sprawdziany pisemne są obowiązkowe. • Uczeń, który nie zgłosił się na sprawdzian z przyczyn usprawiedliwionych, musi przystąpić do niego w ciągu dwóch tygodni od daty powrotu do szkoły. • Jeżeli nieobecność na sprawdzianie jest nieusprawiedliwiona, uczeń przystępuje do niego na pierwszej lekcji, na którą przyszedł. • Każdy uczeń na własną prośbę ma prawo jeden raz w półroczu pisać sprawdzian poprawkowy (formę oraz termin ustala z nauczycielem). Obie oceny są wpisywane do dziennika, a pod uwagę jest brana ocena poprawkowa. • Sposób oceniania sprawdzianów: 100% celujący 99–90% bardzo dobry 89–71% dobry 70–50% dostateczny 49–31% dopuszczający 30% niedostateczny 2. Kartkówki Nieobecność ucznia na kartkówce nie zobowiązuje go do zaliczania danej partii materiału. 3. Odpowiedzi ustne • Przy wystawieniu oceny za odpowiedź ustną nauczyciel powinien przekazać uczniowi informację zwrotną. • Uczeń ma prawo być nieprzygotowany do odpowiedzi ustnej bez usprawiedliwienia jeden raz w półroczu. W przypadkach losowych, na prośbę rodzica, może być nieprzygotowany po raz drugi. O powyższym fakcie uczeń jest zobowiązany poinformować nauczyciela na początku lekcji. 4. Prace domowe Uczeń ma prawo nie wykonać w półroczu jednej pracy, ale musi ją uzupełnić na następną lekcję. 5. Praca na lekcji Uczeń może otrzymać za aktywność ocenę celującą, jeżeli samodzielnie zaprojektuje i przeprowadzi doświadczenie oraz sformułuje wnioski. III. Sprawdzenie i ocenianie sumujące postępy ucznia Uczeń otrzymuje za swoje osiągnięcia w danym roku szkolnym oceny: śródroczną i roczną. Nauczyciel wystawia je na podstawie wagi ocen cząstkowych ze wszystkich form aktywności ucznia. Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

3 Wymagania edukacyjne z geografii dla klasy 5 oparte na Programie nauczania geografii w szkole podstawowej – Planeta Nowa autorstwa Ewy Marii Tuz i Barbary Dziedzic 18 Wymagania edukacyjne Wymagania na poszczególne oceny konieczne (ocena dopuszczająca) podstawowe (ocena dostateczna) rozszerzające (ocena dobra) dopełniające (ocena bardzo dobra) wykraczające (ocena celująca) 1. Mapa Polski Uczeń: • wyjaśnia znaczenie terminów: mapa, skala, legenda mapy • wymienia elementy mapy • wyjaśnia znaczenie terminów: wysokość bezwzględna, wysokość względna • odczytuje wysokość bezwzględną obiektów na mapie poziomicowej • podaje nazwy barw stosowanych na mapach hipsometrycznych • wymienia różne rodzaje map • odczytuje informacje z planu miasta Uczeń: • odczytuje za pomocą legendy znaki kartograficzne na mapie • stosuje legendę mapy do odczytania informacji • odczytuje skalę mapy • rozróżnia rodzaje skali • oblicza wysokość względną na podstawie wysokości bezwzględnej odczytanej z mapy • odczytuje informacje z mapy poziomicowej i mapy hipsometrycznej • wyszukuje w atlasie przykłady map: ogólnogeograficznej, krajobrazowej, turystycznej i planu miasta Uczeń: • rozróżnia na mapie znaki punktowe, liniowe i powierzchniowe • rysuje podziałkę liniową • wyjaśnia, dlaczego każda mapa ma skalę • oblicza odległość na mapie wzdłuż linii prostej za pomocą skali liczbowej • wyjaśnia, jak powstaje mapa poziomicowa • wyjaśnia różnice między obszarem nizinnym, wyżynnym a obszarem górskim • wyjaśnia różnice między mapą ogólnogeograficzną a mapą krajobrazową • przedstawia sposoby orientowania mapy w terenie Uczeń: • dobiera odpowiednią mapę w celu uzyskania określonych informacji geograficznych • przekształca skalę liczbową na mianowaną i podziałkę liniową • oblicza odległość w terenie za pomocą skali liczbowej • oblicza odległość w terenie za pomocą podziałki liniowej • oblicza długość trasy złożonej z odcinków za pomocą skali liczbowej • rozpoznaje przedstawione na mapach poziomicowych formy terenu • rozpoznaje formy ukształtowania powierzchni na mapie hipsometrycznej • omawia zastosowanie map cyfrowych • podaje różnice między mapą turystyczną a planem miasta Uczeń: • posługuje się planem miasta w terenie • podaje przykłady wykorzystania map o różnej treści • analizuje treść map przedstawiających ukształtowanie powierzchni Polski • czyta treść mapy lub planu najbliższego otoczenia szkoły, odnosząc je do obserwowanych w terenie elementów środowiska geograficznego • projektuje i opisuje trasę wycieczki na podstawie mapy turystycznej lub planu miasta 2. Krajobrazy Polski Uczeń: • wyjaśnia znaczenie terminu krajobraz • wymienia składniki krajobrazu • wymienia elementy krajobrazu najbliższej okolicy • wymienia pasy rzeźby terenu Polski • wskazuje na mapie Wybrzeże Słowińskie • wymienia elementy krajobrazu nadmorskiego • wymienia główne miasta leżące na Wybrzeżu Słowińskim Uczeń: • wyjaśnia różnicę między krajobrazem naturalnym a krajobrazem kulturowym • określa położenie najbliższej okolicy na mapie Polski • przedstawia główne cechy krajobrazu nadmorskiego na podstawie ilustracji • omawia cechy krajobrazu Pojezierza Mazurskiego • wymienia atrakcje turystyczne Pojezierza Mazurskiego Uczeń: • charakteryzuje pasy rzeźby terenu w Polsce • opisuje krajobraz najbliższej okolicy w odniesieniu do pasów rzeźby terenu • opisuje wpływ wody i wiatru na nadmorski krajobraz • przedstawia sposoby gospodarowania w krajobrazie nadmorskim • opisuje zajęcia mieszkańców regionu nadmorskiego Uczeń: • dokonuje oceny krajobrazu najbliższego otoczenia szkoły pod względem jego piękna oraz ładu i estetyki zagospodarowania • porównuje na podstawie mapy Polski i ilustracji rzeźbę terenu w poszczególnych pasach • wyjaśnia na podstawie ilustracji, jak powstaje jezioro przybrzeżne • wymienia obiekty dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego Wybrzeża Słowińskiego oraz wskazuje je na mapie Uczeń: • proponuje zmiany w zagospodarowaniu terenu najbliższej okolicy • prezentuje projekt planu zagospodarowania terenu wokół szkoły • przygotowuje prezentację multi­ medialną na temat Wybrzeża Słowińskiego z uwzględnieniem elementów krajobrazu naturalnego i kulturowego Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Wymagania na poszczególne oceny konieczne (ocena dopuszczająca) podstawowe (ocena dostateczna) rozszerzające (ocena dobra) dopełniające (ocena bardzo dobra) wykraczające (ocena celująca) • wymienia po jednym przykładzie rośliny i zwierzęcia charakterystycznych dla Wybrzeża Słowińskiego • wskazuje na mapie Pojezierze Mazurskie • odczytuje z mapy nazwy największych jezior na Pojezierzu Mazurskim • wskazuje na mapie pas Nizin Środkowopolskich oraz Nizinę Mazowiecką • wskazuje na mapie największe rzeki przecinające Nizinę Mazowiecką • wskazuje na mapie największe miasta Niziny Mazowieckiej • podaje nazwę parku narodowego leżącego w pobliżu Warszawy • określa położenie Warszawy na mapie Polski • wymienia najważniejsze obiekty turystyczne Warszawy • wskazuje na mapie pas Wyżyn Polskich i Wyżynę Śląską • wskazuje na mapie największe miasta na Wyżynie Śląskiej • wskazuje na mapie Polski Wyżynę Lubelską • wymienia gleby i główne uprawy Wyżyny Lubelskiej • określa na podstawie mapy Polski położenie Wyżyny Krakowsko­ ­Częstochowskiej • podaje nazwę parku narodowego leżącego na Wyżynie Krakowsko­ ­Częstochowskiej • podaje nazwy zwierząt żyjących w jaskiniach na Wyżynie Krakowsko­Częstochowskiej • określa na podstawie mapy położenie Tatr • wskazuje na mapie Tatry Wysokie i Tatry Zachodnie • przedstawia cechy krajobrazu Niziny Mazowieckiej • wymienia atrakcje turystyczne Niziny Mazowieckiej • opisuje cechy krajobrazu wielkomiejskiego • wymienia główne cechy krajobrazu miejsko­przemysłowego Wyżyny Śląskiej • przedstawia cechy krajobrazu rolniczego Wyżyny Lubelskiej • omawia cechy krajobrazu Wyżyny Krakowsko­Częstochowskiej na podstawie ilustracji • wymienia dwa przykłady roślin charakterystycznych dla Wyżyny Krakowsko­Częstochowskiej • wskazuje na mapie najwyższe szczyty Tatr • wymienia cechy krajobrazu wysokogórskiego • omawia cechy pogody w górach • wymienia atrakcje turystyczne Tatr • przedstawia wpływ lądolodu na krajobraz pojezierzy • omawia cechy krajobrazu przekształconego przez człowieka na Nizinie Mazowieckiej • przedstawia najważniejsze obiekty dziedzictwa kulturowego w stolicy • omawia znaczenie węgla kamiennego na Wyżynie Śląskiej • charakteryzuje życie i zwyczaje mieszkańców Wyżyny Śląskiej • omawia na podstawie ilustracji powstawanie wąwozów lessowych • charakteryzuje czynniki wpływające na krajobraz rolniczy Wyżyny Lubelskiej • charakteryzuje na podstawie ilustracji rzeźbę krasową i formy krasowe Wyżyny Krakowsko­ ­Częstochowskiej • opisuje na podstawie ilustracji piętra roślinności w Tatrach • omawia zajęcia i zwyczaje mieszkańców Podhala • wyjaśnia znaczenie turystyki na Wybrzeżu Słowińskim • charakteryzuje najważniejsze obiekty dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego na Nizinie Mazowieckiej • opisuje zabudowę i sieć komunikacyjną Warszawy • omawia atrakcje turystyczne na Szlaku Zabytków Techniki • opisuje za pomocą przykładów rolnictwo na Wyżynie Lubelskiej • opisuje najważniejsze obiekty dziedzictwa kulturowego Wyżyny Lubelskiej • charakteryzuje na podstawie mapy atrakcje turystyczne Szlaku Orlich Gniazd • przedstawia argumenty potwierdzające różnicę w krajobrazie Tatr Wysokich i Tatr Zachodnich • opisuje dziedzictwo przyrodnicze Tatr • przedstawia zróżnicowanie krajobrazu krain geograficznych w pasie pojezierzy na podstawie mapy • analizuje na podstawie dodatkowych źródeł informacji oraz map tematycznych warunki rozwoju rolnictwa na Nizinie Mazowieckiej • planuje na podstawie planu miasta wycieczkę po Warszawie • przedstawia pozytywne i negatywne zmiany w krajobrazie Wyżyny Śląskiej wynikające z działalności człowieka • analizuje na podstawie dodatkowych źródeł informacji oraz map tematycznych warunki sprzyjające rozwojowi rolnictwa na Wyżynie Lubelskiej • przedstawia historię zamków znajdujących się na Szlaku Orlich Gniazd • wyjaśnia negatywny wpływ turystyki na środowisko Tatr Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

20 Wymagania edukacyjne Wymagania na poszczególne oceny konieczne (ocena dopuszczająca) podstawowe (ocena dostateczna) rozszerzające (ocena dobra) dopełniające (ocena bardzo dobra) wykraczające (ocena celująca) 3. Lądy i oceany Uczeń: • wskazuje na globusie i mapie świata bieguny, równik, południk zerowy i południk 180o, półkule, zwrotniki i koła podbiegunowe • wymienia nazwy kontynentów i oceanów oraz wskazuje je na globusie i mapie • wymienia największych podróżników biorących udział w odkryciach geograficznych Uczeń: • wyjaśnia, co to są siatka geograficzna i siatka kartograficzna • wskazuje główne kierunki geograficzne na globusie • porównuje powierzchnię kontynentów i oceanów na podstawie diagramów • wskazuje na mapie akweny morskie na trasach pierwszych wypraw geograficznych Uczeń: • podaje przyczyny odkryć geograficznych • wskazuje na mapie wielkie formy ukształtowania powierzchni Ziemi i akweny morskie na trasie wyprawy geograficznej Marca Polo • opisuje na podstawie mapy szlaki wypraw Ferdynanda Magellana i Krzysztofa Kolumba Uczeń: • określa na globusie i mapie położenie punktów, kontynentów i oceanów na kuli ziemskiej • opisuje podróże odkrywcze od XVII w. do XX w. Uczeń: • oblicza różnicę wysokości między najwyższym szczytem na Ziemi a największą głębią w oceanach • przedstawia znaczenie odkryć geograficznych 4. Krajobrazy świata Uczeń: • wyjaśnia znaczenie terminu pogoda • wymienia składniki pogody • wyjaśnia znaczenie terminu klimat • wymienia na podstawie mapy tematycznej strefy klimatyczne Ziemi • wymienia na podstawie ilustracji strefy krajobrazowe Ziemi • wskazuje na mapie strefy wilgotnych lasów równikowych oraz lasów liściastych i mieszanych strefy umiarkowanej • podaje nazwy warstw wilgotnego lasu równikowego i wskazuje te warstwy na ilustracji • rozpoznaje rośliny i zwierzęta typowe dla lasów równikowych oraz lasów liściastych i mieszanych • wyjaśnia znaczenie terminów: sawanna, step • wskazuje na mapie strefy sawann i stepów • wymienia gatunki roślin i zwierząt charakterystyczne dla sawann i stepów • wyjaśnia znaczenie terminu pustynia Uczeń: • wyjaśnia różnicę między pogodą a klimatem • odczytuje z klimatogramu temperaturę powietrza i wielkość opadów atmosferycznych w danym miesiącu • wymienia typy klimatów w strefie umiarkowanej • omawia na podstawie mapy stref klimatycznych i klimatogramów klimat strefy wilgotnych lasów równikowych oraz klimat strefy lasów liściastych i mieszanych • omawia na podstawie ilustracji warstwową budowę lasów strefy umiarkowanej • wyjaśnia znaczenie terminów: preria, pampa • omawia charakterystyczne cechy klimatu stref sawann i stepów • opisuje na podstawie ilustracji świat roślin i zwierząt pustyń gorących oraz pustyń lodowych • wymienia cechy charakterystyczne klimatu śródziemnomorskiego • wymienia obiekty turystyczne w basenie Morza Śródziemnego Uczeń: • wskazuje na mapie klimatycznej obszary o najwyższej oraz najniższej średniej rocznej temperaturze powietrza • wskazuje na mapie klimatycznej obszary o największej i najmniejszej rocznej sumie opadów • porównuje temperaturę powietrza i opady atmosferyczne w klimacie morskim i kontynentalnym • wymienia kryteria wydzielania stref krajobrazowych • przedstawia na podstawie ilustracji układ stref krajobrazowych na półkuli północnej • charakteryzuje warstwy wilgotnego lasu równikowego • charakteryzuje na podstawie ilustracji krajobrazy sawann i stepów • omawia klimat stref pustyń gorących i pustyń lodowych • omawia rzeźbę terenu pustyń gorących • omawia cechy krajobrazu śródziemnomorskiego Uczeń: • oblicza średnią roczną temperaturę powietrza • oblicza różnicę między średnią temperaturą powietrza w najcieplejszym i najzimniejszym miesiącu roku • oblicza roczną sumę opadów • prezentuje przykłady budownictwa, sposoby gospodarowania i zajęcia mieszkańców stref wilgotnych lasów równikowych oraz lasów liściastych i mieszanych • porównuje cechy krajobrazów sawann i stepów • omawia przykłady budownictwa i sposoby gospodarowania w strefach pustyń gorących i pustyń lodowych • prezentuje przykłady budownictwa i sposoby gospodarowania w strefie śródziemnomorskiej • porównuje budownictwo i życie mieszkańców stref tajgi i tundry • analizuje zmienność warunków klimatycznych w Himalajach i jej wpływ na życie ludności Uczeń: • przedstawia zróżnicowanie temperatury powietrza i opadów atmosferycznych na Ziemi na podstawie map tematycznych • omawia wpływ człowieka na krajobrazy Ziemi • porównuje wilgotne lasy równikowe z lasami liściastymi i mieszanymi strefy umiarkowanej pod względem klimatu, roślinności i świata zwierząt • analizuje strefy sawann i stepów pod względem położenia, warunków klimatycznych i głównych cech krajobrazu • przedstawia podobieństwa i różnice między krajobrazami pustyń gorących i pustyń lodowych • opisuje na podstawie dodatkowych źródeł informacji zróżnicowanie przyrodnicze i kulturowe strefy śródziemnomorskiej • porównuje rozmieszczenie stref krajobrazowych na Ziemi i pięter roślinności w górach Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Wymagania na poszczególne oceny konieczne (ocena dopuszczająca) podstawowe (ocena dostateczna) rozszerzające (ocena dobra) dopełniające (ocena bardzo dobra) wykraczające (ocena celująca) • wskazuje na mapie obszary występowania pustyń gorących i pustyń lodowych • rozpoznaje rośliny i zwierzęta charakterystyczne dla pustyń gorących i pustyń lodowych • wskazuje na mapie położenie strefy krajobrazów śródziemnomorskich • wymienia na podstawie mapy państwa leżące nad Morzem Śródziemnym • rozpoznaje rośliny i zwierzęta charakterystyczne dla strefy śródziemnomorskiej • wymienia gatunki upraw charakterystycznych dla strefy śródziemnomorskiej • wyjaśnia znaczenie terminów: tajga, tundra, wieloletnia zmarzlina • wskazuje na mapie położenie stref tajgi i tundry • rozpoznaje gatunki roślin i zwierząt charakterystyczne dla tajgi i tundry • wskazuje na mapie Himalaje • wymienia charakterystyczne dla Himalajów gatunki roślin i zwierząt • wymienia charakterystyczne cechy klimatu stref tajgi i tundry • wskazuje na mapie położenie najwyższych łańcuchów górskich innych niż Himalaje • charakteryzuje krajobraz wysokogórski w Himalajach • opisuje świat roślin i zwierząt w Himalajach • charakteryzuje cechy krajobrazów tajgi i tundry • charakteryzuje na podstawie ilustracji piętra roślinne w Himalajach Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

22 Materiały dydaktyczne Materiały dydaktyczne do podręcznika Planeta Nowa dla klasy 5 Materiały dydaktyczne zgromadzone w niniejszej publikacji ułatwiają nauczycielowi realizację założeń i wymagań nowej podstawy programowej oraz osiągnięcie określonych w niej celów. Opracowanie scenariuszy, kart pracy, kartkówek i testów sprawdzających: Dorota Burczyk, Anna Grzybowska, Katarzyna Maciążek, Iwona Wróbel, Blandyna Zajdler Więcej scenariuszy lekcji oraz innych materiałów w wersji do edycji niezbędnych w pracy nauczyciela znajduje się na stronie Generator testów i sprawdzianów jest dostępny dla wszystkich nauczycieli korzystających z serii Planeta Nowa dla szkół podstawowych na stronie generator.dlanauczyciela.pl 4 Scenariusze lekcji Przedstawione scenariusze lekcji stanowią propozycję ciekawej realizacji wybranych tematów z podręcznika Planeta Nowa dla klasy 5. Zawierają między innymi szczegółowy opis kolejnych czynności nauczyciela oraz karty pracy ułatwiające przeprowadzanie interesujących lekcji. W scenariuszach wykorzystano różnorodne metody aktywizujące, gry dydaktyczne oraz zamieszczono materiał do zadań domowych w postaci instrukcji oraz poleceń. 5 Karty pracy Karty pracy, dzięki zróżnicowanym poleceniom aktywizującym uczniów, stanowią doskonałą pomoc w prowadzeniu wybranych lekcji. 6 Kartkówki Przykładowe kartkówki do wybranych tematów z podręcznika zostały przygotowane w wersjach dla dwóch grup. Ułatwiają szybkie sprawdzenie stopnia opanowania omawianych wiadomości. 7 Testy sprawdzające Testy umożliwiają weryfikację wiedzy i umiejętności z określonej partii materiału. Każdy test został przygotowany w wersjach dla dwóch grup. Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Scenariusz lekcji 23 Hasło programowe Korzystanie z planów i map. Zakres treści Mapa Polski: mapa ogólnogeograficzna, mapa krajobrazowa, mapa turystyczna (drukowana i cyfrowa), skala mapy, znaki na mapie, treść mapy. Cel ogólny Stosowanie skali mapy do obliczania odległości między wybranymi obiektami. Cele szczegółowe Wiadomości A – Uczeń zna: • pojęcie skala, • trzy sposoby przedstawiania skali na mapach. B – Uczeń wyjaśnia: • sposoby zapisywania skali na mapach. Umiejętności C – Uczeń potrafi: • zastosować skalę liczbową mapy do obliczania odległości w terenie. • zastosować podziałkę liniową do obliczania odległości na mapie w linii prostej. • zastosować nitkę/sznurek do obliczania odległości na mapie wzdłuż linii krzywej. Postawy Uczeń rozpoznaje swoje predyspozycje i talenty oraz rozwija pasje i zainteresowania geograficzne. Uczeń współpracuje w grupie i czuje się odpowiedzialny za jej pracę. Formy pracy Indywidualna, grupowa, zbiorowa. Metody pracy Dyskusja kierowana, praca z mapą, praca z aplikacją internetową. Środki dydaktyczne Podręcznik (s. 12–14), zeszyt ćwiczeń, instrukcje dla grup (załącznik 1), mapa turystyczna Łysogór 1:75 000 (załącznik 2), karty pracy (zadanie domowe dla chętnych, załącznik 3), linijka, nitka lub sznurek, rzutnik multimedialny z dostępem do internetu. Przebieg lekcji Faza wprowadzająca 1. Nauczyciel wykonuje czynności organizacyjne: sprawdza obecność i podaje temat. 2. Nauczyciel wprowadza uczniów w tematykę zajęć oraz przedstawia cele lekcji. Wskazuje im potrzebę obliczania odległości na mapie w czasie planowania podróży. 3. Nauczyciel wykorzystuje dyskusję kierowaną, aby uczniowie wspólnie przypomnieli sobie znaczenie terminów: skala mapy, skala liczbowa, skala mianowana, podziałka liniowa. Faza realizacyjna 1. Nauczyciel wyjaśnia, jak obliczyć odległość w terenie w linii prostej między dwoma punktami na podstawie pomiaru odcinka na mapie, z użyciem skali liczbowej. 2. Uczniowie wykonują zadania 2 i 3 w zeszycie ćwiczeń (s. 9). 3. Nauczyciel dzieli klasę na 4 grupy, z których 2 będą dokonywały pomiarów na mapie za pomocą linijki, a 2 pozostałe – za pomocą nitki lub sznurka. W każdej grupie zostaje wybrany lider odpowiedzialny za pracę grupy. Następnie liderzy losują zadanie dla swoich grup. Każde zadanie zawiera dwa elementy: instrukcję, (załącznik 1) oraz kserokopię mapy turystycznej Łysogór (załącznik 2). 4. Nauczyciel wyświetla treść zadań dla grup na rzutniku. Każda grupa ma zaplanować podróż tak, by w odpowiedniej kolejności odwiedzić obiekty w pobliżu Świętokrzyskiego Parku Narodowego. 5. Na podstawie instrukcji Nic trudnego! z podręcznika oraz otrzymanych instrukcji uczniowie wykonują zadania. Nauczyciel określa czas pracy (15 min). 6. Nauczyciel kontroluje pracę grup oraz w razie konieczności pomaga w wykonaniu zadań.Po upływie wyznaczonego czasu każda grupa prezentuje otrzymane wyniki, które liderzy zapisują na tablicy. Uczniowie wraz z nauczycielem analizują uzyskane wyniki obliczeń, zastanawiają się nad przyczynami różnic w pomiarach. 7. Nauczyciel za pomocą aplikacji Google Maps oblicza odległości między przedstawionymi obiektami. Na podstawie informacji od nauczyciela uczniowie wspólnie analizują, który sposób obliczeń był dokładniejszy. Faza podsumowująca Nauczyciel ocenia pracę uczniów w czasie lekcji. Zadanie domowe 1. Dla wszystkich uczniów: Wykonaj zadania 1, 4 i 5 z zeszytu ćwiczeń (s. 8 i 10). 2. Dla chętnych: Wykonaj zadanie domowe dla chętnych. Odległości na mapie i w terenie Scenariusz z wykorzystaniem pracy z mapą 45 min Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

24 Scenariusz lekcji Załącznik 1. Instrukcje dla grup Pomiar długości trasy z użyciem linijki i skali liczbowej Materiał dla nauczyciela Odległości między wskazanymi miejscowościami na podstawie aplikacji Google Maps: Bodzentyn–Święta Katarzyna – 7 km Święta Katarzyna–Porąbki – 6,4 km Porąbki–Kakonin – 2,9 km Kakonin–Huta Szklana – 8,8 (najkrótsza droga) Huta Szklana–Huta Nowa – 3,5 km Huta Nowa–Nowa Słupia – 10,8 km Nowa Słupia–Dąbrowa Górna – 11,4 km Dąbrowa Górna–Bodzentyn – 3,3 km Całkowita długość trasy – 55,5 km Pomiar długości trasy z użyciem nitki i podziałki liniowej Planujecie podróż rowerową w okolicach Świętokrzyskiego Parku Narodowego. Wasza trasa zaczyna się w Bodzentynie, gdzie podziwiacie ruiny zamku. Z tego miejsca wybieracie się do wsi Święta Katarzyna, gdzie odwiedzicie drewnianą kapliczkę św. Franciszka. Następnie, przejeżdżając przez Porąbki, macie się dostać do wsi Kakonin, gdzie będziecie podziwiać zabytkową zabudowę wiejską z XIX wieku. Później udacie się trasą rowerową do Huty Szklanej, gdzie można podziwiać Osadę Średniowieczną. Kolejnym punktem na trasie wycieczki jest Huta Nowa – tam spędzicie noc. Następnego dnia udacie się do Nowej Słupi, gdzie odwiedzicie Muzeum Starożytnego Hutnictwa Świętokrzyskiego im. Mieczysława Radwana. Potem, przejeżdżając przez Dąbrowę Dolną i Dąbrowę Górną, wrócicie do Bodzentyna. Planujecie podróż rowerową w okolicach Świętokrzyskiego Parku Narodowego. Wasza trasa zaczyna się w Bodzentynie, gdzie podziwiacie ruiny zamku. Z tego miejsca wybieracie się do wsi Święta Katarzyna, gdzie odwiedzicie drewnianą kapliczkę św. Franciszka. Z tego miejsca, przejeżdżając przez Porąbki, macie się dostać do wsi Kakonin, gdzie będziecie podziwiać zabytkową zabudowę wiejską z XIX wieku. Później udacie sie trasą rowerową do Huty Szklanej, gdzie można podziwiać Osadę Średniowieczną. Kolejnym punktem na trasie wycieczki jest Huta Nowa – tam spędzicie noc. Następnego dnia udacie się do Nowej Słupi, gdzie odwiedzicie Muzeum Starożytnego Hutnictwa Świętokrzyskiego im. Mieczysława Radwana. Potem, przejeżdżając przez Dąbrowę Dolną i Dąbrowę Górną, wrócicie do Bodzentyna. Zmierzcie odległości między poszczególnymi miastami za pomocą linijki. Na podstawie skali liczbowej obliczcie odległości między miejscowościami, a następnie całkowitą długość pokonanej trasy. Skorzystajcie z instrukcji Nic trudnego! w podręczniku (s. 13). Otrzymane wyniki zapiszcie na kartce. Na podstawie instrukcji Nic trudnego! w podręczniku (s. 14) oraz za pomocą nitki lub sznurka zmierzcie kolejno odległości między wymienionymi miejscowościami. Następnie podajcie całkowitą długość pokonanej trasy. Otrzymane wyniki zapiszcie na kartce. Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Scenariusz lekcji 25 20°50’ rno Wola Jachowa Św. Katarzyna Nowa Słupia Chybice Łomno Krajno Pierwsze Krajno- -Parcele Krajno Zagórze Dąbrowa DolnaDąbrowa Górna Pawłów Jeziorko Mirocice Baszowice BODZENTYN Leśna- -Stara Wieś Ciekoty Bieliny Górno- -Parcele Porąbki Krajno Drugie Kakonin Lechów Łagow 467 Be nl ai nka Psarka P a s mŁysica Łysa Góra i k Szerzawy Napęków eJ el noi wskaGóra Rez. Łysica Rez. Święty Krzyż Rez. Chełmowa Góra PARK ŚWIĘTOKRZYSKI NARODOWY Rez. Czarny Las Rez. Mokry Bór Ł Y S O G Ó R Y Huta Nowa Huta Koszary Bartoszowiny Huta Stara Huta Szklana Wola Szczygiełkowa Grabków Stary Bostów Trzcianka Wilków Psary-Stara Wieś Brzezie Wawrzeńczyce Ambrożów Świętomarz Milanowska Wólka Paprocie Dębniak Czaplów Sosnówka Czarna Woda 424 612 595 533 21°00’ 50° 50’ 20°50’ 612 ŁYSOGÓRY Skala 1:100 000 granica parku narodowego drogi szlaki turystyczne trasy rowerowe zabudowa; lasy rezerwaty przyrody nadleśnictwa przystanki; parkingi hotele; kempingi muzea; obiekty zabytkowe kościoły; kaplice poziomice; punkty wysokościowe 01 2 5 km431 Załącznik 2. Mapa turystyczna Łysogór Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

26 Scenariusz lekcji Załącznik 3. Zadanie domowe dla chętnych Zadanie domowe dla chętnych 1 Odległość między Warszawą a Zakopanem w linii prostej na mapie w skali 1:650 000 wynosi 20 cm. Oblicz odległość w terenie między tymi miastami. 2 Odległość w terenie między Poznaniem a Frankfurtem nad Menem w linii prostej wynosi 628 km. Oblicz, jaką długość ma ten odcinek na mapie w skali 1:500 000. 3 Odległość między Gdynią a Szczecinem w terenie wynosi 335 km. Oblicz, w jakiej skali wykonano mapę, na której ta odległość wynosi 33,5 cm. Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Scenariusz lekcji 27 Hasło programowe Korzystanie z planów i map. Zakres treści Mapa Polski: mapa ogólnogeograficzna, mapa krajobrazowa, mapa turystyczna (drukowana i  cyfrowa), skala mapy, znaki na mapie, treść mapy. Cel ogólny Odczytywanie treści mapy poziomicowej i mapy hipsometrycznej. Cele szczegółowe Wiadomości A – Uczeń zna: • pojęcia: wysokość względna, wysokość bezwzględna, • pojęcia: poziomica, mapa poziomicowa, mapa hipsometryczna, skala barw. B – Uczeń wyjaśnia: • jak powstaje mapa poziomicowa, • dlaczego różnicuje się barwy na mapie hipsometrycznej. Umiejętności C – Uczeń potrafi: • odczytać z mapy wysokość bezwzględną, • obliczyć wysokość względną formy terenu na podstawie odczytu z mapy, • zidentyfikować formy terenu na podstawie mapy poziomicowej, • określić nachylenie terenu na podstawie układu poziomic. Postawy Uczeń rozpoznaje swoje predyspozycje i talenty oraz rozwija pasje i zainteresowania geograficzne. Formy pracy Indywidualna, zbiorowa. Metody pracy Pogadanka, praca z  mapą drukowaną i  mapą cyfrową w aplikacji Google Maps, praca z podręcznikiem. Środki dydaktyczne Podręcznik (s. 15–20), karty pracy, zdjęcie gór, atlas geograficzny, urządzenie z dostępem do internetu, rzutnik multimedialny, instrukcja dla ucznia Jak wykonać model wzniesienia? (załącznik). Przebieg lekcji Faza wprowadzająca 1. Nauczyciel wykonuje czynności organizacyjne: sprawdza obecność, podaje temat i cele lekcji. 2. Nauczyciel wprowadza uczniów w tematykę zajęć. Pokazuje im zdjęcie gór oraz mapę wybranego obszaru górskiego zamieszczonego w atlasie geograficznym. Faza realizacyjna 1. Nauczyciel rozdaje uczniom karty pracy. Następnie wyjaśnia pojęcia: wysokość bezwzględna i wysokość względna. Wykorzystuje przy tym schemat w podręczniku (s. 15). Uczniowie wykonują zadanie 1 – podpunkty a i b – z karty pracy. 2. Podczas krótkiej pogadanki nauczyciel wyjaśnia uczniom znaczenie terminów poziomica i mapa poziomicowa. Następnie wyjaśnia sposób tworzenia mapy poziomicowej, a także podaje informacje, co można z niej odczytać i w jaki sposób. Na podstawie przekazanych wiadomości uczniowie wykonują zadanie 1 – podpunkty c i d – z karty pracy. 3. Uczniowie analizują ilustracje wklęsłych i wypukłych form terenu przedstawionych za pomocą poziomic – podręcznik (s. 17). 4. Nauczyciel wyświetla na rzutniku obraz terenu górskiego, z aplikacji Google Maps (np. Tatry). Ustawia w menu opcję „Teren”, dzięki czemu może pokazać uczniom ukształtowanie powierzchni. Po dużym przybliżeniu na mapie wykonanej metodą cieniowania na wybranym obszarze pojawią się poziomice. W ten prosty sposób można łatwo pokazać związek poziomic z różnymi formami terenu. 5. Nauczyciel wyjaśnia uczniom różnice między mapą poziomicową a mapą hipsometryczną. Wprowadza termin skala barw w legendzie mapy. 6. Uczniowie wykonują zadanie 2 z karty pracy. Faza podsumowująca Nauczyciel ocenia pracę uczniów w czasie lekcji. Zadanie domowe 1. Dla wszystkich uczniów: Wykonaj zadanie 3 z karty pracy. 2. Dla chętnych uczniów: Wykonaj model wzniesienia w barwach hipsometrycznych według instrukcji z załącznika. Ukształtowanie powierzchni na mapach Scenariusz z wykorzystaniem pracy z mapą 45 min Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

28 Scenariusz lekcji Załącznik. Instrukcja dla ucznia Jak wykonać model wzniesienia? 1. Potrzebne materiały: szklanka mąki, szklanka soli, pół szklanki ciepłej wody, prostokątna lub kwadratowa podstawka z tektury, sklejki lub dykty, ekierka, ołówek, taśma samoprzylepna, gęste farby plakatowe, ewentualnie flamastry, pędzelki różnej wielkości. 2. Wykonanie masy solnej: wymieszaj mąkę, sól oraz wodę i zrób ciasto. 3. Z gotowej masy ulep pagórek takiej wielkości, by mieścił się na podstawce. Pagórek nie powinien być zbyt wąski ani zbyt niski. 4. Ulepiony pagórek piecz w piekarniku w niskiej temperaturze (do 100°C) lub susz w piekarniku kilka dni po godzinie. 5. Na stwardniałym modelu narysuj poziomice. Przyklej ołówek taśmą przylepną do podziałki ekierki na wartości 1 cm. Przyłóż ołówek do boku pagórka i, obracając delikatnie modelem, rysuj poziomicę odpowiadającą wysokości około 1 cm (patrz: rysunek obok). Pamiętaj, że poziomica powinna się zaczynać i kończyć w tym samym miejscu. Potem przyklej ołówek do podziałki ekierki na wysokości około 2 cm i w podobny sposób narysuj poziomicę odpowiadającą wysokości 2 cm. Rysuj poziomice dopóty, dopóki ołówek przyklejony do ekierki nie będzie się znajdował nad szczytem pagórka. Poziomic powinno być przynajmniej 4. 6. Następnie wypełnij obszary między poziomicami odpowiednimi barwami hipsometrycznymi – od zielonej do czerwonej. Pomaluj również podstawkę odpowiednim kolorem w zależności od wysokości nad poziomem morza przedstawionego pagórka. 7. Gdy farba wyschnie, pociągnij poziomice czarnym flamastrem, tak aby były lepiej widoczne. 8. Na koniec narysuj skalę barw na podstawce modelu – tak jak pokazano na zdjęciu. Sposób rysowania poziomic na modelu wzniesienia. Model wzniesienia ze skalą barw. Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Karta pracy 29 700 600 600 700 700 700 600 5000250 750 m250 1:25 000 721 765 686 A D B C Ukształtowanie powierzchni na mapach a) Odczytaj z mapy wysokość bezwzględną punktu A. b) Oblicz wysokość względną punktu B mierzoną od punktu A. c) Określ, który punkt – C czy D – leży na bardziej stromym stoku. Wpisz odpowiednią literę. d) Podkreśl nazwy tych form terenu, które są widoczne na mapie. góra kotlina dolina 2 Wykonaj dwa profile (przekroje) terenu wzdłuż pogrubionych linii narysowanych na rysunkach poziomicowych. Określ rodzaj przedstawionych form terenu i wpisz ich nazwy w ramkach. imię i nazwisko klasa data 0 10 20 30 50 40 m n.p.m. 10 20 30 50 40 A B 0 100 150 200 50 m n.p.m. 200 100 150 C D 1 Wykonaj polecenia na podstawie zamieszczonej mapy. Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

30 Karta pracy 400 500 600 700 800 900 m n.p.m. 400 500 600 700 800 700 Skala barw A B 3 Wykonaj profil terenu wzdłuż pogrubionej linii narysowanej na rysunku poziomicowym. Pokoloruj barwami hipsometrycznymi rysunek poziomicowy oraz powstały profil terenu. Obok rysunków uzupełnij skalę barw. Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Scenariusz lekcji 31 Hasło programowe Korzystanie z planów i map. Zakres treści Mapa Polski: mapa ogólnogeograficzna, mapa krajobrazowa, mapa turystyczna (drukowana i  cyfrowa), skala mapy, znaki na mapie, treść mapy. Cel ogólny Powtórzenie i  utrwalenie wiadomości i  umiejętności z działu Mapa Polski. Cele szczegółowe Wiadomości A – Uczeń zna: • pojęcie skala, • sposoby przedstawiania skali na mapach, • pojęcia: mapa, plan, • rodzaje map, • podstawowe elementy mapy, • pojęcia: wysokość względna, wysokość bezwzględna. B – Uczeń wyjaśnia: • różnicę między wysokością względną, wysokością bezwzględną, • sposoby przedstawiania form terenu na mapie poziomicowej. Umiejętności C – Uczeń potrafi: • obliczyć odległości w terenie na podstawie skali liczbowej, skali mianowanej i podziałki liniowej, • zastosować legendę mapy do odczytywania informacji, • rozpoznać formy terenu przedstawione na mapie poziomicowej, • rozpoznać na mapie składniki krajobrazu Polski, • czytać treść mapy lub planu najbliższego otoczenia szkoły. Postawy • Uczeń rozpoznaje swoje predyspozycje i  talenty oraz rozwija pasje i zainteresowania geograficzne. • Uczeń rozwija zdolność percepcji najbliższego otoczenia, któremu nadaje pozytywne znaczenie. • Uczeń współpracuje w grupie i czuje się odpowiedzialny za jej pracę. Formy pracy Grupowa. Metody pracy Gra dydaktyczna. Środki dydaktyczne Instrukcja gry dydaktycznej, zestawy pytań i zadań oraz odpowiedzi dla nauczyciela (załącznik). Przebieg lekcji Faza wprowadzająca Nauczyciel wykonuje czynności organizacyjne: sprawdza obecność, podaje temat zajęć i przedstawia cele lekcji. Faza realizacyjna 1. Nauczyciel dzieli klasę na 4 grupy i zapowiada przeprowadzenie gry podsumowującej dział Mapa Polski. 2. Nauczyciel tłumaczy zasady gry zgodnie z instrukcją. 3. Uczniowie ustawiają się w rzędach jeden za drugim. Rozpoczyna się gra. 4. Nauczyciel kontroluje liczbę uzyskanych punktów, zapisuje na tablicy odpowiednią liczbę plusów. Decyduje też o kategorii zadawanych pytań (załącznik). Wygrywa ta drużyna, która uzyska najwięcej punktów. Faza podsumowująca 1. Nauczyciel podsumowuje wyniki gry i ocenia pracę uczniów na lekcji. 2. Na koniec lekcji nauczyciel zapowiada sprawdzian. Podsumowanie działu Mapa Polski Scenariusz z wykorzystaniem gry dydaktycznej 45 min Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

32 Scenariusz lekcji Załącznik. Materiał dla nauczyciela – pytania i zadania do gry oraz odpowiedzi Lp. Pytanie lub zadanie Odpowiedź Mapa i skala 1. Co to jest mapa? To obraz powierzchni Ziemi lub jej fragmentu widzianego z góry, przedstawiony na płaszczyźnie, w pomniejszeniu. 2. Wymień trzy elementy mapy. treść mapy, skala, legenda, tytuł 3. Wymień rodzaje znaków kartograficznych. znaki punktowe, znaki liniowe, znaki powierzchniowe 4. Za pomocą którego rodzaju znaków kartograficznych przedstawia się na mapie rzekę? za pomocą znaku liniowego 5. Za pomocą którego rodzaju znaków kartograficznych przedstawia się na planie miasta muzeum? za pomocą znaku punktowego 6. Za pomocą którego rodzaju znaków kartograficznych przedstawia się na mapie łąkę? za pomocą znaku powierzchniowego 7. Za pomocą którego rodzaju znaków kartograficznych przedstawia się na mapie autostradę? za pomocą znaku liniowego 8. Wymień trzy rodzaje skali. skala liczbowa, skala mianowana, podziałka liniowa 9. Co to jest skala i o czym informuje? To pomniejszenie, w jakim została wykonana mapa. Informuje, ile razy pomniejszono na mapie odległości oraz wymiary obiektów znajdujących się w terenie. 10. Wymień dwa rodzaje najczęściej stosowanych map. mapy ogólnogeograficzne, krajobrazowe, turystyczne, plany miast 11. Zamień skalę liczbową 1:100 000 na skalę mianowaną. 1 cm – 1 km 12. Zamień skalę mianowaną 1 cm – 50 km na skalę liczbową. 1:5 000 000 13. Zamień skalę mianowaną 1 cm – 50 m na skalę liczbową. 1:5000 14. Zamień skalę liczbową 1:2 500 000 na skalę mianowaną. 1 cm – 25 km Ukształtowanie powierzchni na mapach 15. Od jakiego poziomu jest mierzona wysokość bezwzględna? od poziomu morza 16. Jak jest mierzona wysokość względna wzniesienia? od wybranego miejsca, na przykład od podnóża wzniesienia 17. Jaką wysokość względną mierzoną od podnóża będzie miało wzniesienie, którego szczyt leży na wysokości 170 m n.p.m., a podnóże – na wysokości 50 m n.p.m.? 120 m 18. Jak się nazywają linie na mapie łączące punkty o tej samej wysokości bezwzględnej? poziomice/izohipsy 19. Co to jest mapa poziomicowa? To mapa, na której ukształtowanie terenu zostało przedstawione za pomocą poziomic. 20. Wymień dwa przykłady wypukłych form terenu. pagórek, wzgórze, góra 21. Wymień dwie wklęsłe formy terenu. dolina, kotlina 22. Jak jest nachylony teren, gdy znajdujące się na nim poziomice leżą blisko siebie? Jest nachylony stromo. 23. W jaki sposób możemy rozpoznać na mapie poziomicowej łagodne nachylenie terenu? po dużych odległościach między poziomicami 24. Na jakiej wysokości bezwględnej występują niziny? 0–300 m n.p.m. Instrukcja gry 1. W grze biorą udział 4 kilkuosobowe drużyny. 2. Członkowie poszczególnych drużyn ustawiają się w rzędach jeden za drugim. Odpowiada pierwszy uczestnik w rzędzie. Po udzieleniu odpowiedzi przechodzi na koniec. 3. Nauczyciel wybiera pytania dla każdej drużyny. 4. Za każdą poprawną odpowiedź drużyna otrzymuje 2 punkty. Czas przeznaczony na odpowiedź wynosi 1 minutę. 5. Drużyna nie naradza się przed udzieleniem odpowiedzi. Za każdą podpowiedź jest zabierany 1 punkt. 6. Jeżeli uczeń nie zna odpowiedzi, może skorzystać z opcji „Telefon do przyjaciela” i naradzić się z wybranym członkiem swojej drużyny. Po skorzystaniu z tej opcji za poprawną odpowiedź drużynie jest przyznawany 1 punkt. Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Scenariusz lekcji 33 25. Na jakiej wysokości leżą wyżyny w Polsce? na wysokości od 300 do 500 m n.p.m. 26. Jaką wysokość bezwzględną mogą mieć w Polsce góry? powyżej 500 m n.p.m. 27. Jakim kolorem na mapie oznacza się niziny? kolorem zielonym 28. Co to jest depresja? To obszar lądowy leżący poniżej poziomu morza. 29. Jakim kolorem na mapie oznacza się wyżyny? kolorem żółtym 30. Jakimi kolorami na mapie oznacza się góry? kolorami pomarańczowym, czerwonym i brązowym Czytamy mapę najbliższej okolicy 31. Jak w trzech krokach można zorientować mapę za pomocą kompasu? 1. Rozłożyć mapę na płaskim podłożu. 2. Przyłożyć kompas do lewej krawędzi ramki mapy. 3. Obracać mapę tak, by kierunek północny na mapie pokrył się z kierunkiem północnym wskazanym przez igłę kompasu. 32. Jak w trzech krokach można zorientować mapę za pomocą obiektów w terenie? 1. Odszukać charakterystyczne obiekty widoczne w terenie, na przykład drzewo, most. 2. Odszukać te obiekty na mapie. 3. Obracać mapę tak, aby kierunki do odszukanych obiektów w terenie pokryły się z kierunkami do tych obiektów na mapie. Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

34 Scenariusz lekcji Hasło programowe Krajobrazy Polski. Zakres treści Składniki krajobrazu. Krajobraz naturalny i kulturowy. Pasy rzeźby terenu w Polsce. Cel ogólny Poznanie wybranych krajobrazów Polski, ich głównych cech i składników. Cele szczegółowe Wiadomości A – Uczeń zna: • składniki krajobrazu naturalnego i kulturowego, • elementy krajobrazu najbliższej okolicy, • nazwy pasów rzeźby terenu Polski. B – Uczeń wyjaśnia: • znaczenie terminu krajobraz, • różnicę między krajobrazem naturalnym a kulturowym. Umiejętności C – Uczeń potrafi: • wskazać pasy rzeźby terenu Polski na mapie, • opisać cechy poszczególnych pasów rzeźby terenu, • odczytać z mapy nazwy gór, wyżyn, nizin, pojezierzy i pobrzeży. D – Uczeń potrafi: • dokonać oceny krajobrazu najbliższej okolicy pod względem jego estetyki i zagospodarowania przestrzeni. Postawy Uczeń doskonali umiejętność pracy w grupie. Formy pracy Grupowa. Metody pracy Praca z  tekstem, praca z  materiałem ilustracyjnym, mapą ścienną i atlasem, rozmowa kierowana. Środki dydaktyczne Podręcznik (s. 34–35), karty pracy, mapy konturowe Polski – pasy rzeźby terenu (załącznik), zeszyt ćwiczeń, ścienna mapa Polski, atlas geograficzny, kilka fotografii krajobrazów Polski oraz krajobrazu najbliższej okolicy – w postaci plików komputerowych do wyświetlenia lub kolorowych wydruków, wydruki 8 zdjęć do pracy w  zespołach: plaża nadmorska, tatrzańskie szczyty, Pałac Kultury i Nauki w Warszawie, miasto na Wyżynie Śląskiej z widocznym szybem kopalni, wapienne wzniesienia Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, pola na Wyżynie Lubelskiej, równina na Nizinie Mazowieckiej lub Nizinie Podlaskiej, fragment krajobrazu pojezierzy. Przebieg lekcji Faza wprowadzająca 1. Nauczyciel wykonuje czynności organizacyjne: sprawdza obecność, podaje temat i cele lekcji. 2. Nauczyciel dzieli klasę na 4 grupy. W każdym zespole zostaje wybrany jeden przedstawiciel, który będzie prezentował wyniki pracy. 3. Nauczyciel rozdaje uczniom karty pracy. Faza realizacyjna 1. Nauczyciel wyświetla zdjęcia krajobrazów Polski lub prezentuje uczniom wydruki zdjęć. Zachęca do tego, aby uczniowie przypomnieli sobie widok z okna swojego domu lub spojrzeli przez okno w  klasie. Zadaje uczniom pytania naprowadzające na termin krajobraz, a następnie na typy krajobrazu w Polsce, na przykład: • Jak sądzicie, czy te fotografie były zrobione w Polsce? • Co na nich widzicie? • Czy to, co oglądamy, można określić jednym słowem? • Czy na podstawie tych fotografii możemy powiedzieć, że w Polsce jest duża różnorodność krajobrazów? • Jaki krajobraz widzicie za oknami swojego pokoju lub klasy? • Czy podoba się wam krajobraz najbliższej okolicy? • Czy podobają się wam zmiany, których dokonują ludzie? 2. Na podstawie wiadomości z klasy 4, fotografii oraz fragmentu tekstu z  podręcznika „Podstawowe składniki krajobrazu” (s. 34) uczniowie opracowują zagadnienie podziału krajobrazów Polski. Wykonują zadanie 1 z karty pracy. Nauczyciel określa czas na wykonanie zadania (5 min). Następnie przedstawiciele prezentują wyniki pracy swoich grup. 3. Każda grupa otrzymuje po dwie fotografie krajobrazów Polski. Na podstawie mapy ogólnogeograficznej w atlasie uczniowie przyporządkowują fotografie konkretnym obszarom. Nauczyciel określa czas na wykonanie zadania (5 min). 4. Przedstawiciele grup prezentują wyniki pracy. Wskazują na mapie ściennej miejsce lub pas rzeźby terenu, który odpowiada każdej fotografii. Nauczyciel zwraca uczniom uwagę na fakt, że nawet wtedy, kiedy nie wiadomo, gdzie wykonano dane zdjęcie, to na podstawie rzeźby terenu i  innych charakterystycznych elementów krajobrazu można określić, którą część Polski przedstawia. Co to jest krajobraz? Scenariusz lekcji z wykorzystaniem rozmowy kierowanej i pracy z tekstem 45 min Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Scenariusz lekcji 35 5. Nauczyciel rozdaje mapy konturowe przedstawiające pasy rzeźby terenu Polski (załącznik). Na podstawie mapy z podręcznika (s. 35) uczniowie wpisują nazwy pasów rzeźby terenu. Następnie wklejają mapy do zeszytów przedmiotowych. 6. Uczniowie wykonują w grupach zadania 2 i 3 z karty pracy oraz zadania 1 i 2 z zeszytu ćwiczeń (s. 22). Reprezentanci grup przedstawiają wyniki pracy. Faza podsumowująca 1. Uczniowie swobodnie wypowiadają się na temat tego, czego się dowiedzieli o krajobrazach Polski. Dzielą się spostrzeżeniami i zdobytą wiedzą. Nauczyciel kieruje rozmową w taki sposób, aby wypowiedzi uczniów dotyczyły tematu. 2. Nauczyciel dokonuje oceny pracy grup. Jeżeli dostrzegł, że poszczególni uczniowie w  grupach wykazywali się dużą aktywnością, może ocenić ich pracę indywidualną. Zadanie domowe 1. Dla wszystkich uczniów: Wykonaj zadanie 3 w zeszycie ćwiczeń. 2. Dla chętnych: Oceń zmiany, które powstały w  krajobrazie najbliższej okolicy pod wpływem działalności człowieka. Załącznik. Mapa konturowa Polski – pasy rzeźby terenu Mapa konturowa Polski – pasy rzeźby terenu 19° 23° 15° 54° 50° 23° 50° 54° 15° 19° granice pasów rzeźby terenu Skala 1:6 500 000 Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

36 Karta pracy Co to jest krajobraz? Przeczytaj tekst, a następnie wykonaj polecenia. 1 Podkreśl w tekście składniki krajobrazu naturalnego (na zielono) oraz elementy krajobrazu kulturowego (na czerwono). 2 Uzupełnij tabelę na podstawie tekstu. Rodzaj krajobrazu Typ krajobrazu Elementy krajobrazu kulturowy stodoły, pola, bagienny imię i nazwisko klasa data Wycieczka szkolna do Poleskiego Parku Narodowego zaczęła się od zbiórki na parkingu przed zamkiem w Lublinie. Rano na ulicach jest bardzo duży ruch, więc mama odwiozła mnie tam autobusem miejskim. Wysiadłyśmy obok centrum handlowego i musiałyśmy przejść przez ruchliwą ulicę. Na szczęście jest tu sygnalizacja świetlna. Przeszłyśmy obok dworca autobusowego i po 10 minutach byłyśmy na otoczonym kamienicami placu przed zamkiem. Później przez ponad godzinę jechaliśmy drogą w stronę Włodawy. Mijaliśmy wiele wsi. Z ciekawością patrzyłam na domy jednorodzinne położone wzdłuż drogi. Obok niektórych były stodoły, obory i stogi zrolowanej słomy. Za budynkami rozciągały się pola uprawne i sady. W muzeum Poleskiego Parku Narodowego spotkaliśmy się z przewodnikiem. Potem zwiedziliśmy muzeum, zobaczyliśmy ośrodek rehabilitacji zwierząt i żółwie błotne żyjące w niewielkim stawie. Największe wrażenie zrobiło na mnie przejście ścieżką dydaktyczną „Spławy”. Gdyby nie drewniana kładka pod nogami, bylibyśmy na zupełnie dzikim terenie. Najpierw szliśmy przez podmokły las, w którym było mnóstwo powalonych drzew. Pod kładką i wszędzie dookoła była woda. Słychać było śpiew ptaków i kwitło mnóstwo kwiatów. Później poszliśmy nad zarastające jezioro Łukie. Tu też doszliśmy drewnianą kładką. Brzeg jeziora porastały wysokie trzciny, a na lustrze wody unosiły się liście roślin wodnych i pływały wodne ptaki. Wracaliśmy inną drogą. Najpierw przez brzozowy las, a  później przez torfowisko. Kiedy weszliśmy na łąki, wiedziałam, że zbliża się koniec wędrówki. Wzdłuż drogi ciągnął się wąski, ale głęboki rów, do którego spływa woda z okolicznych łąk. Wkrótce zobaczyliśmy zabudowania wsi. To była fantastyczna wycieczka, bo widzieliśmy wiele ciekawych miejsc. Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Karta pracy 37 3 Na podstawie mapy ogólnogeograficznej Polski w atlasie lub w podręczniku napisz, w którym pasie rzeźby terenu leżą wymienione miasta. Olsztyn: Warszawa: Mielec: Częstochowa: Gdańsk: Jelenia Góra: Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

38 Scenariusz lekcji Hasło programowe Krajobrazy Polski. Zakres treści Krajobraz Niziny Mazowieckiej oraz obiekty dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego w regionie. Cel ogólny Poznanie krajobrazu Niziny Mazowieckiej, jego głównych cech i składników oraz obiektów dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego w regionie. Cele szczegółowe Wiadomości A – Uczeń zna: • cechy krajobrazu rolniczego, • najważniejsze obiekty dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego na obszarze Niziny Mazowieckiej. B – Uczeń wyjaśnia: • znaczenie terminu folklor. Umiejętności C – Uczeń potrafi: • opisać atrakcje turystyczne Kampinoskiego Parku Narodowego, • wskazać na mapie Nizinę Mazowiecką oraz znajdujące się w jej obrębie wysoczyzny i równiny, • wskazać na mapie największe rzeki Niziny Mazowieckiej, • wskazać na mapie największe miasta Niziny Mazowieckiej, • wskazać na mapie Kampinoski Park Narodowy. D – Uczeń potrafi: • ocenić zmiany, które dokonały się na Nizinie Mazowieckiej w wyniku działalności człowieka. Postawy Uczeń kształci umiejętności samodzielnego myślenia oraz pracy w grupie. Uczeń przyjmuje odpowiedzialność za własną pracę. Formy pracy Indywidualna, grupowa (praca w parach). Metody pracy Rozmowa kierowana, praca z  tekstem, praca z  mapą ścienną i materiałem ilustracyjnym. Środki dydaktyczne Podręcznik (s. 50–53), karty pracy, ścienna mapa Polski, atlas geograficzny, szablon wycinanki kurpiowskiej (załącznik). Przebieg lekcji Faza organizacyjna 1. Nauczyciel wykonuje czynności organizacyjne: sprawdza obecność, podaje temat i cele lekcji. 2. Nauczyciel rozdaje uczniom karty pracy. Faza realizacyjna 1. Nauczyciel poleca uczniom, aby zapoznali się z mapą lokalizującą Nizinę Mazowiecką w pasie Nizin Środkowopolskich (podręcznik, s. 50). 2. Wybrani uczniowie wskazują na mapie ściennej: • Nizinę Mazowiecką, • największe przepływające przez nią rzeki, • największe miasta Niziny Mazowieckiej. 3. Na podstawie ilustracji w podręczniku (s. 50) uczniowie wymieniają elementy krajobrazu Niziny Mazowieckiej. Następnie indywidualnie zapoznają się z fragmentem tekstu w podręczniku „Cechy krajobrazu Niziny Mazowieckiej” (s. 50–51). 4. Nauczyciel inicjuje dyskusję na temat dokonanych przez człowieka zmian w  krajobrazie. Kieruje do uczniów pytania: • Czy Nizina Mazowiecka wyglądała kiedyś inaczej? • Co się stało z lasami, które porastały ten obszar? • Czy zachowały się fragmenty kompleksów leśnych? • Dlaczego ludzie dokonali tylu zmian? • Co sprzyjało przekształcaniu środowiska? 5. Na podstawie przeczytanego tekstu i  mapy zamieszczonej w podręczniku (s. 51) uczniowie wykonują zadania 1–3 w karcie pracy. Nauczyciel określa czas na wykonanie zadań (5–7 min). Po upływie wyznaczonego czasu wybrani uczniowie na forum odczytują odpowiedzi z zadań. 6. Nauczyciel czyta na głos fragment tekstu z podręcznika „W  Kampinoskim Parku Narodowym” (s. 52). Następnie poleca uczniom, aby odszukali ten park na mapie (s. 51). Kieruje do uczniów pytania: • Dlaczego ten obszar został objęty ochroną? • Jakie znaczenie ma Kampinoski Park Narodowy dla mieszkańców Warszawy? • Czy jest potrzebne takie miejsce w  pobliżu dużego miasta? 7. Uczniowie dobierają się w pary i zapoznają z fragmentem tekstu z podręcznika „Dziedzictwo kulturowe Niziny Mazowieckiej” (s. 52–53) oraz z materiałem ilustracyjnym. Potem wykonują zadanie 4 w karcie pracy. Nauczyciel określa czas na wykonanie zadania (5 min). Krajobraz Niziny Mazowieckiej 45 min Scenariusz z wykorzystaniem rozmowy kierowanej i pracy z tekstem Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Scenariusz lekcji 39 Po upływie wyznaczonego czasu wybrani uczniowie odczytują odpowiedzi na forum. Faza podsumowująca 1. Nauczyciel dokonuje podsumowania lekcji. Zachęca uczniów do swobodnego wypowiadania się na temat tego, co wiedzą o  Nizinie Mazowieckiej i  Kampinoskim Parku Narodowym. Uczniowie dzielą się spostrzeżeniami z lekcji oraz zdobytymi informacjami. 2. Nauczyciel ocenia pracę uczniów na lekcji. Zadanie domowe 1. Dla wszystkich uczniów: Wykonaj zadania z zeszytu ćwiczeń (s. 31–33). 2. Dla chętnych: a) Poszukaj w internecie film lub artykuł na temat zwyczajów kultywowanych na Kurpiach. Zapoznaj się z nim. Napisz notatkę na temat dodatkowych informacji, które udało ci się uzyskać na ten temat. b) Wykonaj wycinankę kurpiowską według szablonu. Załącznik. Szablon wycinanki kurpiowskiej Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

40 imię i nazwisko klasa data Karta pracy Krajobraz Niziny Mazowieckiej 1 Skreśl niewłaściwe informacje tak, aby tekst był zgodny z prawdą. Z obszaru Nizin Środkowopolskich lądolód wycofał się wcześniej / później niż z obszaru pojezierzy. Charakterystycznymi elementami krajobrazu nizin są liczne pagórki / rozległe równiny oraz wysoczyzny, czyli obszary leżące na dużej wysokości nad poziomem morza / pofalowane rozległe wzniesienia. W krajobrazie wyróżniają się też szerokie / wąskie doliny rzeczne. Są to tereny sprzyjające rozwojowi rolnictwa / utrudniające rozwój rolnictwa. 2 Na podstawie mapy z podręcznika (s. 51) wpisz obok nazw miast nazwy krain geograficznych, na których obszarze te miasta leżą. 3 Na podstawie fragmentu „A to ciekawe..” z podręcznika (s. 50) wpisz obok opisów nazwy rzek przepływających przez Nizinę Mazowiecką. A. Jest to najdłuższa rzeka w Polsce i największa rzeka przepływająca przez Nizinę Mazowiecką. B. Jest głównym dopływem Wisły. Ma 448 km długości. C. Ma 722 km długości. Na północny wschód od Warszawy wpada do Narwi. 4 Rozwiąż krzyżówkę. Następnie zapisz rozwiązanie oraz jego wyjaśnienie. 1. 2. 3. 4. 5. 6. Rozwiązanie: to Kutno: Ciechanów: Płońsk: Sokołów Podlaski: Nowy Dwór Mazowiecki: Ostrów Mazowiecka: 1. Kultura ludowa typowa dla danego regionu. 2. Cienki papier w różnych kolorach wykorzystywany między innymi do ozdabiania palm. 3. Tradycyjne zajęcie mieszkańców północno-wschodniej części Niziny Mazowieckiej. 4. Jeden z tradycyjnych tańców kurpiowskich. 5. Ozdoby misternie wycinane z papieru. 6. ....................... palmowa – wtedy odbywa się konkurs palm wielkanocnych. Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Scenariusz lekcji 41 Hasło programowe Krajobrazy Polski. Zakres treści Charakterystyka krajobrazu miejsko-przemysłowego na przykładzie Wyżyny Śląskiej. Cel ogólny Poznanie krajobrazu Wyżyny Śląskiej, jego głównych cech i składników oraz obiektów dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego w regionie. Cele szczegółowe Wiadomości A – Uczeń zna: • elementy krajobrazu miejsko-przemysłowego. B – Uczeń wyjaśnia: • znaczenie występowania złóż węgla kamiennego na obszarze Wyżyny Śląskiej jako czynnika kształtującego zmiany w krajobrazie. Umiejętności C – Uczeń potrafi: • wskazać na mapie pas Wyżyn Polskich i Wyżynę Śląską, • wskazać na mapie Polski największe miasta na Wyżynie Śląskiej, • scharakteryzować zabytki i atrakcje turystyczne Wyżyny Śląskiej i Szlaku Zabytków Techniki, • opisać życie i zwyczaje mieszkańców Śląska. Postawy Uczeń doskonali umiejętności samodzielnego myślenia oraz pracy w grupie. Uczy się odpowiedzialności za własną pracę. Formy pracy Indywidualna, grupowa. Metody pracy Praca z tekstem, praca z materiałem ilustracyjnym, pogadanka, praca z mapą, rozmowa kierowana. Środki dydaktyczne Podręcznik (s. 59–63), zeszyt ćwiczeń, karty pracy, ścienna mapa Polski, schematyczny rysunek przedstawiający krajobraz miejsko-przemysłowy (do skopiowania dla każdego ucznia; załącznik), kilka bryłek węgla kamiennego (może być też bryła z odciskiem rośliny), zdjęcie górnika podczas pracy pod ziemią i w stroju galowym – w formie wydruku lub zdjęcia wyświetlonego na rzutniku. Przygotowanie do zajęć Tydzień przed planowaną lekcją nauczyciel poleca uczniom, aby odszukali w dodatkowych źródłach informacje o życiu i zwyczajach mieszkańców Wyżyny Śląskiej. Przebieg lekcji Faza wprowadzająca 1. Nauczyciel wykonuje czynności organizacyjne: sprawdza obecność, podaje temat i cele lekcji. Następnie sprawdza pracę domową. 2. Nauczyciel rozdaje uczniom karty pracy. Faza realizacyjna 1. Nauczyciel rozdaje uczniom kserokopie rysunku przedstawiającego fragment krajobrazu miejsko-przemysłowego (załącznik). Następnie inicjuje rozmowę na temat kolejnego z krajobrazów Polski. Kieruje do uczniów następujące pytania: • Na rysunku widzicie fragment krajobrazu Wyżyny Śląskiej. Jak sądzicie, czy krajobraz, o którym będziemy rozmawiać na dzisiejszej lekcji, jest krajobrazem naturalnym czy kulturowym? • Czym się różni krajobraz miejsko-przemysłowy od krajobrazu wielkomiejskiego? • Jakie czynniki mogły wpłynąć na pojawienie się takiego krajobrazu? 2. Jeśli uczniowie nie podadzą właściwej odpowiedzi, nauczyciel może podpowiedzieć, że chodzi o odkryte tam złoża pewnego surowca, z którego korzystają wszyscy ludzie. Wytwarza się z niego energię elektryczną i używa do ogrzania domów. Następnie nauczyciel może zadać uczniom pytanie: • Jak myślicie, czy odkrycie złóż węgla mogło mieć duży wpływ na krajobraz Wyżyny Śląskiej? 3. Nauczyciel przekazuje uczniom fragmenty węgla i zadaje pytania dotyczące jego właściwości: • Co zdecydowało o jego wykorzystaniu? • W jakich zakładach przemysłowych wykorzystuje się węgiel lub uzyskaną z niego energię? 4. Nauczyciel prosi uczniów o wklejenie do zeszytów rozdanych wcześniej rysunków. Następnie uczniowie kolorują na czerwono elementy krajobrazu, które świadczą o tym, że jest to krajobraz miejsko-przemysłowy. 5. Nauczyciel poleca uczniom, aby zapoznali się z mapą lokalizującą położenie Wyżyny Śląskiej w pasie wyżyn (podręcznik, s. 59). Następnie wybrani uczniowie wskazują pas wyżyn oraz Wyżynę Śląską na mapie ściennej. Warto zwrócić uczniom uwagę, że obszar Wyżyny Śląskiej wyróżnia się na mapie bardzo dużą liczbą miast leżących obok siebie. 6. Na podstawie tekstu z podręcznika („Wyżyna Śląska – kraina górniczych miast”, „Negatywne skutki rozwoju przemysłu”, s. 59–61) uczniowie indywidualnie Krajobraz miejsko-przemysłowy Wyżyny Śląskiej Scenariusz z wykorzystaniem rozmowy kierowanej 45 min Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

42 Scenariusz lekcji uzupełniają zadania 1 i 2 w kartach pracy. Nauczyciel określa czas na wykonanie zadania (6 min). 7. Po upływie wyznaczonego czasu wybrani uczniowie odczytują odpowiedzi na forum klasy. 8. Nauczyciel inicjuje dyskusję na temat tego, czy rozwój przemysłu i miast może mieć pozytywne skutki. W tej rozmowie pomocne będą następujące pytania: • Jak sądzicie, czy są jakieś korzyści z  mieszkania w tak przekształconym przez człowieka regionie? • Czy budując tak duże miasta, zadbano o potrzeby żyjących tam ludzi? • Czy mieszkańcy Śląska mają lepszy dostęp do ośrodków kultury, szkół, sklepów niż mieszkańcy wsi? • Jakie są zalety życia w wielkim mieście? 9. Nauczyciel czyta na głos fragment tekstu z podręcznika „Życie i zwyczaje mieszkańców Śląska” (s. 63). Następnie prezentuje fotografie górników w strojach galowych i podczas pracy. Inicjuje rozmowę na temat życia mieszkańców Wyżyny Śląskiej. Na podstawie tekstu przeczytanego przez nauczyciela i  własnych wiadomości uczniowie dzielą się wiedzą na temat zwyczajów i tradycyjnych potraw kuchni śląskiej. 10. Uczniowie indywidualnie rozwiązują zadania 1 i  2 w zeszycie ćwiczeń (s. 37–38). Faza podsumowująca 1. Uczniowie wypowiadają się na temat tego, czego się dowiedzieli na lekcji. Dzielą się swoimi spostrzeżeniami oraz zdobytą wiedzą. 2. Nauczyciel dokonuje oceny pracy uczniów. Zadanie domowe 1. Dla wszystkich uczniów: a) Wykonaj zadania 3 i 4 w zeszycie ćwiczeń. b) Napisz do kolegi lub koleżanki list zachęcający do odbycia wycieczki na Wyżynę Śląską. Wymień w nim najciekawsze zabytki i atrakcje turystyczne regionu. 2. Dla chętnych: Na podstawie dodatkowych źródeł wiedzy opisz w  kilku zdaniach, jak powstał węgiel kamienny. Uwzględnij następujące informacje: ile milionów lat temu powstawały pokłady węgla na Wyżynie Śląskiej, jakie organizmy żyły wtedy na Ziemi. Załącznik. Rysunek do wklejenia w zeszycie Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

43 imię i nazwisko klasa data Karta pracy Krajobraz miejsko-przemysłowy Wyżyny Śląskiej 1 Wykonaj polecenia na podstawie tekstu i mapy zamieszczonej w podręczniku (s. 59). a) Uzupełnij tabelę. Podaj po 4 przykłady miast o określonej liczbie mieszkańców. Miasta o liczbie mieszkańców od 100 000 do 500 000 Miasta o liczbie mieszkańców od 50 000 do 100 000 Miasta o liczbie mieszkańców od 25 000 do 50 000 b) Porównaj sposób zagospodarowania Wyżyny Śląskiej z zagospodarowaniem okolicy, w której mieszkasz. Określ podobieństwa i różnice. Podobieństwa Różnice 2 Dopasuj hasła do opisów. Ramki z danym hasłem i jego opisem zamaluj kredką w tym samym kolorze. szkody górnicze Montuje się je na kominach, aby poprawić stan czystości powietrza. Wzniesienia usypane z odpadów górniczych. Dzięki nim poprawia się stan czystości śląskich rzek. Zapadanie się nieczynnych chodników kopalń. oczyszczalnie ścieków tereny zielone Dawne obszary przemysłowe przekształcone w miejsca rekreacji i wypoczynku. hałdy filtry ochronne Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

44 Scenariusz lekcji Hasło programowe Krajobrazy Polski. Zakres treści Charakterystyka krajobrazu wysokogórskiego na przykładzie Tatr. Cel ogólny Poznanie krajobrazu wysokogórskiego Tatr, jego głównych cech i składników oraz obiektów dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego w regionie. Cele szczegółowe Wiadomości A – Uczeń zna: • cechy krajobrazu wysokogórskiego, • kolejne piętra roślinności w Tatrach, • zajęcia i zwyczaje mieszkańców Podhala, • zabytki i atrakcje turystyczne Zakopanego. B – Uczeń wyjaśnia: • różnice między krajobrazem Tatr Wysokich a krajobrazem Tatr Zachodnich, • na czym polega negatywny wpływ turystyki na środowisko Tatr. Umiejętności C – Uczeń potrafi: • wskazać położenie Tatr na mapie Polski, • wskazać na mapie Tatry Wysokie i Tatry Zachodnie, • wskazać najwyższe szczyty Tatr na mapie regionu, • scharakteryzować pogodę w górach, • scharakteryzować piętra roślinności Tatr na podstawie ilustracji. Postawy Uczeń doskonali umiejętność pracy w grupie. Formy pracy Grupowa. Metody pracy Praca z tekstem, praca z materiałem ilustracyjnym, praca z mapą ścienną i atlasem geograficznym. Środki dydaktyczne Podręcznik (s. 74–81), zeszyt ćwiczeń, karty pracy, pytania i polecenia dla grup (załącznik), ścienna mapa Polski, atlas geograficzny. Przebieg lekcji Faza wprowadzająca 1. Nauczyciel wykonuje czynności organizacyjne: sprawdza obecność, podaje temat i  cele lekcji. Następnie sprawdza pracę domową. 2. Nauczyciel dzieli klasę na 4 grupy i rozdaje uczniom karty pracy. Faza realizacyjna 1. Na podstawie informacji z  podręcznika uczniowie w  grupach opracowują przydzielone im zagadnienia (załącznik): • Grupa 1. Podział Tatr. Różnice między Tatrami Wysokimi a Tatrami Zachodnimi. • Grupa 2. Pogoda w Tatrach. Wpływ pogody na piętrowy układ roślinności. • Grupa 3. Piętra roślinności w Tatrach. Rośliny i zwierzęta Tatr. Tatrzański Park Narodowy. • Grupa 4. Mieszkańcy Podhala. Turystyka w Tatrach. Nauczyciel określa czas na wykonanie zadania (10 min). 2. Po upływie wyznaczonego czasu członkowie grup prezentują wyniki swojej pracy. Nauczyciel prowadzi prezentację w taki sposób, aby uczniowie przedstawili klasie jak najwięcej informacji. Wszyscy członkowie grup powinni mieć szansę uczestnictwa w prezentacji. 3. Uczniowie w grupach wykonują zadania z karty pracy. Faza podsumowująca 1. Nauczyciel dokonuje podsumowania pracy uczniów. Sprawdza poprawność wykonanych przez uczniów zadań. Jeśli do końca lekcji pozostanie trochę czasu, nauczyciel może skontrolować jedną z kart pracy w każdym zespole lub uczniowie mogą odczytać zadania na forum. 2. Nauczyciel dokonuje oceny pracy uczniów. Nagradza członków najlepiej pracującego zespołu. Jeżeli uczniowie innych zespołów wykazywali się dużą aktywnością, to nauczyciel może ocenić ich indywidualnie. Zadanie domowe 1. Dla wszystkich uczniów: Wykonaj w zeszycie ćwiczeń zadania do tematu „Krajobraz wysokogórski Tatr”. 2. Dla chętnych: Zapoznaj się z  mapą w  podręczniku (s. 74) i zastanów się, które z miejsc na mapie warto zobaczyć. W dodatkowych źródłach informacji sprawdź, ile czasu zajęłaby wycieczka do tego miejsca z Zakopanego. Jak należałoby się do niej przygotować? Co ciekawego można zobaczyć na trasie wycieczki? Krajobraz wysokogórski Tatr Scenariusz z wykorzystaniem pracy w grupach 45 min Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Scenariusz lekcji 45 Załącznik. Pytania i polecenia dla grup Grupa 1 Podział Tatr. Różnice między Tatrami Wysokimi a Tatrami Zachodnimi a) W którym pasie rzeźby terenu leżą Tatry? Wskażcie je na mapie Polski. b) Jaka jest przyczyna różnic w krajobrazie Tatr Wysokich i Tatr Zachodnich? c) Jakie są charakterystyczne elementy krajobrazu Tatr Wysokich? Jakie elementy wyróżniają Tatry Zachodnie? d) Jak nazywa się najwyższy szczyt Tatr w Polsce? Jaką ma wysokość? Grupa 2 Pogoda w Tatrach. Wpływ pogody na piętrowy układ roślinności a) Czy pogoda w górach różni się od pogody w innych częściach Polski? b) Czy wysokość nad poziomem morza ma wpływ na pogodę? c) Czym różni się halny od wiatru wiejącego w innych częściach Polski? d) Jakie czynniki wpływają na piętrowe rozmieszczenie roślinności w górach? Grupa 3 Piętra roślinności w Tatrach. Rośliny i zwierzęta Tatr. Tatrzański Park Narodowy a) Jak układają się piętra roślinności w Tatrach Wysokich? b) Czy w Tatrach żyją zwierzęta, które nie występują lub występują bardzo rzadko w innych częściach Polski? c) Dlaczego utworzenie Tatrzańskiego Parku Narodowego było tak ważne? Grupa 4 Mieszkańcy Podhala. Turystyka w Tatrach a) Jak nazywają się mieszkańcy Podhala? b) Jakie były charakterystyczne elementy ich strojów? c) Jak wyglądają podhalańskie domy i inne budowle? d) Jakie były tradycyjne zajęcia mieszkańców Podhala? Czym zajmują się oni obecnie? e) Czy turyści mogą stanowić zagrożenie dla Tatr? Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

46 Karta pracy imię i nazwisko klasa data Krajobraz wysokogórski Tatr 1 Uzupełnij brakujące informacje w zdaniach. Tatry są częścią łańcucha górskiego . Na obszarze Polski Tatry dzielą się na dwie części: zbudowane z wapieni i zbudowane ze skał granitowych . Tatry to jedyna kraina w Polsce, w której występuje krajobraz . 2 Poniżej zostały wymienione elementy krajobrazu Tatr Wysokich i Tatr Zachodnich. Wpisz odpowiadające im numery do właściwych rubryk tabeli. 1. jeziora polodowcowe 2. strome stoki 3. wapienie 4. granity 5. uboga roślinność w wysokich partiach gór 6. doliny przekształcone przez lodowce 7. wzniesienia o zaokrąglonych wierzchołkach 8. jaskinie 9. Dolina Kościeliska Tatry Zachodnie Tatry Wysokie 3 Określ, czy podane zdania są zgodne z prawdą. Zaznacz literę P, jeśli informacja jest prawdziwa lub literę F – jeśli jest fałszywa. 1. W Tatrach opady są znacznie większe niż na nizinach. P F 2. Halny to wiatr, który przynosi ochłodzenie i opady śniegu. P F 3. Temperatura powietrza obniża się wraz ze wzrostem wysokości nad poziomem morza. P F 4 W  poziomych rzędach są ukryte nazwy chronionych roślin i  zwierząt występujących w  Tatrzańskim Parku Narodowym. Wykreśl je. Pozostałe litery czytane poziomo utworzą hasło. 1. P S T R Ą G P O T O K O W Y T 2. O R Z E Ł P R Z E D N I A T R 3. Z A Ń S K O Z I C A K I P A R 4. K S O S N A L I M B A N A R O 5. D O W Y C N I E D Ź W I E D Ź 6. O R L I K K R Z Y K L I W Y H 7 R O N Ś W I S T A K I P R Z Y 8 R O D Ę T A T R K R O K U S Y Hasło: 1. Ryba żyjąca w górskich potokach. 2. Największy latający drapieżnik żyjący w Tatrach. 3. Zwinne zwierzę zamieszkujące najwyższe partie Tatr. 4. Drzewo iglaste występujące wyłącznie w Europie. 5. Największy tatrzański ssak. 6. Ptak drapieżny. 7. „Świszczący” roślinożerca. 8. Szafrany spiskie. Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Scenariusz lekcji 47 Hasło programowe Lądy i oceany na Ziemi, rozmieszczenie lądów i oceanów. Pierwsze wyprawy geograficzne. Cel ogólny Wyjaśnienie przyczyn i  następstw pierwszych wypraw geograficznych. Cele szczegółowe Wiadomości A – Uczeń zna: • nazwiska największych podróżników biorących udział w odkryciach geograficznych, • nazwy kontynentów i oceanów. B – Uczeń wyjaśnia: • przyczyny odkryć geograficznych, • znaczenie wypraw geograficznych. Umiejętności C – Uczeń potrafi: • wskazać na mapie akweny morskie na trasach pierwszych wypraw geograficznych, • wskazać na mapie wielkie formy ukształtowania powierzchni Ziemi i akweny morskie na trasie wyprawy geograficznej Marca Polo, • opisać na podstawie mapy szlaki wypraw Krzysztofa Kolumba i Ferdynanda Magellana, • wskazać na globusie lub mapie kontynenty i oceany, • określić położenie kontynentów i oceanów względem równika oraz południka zerowego na globusie lub mapie świata. D – Uczeń potrafi: • porównać odkrycia geograficzne w epoce wielkich odkryć geograficznych z  osiągnięciami odkrywców w okresie od XVII do XIX w., • scharakteryzować podróże i odkrycia geograficzne w XX w. Postawy Uczeń rozpoznaje swoje predyspozycje i  talenty oraz rozwija pasje i  zainteresowania geograficzne. Zgodnie współpracuje w grupie. Formy pracy Praca w grupie równym frontem. Metody pracy Rozmowa kierowana, burza mózgów, ranking trójkątny. Środki dydaktyczne Podręcznik (s. 91–97), atlasy geograficzne, ścienna mapa fizyczna świata, karty pracy, zadania dla grup (załącznik), urządzenia z dostępem do internetu (np. smartfony). Przebieg zajęć Faza wprowadzająca 1. Nauczyciel wykonuje czynności organizacyjne: sprawdza obecność, podaje temat i cele lekcji. 2. Nauczyciel wprowadza uczniów w  temat lekcji. Prowadzi rozmowę kierowaną na temat rozmieszczenia lądów i oceanów na kuli ziemskiej i wskazuje je na mapie. Zwraca uczniom uwagę na fakt, że Europejczycy najwcześniej i najlepiej poznali obszary wokół Morza Śródziemnego. 3. Nauczyciel kieruje do uczniów pytanie: • Jak sądzicie, dlaczego obszary leżące wokół Morza Śródziemnego były najlepiej poznane? Zapisuje na tablicy pomysły uczniów (np. Wokół Morza Śródziemnego rozwinęły się najstarsze cywilizacje; Wokół Morza Śródziemnego mieszkało najwięcej ludzi; Jest tam ciepło itp.). Faza realizacyjna 1. Nauczyciel dzieli klasę na czteroosobowe grupy. Każda grupa to członkowie jednej z wypraw odkrywczych (mogą być 2–3 takie same). W zespołach uczniowie wybierają liderów, których zadaniem będzie prezentacja pracy na forum. 2. Nauczyciel rozdaje grupom karty pracy oraz przydziela zadania (załącznik). 3. Uczniowie ustalają najważniejsze przyczyny wielkich odkryć geograficznych (zadanie 1 w karcie pracy). Nauczyciel określa czas pracy (5 min). 4. Po upływie ustalonego czasu liderzy grup przedstawiają najważniejsze przyczyny odkryć geograficznych. Nauczyciel zapisuje je na tablicy w postaci schematów, dla każdej grupy osobno. Uwaga: Może się zdarzyć, że najważniejsza przyczyna ustalona w każdej grupie jest inna, co będzie stanowiło dobry temat do dyskusji. 5. Uczniowie w poszczególnych grupach wykonują zadania z  załącznika. Nauczyciel określa czas pracy (ok. 5–6 min). 6. Po upływie ustalonego czasu liderzy zespołów prezentują przed klasą wyniki prac. Korzystają przy tym ze ściennej mapy świata. Podczas prezentacji pozostali uczniowie wykonują zadanie 2 z karty pracy. 7. Po zakończeniu prezentacji uczniowie swobodnie wypowiadają się na temat pierwszych wypraw geograficznych. Pierwsze podróże geograficzne Scenariusz lekcji z wykorzystaniem rankingu trójkątnego 45 min Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206