ksiazka-nauczyciela-planeta-nowa-5

48 Scenariusz lekcji Faza podsumowująca 1. Nauczyciel kieruje do uczniów pytania: • Jak myślicie, jakie były konsekwencje odkryć geograficznych? • Co się zmieniło po odkryciu Ameryki i opłynięciu Ziemi dookoła? Zachęca uczniów do dyskusji na ten temat. 2. Nauczyciel dokonuje oceny pracy uczniów. Ocenia członków najlepiej pracującej grupy oraz pracę indywidualną. Zadanie domowe 1. Dla wszystkich uczniów: a) Wykonaj zadania w zeszycie ćwiczeń. b) Na podstawie informacji z lekcji przyrody w klasie 4 przygotuj odpowiedzi na następujące pytania: • Co to jest pogoda? Jakie są składniki pogody? • Jakie przyrządy służą do pomiaru poszczególnych składników pogody? • Jak zapisujemy wyniki pomiarów składników pogody? 2. Dla chętnych: Wykonaj zadania 3 i 4 w karcie pracy. Załącznik. Zadania dla grup Grupa 1. Wikingowie Jesteście wikingami – członkami odkrywczej wyprawy. Na podstawie informacji z podręcznika oraz internetu odpowiedzcie na poniższe pytania. a) Jaki cel miała wasza wyprawa? b) W którym kierunku płynęliście? c) Jakie morza i oceany przepłynęliście podczas wyprawy? d) Czy osiągnęliście swój cel? e) Czy potwierdzacie wybraną przez was w zadaniu 1 najważniejszą przyczynę wypraw geograficznych? Grupa 2. Marco Polo Jesteście towarzyszami wyprawy Marca Polo. Na podstawie informacji z podręcznika oraz internetu odpowiedzcie na poniższe pytania. a) Jaki cel miała wasza wyprawa? b) W którym kierunku się udaliście? c) Jakie morza, oceany oraz krainy geograficzne przebyliście podczas swojej wyprawy? d) Czy osiągnęliście swój cel? e) Czy potwierdzacie wybraną przez was w zadaniu 1 najważniejszą przyczynę wypraw geograficznych? Grupa 3. Krzysztof Kolumb Jesteście członkami wyprawy pod dowództwem Krzysztofa Kolumba. Na podstawie informacji z podręcznika oraz internetu odpowiedzcie na poniższe pytania. a) Jaki cel miała wasza wyprawa? b) W którym kierunku wyruszyliście? c) Jakie morza i oceany przepłynęliście i gdzie wylądowaliście? d) Czy osiągnęliście swój cel? e) Czy potwierdzacie wybraną przez was w zadaniu 1 najważniejszą przyczynę wypraw geograficznych? Grupa 4. Ferdynand Magellan Jesteście członkami wyprawy pod dowództwem Ferdynanda Magellana. Na podstawie informacji z podręcznika oraz internetu odpowiedzcie na poniższe pytania. a) Jaki cel miała wasza wyprawa? b) W którym kierunku wyruszyliście? c) Jakie morza i oceany przepłynęliście? d) Czy osiągnęliście swój cel? e) Czy potwierdzacie wybraną przez was w zadaniu 1 najważniejszą przyczynę wypraw geograficznych? Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Karta pracy 49 imię i nazwisko klasa data Pierwsze podróże geograficzne 1 Poniżej podano przyczyny wypraw geograficznych. Wybierzcie sześć, które według was miały znaczenie, i uporządkujecie je od najważniejszych do mniej ważnych. Wpiszcie do poniższego schematu wybrane numery z listy. 1. Ciekawość świata. 2. Poszukiwanie nowych szlaków handlowych. 3. Poszukiwanie nowych źródeł dochodu. 4. Poszukiwanie nowej drogi do Indii. 5. Poszukiwanie taniej siły roboczej, czyli ludzi do pracy, na przykład na plantacjach. 6. Rozpowszechnianie wiary chrześcijańskiej na nowo poznanych terenach. 7. Zdobycie sławy i bogactw. 8. Ucieczka przed karami, na przykład za popełnione przestępstwa. 9. Możliwość sprowadzenia do Europy poszukiwanych towarów, takich jak przyprawy i jedwab. Mniej ważne przyczyny: Najmniej ważne przyczyny: Najważniejsza przyczyna: 2 Uzupełnijcie tabelę dotyczącą tras wielkich wypraw geograficznych. Trasa wyprawy Wikingowie Marco Polo Krzysztof Kolumb Ferdynand Magellan Nazwy oceanów, którymi wiodła trasa Nazwy odkrytych lądów Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

50 Karta pracy 3 Wymień najważniejsze następstwa wielkich odkryć geograficznych. Wykorzystaj wiadomości z lekcji oraz dodatkowych źródeł. 4 Uzupełnij tabelę. Zapisz nazwiska trzech polskich podróżników i odkrywców działających w różnych okresach historii, a także ich największe dokonania. Skorzystaj z dodatkowych źródeł informacji. Wiek Nazwisko odkrywcy/ podróżnika Opis jego dokonań XIX XX XXI Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Scenariusz lekcji 51 Hasło programowe Krajobrazy świata. Zakres treści Pogoda a klimat. Składniki pogody. Wykresy klimatyczne i ich elementy. Mapy klimatyczne. Cel ogólny Wprowadzenie pojęcia klimat oraz poznanie różnic między pogodą a  klimatem. Nabycie umiejętności odczytywania informacji z klimatogramów i map klimatycznych. Cele szczegółowe Wiadomości A – Uczeń zna: • składniki pogody, • elementy klimatogramu. B – Uczeń wyjaśnia: • znaczenie terminów: pogoda, klimat, • różnicę między pogodą a klimatem. Umiejętności C – Uczeń potrafi: • odczytać z klimatogramu wartość temperatury powietrza i opisać jej przebieg, • obliczyć średnią roczną temperaturę powietrza, • obliczyć roczną amplitudę temperatury powietrza, • obliczyć roczną sumę opadów, • przedstawić zróżnicowanie temperatury powietrza i opadów atmosferycznych na Ziemi na podstawie map klimatycznych. Postawy Uczeń rozpoznaje swoje predyspozycje i  talenty oraz rozwija pasje i  zainteresowania geograficzne. Zgodnie współpracuje w grupie. Formy pracy Grupowa. Metody pracy Stoliki eksperckie (JIGSAW). Środki dydaktyczne Podręcznik (s. 102–107), ścienna mapa fizyczna świata, karty pracy, polecenia dla grup (załącznik), kartki samoprzylepne z numerami od 1 do 6 dla poszczególnych uczniów w grupach, kolorowe kartki w kształcie kół z nazwami stacji meteorologicznych (Kisangani, Ajn Salih, Warszawa, Londyn, przylądek Czeluskin) do przypięcia na mapie świata przed rozpoczęciem lekcji (można je wykorzystać także na następnych zajęciach o strefach krajobrazowych na Ziemi). Komentarz metodyczny Ponieważ następna lekcja będzie dotyczyła stref klimatycznych i krajobrazowych na Ziemi, można na niej dodatkowo omówić dane klimatyczne. Przebieg lekcji Faza wprowadzająca 1. Nauczyciel wykonuje czynności organizacyjne: sprawdza obecność, podaje temat i cele lekcji. 2. Nauczyciel wprowadza uczniów w temat lekcji. Zadaje pytania: • Co to jest pogoda? • Jakie są składniki pogody? • W jakich jednostkach zapisuje się temperaturę powietrza oraz opady atmosferyczne? 3. Nauczyciel wyjaśnia znaczenie terminu klimat. Następnie kieruje do uczniów pytanie: • Czym się różni pogoda od klimatu? Uczniowie wspólnie dochodzą do odpowiedzi. 4. Nauczyciel wyjaśnia zasady pracy na lekcji. Następnie dzieli uczniów na 5 sześcioosobowych zespołów. Faza realizacyjna 1. Nauczyciel rozdaje uczniom w każdej grupie karteczki z numerami od 1 do 6. Uczniowie mocują karteczki do ubrań. Następnie rozdaje każdej grupie instrukcję (załącznik) oraz każdemu uczniowi – kartę pracy. 2. Uczniowie w  grupach wykonują zadania zapisane w instrukcji. Nauczyciel określa czas pracy (10 min). 3. Po upływie ustalonego czasu uczniowie z  numerami 1 łączą się w jedną grupę, uczniowie z numerami 2 – w odrębną itd. W ten sposób powstaje 6 grup ekspertów, które reprezentują różne miejsca na Ziemi. 4. Każdy z  ekspertów wskazuje na mapie świata położenie swojej stacji meteorologicznej oraz prezentuje pochodzące z  niej dane: średnią roczną temperaturę powietrza, roczną amplitudę temperatury powietrza i roczną sumę opadów. Pozostali członkowie grupy zapisują je w  tabeli (zadanie 1 w  karcie pracy). Nauczyciel informuje o  czasie przeznaczonym na pracę w grupach eksperckich – 12–18 min (po 2–3 min dla każdego eksperta). Uwaga: Nauczyciel powinien pilnować czasu tak, aby każdy ekspert mógł wyczerpująco zaprezentować dane ze swojej stacji. 5. Po upływie ustalonego czasu eksperci wracają do swoich poprzednich grup. Wspólnie opracowują wnioski wynikające z zestawienia danych klimatycznych. Wykonują zadanie 2 w karcie pracy. Pogoda a klimat Scenariusz z wykorzystaniem metody JIGSAW 45 min Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

52 Scenariusz lekcji 6. Nauczyciel podsumowuje pracę grup. Zadaje uczniom pytanie: • Jak się czuliście w roli ekspertów przekazujących swoją wiedzę innym? 7. Nauczyciel wyjaśnia, że inną formą przedstawiania informacji o  klimacie są mapy. Uczniowie zapoznają się z mapami w podręczniku (s. 106 –107). Faza podsumowująca Nauczyciel kieruje do poszczególnych grup pytania dotyczące klimatu w stacjach innych niż te, które analizowali w swoich pierwszych grupach. Zadanie domowe 1. Dla wszystkich uczniów: Wykonaj zadania 1–4 w zeszycie ćwiczeń (s. 61–63). 2. Dla chętnych: Wykonaj zadanie 3 z karty pracy. Dane dla nauczyciela Nazwa stacji meteorologicznej Średnia roczna temperatura powietrza Roczna suma opadów Kisangani 25,3°C 1705 mm Ajn Salih 25,3°C 10 mm Londyn 9,9°C 617 mm Warszawa 7,8°C 554 mm Przylądek Czeluskin –15,6°C 187 mm Załącznik. Polecenia dla grup Grupa I. Strefa równikowa – Kisangani 1. Zapoznajcie się z informacjami zamieszczonymi w podręczniku na s. 104–105. 2. W tabeli znajdują się dane klimatyczne dla stacji Kisangani. Zapoznajcie się z nimi, a następnie wykonajcie polecenia: a) Obliczcie średnią roczną temperaturę powietrza. b) Obliczcie różnicę między średnią temperaturą powietrza w najcieplejszym i najzimniejszym miesiącu w roku. c) Obliczcie roczną sumę opadów. I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Temp. powietrza [°C] 25,7 25,4 26,1 26,2 25,8 25,2 24,5 24,7 25,1 25,2 25,2 25,1 Opady [mm] 53 84 178 157 137 224 132 165 183 218 198 84 3. Wyniki obliczeń zapiszcie w karcie pracy (zadanie 1, rubryka tabeli z nazwą waszej stacji). 4. Sformułujcie i zapiszcie w tabeli wniosek wynikający z analizy danych klimatycznych dla Kisangani. 5. W nowej grupie ekspertów zaprezentujcie kolegom wyniki opracowania danych dla Kisangani. 6. Po powrocie do swojej grupy sformułujcie wspólny wniosek wynikający z analizy danych klimatycznych dla pięciu stacji meteorologicznych. Zapiszcie go w karcie pracy (zadanie 2). Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Scenariusz lekcji 53 Grupa 2. Strefa zwrotnikowa – Ajn Salih 1. Zapoznajcie się z informacjami zamieszczonymi w podręczniku na s. 104–105. 2. W tabeli znajdują się dane klimatyczne dla stacji Ajn Salih. Zapoznajcie się z nimi, a następnie wykonajcie polecenia: a) Obliczcie średnią roczną temperaturę powietrza. b) Obliczcie różnicę między średnią temperaturą powietrza w najcieplejszym i najzimniejszym miesiącu w roku. c) Obliczcie roczną sumę opadów. I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Temp. powietrza [°C] 13,3 16,1 20,0 25,0 28,9 35,0 36,7 35,8 32,8 26,7 19,1 14,4 Opady [mm] 0,5 0,9 0,2 2 1 0,1 0 0,2 0,5 2 0,3 2 3. Wyniki obliczeń zapiszcie w karcie pracy (zadanie 1, rubryka tabeli z nazwą waszej stacji). 4. Sformułujcie i zapiszcie w tabeli wniosek wynikający z analizy danych klimatycznych dla Ajn Salih. 5. W nowej grupie ekspertów zaprezentujcie kolegom wyniki opracowania danych dla Ajn Salih. 6. Po powrocie do swojej grupy sformułujcie wspólny wniosek wynikający z analizy danych klimatycznych dla pięciu stacji meteorologicznych. Zapiszcie go w karcie pracy (zadanie 2). Grupa 3. Strefa umiarkowana – Londyn 1. Zapoznajcie się z informacjami zamieszczonymi w podręczniku na s. 104–105. 2. W tabeli znajdują się dane klimatyczne dla stacji Londyn. Zapoznajcie się z nimi, a następnie wykonajcie polecenia: a) Obliczcie średnią roczną temperaturę powietrza. b) Obliczcie różnicę między średnią temperaturą powietrza w najcieplejszym i najzimniejszym miesiącu w roku. c) Obliczcie roczną sumę opadów. I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Temp. powietrza [°C] 4,6 4,6 5,9 8,2 12,2 14,6 16,8 16,3 13,9 10,4 6,4 5,1 Opady [mm] 48 40 48 44 44 47 58 58 47 63 62 58 3. Wyniki obliczeń zapiszcie w karcie pracy (zadanie 1, rubryka tabeli z nazwą waszej stacji). 4. Sformułujcie i zapiszcie w tabeli wniosek wynikający z analizy danych klimatycznych dla Londynu. 5. W nowej grupie ekspertów zaprezentujcie kolegom wyniki opracowania danych dla Londynu. 6. Po powrocie do swojej grupy sformułujcie wspólny wniosek wynikający z analizy danych klimatycznych dla pięciu stacji meteorologicznych. Zapiszcie go w karcie pracy (zadanie 2). Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

54 Scenariusz lekcji Grupa 5. Strefa okołobiegunowa – przylądek Czeluskin 1. Zapoznajcie się z informacjami zamieszczonymi w podręczniku na s. 104–105. 2. W tabeli znajdują się dane klimatyczne dla stacji przylądek Czeluskin. Zapoznajcie się z nimi, a następnie wykonajcie polecenia: a) Obliczcie średnią roczną temperaturę powietrza. b) Obliczcie różnicę między średnią temperaturą powietrza w najcieplejszym i najzimniejszym miesiącu w roku. c) Obliczcie roczną sumę opadów. I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Temp. powietrza [°C] –31,3 –29,7 –28,5 –22,6 –11,2 –2,8 0,8 0,6 –12,9 –10,3 –22,6 –27,4 Opady [mm] 21 15 8 10 15 15 25 26 12 10 18 12 3. Wyniki obliczeń zapiszcie w karcie pracy (zadanie 1, rubryka tabeli z nazwą waszej stacji). 4. Sformułujcie i  zapiszcie w  tabeli wniosek wynikający z  analizy danych klimatycznych dla przylądka Czeluskin. 5. W nowej grupie ekspertów zaprezentujcie kolegom wyniki opracowania danych dla przylądka Czeluskin. 6. Po powrocie do swojej grupy sformułujcie wspólny wniosek wynikający z analizy danych klimatycznych dla pięciu stacji meteorologicznych. Zapiszcie go w karcie pracy (zadanie 2). Grupa 4. Strefa umiarkowana – Warszawa 1. Zapoznajcie się z informacjami zamieszczonymi w podręczniku na s. 104–105. 2. W tabeli znajdują się dane klimatyczne dla stacji Warszawa. Zapoznajcie się z nimi, a następnie wykonajcie polecenia: a) Obliczcie średnią roczną temperaturę powietrza. b) Obliczcie różnicę między średnią temperaturą powietrza w najcieplejszym i najzimniejszym miesiącu w roku. c) Obliczcie roczną sumę opadów. I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Temp. powietrza [°C] –2,9 –2,0 1,8 7,6 13,8 16,8 18,6 17,2 13,3 7,8 2,3 –1,3 Opady [mm] 35 26 32 40 48 60 84 72 44 37 38 38 3. Wyniki obliczeń zapiszcie w karcie pracy (zadanie 1, rubryka tabeli z nazwą waszej stacji). 4. Sformułujcie i zapiszcie w tabeli wniosek wynikający z analizy danych klimatycznych dla Warszawy. 5. W nowej grupie ekspertów zaprezentujcie kolegom wyniki opracowania danych dla Warszawy. 6. Po powrocie do swojej grupy sformułujcie wspólny wniosek wynikający z analizy danych klimatycznych dla pięciu stacji meteorologicznych. Wniosek zapiszcie w karcie pracy (zadanie 2). Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

55 imię i nazwisko klasa data Karta pracy Pogoda a klimat 1 Dokonajcie obliczeń i zapiszcie wyniki. Grupa Średnia roczna temperatura powietrza [°C] Roczna amplituda temperatury powietrza [°C] Roczna suma opadów [mm] Wniosek z analizy danych klimatycznych 1. Kisangani 2. Ajn Salih 3. Londyn 4. Warszawa 5. Przylądek Czeluskin 2 Zapiszcie wniosek, który wynika z analizy danych klimatycznych z pięciu stacji. 3 Porównajcie średnie roczne temperatury powietrza oraz sumy opadów atmosferycznych w poszczególnych stacjach (patrz tabela w zadaniu 1) z mapami klimatycznymi w podręczniku (s. 106 i 107). Zapiszcie wnioski. Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

56 Scenariusz lekcji Hasło programowe Krajobrazy świata. Zakres treści Krajobrazy wilgotnego lasu równikowego oraz lasu liściastego i mieszanego strefy umiarkowanej. Cel ogólny Poznanie środowiska geograficznego strefy wilgotnego lasu równikowego oraz lasu liściastego i mieszanego strefy umiarkowanej. Cele szczegółowe Wiadomości A – Uczeń zna: • główne cechy krajobrazu wilgotnego lasu równikowego i lasu strefy umiarkowanej, • przykłady roślin i zwierząt obu stref krajobrazowych. B – Uczeń wyjaśnia: • różnice w  sposobie budowania i  gospodarowania w obu strefach krajobrazowych. Umiejętności C – Uczeń potrafi: • wskazać na mapie świata miejsca występowania wilgotnych lasów równikowych i lasów strefy umiarkowanej, • odczytać z klimatogramu roczny przebieg temperatury powietrza i  rozkład opadów atmosferycznych w wilgotnym lesie równikowym oraz w lesie strefy umiarkowanej, • rozpoznać krajobraz wilgotnego lasu równikowego oraz lasu strefy umiarkowanej na podstawie opisów i ilustracji, • porównać krajobrazy lasu równikowego i  lasu liściastego i mieszanego. Postawy Uczeń łączy racjonalne, naukowe podejście z  refleksją nad pięknem i harmonią świata przyrody oraz z dziedzictwem kulturowym ludzkości. Przyjmuje postawę szacunku do środowiska przyrodniczego i kulturowego oraz rozumie potrzebę racjonalnego gospodarowania nim. Formy pracy Indywidualna, grupowa, zbiorowa. Metody pracy Dyskusja kierowana, praca z atlasem, stoliki eksperckie (JIGSAW). Środki dydaktyczne Mapa krajobrazowa świata, podręcznik (s. 113–119), atlas geograficzny, karteczki samoprzylepne z numerami 1–8, karty pracy, wydrukowane z internetu zdjęcia lasu równikowego oraz lasu liściastego i  mieszanego, polecenia dla grup (załącznik 1), wydrukowane schematy warstw roślinności w obu rodzajach lasu (załącznik 2), wydrukowane klimatogramy dla wybranych stacji w  strefach równikowej i umiarkowanej (załącznik 3). Przebieg lekcji Faza wprowadzająca 1. Nauczyciel wykonuje czynności organizacyjne: sprawdza obecność i podaje temat lekcji. 2. Nauczyciel wprowadza uczniów w tematykę zajęć oraz przedstawia cele lekcji. Pyta uczniów, co to jest krajobraz. 3. W  czasie dyskusji uczniowie zastanawiają się, jakie cechy ma krajobraz leśny. Nauczyciel zapisuje ich spostrzeżenia na tablicy. W  ten sposób powstaje mapa myśli. Faza realizacyjna 1. Nauczyciel dzieli klasę na 8 grup poprzez losowanie karteczek samoprzylepnych z numerami od 1 do 8. Uczniowie przyklejają wylosowane karteczki do ubrań. Następnie nauczyciel wyjaśnia cel zadania. W każdej grupie zostaje wybrany lider, który będzie odpowiedzialny za pracę grupy. Liderzy losują zadania dla swoich grup (załącznik 1) oraz otrzymują pozostałe materiały (wydrukowane zdjęcia lasów oraz załączniki 2 i 3). 2. Na podstawie podręcznika oraz otrzymanych materiałów uczniowie wykonują zadanie. Nauczyciel określa czas pracy (10 min). Kontroluje wykonywanie zadań i w razie konieczności udziela potrzebnej pomocy. 3. Po upływie ustalonego czasu nauczyciel rozdaje karty pracy. Uczniowie tworzą nowe zespoły według specjalności. Grupy 1 i 5 to specjaliści od położenia geograficznego i  wyglądu lasów. Grupy 2 i  6 to eksperci od klimatu panującego w strefach krajobrazowych. Grupy 3 i 7 to specjaliści od charakterystyki świata roślin i zwierząt w lasach równikowych oraz w lasach liściastych i mieszanych. Grupy 4 i 8 to eksperci od opisu życia mieszkańców strefy lasów równikowych oraz strefy W wilgotnym lesie równikowym i w lesie strefy umiarkowanej Scenariusz lekcji z wykorzystaniem metody JIGSAW 45 min Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Scenariusz lekcji 57 lasów liściastych i  mieszanych. W  nowych zespołach uczniowie przekazują sobie wiedzę w danym zakresie i uzupełniają swój fragment tabeli − zadanie 1 w karcie pracy. Nauczyciel określa czas wykonania zadania (10 min). 4. Następnie przedstawiciele grup prezentują opracowane przez siebie zagadnienia na forum. Pozostali uczniowie uzupełniają pozostałe rubryki tabeli w karcie pracy. Faza podsumowująca 1. Nauczyciel podsumowuje pracę uczniów. Uczniowie w swobodnych wypowiedziach dzielą się zdobytą wiedzą. 2. Nauczyciel ocenia pracę uczniów w czasie lekcji i podaje treść zadania domowego. Zadanie domowe 1. Dla wszystkich uczniów: Rozwiąż krzyżówkę w karcie pracy (zadanie 2). 2. Dla chętnych: Poszukaj w dostępnych źródłach informacji na temat Pigmejów lub Papuasów. Przygotuj na ten temat krótką notatkę w zeszycie. Załącznik 1. Polecenia dla grup Grupa 1 Opiszcie na podstawie map z podręcznika (s. 110 i 113) rozmieszczenie lasów równikowych na Ziemi. Następnie opiszcie wygląd wilgotnego lasu równikowego na podstawie zdjęć oraz rysunku warstw lasu. Grupa 2 Scharakteryzujcie rozkład temperatury powietrza i opadów w wilgotnym lesie równikowym na podstawie klimatogramów dla miejsc leżących w strefie równikowej. Grupa 3 Scharakteryzujcie świat roślin i zwierząt wilgotnego lasu równikowego. Grupa 4 Opiszcie życie mieszkańców strefy wilgotnych lasów równikowych. Grupa 5 Opiszcie na podstawie map z podręcznika (s. 110 i 117) rozmieszczenie lasów liściastych i mieszanych na Ziemi. Następnie opiszcie wygląd lasu liściastego i mieszanego na podstawie zdjęć oraz rysunku warstw lasu. Grupa 6 Scharakteryzujcie rozkład temperatury powietrza i opadów w strefie lasów liściastych i mieszanych na podstawie klimatogramów dla miejsc leżących w strefie umiarkowanej. Zastanówcie się, dlaczego skład gatunkowy lasów strefy umiarkowanej zmienia się wraz z oddalaniem od Oceanu Atlantyckiego. Grupa 7 Scharakteryzujcie świat roślin i zwierząt lasów liściastych i mieszanych. Grupa 8 Opiszcie życie mieszkańców strefy lasów liściastych i mieszanych. Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

58 Scenariusz lekcji Las liściasty i mieszany strefy umiarkowanej (grupa 5) Las równikowy (grupa 1) Załącznik 2. Schematy warstw roślinności w lasach Warstwa krzewów i runa Warstwa drzew o wysokości 5–20 m Warstwa drzew o wysokości 30–40 m Warstwa drzew o wysokości 50–70 m Warstwa ściółki Warstwa podszytu do wysokości 4–5 m Warstwa koron drzew do wysokości 40 m Warstwa runa leśnego Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Scenariusz lekcji 59 Załącznik 3. Klimatogramy Strefa umiarkowana (grupa 6) Strefa równikowa (grupa 2) 0 5 10 15 25 20 35 30 0 20 40 60 100 80 120 140 160 200 180 220 240 260 300 280 °C 40 320 340 mm I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Iquitos (Brazylia, Ameryka Południowa) 0 5 10 15 25 20 35 30 0 20 40 60 100 80 120 140 160 200 180 220 240 °C 40 mm I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Mbandaka (Dem. Rep. Konga, Afryka) 0 5 10 15 25 20 35 30 0 20 40 60 100 80 120 140 160 200 180 220 240 260 300 280 °C 40 mm I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Singapur (Singapur, Azja) 0 5 10 15 25 20 0 20 40 60 100 80 °C mm I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Londyn (Wielka Brytania, Europa) 0 5 10 15 25 20 0 20 40 60 100 80 °C mm Hanower (Niemcy, Europa) I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII 0 5 −5 10 15 25 20 0 20 40 60 100 80 °C mm I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Warszawa (Polska, Europa) Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

60 imię i nazwisko klasa data Karta pracy W wilgotnym lesie równikowym i w lesie strefy umiarkowanej 1 Uzupełnij tabelę. Opisz krajobrazy lasu równikowego oraz lasu liściastego i mieszanego strefy umiarkowanej. Cecha Wilgotny las równikowy Las liściasty i mieszany strefy umiarkowanej Wygląd Klimat Rośliny i zwierzęta Życie ludzi i ich działalność Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Karta pracy 61 2 Rozwiąż krzyżówkę. Litery z ponumerowanych kratek utworzą hasło. Zapisz je i na podstawie dodatkowych źródeł wiedzy wyjaśnij jego znaczenie. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Hasło: Wyjaśnienie hasła: Poziomo 1. Niewielki ptak żyjący w lesie równikowym. 8. Lasy występujące w  Europie Zachodniej (dwa wyrazy). 9. Dziki kot, który żyje w  Ameryce Południowej i bardzo lubi pływać. 10. Roślina bulwiasta uprawiana w wilgotnym lesie równikowym. 11. Najliczniejsza grupa zwierząt zamieszkująca wilgotny las równikowy. 12. Piętro krzewów lasu strefy umiarkowanej. 13. Kotlina w Afryce porośnięta lasem równikowym. 14. Lud zamieszkujący Kotlinę Konga. Pionowo 2. W tej warstwie lasu rosną grzyby (dwa wyrazy). 3. Jedna z pór roku strefy umiarkowanej. 4. Małpa znana z  umiejętności wydawania bardzo głośnych dźwięków. 5. Popołudniowe deszcze w wilgotnych lasach równikowych (dwa wyrazy). 6. „Lekarz” drzew lasu strefy umiarkowanej. 7. Nazwa krainy geograficznej w Ameryce Południowej, porośniętej lasem równikowym (dwa wyrazy). 1 4 5 2 3 1 2 3 4 5 Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

62 Scenariusz lekcji Hasło programowe Krajobrazy świata. Zakres treści Krajobrazy świata. Cel ogólny Poznanie wybranych krajobrazów Polski i świata oraz ich głównych cech i składników. Cele szczegółowe Wiadomości A – Uczeń zna: • cechy krajobrazu śródziemnomorskiego, • główne gatunki roślin uprawnych strefy śródziemnomorskiej, • obiekty turystyczne w basenie Morza Śródziemnego. B – Uczeń wyjaśnia: • znaczenie terminu makia. Umiejętności C – Uczeń potrafi: • wskazać na mapie świata obszary, na których występuje krajobraz śródziemnomorski, • wskazać na mapie Europy państwa leżące nad Morzem Śródziemnym, • rozpoznać na ilustracjach charakterystyczne rośliny i zwierzęta strefy śródziemnomorskiej, • scharakteryzować życie mieszkańców strefy śródziemnomorskiej. D – Uczeń potrafi: • ocenić atrakcyjność regionu wokół Morza Śródziemnego pod kątem turystyki, z uwzględnieniem cech klimatu, dostępu do morza, a także występowania zabytkowych obiektów. Postawy Uczeń kształci umiejętność samodzielnego myślenia oraz przyjmuje odpowiedzialność za własną pracę. Formy pracy Indywidualna. Metody pracy Praca z  tekstem, praca z  materiałem ilustracyjnym, pogadanka, praca z mapą. Środki dydaktyczne Podręcznik (s. 136–141), karty pracy, mapa fizyczna świata, mapa polityczna Europy, pytania i zadania do quizu (załącznik). Przebieg lekcji Faza wprowadzająca 1. Nauczyciel wykonuje czynności organizacyjne: sprawdza obecność, podaje temat i cele lekcji. Sprawdza pracę domową. 2. Nauczyciel rozdaje uczniom karty pracy. Faza realizacyjna 1. Nauczyciel prosi uczniów, aby otworzyli podręczniki na s. 136 i zapoznali się z mapą prezentującą położenie strefy krajobrazu śródziemnomorskiego. 2. Wybrani uczniowie wskazują na ściennej mapie świata zasięg strefy śródziemnomorskiej. Na mapie politycznej Europy wskazują państwa leżące nad Morzem Śródziemnym oraz podają ich nazwy. 3. Nauczyciel zachęca uczniów do swobodnych wypowiedzi na temat państw basenu Morza Śródziemnego. Zadaje pytania: • Czy ktoś z was był w którymś z tych państw? • A może był tam ktoś z waszej rodziny albo z waszych znajomych? • Dlaczego ludzie chętnie jeżdżą do tych krajów na wakacje? 4. Na podstawie tekstu oraz klimatogramu z podręcznika (s. 136) uczniowie indywidualnie wypełniają zadanie 1 w karcie pracy. Nauczyciel określa czas na wykonanie zadania (5 min). 5. Po upływie ustalonego czasu wybrani uczniowie odczytują odpowiedzi na forum. Nauczyciel kieruje do uczniów pytanie: • Czy klimat śródziemnomorski sprzyja rozwojowi turystyki? 6. Nauczyciel prosi uczniów, aby otworzyli podręczniki na s. 137–139 i zapoznali się z ilustracjami i tekstem obok nich. Zadaniem uczniów jest wypisanie w zeszycie, co, oprócz sprzyjającego klimatu, jest atrakcją turystyczną dla osób odwiedzających tę strefę. Nauczyciel określa czas na wykonanie zadania (7 min). 7. Po upływie wyznaczonego czasu wybrani uczniowie odczytują wypowiedzi na forum. 8. Uczniowie indywidualnie zapoznają się z fragmentami tekstu z podręcznika: „Świat roślin i zwierząt strefy śródziemnomorskiej” oraz „Życie mieszkańców strefy śródziemnomorskiej” (s. 137–139). 9. Nauczyciel inicjuje rozmowę na temat roślinności i zwierząt strefy śródziemnomorskiej. Zadaje uczniom pytania: • Jakie rośliny rosły dawniej w tej strefie? • Dlaczego lasy, które tam rosły, zostały wycięte? • Czy zmiana szaty roślinnej miała wpływ na żyjące tam zwierzęta? • Jakie rośliny są najczęściej uprawiane w tej strefie? 10. Uczniowie indywidualnie wykonują zadania 2 i  3 w kartach pracy. Nauczyciel określa czas na wykonanie tych zadań (6 min). Krajobraz śródziemnomorski Scenariusz lekcji z wykorzystaniem quizu 45 min Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Scenariusz lekcji 63 11. Po upływie wyznaczonego czasu wybrani uczniowie odczytują wypowiedzi na forum. Faza podsumowująca 1. Nauczyciel przeprowadza quiz sprawdzający wiedzę i umiejętność wyszukiwania informacji w tekście (załącznik). Nauczyciel kieruje do uczniów pytania w kolejności losowej. Uczniowie, korzystając z podręcznika, udzielają odpowiedzi. 2. Nauczyciel ocenia pracę uczniów na lekcji oraz aktywność podczas quizu. Zadanie domowe 1. Dla wszystkich uczniów: Wykonaj zadania ze s. 80–81 w zeszycie ćwiczeń. 2. Dla chętnych: Na podstawie dodatkowych źródeł wiedzy opisz wybrany obiekt zabytkowy lub inną atrakcję turystyczną strefy śródziemnomorskiej. Załącznik. Materiał dla nauczyciela – pytania i zadania do quizu oraz odpowiedzi Lp. Pytanie lub zadanie Odpowiedź 1. Wymień co najmniej dwa kontynenty (oprócz Europy), na których występuje krajobraz śródziemnomorski. Na przykład: Ameryka Północna, Ameryka Południowa, Afryka, Australia, Azja. 2. Podaj dwie cechy klimatu śródziemnomorskiego. Na przykład: suche i gorące lata, łagodne zimy z opadami deszczu, dodatnia temperatura powietrza przez cały rok. 3. Podaj nazwy dwóch państw europejskich znajdujących się w strefie klimatu śródziemnomorskiego. Na przykład: Gibraltar, Hiszpania, Francja, Włochy, Monako, Chorwacja, Malta, Słowenia, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Albania, Grecja, Turcja, Cypr. 4. Jak nazywają się gęste zarośla twardolistnych, wiecznie zielonych roślin rosnących na terenach niewykorzystywanych rolniczo? makia 5. Jaka roślinność rosła niegdyś w miejscach, w których obecnie występuje makia? lasy dębowe oraz lasy iglaste z sosnami piniami i cedrami 6. Wymień dwa krzewy, które wchodzą w skład makii. Na przykład: jałowiec, mirt, oleander, wawrzyn. 7. Podaj nazwy dwóch drzew charakterystycznych dla krajobrazu śródziemnomorskiego. Na przykład: cyprysy, dęby, sosny pinie. 8. Wymień trzy zwierzęta charakterystyczne dla strefy śródziemnomorskiej. Na przykład: piewiki, jaszczurki, węże, cierliki, wiewiórki, muflony, daniele. 9. Wymień dwa zastosowania kory dębów korkowych. do produkcji korków, do wykładania podłóg i ścian 10. Jak nazywa się wzgórze w Atenach, na którym znajdują się ruiny starożytnych świątyń? Akropol 11. Wymień dwie rośliny uprawne typowe dla strefy śródziemnomorskiej. Na przykład: pomarańcze, cytryny, winorośl, drzewa oliwne. 12. Dlaczego domy w wielu miejscowościach strefy śródziemnomorskiej są malowane na biało? Aby latem nadmiernie się nie nagrzewały, ponieważ biały kolor odbija światło słoneczne. 13. Wymień dwa charakterystyczne elementy budownictwa strefy śródziemnomorskiej. Na przykład: domy budowane z kamienia, ceramiczne dachówki, zwarta zabudowa, wąskie uliczki. 14. Wymień dwie atrakcje turystyczne krajów leżących nad Morzem Śródziemnym. Na przykład: piaszczyste plaże, antyczne zabytki, ciepłe morze, słoneczne i bezdeszczowe lata. 15. Jak nazywa się grecka wyspa na Morzu Śródziemnym słynąca z budowli pomalowanych na biało i niebiesko? Santoryn 16. Jak nazywa się wyspa na Morzu Śródziemnym leżąca około 200 km na zachód od Półwyspu Apenińskiego słynąca z wysokich wapiennych klifów i pięknych plaż ukrytych w małych zatokach? Sardynia 17. Gdzie znajduje się Alhambra – jeden z najpiękniejszych zabytków arabskiego budownictwa? w Hiszpanii, w mieście Grenada 18. Jak nazywa się najwyższy wulkan w Europie? Etna 19. Jaką wysokość ma Etna? 3323 m n.p.m. 20. Czy Etna jest wulkanem czynnym czy wygasłym? Jest wulkanem czynnym. Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

64 imię i nazwisko klasa data Karta pracy Krajobraz śródziemnomorski 1 Zapoznaj się z informacjami i wykresem klimatycznym w podręczniku (s. 136). Następnie skreśl w podanych zdaniach zbędne informacje tak, aby tekst był zgodny z prawdą. Średnia temperatura powietrza w Rzymie w styczniu wynosi –1˚C / 5˚C. Najcieplejsze miesiące w roku to lipiec i sierpień / maj i czerwiec. Najwyższe opady notuje się w listopadzie / marcu, a najniższe – w czerwcu i w lipcu / w sierpniu i we wrześniu. Lato w tej strefie klimatycznej jest ciepłe i deszczowe / suche i gorące, co sprzyja / nie sprzyja rozwojowi turystyki. 2 Odszukaj w wykreślance i skreśl nazwy 7 roślin tworzących makię. Odczytaj i zapisz zdanie, które powstanie z pozostałych liter czytanych od końca. D W Z A R E P C E A Z R O A Ń O W M D Z  A W  E R O N E I W L W O N L O Ś I R O L E A N D E R H W C A I C Ś I L H C A Y C Y P R Y S T S W A Z R Ó K S H C Y R D D R M I R T A W Z T Ą O W Ó W E Z R Y K B A L Ś O R A Z N S O S N A P I N I A E T S Ę G O T A I K A J A Ł O W I E C M Z ich owoców tłoczy się olej. Z jej owoców powstaje wino. Rodzą owoce cytrusowe. Hasło: 3 Uporządkuj litery w rozsypankach tak, aby powstały nazwy roślin uprawnych strefy śródziemnomorskiej. Połącz nazwy z właściwymi opisami roślin. Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Scenariusz lekcji 65 Hasło programowe Krajobrazy świata. Zakres treści Krajobraz wysokogórski Himalajów. Cel ogólny Poznanie wybranych krajobrazów Polski i  świata, ich głównych cech i składników. Cele szczegółowe Wiadomości A – Uczeń zna: • cechy krajobrazu wysokogórskiego, • elementy rzeźby wysokogórskiej. B – Uczeń wyjaśnia: • jak zmieniają się warunki klimatyczne wraz ze wzrostem wysokości. Umiejętności C – Uczeń potrafi: • wskazać Himalaje na mapie świata, • opisać świat roślin i zwierząt w Himalajach, • scharakteryzować piętra roślinne w Himalajach na podstawie ilustracji, • rozpoznać na ilustracjach rośliny karty i zwierzęta charakterystyczne dla Himalajów, • opisać życie i zajęcia mieszkańców Himalajów. D – Uczeń potrafi: • porównać krajobraz Himalajów z krajobrazem Tatr, • porównać strefy krajobrazowe i piętra roślinne. Postawy Uczeń doskonali umiejętność pracy w  grupie. Czuje się odpowiedzialny za wiedzę przekazywaną innym. Formy pracy Grupowa. Metody pracy Praca z tekstem i materiałem ilustracyjnym, pogadanka, praca z mapą. Środki dydaktyczne Podręcznik (s. 149–154), karty pracy, polecenia dla grup (załącznik), mapa fizyczna świata. Przygotowanie do lekcji Tydzień przed planowaną lekcją nauczyciel prosi uczniów, aby powtórzyli wiadomości na temat Tatr. Informuje uczniów, że dzięki usystematyzowaniu wiedzy będzie możliwe porównanie najwyższych gór Polski z najwyższymi górami świata. Uczniowie mogą powtórzyć zagadnienia na podstawie treści z podręcznika (s. 74–81), a także innych źródeł informacji. Oprócz tego nauczyciel dzieli uczniów na 4 grupy, z których każda otrzymuje do opracowania jedno zagadnienie: • Grupa 1. Pogoda w Tatrach, • Grupa 2. Krajobraz Tatr Wysokich. Najwyższe szczyty (nazwy i wysokości) Karpat i Tatr w granicach Polski, • Grupa 3. Piętra roślinności w Tatrach. Rośliny i zwierzęta Tatr, • Grupa 4. Życie mieszkańców podnóża Tatr. Przebieg lekcji Faza wprowadzająca 1. Nauczyciel wykonuje czynności organizacyjne: sprawdza obecność, podaje temat i cele lekcji. Sprawdza pracę domową. 2. Nauczyciel rozdaje uczniom karty pracy. Następnie dzieli klasę na 4 grupy – te same, które zostały utworzone na potrzeby powtórzenia wiadomości o Tatrach. W każdej grupie uczniowie wybierają lidera. Faza realizacyjna 1. Nauczyciel przydziela poszczególnym grupom zagadnienia (załącznik). Na podstawie informacji z podręcznika uczniowie opracowują poszczególne zagadnienia. Nauczyciel określa czas na wykonanie zadań (10 min). 2. Po upływie wyznaczonego czasu członkowie zespołów prezentują wyniki swojej pracy. Prezentację rozpoczyna lider, jednak wszyscy członkowie grupy powinni mieć możliwość zabrania głosu. Nauczyciel prowadzi prezentację w taki sposób, aby uczniowie przedstawili klasie jak najwięcej informacji. 3. Uczniowie wykonują zadania z karty pracy. Faza podsumowująca 1. Nauczyciel zachęca uczniów do swobodnych wypowiedzi na temat tego, czego się dowiedzieli o najwyższych górach świata. Pogadanka jest jednocześnie uporządkowaniem i utrwaleniem wiadomości zdobytych na lekcji. 2. Nauczyciel ocenia pracę uczniów. Ocenę otrzymują członkowie najbardziej aktywnej i najlepiej pracującej grupy oraz indywidualnie – uczniowie, którzy wykazywali się największym zaangażowaniem. Zadanie domowe 1. Dla wszystkich uczniów: Wykonaj zadania w zeszycie ćwiczeń (s. 87–88). 2. Dla chętnych: W dodatkowych źródłach wiedzy poszukaj informacji o himalaistach. Ustal, kim byli ludzie, którzy jako pierwsi zdobyli Mount Everest, kiedy miało miejsce to zdarzenie oraz na jakie trudności napotykają himalaiści podczas zdobywania szczytów. Krajobraz wysokogórski Himalajów Scenariusz z wykorzystaniem analizy porównawczej 45 min Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

66 Scenariusz lekcji Załącznik. Polecenia dla grup Grupa 1 Położenie Himalajów na mapie świata. Cechy klimatu Himalajów. Porównanie warunków pogodowych w Tatrach i w Himalajach a) Odszukajcie na mapie świata Himalaje. Na jakim kontynencie leżą te góry? W której jego części? b) Na mapie w podręczniku (s. 149, mapa w kółku) zmierzcie długość łańcucha górskiego Himalajów. Następnie na podstawie skali obliczcie jego długość w terenie. c) Zapoznajcie się z zamieszczonym w podręczniku (s. 149) klimatogramem dla Katmandu oraz fragmentem tekstu „Klimat gór”. Następnie przyjrzyjcie się przedstawionemu klimatogramowi dla Zakopanego. Porównajcie warunki klimatyczne panujące w Tatrach i Himalajach. Grupa 2 Krajobraz wysokogórski. Najwyższe szczyty Tatr i Himalajów a) Wypiszcie nazwy i  wysokość najwyższych szczytów Karpat, Tatr w  granicach Polski oraz Himalajów. W tym celu wykorzystajcie mapę zamieszczoną w podręczniku (s. 74) oraz tabelę „Wybrane pasma i masywy górskie” w atlasie geograficznym Polska, kontynenty, świat (s. 173). b) Zapoznajcie się z fragmentem tekstu w podręczniku „Wysokogórska rzeźba terenu” (s. 150). Następnie wskażcie podobieństwa i różnice w krajobrazie Tatr i Himalajów. Weźcie pod uwagę: – położenie geograficzne, – wysokość bezwzględną, – rzeźbę terenu, – wygląd górnych partii gór. c) Ustalcie, jaki czynnik ma wpływ na kształtowanie krajobrazu Himalajów. Grupa 3 Piętra roślinności w Himalajach i Tatrach – podobieństwa i różnice a) Ustalcie, jaki czynnik ma wpływ na piętrowy układ roślinności w górach. b) Określcie, jak układają się piętra roślinności w Himalajach, a jak – w Tatrach Wysokich. Weźcie pod uwagę: – kolejność występowania pięter, – nazwy pięter, – wysokości, na których się znajdują. c) Określcie podobieństwa i różnice w rozmieszczeniu pięter roślinności w Tatrach i Himalajach. Grupa 4 Mieszkańcy Himalajów oraz mieszkańcy podnóża Tatr – porównanie a) Ustalcie, jak się nazywa jeden z ludów zamieszkujących Himalaje. b) Wyobraźcie sobie, że jesteście ludem zamieszkującym Himalaje. Postarajcie się określić, z jakimi trudnościami musi się zmagać na co dzień ludność zamieszkująca tę część świata. c) Porównajcie warunki życia i tradycyjne zajęcia ludów zamieszkujących Himalaje oraz górali podhalańskich. 0 5 10 15 25 20 –10 –5 0 20 40 60 100 80 120 140 160 180 30 °C 200 mm I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII mm Zakopane (Polska, Europa) Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

67 imię i nazwisko klasa data Karta pracy Krajobraz wysokogórski Himalajów 1 Określ, czy podane informacje są zgodne z prawdą. Wpisz literę P, jeśli zdanie jest prawdziwe, lub literę F – jeśli jest fałszywe. 1. Cechą wszystkich obszarów górskich jest zmiana warunków klimatycznych wraz ze wzrostem wysokości. P F 2. W Katmandu wyraźnie zaznaczają się dwie pory roku: deszczowa zima i suche lato. P F 3. Najdłuższe lodowce górskie w Himalajach mają nawet 50 km długości. P F 4. Górskie stoki w najwyższych partiach Himalajów są bardzo strome z powodu kruszenia się i podcinania skał przez przesuwający się lodowiec. P F 5. Mount Everest ma wysokość 8848 m n.p.m. P F 6. W Himalajach, podobnie jak w Tatrach, występują elementy rzeźby wysokogórskiej: granie, turnie, żleby i stożki piargowe. P F 2 Wykonaj polecenia na podstawie ilustracji zmieszczonej w podręczniku (s. 152–153). a) Uzupełnij tabelę. Wpisz nazwy pięter roślinności w Himalajach, wysokości, na których się znajdują, i charakterystyczne dla tych pięter gatunki roślin i zwierząt. Ponieważ zwierzęta często się przemieszczają, ich nazwy mogą się powtarzać w sąsiadujących ze sobą piętrach roślinności. b) Uporządkuj piętra w kolejności od leżącego najniżej do znajdującego się najwyżej. W tym celu wpisz w pierwszej kolumnie tabeli odpowiednie liczby. c) Wytnij uzupełnioną tabelę i potnij ją na paski wzdłuż przerywanych linii. Następnie wklej do zeszytu w odpowiedniej kolejności. Nr piętra Nazwa piętra Wysokość (m n.p.m.) Rośliny Zwierzęta dąb, klon, magnolia, różanecznik piętro górskich łąk 1 tygrys, makak, od 3600 m n.p.m. do 4200 m n.p.m. 3 brak roślinności, mchy i porosty tylko w niżej leżących miejscach Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

68 Karta pracy 3 Uzupełnij notatkę na temat Szerpów. Szerpowie żyją nawet na wysokości przekraczającej . Mieszkają w piętrowych domach. Na dole jest , a na górze znajdują się pomieszczenia mieszkalne. Szerpowie zajmują się hodowlą , i  . Na swoich polach uprawiają , herbatę i  cytrusy. Często pracują jako oraz podczas wypraw wysokogórskich. 4 Wykonaj polecenia na podstawie informacji z podręcznika. a) Podpisz ilustracje przedstawiające zwierzęta charakterystyczne dla Himalajów. b) Podkreśl na zielono nazwy tych zwierząt, które zamieszkują różnorodne piętra lasów, a na niebiesko – nazwy tych zwierząt, które zamieszkują pozostałe piętra w Himalajach. Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Karty pracy 69 imię i nazwisko 1 Uzupełnij tabelę. Przekształć podane skale tak, aby w każdym klasa data wierszu tabeli znalazły się wszystkie rodzaje skali. Skala liczbowa Skala mianowana Podziałka liniowa 1:100 000 1 cm – 50 km 1 cm – 200 m 1:3 000 000 2 Oblicz długość odcinka w terenie między Wrocławiem a Jelenią Górą, jeśli na mapie wykonanej w skali 1:1 000 000 wynosi ona 9,5 cm. 3 Narysuj plan miejsca, do którego udasz się na wakacje. Wykorzystaj umowne znaki kartograficzne przedstawiające: rzekę, łąkę, las liściasty, drogi, ścieżki leśne, pomniki przyrody ożywionej i nieożywionej, zabudowania i kemping. Obok planu sporządź legendę, w której uwzględnisz podział na znaki punktowe, liniowe i powierzchniowe. Mapa i skala 0 50 100 150 20050 250 m Legenda 0 50 100 150 20050 250 km Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

70 Karty pracy imię i nazwisko klasa data 1 Podaj nazwy trzech zabytkowych obiektów, które znajdują się przy ulicy Długiej i przy Długim Targu. Skorzystaj z fragmentu planu Gdańska zamieszczonego w podręczniku (s. 22). Czytamy mapę najbliższej okolicy Stara Motława Motława No wa Motława Wniebowzięcia NMP Św. Mikołaja Św. Katarzyny Św. Elżbiety Św. Józefa Św. Jana Fontanna Neptuna Złota Kamienica Dwór Artusa Zielona Brama Zielony Most Wielka Zbrojownia Brama Wyżynna Ratusz Żuraw Hala Targowa KOLEJ MIEJSKA Św. Brygidy Brama Złota Wielki Młyn Spichlerze Spichlerz Centralne Muzeum Morskie S/S Sołdek Filharmonia Bałtycka Marina Gdańsk Przystań Żeglugi Gdańskiej Baszta Łabędź Piwna Długa Tkacka Ogarna Ogarna Pocztowa Ławnicza Słodowników Garbary W. Bogusławskiego Za Murami PODWALE PRZEDMIEJSKIE Kładki OKOPOWA OKOPOWA WAŁY JAGIELLOŃSKIE Kozia Lektykarska Długa Długi Targ Kotwiczników Chmielna Żytnia Chmielna Stągiewna Krowia Grobla I Szeroka Grobla II Chlebnicka Szeroka Szeroka Grobla III Świętojańska Mariacka Za Murami Straganiarska Świętojańska Grobla IV Lawendowa Na Piaskach Garncarska Podwale Staromiejskie Targ Drzewny Elżbietańska Katarzynki Kowalska Złotników Kozia Św. Ducha Dziana odwale Grodzkie Korzenna Rajska Podbielańska Podmłyńska Karmelicka J. Heweliusza Rzeźnicka Zbytki Browarna Tartaczna Sukiennicza Warzywnicza Mydlarska J. Hew j a Sieroca Zamkowa Stolarska Mniszki Plac Obrońców Poczty Polskiej Podwale Staromiejskie Targ Sienny Targ Rybny Św. Ducha Węglarska Szafarnia Ołowianka Motławska Spichrzowa Powroźnicza Mieszczańska Podgarbary Kramarska Kuśnierska Pończoszników Grząska Mokra Przędzalnicza Tandeta Minogi Różana Zaułek Z. Zappio Bosmańska Tokarska Tobiasza Długie Pobrzeże Rybackie Pobrzeże Wartka Grodzka Dylinki Czopowa Rycerska Karpia Podzamcze Panieńska IgielOlejarna nicka Wielkie Młyny Bednarska Bielańska WAŁY JAGIELLOŃSKIE Bastion św. Elżbiety Plac Kobzdeja Podmurze Latarniana Teatralna Targ WęglowyWełniarska Kołodziejska Plac T. Polaka Plac Dominikański Profesorska Młyńska Szpitalna Pożarnicza Klesza Podkramarska Plebania POD WALE GRODZKIE Angielska Grobla zabytkowe kościoły muzea; pomniki teatry; kina hotele; informacja turystyczna poczty; przystanie główne ulice ulice; pozostałe ulice zabudowa zabytkowa zabudowa tereny zielone ulice tylko dla pieszych Skala 1:8000 80 80 0 160 m GŁÓWNE MIASTO W GDAŃSKU 2 Zaplanuj wycieczkę po starej części Gdańska, zwanej Głównym Miastem. W tym celu wykorzystaj zamieszczony poniżej plan. a) Opracuj trasę wycieczki w taki sposób, by znalazło się na niej co najmniej 5 interesujących obiektów. b) Na planie narysuj trasę wycieczki. c) Oblicz długość zaplanowanej drogi. Zwróć uwagę na to, w jakiej skali został wykonany plan. Obliczenia: Długość zaplanowanej trasy na planie: cm Długość zaplanowanej trasy w terenie: m Długość zaplanowanej trasy w terenie: km Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Karty pracy 71 imię i nazwisko 1 Wykonaj polecenia na podstawie poniższej mapy oraz tekstu klasa data z podręcznika. Krajobraz nadmorski Wybrzeża Słowińskiego Z at o k a P u c k a B A Ł T Y C K I E Ławica Słupska M O R Z E Przylądek Rozewie Nowy Dwór Gdański Hel Jastarnia Darłowo Sławno Miastko Ustka Bytów Kościerzyna Kartuzy Władysławowo Puck Reda Pruszcz Gdański Sztum Łeba Biały Bór Lębork Wejherowo Rumia Sopot Malbork Tczew Słupsk Koszalin Gdynia Gdańsk Słowiński Park Narodowy P O B R Z E Ż E K O S Z A L I Ń S K I E W Y B R Z E Ż E S Ł O W I Ń S K I E P O J E Z I E R Z E B Y T O W S K I E K A S Z U B S K I E P O J E Z I E R Z E M i e r z e j a H e l s k a 18° 19° 54° 17° Z a t o k a G d a ń s k a 329 W i e ż y ca 136 256 Starogard Gdański J. Gardno J. Dołgie Wielkie J. Łebsko Słowiński Park Narodowy Jarosławiec Czołpino Skala 1:1 200 000 WYBRZEŻE BAŁTYKU – FRAGMENT 012 24 36 48 60 km12 a) Oblicz na podstawie podziałki liniowej długość Mierzei Helskiej w terenie. Wykorzystaj do tego celu nitkę, tasiemkę lub inny cienki i łatwo wyginający się przedmiot. Długość Mierzei Helskiej: b) Uzupełnij zdania nazwami odpowiednich kierunków geograficznych. Osoba jadąca ze Słupska do Ustki porusza się w kierunku . Puck leży na od Władysławowa. c) Wypisz nazwy jezior leżących w granicach Słowińskiego Parku Narodowego. d) Pokoloruj na mapie czerwoną kredką mierzeje, które odcięły zatoki morskie od otwartego morza i doprowadziły do powstania jezior przybrzeżnych. e) Podkreśl zielonym kolorem nazwy miejscowości, w których znajdują się latarnie morskie. f) Podkreśl niebieskim kolorem nazwy miejscowości, które są portami rybackimi. Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

72 Karty pracy 1. Ryba występująca w Bałtyku. 2. Nadmorskie budowle, które zwiększają bezpieczeństwo żeglugi i są atrakcją dla turystów. 3. Nadmorskie lasy, w których przeważają sosny. 4. Słowińcy i Kaszubi kryli nią dawniej dachy swoich domów. 5. Pora roku, w której ruch turystyczny na Wybrzeżu jest najmniejszy. 6. Mewa … – jeden z najliczniejszych gatunków mew. 7. Duży ptak drapieżny polujący na ryby. 8. Nadmorskie miasto, w którym znajdują się port rybacki i mała stocznia. Mieści się w nim również Muzeum Wsi Słowińskiej. 9. Tam się znajduje Muzeum Wsi Słowińskiej. 10. … nadmorska – roślina porastająca wydmy. 11. Największe jezioro przybrzeżne na polskim wybrzeżu. Dawniej osiedlali się nad nim Słowińcy. Hasło: Rośliny Wyjaśnienie hasła: 3 Rozwiąż krzyżówkę. Następnie zapisz hasło i wyjaśnij jego znaczenie. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 2 Wpisz pod każdą fotografią nazwę czynnika, który doprowadził do powstania przedstawionego elementu nadmorskiego krajobrazu. Mierzeja Plaża Wybrzeże klifowe Wydmy Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Karty pracy 73 imię i nazwisko 1 Wpisz w wyznaczonych miejscach brakujące informacje klasa data o Warszawie. Wykorzystaj wiadomości z podręcznika. Położenie geograficzne: Liczba ludności: Największa rzeka przepływająca przez Warszawę: Organy władzy państwowej, których siedziby znajdują się w Warszawie: 2 Wykonaj polecenia na podstawie fragmentu planu Warszawy. a Krajobraz wielkomiejski Warszawy Wisła Ratusz Urząd Wojewódzki Szpital Kliniczny nr 2 Zamek Królewski Teatr Wielki i Opera Narodowa Pałac Krasińskich Sąd Najwyższy Ogród Krasińskich Muzeum Archeologiczne Barbakan Kolumna Zygmunta III Wazy Powstania Warszawskiego Pałac Prymasowski Pałac Ślubów WARSawy Jana Kilińskiego Małego Powstańca Nike Pałac Paca Pałac Arcybiskupi Kultura Muranów Teatr Narodowy Adama Mickiewicza Syrenki Warszawskiej Collegium Nobilium Arkady Kubickiego Świętojańska Plac Teatralny Plac Bankowy Rynek Starego Miasta Nowomiejska Rynek Nowego Miasta Piwna Piwna Wąski Dunaj Brzozowa Koło Krzywe Jezuicka Piekarska Bugaj Długa Długa Senatorska Senatorska Tłomackie A. Corazziego Moliera Franciszkańska Mostowa Boleść Dobra Furmańska Sowia Bielańska Schillera Nowy Przejazd Kozia Świętojerska Świętojerska Mariensztat Franciszkańska Wałowa Plac Krasińskich Nowiniarska Ciasna Koźla Stara Karowa Dobra zbowa Dobra Cana tta Niecała Bednarska Bugaj J. Kilińskiego Kapitulna Ciasna Hipoteczna Wodna Grodzka Długa Kapucyńska Plac Zamkowy Bednarska Rynek Mariensztacki FRETA MIODOWA PODWALE ALEJA SOLIDARNOŚCI ALEJA KRAKOWSKIE PRZEDMIEŚCIE WYBRZEŻE GDAŃSKIE MOST TERSKA GEN. W. ANDERSA BONIFRATERSKA SOLIDARNOŚCI MIODOWA A B C D A B C D 2 1 3 2 1 3 zabytkowe cerkwie hotele informacja turystyczna główne ulice pozostałe ulice alejki parki zabudowa zabytkowa zabudowa tereny zielone zabytkowe kościoły muzea teatry poczty pomniki kina parkingi Skala 1:10 000 WARSZAWA 100 100 m 0 N a) Podaj nazwę dużego parku leżącego w pobliżu Pałacu Krasińskich (A2–B2). b) Policz i zapisz, ile muzeów zaznaczono w polu siatki C1. c) Wpisz nazwę placu, który się znajduje w polach siatki B3–C3. d) Ustal, w którym kierunku trzeba iść, aby dojść z kina Kultura (D3) na plac Zamkowy (C2–D2). Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

74 Karty pracy 3 Wykonaj zadania dotyczące krajobrazu, zabytków i atrakcji turystycznych Warszawy. a) Oceń prawdziwość informacji w podanych zdaniach. Zakreśl literę w kolumnie oznaczonej Prawda lub Fałsz. Zaznaczone litery odczytane pionowo z góry na dół utworzą hasło. Zapisz to hasło pod tabelą. Nr Zdanie Prawda Fałsz 1. W Warszawie można podziwiać krajobraz wielkomiejski. S K 2. Większość terenów zielonych w Warszawie jest dziełem natury. A T 3. Na 30. piętrze Pałacu Kultury i Nauki znajduje się taras widokowy. O R 4. Pałac Prezydencki został zbudowany w XVII wieku. L Y 5. Przed Pałacem Prezydenckim stoi pomnik króla Zygmunta III Wazy. M I 6. Latem w Warszawie można się wybrać na plażę. C E 7. Park Saski jest jednym z najstarszych ogólnodostępnych parków w Polsce. A I 8. Stare Miasto jest wpisane na „Listę światowego dziedzictwa UNESCO”. P N 9. Warszawskie zoo leży poza granicami miasta. U A 10. Konstytucja 3 maja została uchwalona w Pałacu Prezydenckim. L Ń 11. Las Kabacki leży w granicach administracyjnych Warszawy. S Y 12. Pałac w Wilanowie został wzniesiony przez króla Kazimierza Wielkiego. A T 13. Pałac Na Wodzie znajduje się w Łazienkach Królewskich. W P 14. W Warszawie funkcjonuje jedna linia metra. U A Hasło: b) Popraw błędy w zdaniach zawierających fałszywe informacje. Zapisz te zdania tak, aby były zgodne z prawdą. Numer zdania Poprawione zdanie Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Karty pracy 75 imię i nazwisko klasa data Przez lądy i oceany 1 Uzupełnij tabelę. Wpisz we właściwe kolumny cechy południków i równoleżników. Cechy południków Cechy równoleżników 3 Wykonaj zadania na podstawie mapy świata zamieszczonej na końcu podręcznika. a) Zapisz nazwy oceanów przecinanych przez: – równik: – zwrotnik Raka: b) Zapisz nazwy kontynentów, których wybrzeża są oblewane przez wody Oceanu Spokojnego. c) Zapisz nazwy kontynentów leżących nad Oceanem Indyjskim. d) Ustal, na których półkulach leżą wymienione poniżej kontynenty. Ameryka Południowa: Australia: Antarktyda: 2 Na rysunku za pomocą strzałek zaznaczono główne kierunki geograficzne. Narysuj jeden południk oraz jeden równoleżnik tak, aby przebiegały one przez miejsce, w którym stoi chłopiec. Następnie odpowiednio je podpisz. Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

76 Karty pracy 5 Zaplanuj wyprawę dookoła Ziemi. Ta wyprawa powinna się rozpocząć w Twojej miejscowości. a) Opisz kolejne etapy wyprawy. Podaj nazwy kontynentów, oceanów i mórz, które chcesz przebyć, oraz miast, które chcesz zobaczyć. b) Przedstaw trasę tej wyprawy na poniższej mapie konturowej. koło podbiegunowe północne zwrotnik Raka równik zwrotnik Koziorożca koło podbiegunowe południowe 0° 40° 80° 40° 80° 80° 40° 40° 80° 0° 120°160° 80° 0° 40°40° 80° 120° 160° Skala 1: 220 000 000 4 Rozwiąż krzyżówkę. Zapisz hasło i je wyjaśnij. 1. Inna nazwa Oceanu Spokojnego. 2. Może być Raka lub Koziorożca. 3. Połowa kuli ziemskiej. 4. Kulisty model Ziemi. 5. Ocean, który w całości leży na półkuli wschodniej. 6. Miejsce, w którym łączą się wszystkie południki. 7. Najdłuższy równoleżnik. 8. Ocean, nad którym leży pięć kontynentów. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Hasło: Wyjaśnienie hasła: Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Karty pracy 77 imię i nazwisko klasa data Strefy klimatyczne i strefy krajobrazowe 1 Uzupełnij tabelę dotyczącą stref klimatycznych oraz stref krajobrazowych na Ziemi. Wykorzystaj informacje z podręcznika (s. 108, 110 i 111) oraz mapy w atlasie geograficznym. a) Odszukaj na mapach w podręczniku lub atlasie miejscowości, których nazwy wymieniono w pierwszej kolumnie. b) Ustal na podstawie mapy zamieszczonej w podręczniku (s. 108), w których strefach klimatycznych znajdują się wymienione miejsca. Następnie wpisz do drugiej kolumny tabeli nazwy ustalonych stref klimatycznych. c) Wskaż na mapie w podręczniku (s. 110) położenie wymienionych w pierwszej kolumnie miejsc i ustal, w jakich strefach krajobrazowych one leżą. Następnie wpisz do trzeciej kolumny tabeli nazwy ustalonych stref krajobrazowych. d) Odszukaj na ilustracji w podręczniku (s. 111) ustalone w punkcie c strefy krajobrazowe i przyjrzyj się ich fotografiom. Następnie napisz w czwartej kolumnie, jak klimat wpływa na roślinność. Klimatogram Nazwa strefy klimatycznej Nazwa strefy krajobrazowej Wpływ klimatu na roślinność Przylądek Czeluskin Warszawa Londyn 0 5 –5 10 15 20 25 0 20 40 60 80 100 °C mm I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII 0 5 10 15 20 25 0 20 40 60 80 100 °C mm I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII 0 5 –5 –10 –15 –20 –25 –30 –35 10 15 0 20 40 60 °C mm I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

78 Karty pracy Kair Kisangani 2 Wykonaj polecenia na podstawie ilustracji z podręcznika (s. 111). a) Zamaluj na schemacie różnymi kolorami strefy krajobrazowe wymienione w tabeli w zadaniu 1. Obok schematu wykonaj legendę. b) Wpisz w  odpowiednich strefach krajobrazowych na schemacie nazwy miejsc, które są wymienione w zadaniu 1. c) Podpisz pozostałe strefy krajobrazowe. biegun północny Legenda 0 5 10 15 20 25 30 0 20 40 60 80 100 120 °C mm I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII 0 5 10 15 20 25 30 35 40 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 °C mm I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Karty pracy 79 imię i nazwisko klasa data Krajobrazy pustyni gorącej i pustyni lodowej 1 Wpisz na mapie numery, którymi oznaczono wymienione poniżej pustynie gorące i pustynie lodowe. Wykorzystaj informacje z atlasu geograficznego podane na mapach hipsometrycznych i krajobrazowych świata oraz poszczególnych kontynentów. koło podbiegunowe północne zwrotnik Raka równik zwrotnik Koziorożca koło podbiegunowe południowe 0° 40° 80° 40° 80° 80° 40° 40° 80° 0° 120°160° 80° 0° 40°40° 80° 120° 160° Skala 1: 250 000 000 pustynie gorące pustynie lodowe Azja: 1. Gobi, 2. Takla Makan, 3. Kyzył-kum, 4. Ar Rab-al-Chali, 5. Thar. Afryka: 6. Sahara, 7. Namib, 8. Kalahari. Ameryka Południowa: 9. Atakama. Australia: 10. Wielka Pustynia Piaszczysta, 11. Wielka Pustynia Wiktorii, 12. Pustynia Gibsona. 13. Grenlandia. 14. Antarktyda. 2 Rozpoznaj na podstawie opisów rodzaje pustyń gorących, a następnie zapisz ich nazwy. Pustynia pokryta masami piasku w postaci wydm: Pustynia, na której możemy znaleźć grzyby skalne: Pustynia pokryta niedużymi fragmentami skał i okruchami skalnymi: 3 Uzupełnij schemat na podstawie informacji z podręcznika. Uwzględnij na nim to, co jest potrzebne, by na pustyni powstał grzyb skalny. + + = Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

80 Karty pracy 4 Beduini to ludność koczownicza zamieszkująca północną część Afryki oraz Półwysep Arabski w  Azji. Napisz w  kilku zdaniach, co sprawia, że ci ludzie stale przemieszczają się z miejsca na miejsce. 5 Wykonaj zadania na podstawie map z atlasu geograficznego. a) Wybierz i zaznacz właściwe podpisy pod mapami. b) Rozpoznaj na mapach i wpisz w odpowiednich miejscach nazwy kontynentów oznaczonych cyframi od 1 do 6 oraz oceanów oznaczonych literami od A do E. c) Zakreskuj obszary występowania lądolodu. Kontynenty: 1 – 2 – 3 – 4 – 5 – 6 – Oceany: A – B – C – D – E – 160° 140° 120° 100° 80° 60° 40° 20° 180° 0° 160° 140° 120° 100° 80° 60° 40° 20° 20° 40° 60° 80° 60° 40° 20° B C D E 4 5 6 biegun południowy Skala 1:250 000 000 20° 40° 60° 80° 100° 120° 140° 160° 0° 180° 20° 40° 60° 80° 100° 120° 140° 160° 20° 40° 60° 60° 40° 20° biegun północny A D B 1 2 3 biegun północny Skala 1:250 000 000 Arktyka Antarktyka Arktyka Antarktyka Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Kartkówki 81 Temat: Odległości na mapie i w terenie Grupa A 1 Plan Miastka wykonano w skali 1:2000. Zmierz za pomocą linijki zaznaczoną na planie linię AB. Oblicz na podstawie skali liczbowej długość tej linii w terenie. 0–2 p. Obliczenia: Odpowiedź: 2 Na mapie wykonanej w skali 1:50 000 fragment szlaku turystycznego ma długość 8 cm. Oblicz długość fragmentu szlaku w terenie. Wynik podaj w kilometrach. 0–2 p. Obliczenia: Odpowiedź: Grupa B 1 Plan Grabówka wykonano w skali 1:3000. Zmierz za pomocą linijki zaznaczoną na planie linię AB. Oblicz na podstawie skali liczbowej długość tej linii w terenie. 0–2 p. Obliczenia: Odpowiedź: 2 Na mapie wykonanej w skali 1:50 000 fragment drogi lokalnej ma długość 7 cm. Oblicz długość fragmentu drogi w terenie. Wynik podaj w kilometrach. 0–2 p. Obliczenia: Odpowiedź: ń Ślepa PIASTOWSKA DWORCOWA AL. Z. KRASIŃSKIEA. MICKIEWICZA Relaks A B Skala 1:2000 MIASTKO 3 Fragment drogi na mapie ma długość 2,5 cm. Zaznacz na podziałce liniowej ten odcinek. Wykorzystaj odcinek wsteczny i odczytaj długość fragmentu drogi w terenie. 0–1 p. 3 Fragment szlaku turystycznego na mapie ma długość 2,5 cm. Zaznacz na podziałce liniowej ten odcinek. Wykorzystaj odcinek wsteczny i odczytaj długość fragmentu szlaku w terenie. 0–1 p. ę Ratusz Urząd Miejski Sonata J. SŁOWACKIEGO Szeroka Rynek J. Wybickiego E. Orzeszkowej Zamkowa Szpitalna Miejski Park Skala 1:3000 GRABÓWEK A B 0 200 400 600 800200 1000 m Odpowiedź: 0 300 600 900 1200300 1500 m Odpowiedź: Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

82 Kartkówki Temat: Ukształtowanie powierzchni na mapach Grupa A 1 Podaj wysokość bezwzględną wzgórza oraz jego wysokość względną mierzoną od brzegu rzeki. 0–2 p. Wysokość bezwzględna wzgórza: Wysokość względna wzgórza: 2 Na rysunku przedstawiono fragment mapy poziomicowej. Wybierz i podkreśl dwa zdania, które zawierają prawdziwe informacje. 0–2 p. Grupa B 1 Podaj wysokość bezwzględną wyższego wzniesienia oraz jego wysokość względną mierzoną od niższego wzniesienia. 0–2 p. Wysokość bezwzględna wyższego wzniesienia: Wysokość względna wyższego wzniesienia: 2 Na rysunku przedstawiono fragment mapy poziomicowej. Wybierz i podkreśl dwa zdania, które zawierają prawdziwe informacje. 0–2 p. Forma ukształtowania powierzchni Wysokość n.p.m. Barwa z mapy hipsometrycznej Niziny od do Góry od 625 m n.p.m. brzeg rzeki 200 m n.p.m. poziom morza poziom morza 300 m n.p.m. 730 m n.p.m. A D B C a b 600 600 500 500 400 400 Wilga 300 A B a b600 600 500 500 400 400 300 Wilga A. Punkt A leży na wysokości 550 m n.p.m. B. Na mapie przedstawiono dwa wzniesienia i kotlinę. C. Punkt C leży wyżej niż punkt B. D. Punkt D leży na przełęczy. E. Stok a jest bardziej stromy niż stok b. A. Punkt A leży na wysokości 450 m n.p.m. B. Punkt B leży w środku rozległej kotliny. C. Punkt B leży niżej niż punkt A. D. Punkt B leży na przełęczy. E. Stok b jest bardziej stromy niż stok a. 3 Uzupełnij tabelę. Zapisz wartości wysokości bezwzględnej oraz barwy z mapy hipsometrycznej. 0–2 p. 3 Uzupełnij tabelę. Zapisz wartości wysokości bezwzględnej oraz barwy z mapy hipsometrycznej. 0–2 p. Forma ukształtowania powierzchni Wysokość n.p.m. Barwa z mapy hipsometrycznej Góry od Wyżyny od do Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Kartkówki 83 Temat: Krajobraz Pojezierza Mazurskiego Grupa A 1 Uzupełnij puste miejsca w tekście. 0–2 p. Pojezierze Mazurskie leży w pasie . Znajdują się tu dwa największe jeziora w Polsce: Śniardwy i . Jeziora te powstały w wyniku działalności . 2 Na mapie przedstawiono fragment Krainy Wielkich Jezior Mazurskich. Odszukaj na mapie opisane poniżej miejsca i zapisz ich nazwy. 0–3 p. Grupa B 1 Uzupełnij puste miejsca w tekście. 0–2 p. Część Pojezierza Mazurskiego, w której leżą największe jeziora w Polsce, to . Na pojezierzu można uprawiać różne formy turystyki, na przykład oraz . 2 Na mapie przedstawiono fragment Pojezierza Mazurskiego. Odszukaj na mapie opisane poniżej miejsca i zapisz ich nazwy: 0–3 p. 3 Podaj nazwy dwóch wybranych zabytkowych obiektów na Pojezierzu Mazurskim oraz nazwy miejscowości, w których te obiekty się znajdują. 0–2 p. A. B. 3 Podaj nazwy dwóch wybranych zabytkowych obiektów na Pojezierzu Mazurskim oraz nazwy miejscowości, w których te obiekty się znajdują. 0–2 p. A. B. I I I R a . Nawiady . Kisajno . Szóstak . Druglin Łaź a t ga . Krzywe Mrągowo J. Jagodne J. Niegocin J. Mikołajskie J. Śniardwy J. Orzysz J. Nidzkie J. Bełdany J. Roś J. Tałty Krutynia Pisa Święcek Dziękałówka Giżycko Mikołajki Orzysz Ryn Ruciane-Nida Pisz Biała Piska P uszcza P iska Skala 1: 800 000 A. Teren porośnięty bujnymi lasami leżący na zachód od rzeki Pisy: B. Jezioro, nad którym leży miejscowość Mikołajki: C. Miasto leżące nad jeziorem Niegocin: A. Jezioro, z którego wypływa rzeka płynąca przez Węgorzewo: B. Miasto leżące nad rzeką Guber: C. Jezioro, nad którym leży Giżycko: Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

84 Kartkówki Tematy: Krajobraz Niziny Mazowieckiej Krajobraz wielkomiejski Warszawy Grupa A 1 Przyporządkuj podane cechy krajobrazu Niziny Mazowieckiej poszczególnym typom krajobrazu. Wpisz litery w odpowiednie kolumny tabeli. 0–3 p. A. Pola uprawne na bezleśnych równinach. B. Bagna w Puszczy Kampinoskiej. C. Wydmy w Kampinoskim Parku Narodowym. D. Gęsta i wysoka zabudowa. E. Pojedyncze drogi. F. Parki i skwery zaprojektowane przez człowieka. 2 Podkreśl te spośród podanych określeń, które są charakterystyczne dla kotlin. 0–2 p. Rzeki płynące do wewnątrz tej formy terenu z różnych kierunków. Wklęsła forma terenu. Wypukła forma terenu. Jest otoczona terenami leżącymi niżej. Na przykład Warszawska. 3 Zapisz właściwe nazwy na podstawie opisów. 0–2 p. A. Miejscowość, w której znajduje się dworek – muzeum F. Chopina. B. Zwierzę, które jest symbolem Kampinoskiego Parku Narodowego. C. Część Warszawy wpisana na „Listę światowego dziedzictwa UNESCO”. Grupa B 1 Przyporządkuj podane cechy krajobrazu Niziny Mazowieckiej poszczególnym typom krajobrazu. Wpisz litery w odpowiednie kolumny tabeli. 0–3 p. A. Łąki i pastwiska. B. Lasy sosnowe tworzące puszczę. C. Pola uprawne na bezleśnych równinach. D. Zwarta wysoka zabudowa. E. Gęsta sieć komunikacyjna. F. Tereny podmokłe w Puszczy Kampinoskiej. 2 Podkreśl te spośród podanych określeń, które są charakterystyczne dla wysoczyzn. 0–2 p. Rzeki płynące do wewnątrz tej formy terenu z różnych kierunków. Wklęsła forma terenu. Wypukła forma terenu. Jest otoczona terenami leżącymi niżej. Na przykład Płońska. 3 Zapisz właściwe nazwy na podstawie opisów. 0–2 p. A. Park narodowy leżący tuż obok Warszawy. B. Największa rzeka, która płynie przez Nizinę Mazowiecką. C. Największy park Warszawy, w którym wznosi się pałac Na Wodzie. Krajobraz naturalny Krajobraz rolniczy Krajobraz wielkomiejski Krajobraz naturalny Krajobraz rolniczy Krajobraz wielkomiejski Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Kartkówki 85 Temat: Krajobraz Wyżyny Lubelskiej Grupa A 1 Uzupełnij luki w tekście na podstawie mapy przedstawiającej położenie Wyżyny Lubelskiej. 0–2 p. Wyżyna Lubelska leży na Polski. Rzeką, która przepływa przez jej obszar, jest . Na południowych krańcach wyżyny leży , którego stare miasto jest wpisane na „Listę światowego dziedzictwa UNESCO”. 2 Podkreśl cztery z podanych cech krajobrazu, które dotyczą Wyżyny Lubelskiej. 0–2 p. Grupa B 1 Uzupełnij luki w tekście na podstawie mapy przedstawiającej położenie Wyżyny Lubelskiej. 0–2 p. Wyżyna Lubelska leży w/we części pasa Wyżyn Polskich. Rzeką, która otacza ją od zachodu, jest . Znanym i popularnym miastem leżącym nad Wisłą jest . 2 Podkreśl cztery z podanych cech krajobrazu, które dotyczą Wyżyny Lubelskiej. 0–2 p. Duża powierzchnia lasów. Mała powierzchnia lasów. Żyzne gleby. Mało żyzne gleby. Krajobraz rolniczy. Krajobraz wielkomiejski. Charakterystyczne są uprawy chmielu. Charakterystyczne są uprawy ziemniaków i owsa. Wrocław Łódź Odra San Warta Kraków Lublin Kazimierz Dolny Zamość Wisła Wieprz 1:8 000 000 Skala granice pasów rzeźby terenu Wrocław Łódź Odra San Warta Kraków Lublin Kazimierz Dolny Zamość Wisła Wieprz 1:8 000 000 Skala granice pasów rzeźby terenu Krajobraz rolniczy. Krajobraz przemysłowy. Duża liczba jezior. Brak jezior. Rozległa kotlina w środkowej części. Wąwozy lessowe o stromych zboczach. Przeważają uprawy ziemniaków i owsa. Przeważają uprawy pszenicy i buraków cukrowych. 3 Podkreśl dwie z podanych cech lessu, które umożliwiają tworzenie się wąwozów. Składa się z pyłu. Jest trudny do rozkruszenia. Jest łatwo wymywany przez wodę. Jest skałą litą o ściśle połączonych ziarnach. 0–1 p. 3 Podkreśl dwie z podanych cech, które są charakterystyczne dla wąwozów lessowych. Mają wąskie dno. Mają szerokie dno. Mają strome zbocza. Mają łagodne zbocza. 0–1 p. Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

86 Kartkówki Temat: Krajobraz Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej Grupa A 1 Na mapie przedstawiono położenie Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Podaj właściwe nazwy na podstawie opisów. 0–2 p. A. Miasto oznaczone literą A: B. Rzeka, która ma źródła na tej wyżynie i uchodzi do Wisły: C. Kraina geograficzna, która od zachodu sąsiaduje z Wyżyną Krakowsko-Częstochowską: Grupa B 1 Na mapie przedstawiono położenie Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Podaj właściwe nazwy na podstawie opisów. 0–2 p. A. Miasto oznaczone literą B: B. Jedna z najdłuższych polskich rzek, nad którą leży miasto A: C. Kraina geograficzna, która od zachodu sąsiaduje z Wyżyną Krakowsko-Częstochowską: Odra Warta B A Katowice Wisła 1:8 000 000 Skala granice pasów rzeźby terenu Pilica Wrocław Łódź 2 Wpisz na rysunku litery odpowiadające nazwom: A. stalagnat, B. wywierzysko, C. ostaniec, D. jaskinia. 0–2 p. 2 Wpisz na rysunku litery odpowiadające nazwom: A. stalagmit, B. ostaniec, C. wywierzysko, D. jaskinia. 0–2 p. 3 Podaj nazwę parku narodowego leżącego na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej. Napisz, jakie zwierzę jest jego symbolem. 0–1 p. Nazwa parku: Symbol parku: 3 Podaj nazwę głównego szlaku turystycznego Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Wymień jedną atrakcję turystyczną tego szlaku. 0–1 p. Nazwa szlaku: Atrakcja turystyczna: Odra Warta B A Katowice Wisła 1:8 000 000 Skala granice pasów rzeźby terenu Pilica Wrocław Łódź Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Kartkówki 87 Temat: Przez lądy i oceany Grupa A 1 Zapisz na rysunku litery odpowiadające wymienionym niżej nazwom. 0–3 p. Grupa B 1 Zapisz na rysunku litery odpowiadające wymienionym niżej nazwom. 0–3 p. Skala 1:620 000 000 180°180° 0° równik 0° 0° umowne granice między kontynentami Skala 1:620 000 000 180°180° 0° równik 0° 0° umowne granice między kontynentami 2 Wpisz na mapie litery odpowiadające podanym kontynentom oraz oceanowi. 0–2 p. A. Azja. C. Ameryka Północna. B. Ocean Indyjski. D. Antarktyda. 2 Wpisz na mapie litery odpowiadające podanym kontynentom oraz oceanowi. 0–2 p. A. Australia. C. Ameryka Południowa. B. Ocean Arktyczny. D. Afryka. A. Ocean Atlantycki oddziela Azję od Ameryki Północnej. B. Europa leży na półkulach: północnej, wschodniej i zachodniej. C. Antarktyda w całości leży na półkuli południowej. D. Australia leży na półkulach południowej i zachodniej. 3 Oceń na podstawie mapy z zadania 2, czy podane informacje są zgodne z prawdą. Zapisz literę P, jeśli informacja jest prawdziwa, lub literę F – jeśli jest fałszywa. 0–2 p. A. Azja graniczy od zachodu z Europą. B. Ocean Indyjski leży na półkulach zachodniej oraz południowej. C. Ameryka Północna znajduje się na półkulach północnej i zachodniej. D. Europa nie ma dostępu do Oceanu Spokojnego. 3 Oceń na podstawie mapy z zadania 2, czy podane informacje są zgodne z prawdą. Zapisz literę P, jeśli informacja jest prawdziwa, lub literę F – jeśli jest fałszywa. 0–2 p. A. Równik. B. Biegun północny. C. Jeden z południków. D. Koło podbiegunowe południowe. E. Zwrotnik Raka. A. Równik. B. Biegun południowy. C. Koło podbiegunowe północne. D. Zwrotnik Koziorożca. E. Oś ziemska. Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

88 Kartkówki Temat: Strefy klimatyczne i strefy krajobrazowe Grupa A 1 Na mapie zaznaczono obszary występowania stref klimatycznych na Ziemi. Podaj nazwy dwóch stref oznaczonych literami A i B. 0–1 p. A. B. 2 Skreśl zbędne wyrazy tak, aby podane zdania zawierały prawdziwe informacje. 0–2 p. A. W klimacie górskim wraz ze wzrostem wysokości nad poziomem morza temperatura powietrza wzrasta / spada. B. Klimat morski charakteryzuje się chłodniejszymi / cieplejszymi latami niż klimat kontynentalny. C. Zima w klimacie kontynentalnym jest deszczowa / mroźna. Grupa B 1 Na mapie zaznaczono obszary występowania stref klimatycznych na Ziemi. Podaj nazwy dwóch stref oznaczonych literami A i B. 0–1 p. A. B. 2 Skreśl zbędne wyrazy tak, aby podane zdania zawierały prawdziwe informacje. 0–2 p. A. W klimacie górskim roczne sumy opadów maleją / zwiększają się wraz ze wzrostem wysokości nad poziomem morza. B. Klimat kontynentalny charakteryzuje się chłodniejszymi / cieplejszymi latami niż klimat morski. C. Zima w klimacie morskim jest mroźna / deszczowa. 0° 40° 80° 40° 80° 40° 40° 80° 80° 0° 160° 120° 80° 40° 0° 40° 80° 120° 160° Skala 1:560 000 000 B B A A 0° 40° 80° 40° 80° 40° 40° 80° 80° 0° 160° 120° 80° 40° 0° 40° 80° 120° 160° Skala 1:560 000 000 B B A A 3 Wpisz na podstawie schematu rozmieszczenia stref krajobrazowych na półkuli północnej właściwe numery obok nazw stref. 0–2 p. Pustynie gorące Tundra Lasy liściaste i mieszane Sawanna 3 Wpisz na podstawie schematu rozmieszczenia stref krajobrazowych na półkuli północnej właściwe numery obok nazw stref. 0–2 p. Tajga Wilgotny las równikowy Pustynie lodowe Roślinność śródziemnomorska 1 2 3 4 5 step równik biegun północny 6 7 8 1 2 3 4 5 step równik biegun północny 6 7 8 Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Kartkówki 89 Temat: Krajobrazy sawanny i stepu Grupa A 1 Wykonaj polecenia na podstawie wykresu klimatycznego. 0–3 p. A. Zapisz nazwę miesiąca, w którym występują najwyższe opady. B. Zapisz wartości średniej miesięcznej temperatury. Najwyższa temperatura: °C. Najniższa temperatura: °C. C. Zaznacz właściwe dokończenie zdania. Wykres klimatyczny dotyczy stepu. sawanny. Grupa B 1 Wykonaj polecenia na podstawie wykresu klimatycznego. 0–3 p. A. Zapisz nazwę miesiąca, w którym występują najwyższe opady. B. Zapisz wartości średniej miesięcznej temperatury. Najwyższa temperatura: °C. Najniższa temperatura: °C. C. Zaznacz właściwe dokończenie zdania. Wykres klimatyczny dotyczy stepu. sawanny. 2 Wybierz i podkreśl te spośród podanych cech, które dotyczą sawanny. 0–2 p. Występuje między innymi w Europie i Azji. Występuje między innymi w Afryce i Australii. Występują dwie pory roku: sucha i deszczowa. Żyją tu głównie małe ssaki, które ryją nory w ziemi. Żyją tu duże ssaki roślinożerne. Ludzie mieszkają w jurtach. Mieszkają tu Masajowie. 2 Wybierz i podkreśl spośród podanych cech te, które dotyczą stepu. Występuje w klimacie równikowym. Występuje w strefie klimatów umiarkowanych. Rosną tu trawy i pojedyncze drzewa. Nie rosną tu drzewa. Latem temperatura jest wysoka, a zimą – ujemna. Ludzie mieszkają w jurtach. Rdzenną ludnością są Masajowie. 0 5 10 15 20 25 –20 –15 –10 –5 0 20 40 60 80 100 °C mm I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII 0 5 10 15 30 35 20 25 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 320 240 260 280 300 40 °C 340 mm I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII 3 Podaj na podstawie opisów właściwe nazwy. A. Wspólna cecha krajobrazów sawanny i stepu. B. Nazwy trzech zwierząt zamieszkujących sawannę. C. Nazwy dwóch roślin rosnących na stepie. 0–2 p. 0–2 p. 3 Podaj na podstawie opisów właściwe nazwy. A. Wspólna cecha krajobrazów sawanny i stepu. B. Nazwy trzech zwierząt zamieszkujących step. C. Nazwy dwóch roślin rosnących na sawannie. 0–2 p. Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

90 Kartkówki Temat: Krajobrazy tajgi i tundry Grupa A 1 Rozpoznaj strefę krajobrazową na podstawie opisu. Zapisz jej nazwę oraz literę, którą oznaczono ją na mapie. 0–2 p. Grupa B 1 Rozpoznaj strefę krajobrazową na podstawie opisu. Zapisz jej nazwę oraz literę, którą oznaczono ją na mapie. 0–2 p. 2 Podkreśl te spośród podanych nazw organizmów, które są charakterystyczne dla tundry. rosomak wierzba karłowata lis polarny sosna porosty mech piżmowół modrzew niedźwiedź brunatny łoś świerk leming 2 Podkreśl te spośród podanych nazw organizmów, które są charakterystyczne dla tajgi. 0–2 p. rosomak wierzba karłowata lis polarny sosna porosty mech piżmowół modrzew niedźwiedź brunatny łoś świerk leming 0° 40° 80° 40° 80° 40° 40° 80° 80° 0° 160° 120° 80° 40° 0° 40° 80° 120° 160° Skala 1:620 000 000 0° 40° 80° 40° 80° 40° 40° 80° 80° 0° 160° 120° 80° 40° 0° 40° 80° 120° 160° Skala 1:620 000 000 Znajduje się na półkuli północnej, w strefie klimatów umiarkowanych. Lato jest tu ciepłe i krótkie, a w czasie długiej zimy temperatura powietrza spada znacznie poniżej 0°C. W krajobrazie przeważają rozległe lasy ze świerkami i jodłami, a także rozległe tereny podmokłe. Rozciąga się na półkuli północnej, w strefie klimatów okołobiegunowych. Występują tu dni i noce polarne. Temperatura powietrza latem jest niska, a zimą panują mrozy. Przez cały rok występują bardzo małe opady. Surowy klimat wpływa na występowanie niskiej roślinności z charakterystycznymi mchami i karłowatymi drzewami. Nazwa strefy: Litera na mapie 3 Napisz, jakie są tradycyjne zajęcia mieszkańców tundry. Nazwa strefy: Litera na mapie 3 Napisz, jakie są tradycyjne zajęcia mieszkańców tajgi. 0–2 p. 0–2 p. 0–2 p. B A B A Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Klucz odpowiedzi 91 Klucz odpowiedzi do kartkówek Lp. Oczekiwana odpowiedź Kryterium punktowania Grupa A Grupa B Odległości na mapie i w terenie 1. Skala 1:2000, 1 cm – 20 m Długość linii: 4 cm 4 x 20 m = 80 m Skala 1:3000, 1 cm – 30 m Długość linii: 4 cm 4 x 30 m = 1200 m 1 p. za przeliczenie skali i pomiar na mapie, 1 p. za poprawne obliczenia i wynik, razem 2 p. 2. Skala 1:50 000 1 cm – 500 m 8 x 500 m = 4000 m = 4 km Skala 1:50 000 1 cm – 500 m 7 x 500 m = 3500 m = 3,5 km 1 p. za przeliczenie skali, 1 p. za poprawne obliczenia i wynik, razem 2 p. 3. 2,5 cm odpowiada 500 m w terenie. 2,5 cm odpowiada 750 m w terenie. 1 p. za poprawne odczytanie długości Ukształtowanie powierzchni na mapach 1. Wysokość bezwzględna: 625 m n.p.m. Wysokość względna: 625 m n.p.m. – 200 m n.p.m. = 425 m Wysokość bezwzględna: 730 m n.p.m. Wysokość względna: 730 m n.p.m. – 300 m n.p.m. = 430 m 1 p. za odczytanie wysokości bezwzględnej, 1 p. za obliczenie wysokości względnej (odpowiedź nie musi zawierać obliczenia), razem 2 p. 2. C, E A, D 1 p. za każdy poprawny wybór, razem 2 p. 3. Niziny: od 0 do 300, zielona. Góry: od 500, pomarańczowa, czerwona, brązowa. Góry: od 500, pomarańczowa, czerwona, brązowa. Wyżyny: od 300 do 500, żółta. 1 p. za każde dwie poprawnie wypełnione rubryki tabeli, razem 2 p. Krajobraz Pojezierza Mazurskiego 1. Kolejno: pojezierzy, Mamry, lądolodu Kolejno: Kraina Wielkich Jezior Mazurskich, żeglarstwo/kajakarstwo/wędkarstwo lub inne spełniające kryteria. 1 p. za dwa poprawne uzupełnienia, 2 p. za trzy poprawne uzupełnienia 2. A. Puszcza Piska B. Jezioro Mikołajskie C. Giżycko A. Mamry B. Kętrzyn C. Niegocin 1 p. za każdą poprawną odpowiedź, razem 3 p. 3. Na przykład: sanktuarium w Świętej Lipce, zamek w Olsztynie, zamek w Reszlu, twierdza Boyen w Giżycku. 1 p. za każdy poprawny przykład, razem 2 p. Krajobraz Niziny Mazowieckiej. Krajobraz wielkomiejski Warszawy 1. Krajobraz naturalny: B, C. Krajobraz rolniczy: A, E. Krajobraz wielkomiejski: D, F. Krajobraz naturalny: B, F. Krajobraz rolniczy: A, C. Krajobraz wielkomiejski: D, E. 1 p. za każde dwa poprawne przyporządkowania, razem 3 p. 2. Rzeki płynące do wewnątrz tej formy terenu z różnych kierunków. Wklęsła forma terenu. Na przykład Warszawska. Wypukła forma terenu. Jest otoczona terenami leżącymi niżej. Na przykład Płońska. 1 p. za dwa poprawne podkreślenia, 2 p. za trzy poprawne podkreślenia 3. A. Żelazowa Wola B. Łoś C. Stare Miasto A. Kampinoski PN B. Wisła C. Łazienki Królewskie 1 p. za dwie poprawne odpowiedzi, 2 p. za trzy poprawne odpowiedzi Krajobraz Wyżyny Lubelskiej 1. Kolejno: wschodzie, Wieprz, Zamość. Kolejno: wschodniej, Wisła, Kazimierz Dolny. 1 p. za dwie poprawne odpowiedzi, 2 p. za trzy poprawne odpowiedzi 2. Krajobraz rolniczy. Brak jezior. Wąwozy lessowe o stromych zboczach. Przeważają uprawy pszenicy i buraków cukrowych. Mała powierzchnia lasów. Żyzne gleby. Krajobraz rolniczy. Charakterystyczne są uprawy chmielu. 1 p. za dwa lub trzy poprawne podkreślenia, 2 p. za cztery poprawne podkreślenia 3. Składa się z pyłu. Jest łatwo wymywany przez wodę. Mają wąskie dno. Mają strome zbocza. 1 p. za dwa poprawne podkreślenia 0 200 400 600 800200 1000 m 0 300 600 900 1200300 1500 m Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

92 Klucz odpowiedzi Lp. Oczekiwana odpowiedź Kryterium punktowania Grupa A Grupa B Krajobraz Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej 1. A. Częstochowa B. Pilica C. Wyżyna Śląska A. Kraków B. Warta C. Wyżyna Śląska 1 p. za dwie poprawne odpowiedzi, 2 p. za trzy poprawne odpowiedzi 2. C D B A C D B A 1 p. za dwa lub trzy poprawne uzupełnienia, 2 p. za cztery poprawne uzupełnienia 3. Ojcowski PN, nietoperz Szlak Orlich Gniazd, na przykład zamki i warownie 1 p. za dwa poprawne uzupełnienia Przez lądy i oceany 1. Kolejno od góry: B, E, A, C, D. Kolejno od góry: E, C, A, D, B. 1 p. za trzy poprawne uzupełnienia, 2 p. za cztery poprawne uzupełnienia, 3 p. za pięć poprawnych uzupełnień 2. 180°180° 0° 0° 0° umowne granice między kontynentami C A D B 180°180° 0° 0° 0° umowne granice między kontynentami A C D B 1 p. za dwa lub trzy poprawne uzupełnienia, 2 p. za cztery poprawne uzupełnienia 3. F, P, P, F P, F, P, P 1 p. za dwie lub trzy poprawne oceny, 2 p. za cztery poprawne oceny Strefy klimatyczne i strefy krajobrazowe 1. A. strefa klimatów okołobiegunowych B. strefa klimatów zwrotnikowych A. strefa klimatów umiarkowanych B. strefa klimatów podzwrotnikowych 1 p. za dwa poprawne uzupełnienia 2. Skreślone wyrazy: wzrasta, cieplejszymi, deszczowa. Skreślone wyrazy: maleją, chłodniejszymi, mroźna. 1 p. za dwa poprawne skreślenia, 2 p. za trzy poprawne skreślenia 3. Pustynie gorące: 6, Tundra: 2. Lasy liściaste i mieszane: 4. Sawanna: 7. Tajga: 3. Wilgotny las równikowy: 8. Pustynie lodowe: 1. Roślinność śródziemnomorska: 5. 1 p. za dwa lub trzy poprawne uzupełnienia, 2 p. za cztery poprawne uzupełnienia Krajobrazy sawanny i stepu 1. A. lipiec, B. 21°C, 17°C lub 18°C, C. stepu A. sierpień, B. 32°C lub 33°C, 25°C, C. sawanny 1 p. za dwa poprawne uzupełnienia, 2 p. za trzy poprawne uzupełnienia, 3 p. za cztery poprawne uzupełnienia 2. Występuje między innymi w Afryce i Australii. Występują dwie pory roku: sucha i deszczowa. Żyją tu duże ssaki roślinożerne. Mieszkają tu Masajowie. Występuje w strefie klimatów umiarkowanych. Nie rosną tu drzewa. Latem temperatura jest wysoka, a zimą – ujemna. Ludzie mieszkają w jurtach. 1 p. za dwa lub trzy poprawne podkreślenia, 2 p. za cztery poprawne podkreślenia 3. A. Występowanie traw. B. Na przykład żyrafa, antylopa, lew. C. Na przykład ostnica, miłek wiosenny. A. Występowanie traw. B. Na przykład suseł, chomik, drop. C. Na przykład baobab, akacja. 1 p. za jedną lub dwie poprawne odpowiedzi, 2 p. za trzy poprawne odpowiedzi Krajobrazy tajgi i tundry 1. tajga, B tundra, A 1 p. za każde poprawne uzupełnienie, razem 2 p. 2. Wierzba karłowata, lis polarny, porosty, mech, piżmowół, leming. Rosomak, sosna, modrzew, niedźwiedź brunatny, łoś, świerk. 1 p. za cztery lub pięć poprawnych podkreśleń, 2 p. za sześć poprawnych podkreśleń 3. Na przykład polowanie na zwierzęta, łowienie ryb, szycie ubrań ze skór zwierząt. Na przykład hodowla reniferów lub koni, myślistwo, łowienie ryb. 1 p. za co najmniej jeden przykład działalności, 2 p. za co najmniej dwa przykłady działalności Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Test A imię i nazwisko klasa data Mapa Polski Test sprawdzający – rozdział 1 J. Dołgie Wielkie 115 47 Kluki GłówczyWierzchocino Żelazo Smołdzino Rowy Objazda Gardna Wielka Smołdziński Las Czołpino Wydma Rowokół Człopińska M O R Z E B A Ł T Y C K I E S Ł O W I Ń S K I P A R K N A R O D O W Y Jezioro Gardno Jezioro Łebsko Łupawa Kanał Gardno-Łebsko J e 55 granice parku narodowego drogi punkty wysokościowe rzeki; jeziora kanały bagna lasy hotele; kempingi latarnia morska SŁOWIŃSKI PARK NARODOWY Skala 1:175 000 01,75 3,5 km1,75 1 Dopisz do podanych definicji właściwe nazwy spośród podanych. 0–2 p. mapa depresja mapa hipsometryczna skala poziomice A. To przedstawiony na płaszczyźnie obraz powierzchni Ziemi lub jej części. B. Linie na mapie łączące punkty o tej samej wysokości nad poziomem morza. C. Obszar leżący poniżej 0 m n.p.m. D. Mapa pokazująca ukształtowanie powierzchni Ziemi za pomocą barw. 2 Zaznacz podpunkt, w którym poprawnie zamieniono skalę liczbową 1:250 000 na skalę mianowaną. 0–1 p. A. 1 cm – 250 000 m, 1 cm – 2500 km, 1 cm – 2,5 cm B. 1 cm – 250 000 cm, 1 cm – 2500 m, 1 cm – 2,5 km C. 1 cm – 250 000 cm, 1 cm – 250 m, 1 cm – 0,25 km 3 Odczytaj i zapisz nazwy zaznaczonych na mapie obiektów. 0–2 p. Lp. Opis szukanego obiektu Nazwa obiektu w terenie 1. Tereny, które leżą na południe od miejscowości Kluki. 2. Wzniesienie leżące tuż obok Smołdzina. 3. Dowolna miejscowość, w której znajduje się hotel. Grupa A Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

A Test Ratusz Św. Katarzyny Zwiastowania NMP Podkarpie Św. Mikołaja Rotunda Centralka Dawny klasztor Klarysek Infułatka Katedra Nowa Brama Lubelska Nowa Brama Lwowska Kazamata Brama Szczebrzeska Arsenał Prochownia Stara Brama Lwowska Stara Brama Lubelska Nadszaniec Nadszaniec bastion VII Dawna Akademia Zamojska Dawny pałac Zamoyskich Park Miejski Rynek Wielki Plac Wolności RONDO J. ZAMOYSKIEGO RONDO BRACI POMARAŃSKICH Rynek Solny Rynek Wodny Plac M. Stefanidesa MĘCZENNIKÓW ROTUNDY AKADEMICKA W. ŁUKASIŃSKIEGO OKOPOWA PARTYZANTÓW L. Zamenhofa I. Pereca Ormiańska Grodzka Grodzka H. Kołłątaja S. Staszica S. Staszica S. Żeromskiego I. Pereca Grecka Bazyliańska B. Moranda Kolegiacka Zamkowa Ratuszowa Przyrynek KRÓLOWEJ JADWIGI SZCZEBRZESKA zabytkowe kościoły; synagogi muzea; pomniki hotele; inne noclegi poczty; informacja turystyczna główne ulice ulice zabudowa zabytkowa zabudowa tereny zielone; parki wody; fontanny chodniki; ścieżki Solna ORLA Skala 1:6500 65 65 130 m 0 STARE MIASTO W ZAMOŚCIU 4 Wykonaj polecenia na podstawie planu miasta. 0–4 p. a) Oceń, czy podane informacje są zgodne z prawdą. Zaznacz literę P, jeśli informacja jest prawdziwa, lub literę F – jeśli jest fałszywa. 1. Na północ od Rynku Wielkiego znajduje się Rynek Solny. P F 2. Na terenie Parku Miejskiego znajduje się jedna fontanna. P F 3. Tuż obok nowej Bramy Lwowskiej znajduje się rondo J. Zamoyskiego. P F b) Uzupełnij schemat. Wpisz cyfry odpowiadające ulicom i placom w terenie, aby schemat przedstawiał trasę od ronda Braci Pomarańskich do dawnej Akademii Zamojskiej. A. Ulica Staszica. B. Ulica Ratuszowa. C. Rynek Wielki. D. Ulica Pereca. 5 Na podstawie mapy z zadania 4 wymień cztery elementy mapy. 0–2 p. 1. 2. 3. 4. Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Test A A B C D 700 650 600 550 550 550 750 780 1 2 poziom morza 504 184-610-662-904 12·22·52·62 6·8·10·13·18 Droga do Zamku Plac Bernardyński Bernardyńska Sukiennicza Koletek ś . Sebastiana Miodowa Bożego Ciała Św. Agnieszki Grodzka Mei-sel sa J. DIETLA ŚW. IDZIEGO STRADOMSKA Ś Planty Wyższe Seminarium Duchowne Wyższe Seminarium Duchowne Zamek Królewski atedra 50°03'15'' 19°56'30'' Skala 1:10 000 Wisła Wisła San Bu Zamość Lublin Radom Kraków Tarnów Rzeszów Łódź WARSZAWA Przemyśl Br Dąbrowa Górnicza Kielce Częstochowa 52° 21° 50° 21° 23° Skala 1:6 000 000 Ń Niedzica opanisko Niedzica-Zamek Niedzica Zamek Niedzica Zapora Elektrownia Wodna Niedzica Zamek Dunajec Pawilon Wystawowy Kapl. św. Michała J. Czorsztyńskie J. Sromowce Zamkowy 49° 25' 20°19' 49° 25' Skala 1:25 000 6 Uzupełnij zdania na podstawie rysunku. 0–2 p. Wysokość każdego punktu na Ziemi mierzona od poziomu morza to wysokość . Zapisuje się ją w . Na rysunku została oznaczona cyfrą . 7 Wykonaj polecenia na podstawie rysunku poziomicowego. 0–2 p. a) Oblicz, jaką wysokość musi pokonać turysta idący z punktu B na szczyt oznaczony krzyżykiem. b) Zaznacz poprawne dokończenie zdania. Weź pod uwagę nachylenie terenu. Turysta wchodzący na szczyt pokona łagodniej nachylony teren, jeśli będzie się wspinał z punktu A / C. 8 Aby lepiej przedstawić ukształtowanie terenu, na mapach hipsometrycznych stosuje się poziomice i skalę barw. Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedzi A lub B oraz 1 lub 2. 0–1 p. A. niziny, które na mapie przedstawia się za pomocą odcieni barwy 1. zielonej. B. wyżyny, 2. żółtej. Obszary leżące na wysokości od 0 do 300 m n.p.m. to 9 Wpisz obok odpowiednich rodzajów map właściwe numery, którymi oznaczono ich fragmenty. 0–2 p. 10 Wyjaśnij, na czym polega orientowanie mapy w terenie. 0–1 p. 1 2 3 A. Mapa krajobrazowa. B. Plan miasta. C. Mapa turystyczna. Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

B Test Mapa Polski Test sprawdzający – rozdział 1 J. Dołgie Wielkie 115 47 Kluki GłówczWierzchocino Żelazo Smołdzino Rowy Objazda Gardna Wielka Smołdziński Las Czołpino Wydma Rowokół Człopińska M O R Z E B A Ł T Y C K I E S Ł O W I Ń S K I P A R K N A R O D O W Y Jezioro Gardno Jezioro Łebsko Łupawa Kanał Gardno-Łebsko J e 55 granice parku narodowego drogi punkty wysokościowe rzeki; jeziora kanały bagna lasy hotele; kempingi latarnia morska SŁOWIŃSKI PARK NARODOWY Skala 1:175 000 01,75 3,5 km1,75 1 Dopisz do podanych definicji właściwe nazwy spośród podanych. 0–2 p. mapa poziomicowa obszary wodne depresja mapa cyfrowa skala A. Informuje, ile razy pomniejszono na mapie rozmiary obiektów i odległości w terenie. B. Mapa, której zaletą jest częste aktualizowanie jej treści. C. Obszary zaznaczone na mapie kolorem niebieskim. D. Mapa przedstawiająca ukształtowanie powierzchni Ziemi za pomocą poziomic. 2 Zaznacz podpunkt, w którym poprawnie zamieniono skalę liczbową 1:350 000 na skalę mianowaną. 0–1 p. A. 1 cm – 350 000 m, 1 cm – 3500 km, 1 cm – 3,5 cm B. 1 cm – 350 000 cm, 1 cm – 3500 m, 1 cm – 3,5 km C. 1 cm – 350 000 cm, 1 cm – 350 m, 1 cm – 0,35 km 3 Odczytaj i zapisz nazwy zaznaczonych na mapie obiektów. 0–2 p. Lp. Opis szukanego obiektu Nazwa obiektu w terenie 1. Tereny, które od południowego zachodu przylegają do jeziora Gardno. 2. Tereny otoczone grubą szarą linią. 3. Dowolna miejscowość, w której znajduje się kemping. imię i nazwisko klasa data Grupa B Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206

Test B Ratusz Św. Katarzyny Zwiastowania NMP Podkarpie Św. Mikołaja Rotunda Centralka Dawny klasztor Klarysek Infułatka Katedra Nowa Brama Lubelska Nowa Brama Lwowska Kazamata Brama Szczebrzeska Arsenał Prochownia Stara Brama Lwowska Stara Brama Lubelska Nadszaniec Nadszaniec bastion VII Dawna Akademia Zamojska Dawny pałac Zamoyskich Park Miejski Rynek Wielki Plac Wolności RONDO J. ZAMOYSKIEGO RONDO BRACI POMARAŃSKICH Rynek Solny Rynek Wodny Plac M. Stefanidesa MĘCZENNIKÓW ROTUNDY AKADEMICKA W. ŁUKASIŃSKIEGO OKOPOWA PARTYZANTÓW L. Zamenhofa I. Pereca Ormiańska Grodzka Grodzka H. Kołłątaja S. Staszica S. Staszica S. Żeromskiego I. Pereca Grecka Bazyliańska B. Moranda Kolegiacka Zamkowa Ratuszowa Przyrynek KRÓLOWEJ JADWIGI SZCZEBRZESKA zabytkowe kościoły; synagogi muzea; pomniki hotele; inne noclegi poczty; informacja turystyczna główne ulice ulice zabudowa zabytkowa zabudowa tereny zielone; parki wody; fontanny chodniki; ścieżki Solna ORLA Skala 1:6500 65 65 130 m 0 STARE MIASTO W ZAMOŚCIU 4 Wykonaj polecenia na podstawie planu miasta. 0–4 p. a) Oceń, czy podane informacje są zgodne z prawdą. Zaznacz literę P, jeśli informacja jest prawdziwa, lub literę F – jeśli jest fałszywa. 1. Na zachód od Rynku Wielkiego znajduje się synagoga. P F 2. Na terenie Parku Miejskiego znajdują się dwie fontanny. P F 3. Tuż obok nowej Bramy Lwowskiej znajduje się rondo Braci Pomarańskich. P F b) Uzupełnij schemat. Wpisz cyfry odpowiadające ulicom i placom w terenie, aby schemat przedstawiał trasę od dawnej Akademii Zamojskiej do Rynku Wodnego. A. Ulica B. Moranda. B. Ulica Ratuszowa. C. Rynek Wielki. D. Ulica Pereca. 5 Na podstawie mapy z zadania 4 wymień cztery elementy mapy. 0–2 p. 1. 2. 3. 4. Downloaded by Monika P ([email protected]) lOMoARcPSD|31205206